Dziedzictwo. Konserwacja i restauracja zabytków

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dziedzictwo. Konserwacja i restauracja zabytków"

Transkrypt

1 190 Dziedzictwo Dziedzictwo Konserwacja i restauracja zabytków Starożytnictwo 296 Zainteresowanie przeszłością zapisaną w działach sztuki ma oczywiście swe długie dzieje, które w europejskiej kulturze zaczęły nabierać wyraźnie określonych kształtów w czasie Odrodzenia, wraw w zainteresowaniem mecenasów sztuki antykiem. Jednak prawdziwy kult zabytków rozwinął się w końcu XVIII i w wieku XIX, w epoce romantycznej. Najpierw, w stuleciu XVIII, antykwaryczne zbieractwo antycznych i egzotycznych pamiątek przeszłości oraw analizowanie ich kształtów i stylu uprawiali podróżnicy, znawcy i krytycy, tacy jak Anne de Caylus, czy Johann Winkelmann. Podobne działanie, uzupełnione jednak patriotyczną, francuską myślą, wywołała inicjatywa Marie-Alexandre Lenoir, dzięki której w 1796 roku utworzone zostało Muzeum Pomników Francuskich, gromadzące dzieła sztuki i fragmenty architektoniczne. Jednak nieco później, konieczność badania zabytków u ich źródeł, w miejscu pochodzenia i kulturowym kontekście, polecał Antoine Quartremére de Quincy, likwidator Muzeum. Badający własną przeszłość Anglicy założyli Society of Antiquitaries, którzego szczególna aktywność przypada na epokę georgiańską - lata siedemdziesiąte XVIII wieku. W tym czasie pojawił się też Anglii pierwszy zdecydowany ruch restauratorski. Jednak reprezentacyjne prace i teoretyczne wypowiedzi Jamesa Wyatta i Richarda Gougha w czasie remontu katedry w Salisbury, spowodowały w istocie zniszczenia wartościowych gotyckich elementów i nieporadne próby ekonomicznego i technicznego uzasadniania takich działań. Między innymi w opozycji do działalności Wyatta i Gougha powstawał cały ruch odrodzenia gotyckiego 297, w który zaangażowani byli na przykład John Britton, Horace Walpole, czy August Welby Pugin. W latach dwudziestych i trzydziestych XIX stulecia, w duchu narodowym, angażował się w ochronę francuskich zabytków Victor Hugo, który wierzył też, że ocalałe, dawne budowle niosą ze sobą naukę moralną i sprzeciwiał się absolutnemu panowaniu klasycystycznych porządków w myśli architektonicznej dotyczącej konserwacji, które to panowanie powodowało również we Francji zniszczenia średniowiecznej architektury. Romantyzm dojrzewał więc w przekonaniu, że historyczne dzieła sztuki należy nie tylko zbierać, chronić i remontować, ale że raczej powinno się odnajdywać zapisaną w nich historyczną prawdę i ją właśnie ocalać i eksponować. Ruiny Duch antykwaryczny i myśl o ochronie zabytków w miejscu ich powstania spotykały się w dziedzinie architektury w taki sposób, że zainteresowanie przeszłością tkwiącą w budowlach wywołało uwielbienie poezji ruin, które głosił Denis Diderot, i które stało się jednym w motywów przewodnich romantycznej kultury. W drugiej jednak strony badanie własnego dziedzictwa różnych krajów, zaowocowało konkretnymi pracami restauracyjnymi i powstaniem określonej doktryny. Restauracje purystyczne Romantyczny filozof, Johann Gottfried Herder, nawoływał do odczytywania w dawnych budowlach pogardzanej wcześniej średniowiecznej historii. Największymi realizatorami tej idei stali 296 Historia rozwoju restauracji i konserwacji zabytków, jeśli nie opatrzona odrębnym przypisem [za:] Steve Gould, Conservation : the origin and growth of its ideas, principles and institutions, 1995, mnpis rozprawy pisanej w Oxford Brooks University, passim; Gregory Ashworth, Heritage Planning, Groningen 1991, ss ; Jerzy Frycz, Restauracja i konserwacja zabytków architektury w Polsce w latach , Warszawa 1975, passim; Elżbieta Grabska, Maria Poprzęcka, Teoretycy, artyści i krytycy o sztuce, , Warszawa 1974, passim. 297 Por. np. Kenneth Clark, The Gothic Revival. An Essay in the History of Taste, London 1962, passim.

2 191 Dziedzictwo się jednak Francuzi. Jednym w pierwszych francuskich propagatorów purystycznego restaurowania był Marc Antoine Laugier, który w takim duchu konsultował redekorację katedry w Amiens. Rozpoczynający swe działania w 1840 roku Eug ne Emanuel Viollet-le-Duc, okazał się natomiast wielbicielem gotyku i twórcą nowej doktryny, zwanej purystyczną, która nakazywała najpierw bardzo dokładnie badać historię i stan zachowania obiektu, a potem odtwarzać wczesny (najczęściej więc średniowieczny) kształt restaurowanego obiektu. Nawet za cenę zniszczenia późniejszych dodatków i nawet przew współczesne uzupełnianie dzieła stylizowanymi elementami. Postulat utrzymywania historycznych nawarstwień, dla Viollet-le-Duca odnosił się jedynie do średniowiecznych faw budowy. Spośród wielu dzieł mistrza restauracji, najsłynniejsze okazały się zregotycyzowanie i neogotyckie uzupełnienie paryskiej katedry Notre Dame, prace w pobliskiej Sainte Chapelle, czy restauracja miasta Carcassonne. Ogromną rolę odegrały też jego publikacje w lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIX wieku: Dictionaire raisonné de l architecture française du XIe au XVe si cle i Entretiens sur l Architecture. Regotycyzacje udowadniać też miały francuskość średniowiecznej architektury sakralnej, bowiem gotyk uznano ostatecznie za styl właściwy dla ziem francuskich. W doktrynie purystycznej restauracji obecna była zatem patriotyczna myśl, która towarzyszyła francuskiemu, romantycznemu kultowi przeszłości i sztuki już wcześniej. Wśród Niemców, autor artykułów o zabytkach Nadrenii, czy eseju O niemieckiej architekturze, Johann Wolfgang Goethe, powodowany myślą o konieczności analizowania i chronienia niemieckiego, narodowego ducha ujawniającego się w historii ilustrowanej architekturą, był też wielkim zwolennikiem restauracyjnego dokończenia budowy katedry w Kolonii, które ostatecznie zaprojektowali, podobnie ożywieni na równi kultem historii i narodu, bracia Melchior i Sulpiw Boissereé, i które przeprowadzili ostatecznie Ernst Friedrich Zwirner i Richard Voigtel w latach Wpływ ideologii narodowej pozostał najważniejszym czynnikiem kształtowania się teorii i praktyki konserwatorskiej i restauratorskiej. Siłę i dawność narodów ukazywać miały choćby liczne odbudowy po I wojnie światowej, na przykład rekonstrukcja spalonego przew Niemców belgijskiego Leuven. Wyraźnie romantyczne było to ożywienie wywołane uwielbieniem historii, dawnej sztuki ale też narodowej chwały dostrzeganej w artystycznych pamiątkach dziejów. Historia Równocześnie jednak pojawiła się myśl śledzenia przede wszystkim rozwoju historii w zachowanej sztuce, nie zaś uzupełniania jej, czy przywracania dziełom prawdopodobnego dawnego stanu. Myśl taką zapowiadał jeszcze Jean Seroux d Agincourt, który w ignorując tezy wielbicieli gotyku, napisał Historię sztuki poprzew zabytki, od jej schyłku w wieku IV po odnowę w wieku XVI. Prawdziwa jednak opozycja wobec purystycznej doktryny pojawiła się w Anglii. Bazując na pozycji wypracowanej przew ruch odrodzenia gotyckiego, teoretyk konserwacji zabytków w epoki wiktoriańskiej, John Ruskin, w swych dziełach Siedem lamp architektury i Kamienie Wenecji stanowczo domagał się zaprzestania poprawiania zabytków, skoncentrowania się natomiast na utrzymywaniu ich w dobrym stanie i analizowania ich historii i stylu. Słowem zastąpienia restauracji konserwacją. Stanowisko to popierał uczeń Ruskina, William Morris. Nowa doktryna zapanowała początkowo przede wszystkim w teorii. Spowodowane było to także tym, że dziedzinę ochrony zabytków opanowywać zaczęli historycy sztuki. Ośrodkiem teoretycznych rozważań stał się Wiedeń. Alois Riegl, głoszący ideę estetycznego relatywizmu, czyli uzależniania poczucia piękną od indywidualnego nastawienia, mody i sytuacji historycznej, wyprowadzał ze swej myśli uzasadnienie dla zasad konserwacji historycznej, nie zmieniającej i nie upiększającej, ale utrzymującej istniejący stan nawarstwień budowlanych w architektonicznym dziele. 298 Konserwator bowiem nie powinien kierować się jego indywidualnym smakiem, ani 298 O postawie wiedeńczyków mówią ich dzieła, por. A. Riegl, Der moderne Denkmalkultus, sein Wesen und seine Entstehung, Wien-Leipzig 1903 oraz M. Dvořak, Alois Riegl oraz Denkmalkultus und Kunstentwicklung [w:] Gessamelte Aufsätze zur Kunstgeschichte, München 1929 [za:] J. Frycz, op. cit., ss. 25, 205,

3 192 Dziedzictwo dopasowywać do upodobań jednej epoki, ale działać obiektywnie, tak aby utrzymać najważniejszą dla zabytku wartość dawności (Alterswert), wywołującą emocjonalne przeżycie wiecznego kołowrotu stawanie się i przemijania. Myśl taką kontynuował uczeń Riegla, Max Dvořak. Natomiast inny w historyków sztuki, Cornelius Gurlitt pisał: celem głębokiego pietyzmu, o którym mówią restauratorowie, powinno być jedynie utrzymanie dla innych w czystości źródeł historycznego poznania 299. Mimo popularności tych idei na początku XX wieku, rozwój ideologii narodowej i kataklizmy wojenne spowodowały, że koncepcja konserwacji historycznej była jednak mniej popularna niż zdeterminowane myśleniem patriotycznym doktryny rekonstrukcji i restauracji. Natomiast chęć analizowania i chronienia prawdziwej historii architektonicznego dzieła sztuki, a zarazem historii i artystycznego wyrazu zapisanych prawdziwie w procesie rozwoju architektury, ukazuje również angielskich i austriackich myślicieli jako romantycznych poszukiwaczy prawdy dziejów i sztuki. Sztuka współczesna Jednak wspomniany już Gurlitt, podobnie jak inni historycy sztuki, choćby Georg Dehio, ogłosili także odrębny postulat wykorzystania sztuki czasów im współczesnych podczas prac restauracyjnych. Taki udział sztuki współczesnej w strukturze budowli stanowiłby dalsze ogniwo w procesie historycznego rozwoju artystycznego obiektu. Mimo nowoczesnego pozoru była to zatem wciąż myśl romantyczna. Instytucje i prawa Rozwój teorii i praktyki w dziedzinie konserwacji i restauracji zabytków spowodował także próby uporządkowania tej działalności. W Anglii, w okresie Gothic Revival, John Britton doamgał się stworzenia instytucji zajmującej się ochroną zabytków. Edward Blore chciał, aby było nią Office of Works. Natomiast w 1877 roku William Morris założył SPAB - The Society for the Protection of Ancient Buildings. Celem Towarzystwa było zapobieganie działalności restauracyjnej, a popieranie umiejętnych reparacji, troskliwej opieki i konserwacji. 300 We Francji, po krótkim epizodzie w pierwszą Komisją dla Sztuki i Zabytków, powstałą w 1790 roku, François Guizot był inicjatorem założenia w roku 1830 Comité des Arts et des Monuments, w którym współpracowali wielcy romantycy choćby Prosper Mérimée, czy Victor Hugo. Belgowie założyli podobny Komitet w 1835 roku, Holendrzy Królewską Służbę Ochrony Zabytków w Pruski urząd konserwatora zabytków objął w roku 1843 Ferdinand von Quast. W Petersburgu powstała w latach Cesarska Komisja Archeologiczna, a w Wiedniu, w roku 1853, K. K. Zentralkommission zur Erforschung und Erhaltung der Baudenkmäler, przemianowana w 1873 roku na K. K. Zentralkommission zur Erforschung und Erhaltung der Kunst und historischen Denkmäler. Okres końca XIX stulecia i pierwszej połowy XX wieku był też czasem krzepnięcia konserwatorskich doktryn i formowania praw dotyczących ochrony zabytków. Aktywność SPAB doprowadziła do uchwalenia w Zjednoczonym Królestwie Ancient Monument Act w 1882 roku. W 1913 Francuzi ogłosili Prawo historycznych zabytków, zaś Belgowie w 1931 Akt Ochrony Krajobrazu i Zabytków. Konserwacja i restauracja dziedzina romantyczna Jedną w podstawowych cech wyróżniających romantyzm jako nurt światopoglądowy, była powszechność postawy poszukiwania prawd duchowych, dziejowych, artystycznych, a w czasem także narodowych, w historii, rozumianej jako królestwo prawdy i ducha, a zatem dziedzina warta 299 C. Gurlitt, O restaurowaniu, streszczenie anonimowe wg Neue Frie Presse, 1903, nr 3,4 [w:] Sprawozdanie Koła C. K. Konserwatorów i Korespondentów Galicji Wschodniej, t. 3, Lwów 1903, nr 8-10, ss. 3-4 [za:] J. Frycz, op. cit., s Informacja ta pochodzi z wykładu prof. Michaela Thomasa wygłoszonego podczas kursu Integrated Urban and Landscape Heritage, Kraków-Iwonicz Zdrój,

4 193 Dziedzictwo badania, analiw i filozoficznych koncepcji. Zabytki dzieje właściwie wcielały. Dlatego były znakomitym materiałem do wszelkich poszukiwań w dziedzinie historii. Prowadzili je osobno, a czasem też wspólnie, naukowcy, artyści, architekci, filozofowie. Materiał dla badań, a także często dowód różnych filozoficznych tez, należało oczywiście chronić. Gwałtowny rozwój teorii i praktyki konserwacji i restauracji zabytków, a nawet próby instytucjonalizowania tych działań, były zatem w ogóle wyrazem romantyzmu. Konserwacja i restauracja w Polsce 301 Na ziemiach polskich pierwsze prace restauratorskie przeprowadzono w czasie pojawienia się pierwszych podobnie wyrazistych działań w Europie. Zaliczają się do nich na przykład remonty Sebastiana Sierakowskiego na Wawelu w latach Jednak prawdziwie restauratorskie, a nie tylko remontowe zacięcie pojawia się w pracach Franciszka Marii Lanciego, który w latach trzydziestych i czterdziestych projektował podniesienie w ruin zamku w Będzinie oraw kościoła w Kórniku, wykorzystując przy tym nie tyle historyczne badania, ile historyczne wyobrażenia, fantazję i artystyczną intuicję. Podobną doktrynę zastosował Bolesław Podczaszyński podczas restauracji kaplicy Zamoyskich przy kolegiacie w Zamościu w 1860 roku. Jednak jeszcze w latach , Adam Idźkowski dokładnie badał historię katedry św. Jana w Warszawie, po to, aby przywrócić jej gotycki wygląd. Właśnie takie dwa sposoby myślenia kształtowały długo polskie działania konserwatorskie. W jednej strony twórcze kształtowanie intuicyjnie wyczuwanych kształtów zabytków towarzyszyło pracom: Franciszka Kowalskiego przy katedrze kieleckiej, w latach , Konstantego Wojciechowskiego przy włocławskiej w latach , czy Stefana Szyllera przy katedrze w Płocku, w latach Zarazem dwa ostatnie remonty, podobnie jak aktywność Antoniego Wąsowskiego, ukazywały stałą obecność idei ujednolicania stylu i przywracania najstarszego, czyli gotyckiego wyglądu obiektów. W czasem zmniejszono skalę ingerencji, wciąż jednak dodając uzupełnienia historyczne, a potem nawet związane ze sztuką współczesną. Tak było podczas restauracji katedry w Przemyślu, przeprowadzonej przew Tomasza Prylińskiego w latach Działaniom praktycznym towarzyszyło oczywiście śledzenie 301 Rozwój polskiego ruchu konserwacji i restauracji zabytków, kształtowanie się różnych doktryn i tworzenie się polskiej szkoły konserwacji w poniższej części artykułu, jeśli nie opatrzone odrębnym przypisem [za:] J. Frycz, op. cit., passim, oraz Konstanty Kalinowski, Odbudowa zabytkowych miast w Polsce. Teoretyczne podstawy i realizacja na przykładzie Gdańska, [w:] Ochrona Dziedzictwa kulturowego Zachodnich i Północnych Ziem Polski, red. Jerzy Kowalczyk, Warszawa 1995, ss Por. także inną literaturę, z epoki i współczesną. Obok osobno omówionej aktywności środowiska krakowskiego w XIX i na początku XX wieku, wskazać można np. że w latach wydawano we Lwowie Tekę Konserwatorską. Rocznik Koła Konserwatorów Starożytnych Pomników Galicyi Wschodniej, do której późniejszym pendant była ukazująca się w latach od 1900 do 1916 krakowska Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej. Po I wojnie światowej ich rolę przejąć miała np. Ochrona Zabytków Sztuki (1938). Po roku 1918 trwało jednocześnie formułowanie polskiej doktryny konserwatorskiej, por. np. Jarosław Wojciechowski, Opieka nad zabytkami i ich konserwacja, Warszawa 1920; Stanisław Leszczycki, Bohdan Treter, Uwagi o związku między przyrodą i zabytkami architektury, Warszawa 1933; teksty Ustawy o ochronie zabytków z 1928 roku i jej uzupełnienia z roku 1936 [w:] Stanisław Łazarowicz, Władysław Sieroszewski, Przepisy prawne dotyczące ochrony dóbr kultury oraz muzeów, Warszawa , suplement Wreszcie po drugiej wojnie światowej ukazały się wszechstronne opracowania dotyczące problemu ochrony zabytków w Polsce, por. np.: Józef Lepiarczyk, Konserwacja zabytków architektury, Kraków 1954; Jan Zachwatowicz, Program i zasady konserwacji zabytków, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury, 1964, nr 1-2; idem, Ochrona zabytków w Polsce, Warszawa 1965; Materiały do zagadnień muzealnictwa i konserwatorstwa polskiego w latach , Warszawa 1968; J. Frycz, op. cit.; Zabytki urbanistyki i architektury w Polsce. Odbudowa i konserwacja, wyd. Wiktor Zin, t. I, Miasta historyczne, red. Wojciech Kalinowski; Ochrona Dziedzictwa kulturowego Zachodnich i Północnych Ziem Polski, red. Jerzy Kowalczyk, Warszawa Należy tu także odnotować zrealizowaną niedawno inicjatywę Generalnego Konserwatora RP i wydanie Katalogu Dokumentacji PKZ Zabytków Polski Zachodniej i Północnej , red. Lech Krzyżanowski, Warszawa 1995.

5 194 Dziedzictwo doktryn, choćby Ruskina i Morrisa, 302 a także zakładanie towarzystw, których celem była ochrona zabytków, na przykład warszawskiego Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości w 1806 roku, oddziału Sztuki i Archeologii Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1848 roku, czy Towarzystwa Miłośników Przeszłości we Lwowie, dopiero jednak w roku Wszystkie te działania ukazywały, że kult historycznych dzieł sztuki, powodowany romantyczną wiarą w możliwość odkrywania w zabytkach prawdy sztuki i historii oraw prawdy poprzew sztukę i historię, znajdował wśród Polaków podatny grunt. Natomiast na ziemiach polskich w XIX wieku słabo tylko oddziaływać mógł inny ważny czynnik powodujący aktywność konserwatorów. Pozbawiony niepodległości naród nie mógł mianowicie w pełni ukazywać wiary w chwałę swych dziejów zapisaną w pamiątkach przeszłości. Symboliczny jest fakt, że największa na ziemiach polskich dziewiętnastowieczna restauracja, to przeprowadzenie przew Niemców kompleksowego, częściowo purystycznego, a częściowo kreacyjnego remontu krzyżackiego zamku w Malborku. Dlatego też odzyskanie niepodległości po I wojnie światowej, która swoją drogą spowodowała wiele istotnych zniszczeń w zabytkowym dziedzictwie, spowodowało szczególnie gwałtowny rozwój działań restauracyjnych w Polsce. Były to często faktycznie restauracje, bowiem efekty teoretycznych dyskusji, prowadzących ostatecznie do wniosku, że najbardziej właściwą formą ochrony zabytków jest konserwacja, wstrzymywanie się od ujednoliceń i uzupełnień oraw rekonstrukcji, zostały teraw odsunięte. Narodowa racja stanu wymagała bowiem odtwarzania świetnych przykładów narodowej historii i kultury. Myśl ta była już obecna w projekcie Kazimierza Skórzewicza restauracji zamku królewskiego w Warszawie w 1916 roku. Znalazła ona jednak swą pełną realizację w powojennych planach odbudowy Kalisza, rekonstrukcjach kościołów w Wiślicy i Brochowie, zamków w Trokach i Wilnie, ratusza w Zamościu albo murów miejskich Warszawy. Reprezentantem tej idei byli nie tylko niektórzy historycy sztuki i architekci, 303 ale po prostu politycy. Romantyczne upodobanie do poszukiwań prawdy w historii i sztuce, uzupełnione zostało w międzywojennej Polsce o czynnik patriotyczny, oficjalnie uznany za najważniejszy, wynikający zresztą również w romantycznego przekonania o istnieniu narodowego, a zarazem transcendentalnego ducha. W ten właśnie sposób powstawała Polska Szkoła Konserwacji. 304 Kraków Por. Robert Sizeranne, Ruskin i kult piękna, tł. A. Potocki, Lwów 1898; L. Winiarski, William Morris, Warszawa Por. np. Jarosław Wojciechowski, Opieka nad zabytkami i ich konserwacja, Warszawa 1920, ss Pojęcie polska szkoła konserwacji do dziś budzi kontrowersje. Konstanty Kalinowski w cytowanym już artykule Odbudowa zabytkowych miast w Polsce..., wskazuje, że formowanie się zjawiska określanego mianem polskiej szkoły konserwacji rozpoczyna się wraz z pierwszymi dokonaniami konserwatorskimi i towarzyszącymi im dyskusjami w XIX i na początku XX wieku. Tymczasem Adam Miłobędzki twierdzi, że determinowana polityką, kreacyjna i rekonstrukcyjna aktywność polskich konserwatorów, która zyskała miano szkoły rozpoczyna się po I, a nabiera szczególnego rozmachu po II wojnie światowej. Właśnie w kontekście szczególnie nonszalanckich działań w epoce PRL, Miłobędzki podkreśla różnice światopoglądowe pomiędzy pokoleniami architektów epoki historyzmu, edukowanych w szkołach z bogatym programem humanistycznym, tworzących w stylach historycznych i równorzędnie traktujących kreację architektoniczną i restaurację, a pokoleniami kształtowanymi zgodnie z funkcjonalistycznymi ideami panującymi po 1925 roku, których przedstawiciele po prostu nie byli zainteresowani metodyczną działalnością konserwatorską i restauracyjną. Poglądy te przedstawione zostały podczas dyskusji po wykładzie Polish School of Conservation w czasie kursu Integrated Urban and Landscape Heritage, Kraków-Iwonicz Zdrój, Por. również: A. Miłobędzki, Polska szkoła konserwatorska, Arka nr 49 (1) 1994, ss ; idem, Zabytki polityka kultura, Arche nr, ss Działania w Krakowie omawiane są w cytowanych już tekstach Frycza i Kalinowskiego. Bibliografia związana z tematem, por. dalszą część rozdziału, a także np. L. Lameński, Restauracja kościoła Mariackiego w Krakowie ( ), RK, R. LIV: 1988, ss Z drugiej strony studia prac przy poszczególnych obiektach pomijają rolę, jaką zadanie zachowania dziedzictwa historycznego miasta odegrało w uformowaniu artystycznego światopoglądu krakowskich architektów. Również monograficzne ujęcia sylwetek twórców nie w

6 195 Dziedzictwo Przew cały wiek XIX, a potem XX, w mieście trwały dyskusje w publikacjach i na zebraniach specjalnych gremiów, dotyczące problemów konserwacji i restauracji, które dawały teoretyczne podstawy do działań praktycznych. 306 Wczesnymi przejawami tej aktywności były neoklasyczne projekty przebudowy Sukiennic wykonane przew Sebastiana Sierakowskiego w 1820 i Feliksa Radwańskiego w 1821 roku, synkretyczne wizje restauracji Wawelu Franciszka Marii Lanciego w roku 1834 i wreszcie walka Radwańskiego o ocalenie Bramy Floriańskiej, Barbakanu i przyległych murów, toczona od 1817 roku i zakończona pierwszą restauracją tych obiektów przew Karola Kremera w latach Reastauracje romantyczne Jednak spośród praktycznych właśnie prac, jedną w najgłośniejszych stała się restauracja Collegium Maius Uniwersytetu Jagiellońskiego, prowadzona w latach przew Karola Kremera. Architekt w intuicyjny i kreacyjny sposób nadał budowli starożytny, gotycki wygląd. Efektem były liczne przekształcenia i zatracenie szeregu pierwotnych elementów 308 budynku. W latach , Feliks Księżarski, wykorzystując plany Hermana Bergmanna, kontynuował restaurację Collegium burząc i wznosząc od nowa północne skrzydło gmachu. Te działania stały się sztandarowym przykładem restauracji nazwanych później romantycznymi, w których architekt kierując się przekonaniem, że w jego artystycznej intuicji znajduje się najpewniejsze źródło architektonicznej i historycznej prawdy, dające możliwość ukształtowania właściwej formy budowli, pełni omawiają to zagadnienie, por. Hanna Górska Działalność architektoniczna Sławomira Odrzywolskiego ( ), Teka Komisji Urbanistyki i Architektury, t. 16: 1982, ss. 241n.; Helena Kita, Tomasz Pryliński ( ), RK, t. 39: 1968, ss ; L. Lameński, Tadeusz Stryjeński, Znak, R. 32: 1980, ss Tekst poniższy chce połączyć refleksje o ochronie zabytków z analizą postawy architekta. 306 Refleksja dotycząca problemu ochrony zabytków pojawia się w Krakowie np. w pracy Władysława Łuszczkiewicza, Wskazówki do utrzymania kościołów i cerkwi..., Kraków Na początku XX wieku szczególną rolę odgrywają głosy Stanisława Tomkowicza i Józefa Muczkowskiego ogłoszone [w:] Pamiętniku pierwszego zjazdu miłośników ojczystych zabytków w Krakowie w dniach 3 i 4 lipca 1911, Kraków 1912; oraz publikacje tych autorów: S. Tomkowicz, Katedra na Wawelu i jej obecna restauracja, Kraków 1901; idem, Piękność miast i jej ochrona, Kraków 1909; idem, Szpecenie kraju (Z powodu broszury Pawła Schultze Die Entstellung unseres Landes, Kraków 1909; J. Muczkowski, Jak konserwować zabytki przeszłości, Kraków 1904; idem, Ochrona zabytków, Kraków 1914: a także prowadzona również z udziałem tych autorów Kronika Krakowska (w omawianym w artykule okresie, każdego roku przedstawiano w niej omówienie prac w zakresie opieki nad zabytkami ) [w:] Kalendarzu Wolnego Miasta Krakowa (od 1907 r. Kalendarzu Krakowskim Józefa Czecha, ukazywał się w latach ), a potem Kronika Konserwatorska, która pojawiała się nieregularnie w latach dwudziestych i trzydziestych XXw. w Roczniku Krakowskim. Osobnym wydarzeniem była dyskusja wokół restauracji Zamku Królewskiego na Wawelu opisana przez Franciszka Fuchsa [w:] Z historii odnowienia Wawelskiego Zamku , Kraków 1962 i Jerzego Frycza, op. cit. ss Głos w sprawie ochrony zabytków zabierał także Ludwik Puget, Nowe klejnoty stołecznego miasta Krakowa, Kraków 1901; Klemens Bąkowski, O konserwacji zabytków z przeszłości, Kraków 1905; Adolf Szyszko- Bohusz, Stosunek sztuki nowoczesnej do konserwacji zabytków, Rocznik Architektoniczny, Lwów, 1913; oraz kilka artykułów tego twórcy w początkowych numerach Głosu Plastyków oraz w Architekcie. Wreszcie w latach od 1900 do 1916 ukazywała się w Krakowie Teka Grona Konserwatorów Galicyi Zachodniej. Forum dla dyskusji o problemach ochrony dziedzictwa stworzyła działalność powstałego w 1897 roku Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. W tej organizacji znaleźli się twórcy dzisiejszego oblicza historycznego miasta, a zarazem mniej lub bardziej bezpośredni nauczyciele Franciszka Mączyńskiego: historycy sztuki Tomkowicz i Muczkowski oraz architekci Zygmunt Hendel, Jan Ekielski, Stryjeński i Szyszko- Bohusz. Por. Adam Bochnak i Krystyna Pieradzka, 40-lecie Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Kraków Por. Piotr Krakowski, Architektura neogotycka w Krakowie, Folia Historiae Artium, t. XX, 1984, s. 139, , ; Maria Borowiejska Birkenmajerowa, Serce Polski. Zabytki i świadomość narodowa, Kraków 1991, ss ; idem, Barbakan Krakowski, Kraków, 1979, ss J. Frycz, op. cit., ss. 100.

7 196 Dziedzictwo tworzył w istocie swobodne i malownicze wersje odnawianych obiektów. Romantyczne było tutaj faktycznie łączenie sztuki i historii w poszukiwaniu prawdy. Inwentaryzacja Przy tym Kremer restaurując Collegium Maius dokonał także architektonicznej inwentaryzacji. Idea dokładnego zbadania obiektu przed rozpoczęciem restauracji, przeanalizowania jego historii, wykonania pomiarów i opisu oraw zdefiniowania stylu, głoszona przew Eugene Viollet-le-Duca, ugruntowana została w Krakowie przew Władysława Łuszczkiewicza. Historyk sztuki zauważył, że postulowaną przew francuskiego twórcę metodę stosuje już podczas prac w katedrze na Wawelu nowa szkoła konserwatorów, która rozumie dobrze, iż zanim przystąpić się ma do restauracji [...], wtajemniczyć się trzeba skrupulatnemi pomiarami gmachu, głęboką rozwagą w jej historię, w jej styl panujący i właściwą tegoż charakterystykę 309. Do szkoły tej zaliczeni zostali w czasem Tomasw Pryliński, twórca dzisiejszego kształtu Sukiennic i pierwszej koncepcji odnowienia zamku na Wawelu, Sławomir Odrzywolski, autor restauracji Kaplicy Zygmuntowskiej i katedry wawelskiej, Tadeusw Stryjeński pracujący w kościele Mariackim, czy wreszcie Zygmunt Hendel, projektant odnowy Zamku Wawelskiego i krużganków dominikańskich. Wtajemniczanie się w głęboką rozwagą w historię i styl było również przykładem romantycznego poszukiwania istoty dziejów i architektonicznej prawdy zapisanej w historycznym obiekcie. Restauracje purystyczne Łuszczkiewicz, wciąż opierając się na myśli Viollet-le-Duca, propagował także ideę przywracania restaurowanym obiektom stylistycznej jednolitości i ewentualnego uzupełniania dzieł historycznie stylizowanymi elementami. Realizacja tej koncepcji zaowocowała choćby poprawianiem dzieł strzechy Czipserów przew Stryjeńskiego w kościele Mariackim w Krakowie 310, czy powszechną praktyką skuwania nowożytnych tynków w budowlach średniowiecznych (choćby w krużgankach klasztoru Dominikanów w Krakowie przew Hendla, po decyzji Stanisława Tomkowicza w 1895 roku). Doktryna taka, nazwana później purystyczną, ukazywała w istocie tylko inną próbę odpowiedzi na romantyczne poszukiwanie prawdziwej formy historycznego zabytku. Mimo silniejszego podkreślania przekonania o odtwarzaniu historycznej prawdy, metoda ta, mimo dużej popularności, nie stała się jedynie obowiązującą, podobnie jak działo się to w innymi rezultatami romantycznego dochodzenia do prawdy we wszelkich dziedzinach. Konserwacja historyczna Idea jednolitości stylu, kwestionowana przew Johna Ruskina, potem Aloisa Riegla i wreszcie Maxa Dvoøaka, również w Krakowie szybko znalazła przeciwników. Na przełomie wieków, w czasie dyskusji nad problemem restauracji ambitu katedry na Wawelu, między innymi Jan Matejko, Sławomir Odrzywolski i Feliks Kopera opowiedzieli się za rekonstrukcją gotyckiego kształtu budowli. Natomiast Ludwik Puszet, Klemens Bąkowski, Józef Muczkowski i Karol Lanckoroński domagali się zachowania historycznych nawarstwień (dzięki decyzji kardynała Jana Puzyny, barokowy ambit pozostał). W trakcie tych sporów sformułowany został program restauracji historycznej. Przekonany do niej Tomkowicw pisał Historyczna zasada przy restauracji budynku polega na uszanowaniu wszystkiego tego, co różne epoki kultury do niego wniosły, o ile to tylko ma cechę artystyczną albo też doniosłe znaczenie pamiątkowe 311. Ostatecznie, na Konferencji Konserwatorskiej zorganizowanej przew Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości w Warszawie w 1909 roku zadecydowano, aby Rozwinąć działalność jak najszerszą tylko w kierunku konserwacji i ustalono, że podczas restauracji usuwanie wszelkich dodatków i 309 W. Łuszczkiewicz, Restauracja kościoła katedralnego na Wawelu, Kraków 1898 (nadbitka z Czasu), s. 11, [za:] J. Frycz, op. cit., s Por. L. Lameński, Restauracja..., op. cit., passim. S. Tomkowicz, Katedra na Wawelu..., s.58, [za:] J. Frycz, op. cit., ss

8 197 Dziedzictwo naleciałości, może być dokonywane jedynie za zgodą specjalnie wydelegowanej komisji konserwatorskiej. 312 Na I Zjeździe Miłośników Ojczystych Zabytków w Krakowie w 1911 roku zasady nieinterwencjonizmu i konserwacji istniejącego stanu uznano za nadrzędne. 313 Zdecydowanie kwestionowano słuszność dokonywania stylowych uzupełnień. Zasada historycznej konserwacji w istocie najlepiej oddawała romantyczny sposób myślenia o historii. Według niej przecież, zachowywane nawarstwienia historycznej architektury ukazywały właściwie proces dziejów, ich rozwój, postęp i załamania. Odsłaniały zatem najlepiej prawdę historii, tak uporczywie śledzoną przew romantyków. Współczesna sztuka Uzupełnianie lub odtwarzanie tego co już zginęło jest bezwarunkowo niedopuszczalne, ponieważ zadaniem architekta jest Nie naśladować, nie kopiować, lecw tworzyć w duchu naszych czasów 314 pisał Muczkowski. Przykładami wykorzystania współczesnej właśnie sztuki w pracach restauracyjnych stały się wykonane przew Stanisława Wyspiańskiego polichromie i witraże w kościele Franciszkanów w Krakowie. Skrajną wizję udziału sztuki nowej w restauracji historycznej budowli przedstawili natomiast w 1908 roku Wyspiański i Władysław Ekielski. Ich projekt przebudowy Wawelu, łączący neoromantyczne idee stylu narodowego w patosem klasycznej świątyni, głęboko ingerował w zabytkową substancję obiektu. Ideę takich kreacyjnych działań głosił i wcielał w życie również Adolf Szyszko-Bohusz. Tym razem prawda artystyczna i prawda historii rozumiana jako konieczność oddawania współczesnego etapu rozwoju dziejów, określały kształt romantycznego dochodzenia prawdy i jego rezultaty. Eklektyzm i indywidualne traktowanie obiektu Szyszko Bohusw był zarazem reprezentatywnym przedstawicielem doktrynalnego eklektyzmu, który nie zawsze uzasadnić można panowaniem nadrzędnej zasady indywidualnego traktowania każdego obiektu 315. Architekt gotycyzował bowiem kościół Bożego Ciała oczyszczając jego wnętrze w barokowych tynków oraw uwzględniał modernistyczne idee w swych wizjach restauracji wawelskiego zamku, czy rekonstrukcji wikarówki przy Placu Mariackim 316. Pieczołowicie odsłaniając i konserwując rotundę Najświętszej Marii Panny i relikty romańskiej katedry na Wawelu, stał się także reprezentantem nurtu, postrzeganego jako naukowy i analityczny, charakteryzujący się traktowaniem zabytku jako dokumentu, który się preparuje i eksponuje 317. Zarazem twórca, bojąc się wybujałej przesady >>histeryków sztuki<<, protestował przeciwko nadaniu krakowskiemu Rynkowi muzealnego charakteru i domagał się ochrony spontanicznego życia tej części miasta. 318 Wypadkową idei wprowadzenia sztuki nowoczesnej w obręb historycznej architektury oraw myśli o pozostawianiu zabytkowej spuścizny żywą, stało się wzniesienie w latach nowoczesnego budynku Feniksa przy linii A-B Konferencja konserwatorska, A, R. 10: 1909, s. 108, [za:] J. Frycz, op. cit., s K. Kalinowski, op. cit., s. 57. J. Muczkowski, Stan dzisiejszej nauki o konserwacji zabytków [w:] Pamiętnik pierwszego zjazdu..., ss , [za:] K. Kalinowski, op. cit. ss Por. Klemens Bąkowski, O konserwacji zabytków z przeszłości, Kraków 1905 (nadbitka z A); J. Frycz, op. cit. s Por. Jerzy Dobrzycki, Sprawa wikarówki przy kościele Marjackim w Krakowie, Głos Plastyków, R. II: 1932, z. 2, ss J. Frycz, op. cit., s A. Szyszko-Bohusz, Rynek Krakowski, Hallo, Głos Plastyków, R. I:1930, nr 2, 3, 4 (zbiorczy), ss. 8-9 Por. Kronika Krakowska [w:] Głos Plastyków, R. II: 1931, z. 9, s. 6; Henryk Jasieński, Dom Feniksa, RK, R. XXIV: 1933, ss

9 198 Dziedzictwo Doktryna krakowska W rodowisku krakowskim przełomu wieków zaistniał więc model projektanta, konserwatora i historyka sztuki zarazem. Architekci prowadzili właściwą konserwację i restaurację zabytków. Kierując się zasadą indywidualnego traktowania każdej budowli lub założenia, w mniej lub bardziej fortunny sposób dobierali purystyczne, historyczne, bądź nowocześnie artystyczne zasady pracy. Znajomość doktryn gwarantowały im studia podstawowych teorii i udział w lokalnych dyskusjach. Próbowali przy tym formować własne koncepcje. Prace wykonane, bądź planowane, dokumentowali. Wykonywali pomiary. Często zresztą sam zamiar opisu i inwentaryzacji był naczelnym motywem działania architektów. Pieczołowite chronienie przeszłości tak silnie zapisanej w Krakowie pozostawało też zawsze w tym mieście pod wpływem patriotycznego, znów romantycznego myślenia o konieczności zachowywania świadectw długiej historycznej egzystencji oraw dawnej chwały i potęgi Polski. Ta właśnie idea, kultywowana w przejęciem w Krakowie, stała się fundamentem, na którym rozwinęła się ostateczna doktryna polskiej szkoły konserwacji, uformowana i rozwinięta w praktyce w odbudowywanej po wojennych zniszczeniach Polsce międzywojennej, a także po II wojnie światowej. Doktryna romantyczna Istotą każdej w opisanych doktryn było poszukiwanie właściwej metody odnalezienia prawdziwego kształtu zabytku i odtworzenia historycznej lub artystyczno-historycznej prawdy. Naturalne zatem było eklektyczne korzystanie w owych doktryn, wybieranie jednej lub kilku, przy restauracji jednego zabytku, co stało się zresztą podstawą uformowania najczęśćiej w końcu stosowanej koncepcji indywidualnego traktowania każdego obiektu. Eklektyzm oraw niekonsekwencje doktrynalne budzące wrażenie niespójności i chaosu obok wspólnego kultu historii i historycznej sztuki oraw narodowych dziejów zapisanych w zabytkach - znów dowodzą, że dziedzina konserwacji i restauracji zabytków należała do romantyzmu wszak ten nurt cechowała właśnie niespójność budząca tyle wątpliwości. Franciszek Mączyński Krakowscy nauczyciele Jeszcze w trakcie przygotowań do swej indywidualnej kariery krakowski architekt mógł zetknąć się w problematyką ochrony zabytków, kiedy początkowo terminował w pracowni Odrzywolskiego. W tym czasie starszy twórca chwalił swego podopiecznego za rysunkowoinwentaryzacyjne prace przy wydawnictwie Zabytki przemysłu artystycznego w Polsce oraw współuczestnictwo w rozszerzeniu starego kościoła w Bieździedzy. 320 Młody adept budowlanej sztuki uczestniczył zatem bezpośrednio w pracy twórcy doświadczonego w restauracyjnokonserwatorskiej praktyce. W czasem kolejny patron, znany konserwator Tadeusw Stryjeński, również wykorzysta umiejętności Mączyńskiego w pracach w zabytkami. Wcześniej jednak także przew zwykłą obserwację szerokiej aktywności krakowskiego środowiska, rozdyskutowanego nad romantycznymi problemami historii, sztuki i narodu, ale także 320 Znaczna część czasu jaką pan Mączyński przebył w mojem biórze, zajęty był wykonaniem zdjęć i rysunków z celniejszych zabytków architektonicznych Krakowa i okolicy, oraz zdjęć z przedmiotów przemysłu artystycznego, z których kilka pomieszczono w wydawnictwie Zabytki przemysłu artystycznego w Polsce jakie wychodzi nakładem Krajowej Komisyi dla Spraw Przemysłowych, pod moją redakcją., por. opinia Sławomira Odrzywolskiego o Franciszku Mączyńskim, z 3 XI 1894, [w:] Archiwum własne, dokumenty osobiste zachowane w Pałacu Sztuki w Krakowie (dalej Archiwum własne). Także rysunki Mączyńskiego [w:] Zabytki Przemysłu Artystycznego w Polsce, zebrał Sławomir Odrzywolski, R. I: 1891 (druk 1894?), z. V, tabl. 27: Drzwi w kaplicy zamkowej w Krasiczynie; z. VI, tabl. 32: Drzwi w kaplicy zamkowej w Krasiczynie; tabl. 33: Talerz srebrny, Krasiczyn; tabl. 36: Puchar. Muzeum XX Czartoryskich Kraków W. XVII.

10 199 Dziedzictwo wprowadzającego efekty tych dyskusji w życie, młody twórca poznawał znaczenie sztuki ochraniania i odnawiania historycznych obiektów dla architekta działającego w Krakowie. Uzasadnienie takiej tezy odnaleźć można śledząc wczesne, teoretyczne zainteresowania artysty. Viollet-le-Duc W 1903 roku ukazał się w Architekcie fragment Entretiens sur l Architecture Eugene Violletle-Duca w przekładzie Franciszka Mączyńskiego. 321 Budzi to pytanie o możliwość oddziaływania na młodego twórcę uformowanych pod wpływem francuskiego architekta idei jednolitych stylistycznie restauracji. Tłumaczenie miało tytuł Metody. Chodziło o silnie nurtujący artystę w tym czasie problem przyjęcia właściwego sposobu doskonalenia przygotowania zawodowego. Mączyński, który nie odbył pełnego kursu studiów architektonicznych, 322 poszerzał swą wiedzę indywidualnie, usilnie poszukując metody kształcenia. Jednak tłumacw wybrał do publikacji fragmenty, które zwolenników purystycznych gotycyzacji wprawić mogły w zakłopotanie. Bowiem Viollet-le-Duc, podkreślając wagę poznania historii architektury od czasów najnowszych aż do jej źródeł, uznawał indywidualną wartość różnych stylów i epok przyjmując, że jedynie podstawowe reguły konstrukcyjne i budowlane pozostają stałe. Te właśnie słuszne zasady dla wszelkich sztuk i wszystkich czasów 323 powinny być fundamentem architektonicznych studiów. Natomiast w procesie nauczania o stylach i ich historii, niebezpieczeństwem jest dogmatyczne uznawanie jednej szkoły za słuszną. Fundamentem metody ma być owa nauka, która porównawszy poprzednio, klasyfikuje i wybiera, owa nauka w sposobach praktycznych bew wykluczeń, bew przesądów, bowiem w epoce niepewności, gdzie najlepsze umysły wpadły w doktryniarstwo, nie należy nauczać o formach sztuki, lecw niezmiennych pewników zasadniczych, to znaczy: jej racyi bytu, budowy: jej sposobów, przemian, stosowanie do potrzeb i obyczajów 324. Słowa te dowodzą, że Viollet-le-Duc, postrzegany głównie jako techniczny racjonalista, zaś wśród historycznych stylów wielbiciel jedynie gotyku, prawdę architektury dostrzegał również w jej historycznym rozwoju, co dodatkowo udowadnia jego romantyczną postawę. Choć oczywiście prowadząc swój wywód, francuski architekt krytykował dogmatyzm ceniących klasyczne porządki profesorów Akademii, a domagając się rozumienia innych stylów, myślał zapewne o gotyku. Jednak tłumaczony przew Mączyńskiego rozdział wyrwany jest w tego kontekstu i przedstawiając tezę o potrzebie sukcesywnego badania epok sztuki i następnie porównawczego ich analizowania, ukazuje Viollet-le-Duca jako eklektycznego romantyka ceniącego wszelkie formy ukazujące proces rozwoju budowlanych dziejów. W oparciu o podobne przekonania, Riegl i Dvoøak wypracowali później teorię, która postulowała wyłącznie konserwowanie zabytków i aprobowanie wszelkich zmian wynikających w historycznego i stylistycznego rozwoju obiektu. Postawiona w tłumaczonym przew Mączyńskiego fragmencie Entretiens... teza o potrzebie wszechstronnej analizy rozwoju i przemian architektury, w dziedzinie ochrony zbytków zdaje się zatem prowadzić do uznania przewagi metody konserwacji historycznej. Tym bardziej, że obiekt wykazujący historyczną różnorodność i ukazujący przew nawarstwienia swe architektoniczne dzieje, jest świetnym przykładem historii sztuki budowania. Posiada więc ogromną wartość poznawczą dla posługującego się analityczną metodą kształcenia adepta architektury i dla prowadzącego inwentaryzacyjne pomiary konserwatora. Mączyński przytoczył zatem taki element teorii Viollet-le- Duca, który w dziedzinie nauczania architektury, budowania i konserwacji, odsłonił elementy romantycznego myślenia o historii w teorii francuskiego mistrza F. Mączyński, Metody, A, R. 4: 1903, szp , , Egzamin na budowniczego zdał na Politechnice Lwowskiej jako ekstern. Por. świadectwo zachowane [w:] Archiwum własne F. Mączyński, op cit., szp Ibidem, szp. 114, 121.

11 200 Dziedzictwo Notatki Własnej aprobaty Mączyńskiego dla idei wszechstronnego poznania historii stylistycznych przemian budownictwa dowodzi choćby fragment dziennika opisujący zabytki i historię Rothenburga 325 oraw zbiór szkiców i notatek w podróży po Europie 326. Rysunki stanowią błyskawiczne studia stylów panujących w różnych epokach i miejscach. Takie analizy w pewnością przyczyniły się do rozwoju artystyczno-historycznej świadomości architekta i budowały jego przeświadczenie również o potrzebie opieki nad polskim, historycznym dziedzictwem architektonicznym. O tym, że podróżujący twórca zwracał przy tym uwagę na techniczne, metodyczne problemy zachowania i konserwacji zabytków, pouczać mogą lakoniczne notatki dotyczące Francji, gdzie monumenty różnych czasów [...]. Do danego okresu doskonale są, urządzone muzea [...].Wszystko to [...] poucza o przejściach w jednego stylu w drugi [...] 327. W kolei w Ausbach wystroje wnętrw Utrzymane i konserwowane jak tylko Niemcy konserwować potrafią, a każda ozdoba, obraw i sprzęt ma swój numer porządkowy 328. Podróżnicza realizacja metodycznych postulatów Viollet-le-Duca prowadzi wreszcie do wniosku iż koniecznem jest zwiedzanie pomników architektury stuleci minionych i stopniowe zapoznawanie się w bogatą księgą natury, gdyż w ten sposób pogłębia się i ustala nie jako świadomość artysty [...] 329. Ta konstatacja potwierdza explicité, że wszechstronne studiowanie relacji historia - architektura stało się świadomie wybranym elementem kształtującym myśl architekta i konserwatora, oraw że Mączyński przyjmował romantyczne elementy myśli Viollet-le-Duca. Ruskin Dowodem na to, że młody architekt prowadząc swe indywidualne studia zbliżył się na gruncie teoretycznym do zwolenników romantycznego poszukiwania prawdy w historycznym rozwoju architektury i związanego w tym chronienia rezultatów owego rozwoju, jest kolejny tekst, który poszukujący architekt poznał, przetłumaczył i opublikował. W roku 1904 Mączyński usiłował przybliżyć pełny obraw Siedmiu lamp architektury Ruskina, częściowo streszczając, a częściowo dosłownie przytaczając wywód angielskiego estetyka. 330 Lampa szósta - pamięci - jest rozdziałem przedstawionym w całości. W nim właśnie Ruskin omawia problemy konserwacji architektury. W początkowej części dyskursu filozof uzasadnia konieczność opieki nad budowlami głosząc, że drogiem jest dla nas posiadać, nie tylko to, co ludzie czuli i myśleli, lecw także to, czego ich ręce dotykały, to co siła ich stworzyła i to, co oczy ich podziwiały przew życie całe stąd obowiązkiem moralnym [...] budowanie siedzib naszych w całem staraniem, cierpliwością, przywiązaniem, w zastosowaniem najlepszych wymagań oraw zabezpieczenie ich trwałości 331. Przypominając centralną dla swych rozważań kwestię jakości projektowania i wykonywania budowlanych konstrukcji, angielski myśliciel domaga się jednocześnie ich późniejszej ochrony oraw krytykuje przebudowy dodając, że Koncepcya domu [...] przywilejem ich pierwszego twórcy; następcy powinni to uszanować 332. Jeśli natomiast w dziejach budowli doszło już do historycznych przekształceń czy nawet zniszczeń, to stan ten należy akceptować i osobno chronić. Przy tym Ruskin krytykuje wyrażającą się w kulcie ruin egzaltację patyną wieków wskazując, że sztuka budowania zatarła w takiej sytuacji swą cechę główną. Prawdziwą wartość posiada obiekt, który ukazuje swą historyczną malowniczość i wzniosłość, pozostając jednocześnie architekturą. Następnie wyjaśniona F. Mączyński, Wycieczka architektoniczna, A, R. 6: 1905, szp Idem, Po drodze. Ze szkicowników architektonicznych, Kraków Ibidem, s. 16. Ibidem. Ibidem. F. Mączyński, John Ruskina: Siedm lamp architektury, A, R. 3: 1902, szp , ; R. 4: 1903, szp. 1-10, 17-22, 29-34, 41-48, 53-56, 61-64, Ibidem, szp.31, 33. Ibidem, szp. 34.

12 201 Dziedzictwo zostaje idea starań wokół takiej budowli. Restauracja to zniszczenie najradykalniejsze, jakie znieść budowla może, w którego ani cząsteczki uratować nie można, takie zniszczenie, któremu towarzyszy fałszywy opis budowli niszczonej, pozbawione sensu są rekonstrukcje, jak i purystyczne ujednolicenia, bowiem To, co daje całości życie [...] dać może budowli tylko ręka i oczy artysty - twórcy i nigdy nie może być odtworzonem, zatem Pierwszem następstwem odnawiania jest zniszczenie dawniejszej pracy bezpowrotnie [...] Drugim [...] jest podawanie kopii. 333 F. Mączyński, rysunek w Gdańska, fot. F. Mączyński, Po drodze. Ze szkicowników architektonicznych, Kraków 1931, tabl. 5, repr. A. Solewska. 333 Ibidem, szp. 53.

13 202 Dziedzictwo F. Mączyński, Wycieczka architektoniczna, A, 6: 1905, nr 9, szp , repr. T. Duda. Ruskin głosi tymczasem: nie zastępujcie budynku nigdy kłamliwie za pomocą innego. Myślcie o tej konieczności zanim nadejdzie, a potraficie jej uniknąć [...]. Konserwujcie dobrze wasze pomniki, a nie zajdzie potrzeba ich restauracji 334. Te właśnie tezy współtworzyły charakterystyczne dla początku XX wieku konserwatorskie idee nieingerencji i konserwacji istniejącego stanu, 334 Ibidem, szp. 54.

14 203 Dziedzictwo najpełniej oddające romantyczny sposób poznawania istoty historycznego procesu w architekturze. Poświęcenie uwagi dokładnemu przekładowi teorii Ruskina dowodzi, że poszerzając swój światopogląd, Mączyński pojął wagę konserwatorskich poglądów angielskiego myśliciela. Spostrzeżenie potwierdza też, że poznawana w podobnym czasie filozofia Viollet-le-Duca traktowana była wybiórczo, ze zwróceniem uwagi na myśl dotyczącą historii jako procesu, nie zaś na purystyczną teorię rekonstrukcji. Tłumacząc obydwa teksty Mączyński ukazywał też własną romantyczną postawę poszukiwacza właściwej doktryny konserwatorskiej. Ruskin stosowany Oddziaływanie poglądów Ruskina na tłumaczącego je Mączyńskiego udowodnić można analizując wypowiedzi krakowskiego architekta. W opublikowanym w 1908 roku zbiorze rysunków, planów i komentarzy Ze starego Krakowa... znajduje się następujące stwierdzenie: Gdy się patrzy na projekty katedr gotyckich przew uczniów Akademii w Berlinie i widzi te kolosy ciosów, żeber, te systemy fiali, żabek i gzymsów, a wszystko to ustawione na jednym tylko stopniu nad ziemią, ma się wrażenie, że czegoś w takim projekcie brakuje, że szkoła nie dopowiedziała jednej może rzeczy, lecw rzeczy niesłychanie ważnej. Tymczasem gdy patrzymy zdaleka na katedrę w Amiens i widzimy ją wznoszącą się na podstawie 18-tu stopni, to całość - pomijając nawet formy szczegółowe przemawia silnie - woła głośno: >>Jestem<<, i odbieram wrażenie skończone i nieodwołalne, rzeczy dobrej 335. Słowa te, krytykując architektoniczne naśladowanie, zdają się kontynuować myśl angielskiego estetyka, że dzieło dającego całości życie artysty nigdy nie może być odtworzonem. Mączyński musiał też dobrze zapamiętać polecenie konserwacji pomników. Już na podstawie praktyki rozwinął ogólne stwierdzenie Ruskina o tym, że Kilka płatków blachy ołowianej w odpowiednim czasie umieszczone na dachu, uprzątnięcie liści jesiennych i gałęzi drzew otaczających, które mogą zatykać rynny, uchronią od ruiny równocześnie dach i mury 336. Doświadczony już konserwator przedstawił bowiem w roku 1932 podstawowe wskazówki dotyczące rozwiązywania problemu zawilgocenia w budynkach drewnianych i murowanych, głosząc: Stary budynek kościoła na wsi utrzymać i konserwować - jest sztuką, która polega na następującej zasadzie: Co roku opatrzeć dokładnie dach, rynny, odprowadzić wodę, jednym słowem: nie dopuścić do zniszczeń 337. Okazało się zatem, że wsparte doświadczeniem uwagi Ruskina zaowocowały po latach powstaniem konserwatorskiej instrukcji. Dowodzi to, że tłumaczone w początkiem wieku pisma pozostały w umyśle architekta, a kształtowanie własnego światopoglądu konserwatorskiego w oparciu o romantyczne poszukiwania dawało także rezultat w postaci praktycznych rad i wskazówek. Przemiana W innym miejscu Mączyński pisał: w widoku tych domów wśród wieków tyle razy przerabianych, w tych architektonicznie ciekawych fragmentów, dziś tak szybko ginących, wyciągnąć się da prawdziwą naukę: każdy w tych domów wyraża na zewnątrw swoje przeznaczenie, swoją cechę osobistą, swoją indywidualność, a tem samem swój styl 338. Wszechstronna analiza przemian architektury oraw świadomość ich historyczności, zaowocowały zatem umiejętnością postrzegania budowli jako rezultatu historycznego rozwoju, a zarazem wyjątkowego dzieła sztuki. Romantyczne myślenie kategoriami historyczno-artystycznymi prowadzić mogło do refleksji, że każdy w tych obiektów wymaga indywidualnego traktowania, bew bezkompromisowego doktrynerstwa. W drugiej strony, świadectwem zakwestionowania romantycznych idei jest natomiast przekonanie o konieczności ostatecznej destrukcji budynków. Architekt wyraził je mocniej, twierdząc, że Kraków ginie. Znika powoli w szczegółach, jak portale i bramy, znika szybko bo F. Mączyński, Ze starego Krakowa. Ulice, bramy, sienie, Kraków 1908, ss F. Mączyński, Johna Ruskina..., szp. 54. F. Mączyński, Z notatnika architekty. Dachy kościelne, Głos Narodu, R. 39: 1932, s.6. F. Mączyński, Ze starego..., s. 9.

15 204 Dziedzictwo całymi powierzchniami przy przeróbkach domów lub budowie nowych w miejsce burzonych. 339 Kreacyjne dążenia budowniczego działającego w rozwijającym się, żywym mieście, stającym w obliczu liberalnych mechanizmów gospodarczych, mogły więc ostatecznie modyfikować teoretyczne prawdy konserwatorskich doktryn w dramatyczny zgoła sposób i świadczyć przy tym o światopoglądowej przemianie romantyka w liberała. Teorie i światopogląd Poznawane i prezentowane przew Mączyńskiego teorie najbliższe były idei konserwacji historycznej, najsilniej związanej w dochodzeniem prawd ukrytych w dziejach. Pojawiły się jednak i inne wpływy, co wspomagało formowanie się światopoglądu skłonnego do eklektycznego i niespójnego traktowania problemu doktryny. Niekonsekwencje jednak wynikały również w romantycznego myślenia w kategoriach artystycznych. Samo zresztą istnienie owych niekonsekwencji charakterystyczne było dla romantycznej postawy. Choć również obok takich myśli pojawiały się również sygnały postawy liberalnej. Witraż Niejednoznaczny światopogląd znalazł również swą praktyczną realizację. Pierwszą chyba pracą, którą architekt wykonał w ramach działań restauracyjnych i konserwatorskich, był projekt witraża do kaplicy Szafrańców w katedrze na Wawelu. Pomysł, choć nagrodzony w konkursie w 1903 roku, nie doczekał się realizacji. 340 Niemniej już pierwszym swoim aktem twórczym na polu restauracji Mączyński zasygnalizował, że również popularna w artystycznych kręgach myśl o udziale sztuki nowej w dziele odnowy zabytków nie jest mu obca. Jednak sukces w naśladownictwie późnych romantycznych demiurgów, Matejki, czy Wyspiańskiego okazał się połowiczny, a wszechstronne aspiracje artystyczne twórcy, w dziedzinie opieki nad zabytkami ustąpić musiały mniej współczesnym, a bardziej historycznym, ale wciąż artystycznym i romantycznym działaniom. Kościół św. Floriana Restaurację barokowego kościoła św. Floriana na krakowskim Kleparzu rozpoczęto jeszcze w 1901 roku. 341 Prowadzona przew Józefa Kryłowskiego, obok odnowy zakrystii i skarbca, zakładała podwyższenie wieży o jedną kondygnację, podwyższenie kruchty wejściowej, wymianę Ibidem, s. 5. Konkurs na witraż do kaplicy Szafrańców na Wawelu, A, R. 4: 1903, szp. 40. Witraż wykonał ostatecznie Zakład Żeleńskich wg pomysłu Józefa Mehoffera. Mączyński oceniał też wawelski projekt Akropolis, zauważając, że życia i jego przejawów niepodobna formować, czy wtłoczyć w gmach, choćby o pięknej architekturze, gdyż [...] życie wywołuje potrzebę takich, a nie innych budowli, ale mimo tej nowocześnie funkcjonalistycznej konstatacji, stwierdzał też w duchu historyczno-romantycznym, że Katedra na Wawelu jest już dziś naszym Akropolem i zgodnie z podobnie romantyczną wiarą w możliwość łączenia ówczesnej sztuki ze sztuką historyczną, apelował o współpracę współczesnych artystów nad przyszłym Wawelem. Por. Wzgórze Wawelskie, A, R. 9: 1908, ss. 139 i 142 [za:] Czas, W opisie prac konserwatorskich i restauracyjnych używana będzie forma bezosobowa, za wzorem sprawozdań S. Tomkowicza i J. Muczkowskiego. Mączyński podejmował decyzje zapewne w porozumieniu z gronem konserwatorów i użytkownikiem obiektów. Prowadząc roboty musiał te decyzje aprobować. Jednocześnie miał największy wpływ na ich realizację. Dlatego opisywane bezosobowo działania można uznać za prace architekta. Obok cytowanych w przypisach, informacje bibliograficzne o konserwacji i restauracji znalazł autor [w:] Katalog zabytków sztuki w Polsce, t.4: Miasto Kraków, cz. II: Kościoły i klasztory Śródmieścia 1, red: Adam Bochnak, Jan Samek, Warszawa 1971; cz. III, Kościoły i klasztory Śródmieścia 2, red: A. Bochnak, J. Samek; Warszawa 1978; cz. IV: Kazimierz i Stradom. Kościoły i klasztory 1, red: Izabella Rejduch-Samkowa, J. Samek, Warszawa 1987; cz. V: Kazimierz i Stradom. Kościoły i klasztory 2, red: I. Rejduch-Samkowa, J. Samek, Warszawa 1994; cz. VII: Zwierzyniec, Nowy Świat, Półwsie Zwierzynieckie. Kościoły i klasztory, red: Joanna Daranowska-Łukaszewska, Renata Henoch-Merendziuk, Warszawa 1995.

16 205 Dziedzictwo hełmów wieży i kruchty oraw dobudowanie rzędu kaplic po obu stronach naw bocznych. Prace te wykonano do roku Choć oczekiwano, że styl wież nie ma być zmieniony 342 i doceniano nadzwyczajną dbałość o estetyczną i konserwatorską stronę rzeczy 343, to nietrudno zauważyć, że romantyczne poprawianie barokowej świątyni doprowadziło do ingerencji w zabytkową substancję budynku. W roku 1905, zaangażowany przew nowego proboszcza Józefa Kulinowskiego, Mączyński przejął kierownictwo odnowy akceptując dokonane zmiany. 344 Własną działalność rozpoczął od rekonstrukcji Ogrójca na wschodniej, zewnętrznej ścianie prezbiterium. Scenę Męki Pańskiej wykonał metodą narzuconego tynku Stanisław Veith. Płaskorzeźbę oświetlono i zamknięto żelazną kratą według koncepcji Mączyńskiego. W roku 1906 remontowano wnętrze prezbiterium. Architekt podkreślał pieczołowitość swej pracy: przewiązki gzymsu jak i festony odszukać się udało we fragmentach i resztkach po dziurach na strychu i nad nawami i w tej ilości jak było. W ten sposób przywrócona została do dawnej formy dekoracja gzymsu i okien [...]. Wynikała ztąd konieczność podkreślenia lunet sklepienia oraw dekoracya reszty sklepień. 345 O tymże sklepieniu Mączyński dodał: Uszlachetniono je i dodano do nich modelowane w gipsie ornamenty w główek cherubinów, emblematów wiary otoczonych promieniami i łuskowatych motywów - podnosząc efekt złoceniem pewnych szczegółów oraw stonowaniem tła 346. W roku 1907 odnawiano nawę główną. Do wnętrza kościoła powróciła rokokowa dekoracja w postaci drewnianych, złoconych rzeźb zdobiących kapitele pilastrów, fryzy, gzymsy i obramienia okien. Rozwijając ją pod kierunkiem Mączyńskiego, Jan Szczepkowski wykonał na sklepieniu sztukaterie ornamentalne, podobne do wykonanych w prezbiterium, lecw wzbogacone rzeźbami Ewangelistów. Sklepienie naw i prezbiterium oraw ściany kościoła pomalowano na kolor jasny, a sklepienia naw bocznych na niebiesko. Wreszcie poszerzono chór muzyczny i położono nową posadzkę. Pod kierunkiem Mączyńskiego przeprowadzono także remont wnętrza kaplic. W trakcie tych robót restaurowano również elementy wyposażenia. Poddano gruntownemu remontowi stalle, a okna wyposażono w ozdobne ramyw 1913 roku odrestaurowano skarbiec kościelny i na tym prace zostały zakończone. 342 S. Tomkowicz, Kronika krakowska [w:] Kalendarz Krakowski Józefa Czecha na rok 1903 (dalej: Kronika [w:] Kalendarz... na rok...), s S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1904, s Wszystkieinformacje o pracach za: F. Mączyński, Kościół św. Floriana w Krakowie ( ), A, R. 9: 1908, ss ; S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1903, s. 102; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1904, s. 104; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1906, ss ; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1907, ss ; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1908, s. 64; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1909, s ; J. Muczkowski, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1914, ss F. Mączyński, Kościół św. Floriana..., ss S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1907, s. 66.

17 206 Dziedzictwo. Odnowione wnętrze prezbiterium kościoła Św. Floriana w Krakowie, F. Mączyński, , fot. A, R. 9: 1908, nr 8, tabl. 23.

18 207 Dziedzictwo Już Tomkowicw zauważył wolelibyśmy, żeby trochę mniej suto szafowano złoceniem, więcej zaś szanowano malowniczą patynę starości 347. Mączyński bowiem nie tylko zaakceptował wcześniejszą przebudowę, opartą w dużym stopniu na intuicji ale sam również działał kreacyjnie. W kościele pojawiły się elementy dekoracji, których nie było tam wcześniej. Architekt starał się co prawda uzupełniać, bądź odtwarzać istniejące wcześniej fragmenty wystroju, lecw tworząc także nowe, posługiwał się stylizacją, lekceważąc szansę zastosowania sztuki nowoczesnej. Mączyński przewidywał zarzuty wobec takiej koncepcji restauracji. We własnej jego relacji w prac znalazło się przypomnienie o aprobacie dla idei Ruskina: restauracja ma za zadanie rzecw w gruntu do porządku doprowadzić i dalszej ruinie zapobiedw - ale najważniejszy środek do tego celu znajduję w tem codziennym utrzymaniu i w tej koniecznej opiece zapobiegawczej, aby na przyszłość do restauracji niedopuścić i podkreślenie, że uwagi te wynikają w dokonanej restauracji, bowiem właśnie przychodzą ze zdwojoną siłą przekonania podczas roboty 348. Architekt wskazywał zatem, że to stan zabytku zmusił go do preparowania stylistycznych uzupełnień i ingerencji w stan zachowanego obiektu. Usprawiedliwiając własne niekonsekwencje, właściwie paradoksalnie je podkreślał i sam wskazywał, że spośród doktryn konserwatorskich wybrał tę najbardziej artystyczną, zezwalającą twórcy na ingerowanie w historię zapisaną w budowli, poprawianie jej i swobodne interpretowanie w mocą romantycznego artysty. Krużganki Franciszkanów Prawdopodobnie równolegle do rozpoczęcia prac w kościele św. Floriana w 1905 roku, Mączyński zaangażował się w proces odnawiania krużganków klasztoru Franciszkanów. 349 W roku 1908 przejął po Janie Sas Zubrzyckim zwierzchnictwo tych prac. Zapewne jego już dziełem jest remont gotyckich, gwiaździstych sklepień w przykościelnej części skrzydła wschodniego. W drugiej jego części przeprowadzono skomplikowaną operację odciążenia sklepień i usunięcia wzmacniających łuków. Dzięki temu udało się odsłonić przykrycia przebudowane w stylu barokowym, które bardzo trafnie ujednostajniono w resztą sklepień gotyckich 350. Nie były to jedyne ingerencje: przew wyburzenie [...] nowego murowanego przepierzenia otwarto widok na [...] rodzaj kaplicy stanowiącą część krużganków o pięknem gotyckim sklepieniu 351. Możliwość oczyszczenia rozważano także posuwając się w stronę skrzydła południowego. Jednak gurty, przew które tworzy się [...] osobne przęsło pośredniczące między lunetowem sklepieniem ramienia wschodniego, a gotykiem na żebrach ceglanych wspartem, ramienia południowego 352 pełniły zbyt ważną rolę konstrukcyjną. Zaniechano też interwencji przy odnowieniu laskowań i ościeży. Natomiast przy okazji badań i naprawy krzyżowego sklepienia narożnika usunięto dużą część malowidła w 1778 roku. Starano się jednak uratować jego część, podobnie jak fragmenty barokowych i rokokowych dekoracji malarskich na ścianie lunety wschodniej i na pilastrach ścian krużganków. Wydarzeniem i konserwatorskim wyzwaniem stało się odkrycie - dzięki usunięciu drewnianych pomników - malowanej galerii portretów biskupich i scen rodzajowych wykonanych na wznoszącej się naprzeciw okien ścianie krużganków. Freski na ścianach i w lunetach otoczył ostatecznie konserwatorską opieką Julian Makarewicz. W trakcie remontu sam Mączyński zrealizował jeszcze jedną koncepcję restauratorską. Okna krużganków ozdobiły mianowicie projektowane przew niego współcześnie witraże. Jednak naśladując Wyspiańskiego, artysta nie zapomniał o powinnościach S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1908, s.64. F. Mączyński, Kościół św. Floriana..., ss Wg Katalogu zabytków...,t. IV, cz. II, s. 117, witraże w krużgankach Mączyński projektował w latach Wszystkie pozostałe informacje o pracach za: S. Tomkowicz,, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1909, ss ; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1910, ss ; Idem, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1911, s. 68; J. Muczkowski, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1912, s S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1909, s 73. Ibidem. Ibidem.

19 208 Dziedzictwo konserwatora i w jednym ze swoich dzieł zachował i wykorzystał fragmenty witraża w roku Brak środków finansowych spowodował przerwanie prac w krużgankach, jedynie w roku 1911 odnowiono jeszcze kaplicę włoską. Tomkowicw wskazywał na respekt prowadzącego roboty architekta dla historycznego stanu obiektu: starannie przestrzegano zasady, by pozostawić na miejscu wszystko, co zostać mogło, nie zastępować nowemi częściami nic w tego, co usuniętem być koniecznie nie musiało, nie dążyć do linii prostych, jednolitości i symetryi, w pietyzmem konserwować raczej niż odnawiać 353. Lecw zarówno stwierdzenia co zostać mogło, czy też usuniętem być nie musiało, jak przede wszystkim opis przebiegu prac dowodzą, że trudno było oprzeć się pokusie ingerencji. Purystyczne dążenia wiązały się tutaj w wolą osiągnięcia malowniczych efektów - na przykład otworzenia perspektywy na kaplicę o pięknym gotyckim sklepieniu, co znów przypomina o romantycznej kreacyjności artystycznych, intuicyjnych restauracji. 353 S. Tomkowicz, Kronika [w:] Kalendarz... na rok 1910, s. 65.

20 209 Dziedzictwo Odsłonięte sklepienia w przykościelnej części wschodniego skrzydła krużganków klasztoru Franciszkanów w Krakowie, F. Mączyński, 1908, fot. A. Solewska.

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Wybrane problemy historii architektury

Wybrane problemy historii architektury Wybrane problemy historii architektury Rok akademicki 2008/2009 Uwagi ogólne. Szeroka literatura z historii sztuki predestynuje państwa do samodzielnego zapoznania się z tematem zajęć. Oprócz ogólnej wiedzy

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

zbigniew.paszkowski@gmail.co

zbigniew.paszkowski@gmail.co OCHRONA I KONSERWACJA ZABYTKÓW S1 SEMESTR VII (ZIMOWY) 2014/15 1. UCZESTNICTWO W WYKŁADACH DOKUMENTOWANE ZESZYTEM Z NOTATKAMI SKŁADANYMI DO WERYFIKACJI PO WYKŁADZIE I NA KONIEC SEMESTRU 2. UCZESTNICTWO

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji

Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji Wyjątkowość krakowskich zabytków scenariusz lekcji GRUPA DOCELOWA: uczniowie szkół ponadpodstawowych METODA: a) mini-wykład połączony z prezentacją multimedialną Wyjątkowość krakowskich zabytków ; b) rozmowa

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne. 2. Ogólna charakterystyka przedmiotu. Historia architektury i sztuki B1

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Informacje ogólne. 2. Ogólna charakterystyka przedmiotu. Historia architektury i sztuki B1 KARTA PRZEDMIOTU 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu i kod (wg planu studiów): Nazwa przedmiotu (j. ang.): Kierunek studiów: Historia architektury i sztuki B1 History of Art and Architecture Turystyka

Bardziej szczegółowo

Co to jest zabytek? scenariusz lekcji

Co to jest zabytek? scenariusz lekcji Co to jest zabytek? scenariusz lekcji GRUPA DOCELOWA: uczniowie szkół podstawowych i ponadpodstawowych (uwaga: poziom przekazu treści należy dostosować do poziomu uczniów) METODA: a) mini-wykład połączony

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r.

Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. Wawel narodowi przywrócony. Wystawa Roku Jubileuszowgo 2005. Prezentowana od 11 III do 5 VI 2005 r. W r. 2005 mija 100 lat od podjęcia trudnego i prestiżowego zadania odnowy zamku wawelskiego. Zorganizowana

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Muzealnictwo i ochrona zabytków 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność Konserwacja i kreacja architektury Jan Tajchman i jego działalność Justyna Brodzka Błażej Ciarkowski KONSERWACJA I KREACJA ARCHITEKTURY Jan Tajchman i jego działalność Wydawnictwo Tako Toruń 2014 Publikacja

Bardziej szczegółowo

STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie

STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie Załącznik do Zarządzenia Nr 11 Ministra Kultury z dnia 20 czerwca 2005 r. STATUT Muzeum Narodowego w Krakowie I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Muzeum Narodowe w Krakowie, zwane dalej "Muzeum" działa w szczególności

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

1 Maria Zduniak Ukończyła studia w zakresie teorii muzyki i gry na fortepianie w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej we Wrocławiu (1961), a także w zakresie historii sztuki na Uniwersytecie Wrocławskim

Bardziej szczegółowo

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich.

Podczas pobytu w Żywcu artysta malarz portretował wielu mieszczan żywieckich. Historia Szkoły bogata, ciekawa, mało znana Odcinek 17. Czy wiesz, że uznanym artystą malarzem i równocześnie nauczycielem tej szkoły był Jan Kazimierz Olpiński, który uczył w niej rysunków, a jego twórczość

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku

Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku Białystok 2011 SPIS TREŚCI OD REDAKTORA... 9 CZĘŚĆ I POLSKA SZKOŁA PLANOWANIA URBANISTYKI I ARCHITEKTURY Tadeusz Barucki Zapomniana architektura II Rzeczpospolitej...

Bardziej szczegółowo

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy

Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy Autor programu: mgr Krystyna Podlacha PROGRAM NAUCZANIA ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE RÓŻNORODNE TECHNIKI PLASTYCZNE Liczba godzin 60 (4 warianty cztery okresy klasyfikacyjne: I5, 30, 45, 60godzin) W 1983 roku ukończyła

Bardziej szczegółowo

A to sztuka polska właśnie

A to sztuka polska właśnie Włodzimierz Nikonowicz nauczyciel w ZSnr 3 w Jastrzębiu Zdroju A to sztuka polska właśnie Program autorski A to sztuka polska właśnie oparty jest na podstawie programowej kształcenia ogólnego dla szkół

Bardziej szczegółowo

Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych

Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych Politechnika Białostocka Katedra Podstaw Budownictwa i Ochrony Budowli Temat pracy: Systemy renowacji zabytkowych obiektów budowlanych Promotor: dr inż. Dorota Dworzańczyk Wykonał: Paweł Sokołowski Białystok

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH

PROPOZYCJE PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH PROPOZYCJE PROJEKTÓW EDUKACYJNYCH (każdy projekt opisany jest na oddzielnej stronie) Fizyka jest wszędzie człowiek to też maszyna. Cel ogólny: Porównanie funkcjonowania człowieka do działania doskonale

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI WOJEWÓDZKIEGO PROGRAMU OPIEKI NAD ZABYTKAMI W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM NA LATA 2012 2015

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI WOJEWÓDZKIEGO PROGRAMU OPIEKI NAD ZABYTKAMI W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM NA LATA 2012 2015 CEL, ZAKRES I METODA OPRACOWANIA CEL, ZAKRES I METODA OPRACOWANIA Zarząd województwa artykułem 87 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 162 poz. 1568

Bardziej szczegółowo

Oferta badawcza Politechniki Gdańskiej. Wydział Architektury KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

Oferta badawcza Politechniki Gdańskiej. Wydział Architektury KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ KATEDRA ARCHITEKTURY UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ kierownik katedry: dr hab. inż. arch. Elżbieta Ratajczyk-Piątkowska tel.: 058 347-21-33 e-mail: mamout@neostrada.pl adres www: http://www.arch.pg.gda.pl/?id=podstrony&idp=4&jezyk=pl&idd=7

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne studia I-go stopnia, Architektura Wnętrz i Wzornictwo

3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne studia I-go stopnia, Architektura Wnętrz i Wzornictwo WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Witraż. Rodzaj przedmiotu obowiązkowy/pracownia dodatkowa. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne studia

Bardziej szczegółowo

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ mała wystawa o wielkiej rzeczy Od 26 listopada 2012 roku w sali wystaw Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, prezentowana jest wystawa pt. Pałac Dzieduszyckich

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach)

Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Nowa funkcja w starych murach rewitalizacja terenów fortecznych jako szansa na rozwój i promocję regionu (na wybranych przykładach) Ewa Wojtoń Instytut Dziedzictwa Europejskiego, Międzynarodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

Instrukcja przygotowania puzzli

Instrukcja przygotowania puzzli Instrukcja przygotowania puzzli 2 1 1. Wytnij puzzle. 2. Z wyciętych elementów ułóż mapę Polski zgodnie z zamieszczonym wzorem. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Archiwum Wydawnictwa (s. 1, 2) oraz agencji fotograficznych:

Bardziej szczegółowo

KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu/przedmiotu TEORIA KONSERWACJI ZABYTKÓW KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Kod AU_K_2.1_010 Kierunek studiów ARCHITEKTURA I URBANISTYKA Specjalność Godziny - Profil (ogólnoakademicki, praktyczny)

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz

3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura wnętrz SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: MALARSTWO 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: studia niestacjonarne pierwszego stopnia, wzornictwo i architektura

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18

Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18 Karta przedmiotu Wydział: Finansów Kierunek: Prawo I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Język prowadzenia przedmiotu Profil przedmiotu Kategoria przedmiotu Typ studiów Prawo własności intelektualnej

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne. 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia Historia sztuki nowożytnej 2. Kod modułu kształcenia 05-WWH-23-HistSzt 3. Rodzaj modułu kształcenia obowiązkowy 4. Kierunek

Bardziej szczegółowo

Ochrona zabytków 2007 2014

Ochrona zabytków 2007 2014 Ochrona zabytków 2007 2014 Prace ratownicze zabytkowego zespołu poklasztornego Opactwa cystersów w Lubiążu Koszt prac w latach 2007-2013: 3 016 424,53 zł Dofinansowanie MKiDN: 2 699 453,89 zł Kompleksowa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014. Akcja pilotażowa. Reklama w przestrzeni historycznej Lublina.

Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014. Akcja pilotażowa. Reklama w przestrzeni historycznej Lublina. Projekt HerMan Seminarium Kraków, 15.12.2014 Akcja pilotażowa Reklama w przestrzeni historycznej Lublina. I. Problematyka akcji pilotażowej. - akcja pilotażowa dotyczyła wspólnego z interesariuszami opracowania

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego.

Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. mazowieckiego. Pytania z egzaminu ustnego dla kandydatów na przewodników terenowych po obszarze woj. 1. Ważniejsze bitwy wojny obronnej 1939 roku. 2. Wymień formy ochrony przyrody w Polsce. 3. Literaci związani z Mazowszem.

Bardziej szczegółowo

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL 14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL Konkluzje Rady na temat architektury: udział kultury w zrównoważonym rozwoju RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. POWOŁUJĄC SIĘ na Traktat ustanawiający Wspólnotę

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 a) Rozpoznanie historyczne Z 1899 r. pochodzi rysunek elewacji browaru, należącego wówczas do małżeństwa Franciszka

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

Zapytania. Siewierz, dnia 12 lipca 2013 r. ZP.271.12.2013

Zapytania. Siewierz, dnia 12 lipca 2013 r. ZP.271.12.2013 URZĄD MIASTA I GMINY SIEWIERZ 42 470 Siewierz, ul. Żwirki i Wigury 16 e-mail: siewierz@siewierz.pl tel. 32 64-99-400, 32 64-99-401 fax. 32 64-99-402 ZP.271.12.2013 Siewierz, dnia 12 lipca 2013 r. Zapytania

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

Program zajęć Centrum Młodzieży w ramach akcji Lato w mieście

Program zajęć Centrum Młodzieży w ramach akcji Lato w mieście Program zajęć Centrum Młodzieży w ramach akcji Lato w mieście 2.07-28.08.2012 r. TEMATYKA ZAJĘĆ MIEJSCE TERMIN GODZINY UWAGI Dla najmłodszych Zajęcia świetlicowe dla dzieci w wieku 4-6 lat /z odrębnym

Bardziej szczegółowo

Nominacje w kategorii Zarządzanie i organizacja, w tym inwestycje muzealne :

Nominacje w kategorii Zarządzanie i organizacja, w tym inwestycje muzealne : Nominacje w kategorii Zarządzanie i organizacja, w tym inwestycje muzealne : Muzeum Narodowe w Krakowie remont i modernizacja Galerii Sztuki Polskiej XIX w. w krakowskich Sukiennicach; Państwowe Muzeum

Bardziej szczegółowo

CZŁONKOSTWO I UDZIAŁ WŁODZIMIERZA ANTONIEWICZA W PRACACH INSTYTUCJI NAUKOWYCH POLSKICH I ZAGRANICZNYCH

CZŁONKOSTWO I UDZIAŁ WŁODZIMIERZA ANTONIEWICZA W PRACACH INSTYTUCJI NAUKOWYCH POLSKICH I ZAGRANICZNYCH CZŁONKOSTWO I UDZIAŁ WŁODZIMIERZA ANTONIEWICZA W PRACACH INSTYTUCJI NAUKOWYCH POLSKICH I ZAGRANICZNYCH 1914 Sekretarz Towarzystwa Numizmatyczno-Archeologicznego w Krakowie Członek Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PLASTYKI W KLASACH 4 6 W SP18 W ZIELONEJ GÓRZE Ocenianie osiągnięć jest w przypadku plastyki trudne ze względu na duże różnice w uzdolnieniach uczniów oraz subiektywizm

Bardziej szczegółowo

Projekt roczny 2007/2008

Projekt roczny 2007/2008 Agnieszka Dołowy Ewelina Błaszkiewicz Małgorzata Warzyńska Przedmiot - plastyka Projekt roczny 2007/2008 Ulice i mosty mojego miastapatroni, historia i dzień dzisiejszy Semestr I : ULICE MOJEGO MIASTA

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej

Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej ISSN 2080-7759 Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej R. 4 Nr 5 (23) Wrzesień-październik 2011 r. Hasła indeksowe w kartotece UKD dział 7 Sztuka Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny Biblioteka

Bardziej szczegółowo

STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI. Ewelina Sobczyk - Podleszańska

STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI. Ewelina Sobczyk - Podleszańska STANISŁAW WYSPIAŃSKI I JÓZEF MEHOFFER KOLEDZY I RYWALE ZE SZKOLNEJ ŁAWKI Ewelina Sobczyk - Podleszańska Stanisław stan się sławny Mateusz dar Boga Ignacy ognisty Józef niech Bóg pomnoży Stanisław Wyspiański

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Leonardo da Vinci 1 Tabaszowa - miejscowość w powiecie nowosądeckim (województwo

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Franciszek Wójcik (1903-1984)

Franciszek Wójcik (1903-1984) Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.

Bardziej szczegółowo

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY

Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Z JASKINI DO GWIAZD! WSPOMNIENIA Z WYJAZDÓW NA WYSTAWY Tak rozpoczynaliśmy każdą wyprawę na spotkanie ze sztuką! WYJAZD I MUZEUM ARCHEOLOGICZNE Wspomnienie Pan Zdzisław: Pani przewodniczka bardzo ciekawie

Bardziej szczegółowo

Statut. Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Rozdział 1. Postanowienia ogólne

Statut. Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Rozdział 1. Postanowienia ogólne Załącznik do zarządzenia Nr 57 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 14. 11. 2011 r. (poz. 76) Statut Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie Rozdział 1 Postanowienia ogólne 1. Muzeum Łazienki

Bardziej szczegółowo

Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 2014/2015. Konwers./ćwicz./ semestr. Forma zaliczenia.

Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 2014/2015. Konwers./ćwicz./ semestr. Forma zaliczenia. Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 014/015 I ROK Lp Przedmiot Wykłady /semestr Konwers./ćwicz./ semestr Forma zaliczenia punkty uwagi 1. Warsztat kulturoznawcy 0 (1)

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Mechaniczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Inżynieria Wzornictwa Przemysłowego

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU SZTUKI UR

STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU SZTUKI UR STRATEGIA ROZWOJU WYDZIAŁU SZTUKI UR na lata 2013-2017 Rzeszów, maj 2013 Strategię Rozwoju Wydziału Sztuki na lata 2013-2017 pod kierunkiem Dziekana dr. hab. prof. UR J. J. Kierskiego przygotowała Komisja

Bardziej szczegółowo

KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA

KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA 1. Informacje ogólne Nazwa modułu i kod (wg planu studiów) Kierunki studiów Specjalność: Poziom kształcenia Profil kształcenia Forma studiów Obszar kształcenia Koordynator przedmiot:

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO HUMANISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Dominik Burchard 2. Grupa docelowa: uczestnicy koła humanistycznego 3. Liczba godzin: 2 4. Temat zajęć:

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY

TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY ZESPÓŁ SZKÓŁ BUDOWLANYCH I RZEMIOSŁ RÓŻNYCH mgr inż. arch. Karolina Kostka-Sczyrba TECHNIK RENOWCJI ELEMENTÓW ARCHITEKTURY Renowator odnawiający. Konserwator z łaciny conservator, czyli obrońca. conservare

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Kusocińskiego w Zambrowie. Zambrów, 2005 r.

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Kusocińskiego w Zambrowie. Zambrów, 2005 r. Szkoła Podstawowa nr 3 im. Janusza Kusocińskiego w Zambrowie PROGRAM EDUKACJI EUROPEJSKIEJ Młody Europejczyk to Ja Zambrów, 2005 r. I Wstęp. Głównym załoŝeniem edukacji europejskiej jest kształcenie poczucia

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo

Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Zasób kulturowy wsi zagrożone dziedzictwo Irena Niedźwiecka-Filipiak UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU Instytut Architektury Krajobrazu Forum Debaty Publicznej Sieć Najciekawszych Wsi sposób na zachowanie

Bardziej szczegółowo

Sz.P. Maciej Król Dyrektor Departamentu Inwestycji Polskie Koleje Państwowe S.A. Centrala ul. Szczęśliwicka 62 00-973 Warszawa

Sz.P. Maciej Król Dyrektor Departamentu Inwestycji Polskie Koleje Państwowe S.A. Centrala ul. Szczęśliwicka 62 00-973 Warszawa Stowarzyszenie FORUM ROZWOJU OLSZTYNA e-mail: forum@fro.net.pl tel. 728 623 503 adres do korespondencji: ul. Osińskiego 7/9, 10-010 Olsztyn Stowarzyszenie Inicjatyw Obywatelskich WIZJA LOKALNA e-mail:

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Innowacja pedagogiczna KRAKÓW moje miasto, moja historia z zakresu edukacji regionalnej dla II etapu edukacyjnego. Autor Michał Lubera

Innowacja pedagogiczna KRAKÓW moje miasto, moja historia z zakresu edukacji regionalnej dla II etapu edukacyjnego. Autor Michał Lubera Innowacja pedagogiczna KRAKÓW z zakresu edukacji regionalnej dla II etapu edukacyjnego Autor Michał Lubera Innowacja pedagogiczna Kraków moje miasto, moja historia jest innowacją programowo-metodyczną.

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku Zakładane efekty kształcenia dla kierunku Jednostka prowadząca kierunek studiów Nazwa kierunku studiów Specjalności Obszar kształcenia Profil kształcenia Poziom kształcenia Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie

Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie Historia Szkoły Podstawowej nr 1 w Puszczykowie Nie znamy dokumentów o początkach szkoły w XIX wieku. Jedynym dostępnym potwierdzonym materiałem, na podstawie którego możemy wnioskować o dacie powstania

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 1. Wymień układy, których współdziałanie jest niezbędne do wykonania ruchu. 2. Scharakteryzuj łańcuch biokinematyczny kończyny

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo