różnorod no ść na szym otoczeniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "różnorod no ść na szym otoczeniu"

Transkrypt

1 różnorod no ść iow na szym otoczeniu

2 Materiały informacyjne wykonano w ramach realizacji projektu Bioróżnorodność w naszym otoczeniu, finansowanego przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie. Więcej informacji o projekcie: e-bioroznorodnosc.pl Nakład: 1000 egzemplarzy Zdjęcie na I stronie okładki: Rafał Bobrek Autorzy zdjęć: Rafał Bobrek (RB), Maciej Bonk (MB), Zbigniew Boratyński (ZB), Krzysztof Dudzik (KD), Joanna Kajzer-Bonk (JKB), Przemysław Kurek (PK), Roman Maniarski (RM), Małgorzata Pietkiewicz (MP), Elżbieta Rożej-Pabijan (ERP), Adam Tarłowski (AT), Kazimierz Walasz (KW), Marta Wantuch (MW), Blanka Wiatrowska (BW). Opracowanie graficzne: Zerkaj Studio. Praca na IV stronie okładki: Alicja Warecka, kl.v, SP w Woli Batorskiej, I miejsce w konkursie plastycznym Bioróżnorodność w moim otoczeniu Folder sfinansowany ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie Spis treści ioróżnorod no ść w na szym otoczeniu Wstęp...2 TEMATY ZAJĘĆ Z czym się wiąże bycie wiązem?...4 Zielone miasto...7 Gatunki inwazyjne nieproszeni goście...10 Pospolite gatunki roślin terenów przekształconych...13 Trzmiele co warto o nich wiedzieć?...15 Różnorodność barw i kształtów motyle...17 W poszukiwaniu rusałek i bielinków...20 Poznajemy i chronimy płazy Polski...23 Nasi skrzydlaci sąsiedzi zagrożenia i ochrona...26 Ptasie szlaki wędrówkowe...29 Ptaki zimujące w naszym otoczeniu...31 Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne skr. pocz Kraków MTO jest pozarządową organizacją społeczną zrzeszającą miłośników ptaków. Celem działalności Towarzystwa jest rozwój zainteresowań przyrodniczych w społeczeństwie, szczególnie ptakami oraz badanie ich rozmieszczenia, biologii i aktualnych trendów liczebności, a także działania na polu ochrony ptaków i środowisk, w których bytują oraz szeroko rozumiana edukacja ekologiczna. Jeśli chcesz wspomóc naszą działalność na rzecz aktywnej ochrony przyrody, możesz dokonać wpłaty na konto: Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne Bank Śląski O/Kraków Nr

3 W stęp J OANNA K AJZER-BONK CZYM JEST BIORÓŻNORODNOŚĆ? Słowo bioróżnorodność powstało z połączenia słów różnorodność i biotyczna. Pojęcie to oznacza zróżnicowanie życia na wszystkich poziomach jego organizacji, czyli w obrębie gatunku, pomiędzy gatunkami, a także różnorodność ekosystemów. Taką różnorodność roślin i zwierząt można mierzyć np. liczbą wszystkich gatunków występujących na danym obszarze lub liczbą gatunków rzadkich w konkretnym miejscu. Dla zachowania bioróżnorodności niezwykle ważne jest zróżnicowanie siedlisk (np. oczka wodne, zadrzewienia wśród pól, krzewy w miastach) oraz ochrona miejsc najcenniejszych (będących miejscem życia dużej liczby i/lub rzadkich gatunków). Im większa bioróżnorodność, tym większa szansa na trwałość ekosystemów, tak przecież ważnych dla życia ludzi. CO ZAGRAŻA BIORÓŻNORODNOŚCI? Niestety współcześnie, z powodu działalności człowieka (tzw. przyczyn antropogenicznych), wiele gatunków roślin i zwierząt zagrożonych jest wyginięciem. Do głównych przyczyn wymierania gatunków i tym samym utraty bioróżnorodności zalicza się: 1. Utratę i fragmentację siedlisk. 2. Inwazyjne gatunki obce. 3. Zanieczyszczenia środowiska. 4. Bezpośrednie tępienie przez człowieka. 5. Zmiany klimatyczne. 6. Współdziałanie wymienionych czynników. Organizmy tracą miejsca do życia, rozmnażania się lub przemieszczania, są zatruwane i często zabijane. Zwróć uwagę że to człowiek powoduje takie zniszczenia różnych środowisk i gatunków, choć równocześnie nie może bez nich w dłuższej skali czasu przetrwać. Zatem ochrona różnorodności biotycznej to jedno z najważniejszych wyzwań współczesnego świata. Można dokonać tego poprzez rozwój zrównoważony czyli wszelkie działania człowieka (np. budowę domów, dróg), które biorą pod uwagę potrzeby również innych organizmów żywych te ostatnie niestety nie mają możliwości obrony przed działalnością człowieka. CZY MASZ WPŁYW NA RÓŻNORODNOŚĆ BIOTYCZNĄ? Każdy z nas może we własnym zakresie przeciwdziałać procesom utraty bioróżnorodności, poprzez racjonalne zarządzanie zasobami, zrozumienie przemian zachodzących pod wpływem działalności człowieka i planowanie ochrony przyrody w sposób, który pozwoli przetrwać gatunkom. Może to dla Ciebie zaskakująca wiadomość, ale nawet małe lokalne działania mogą pomóc w zachowaniu bioróżnorodności, a równocześnie poprawić poziom i jakość życia Twojego i Twojej Rodziny. FOT. 1. Miedze śródpolne, nieużytki i łąki są ważnym siedliskiem i miejscem odpoczynku wielu gatunków zwierząt W tym folderze znajdziesz informacje na temat bogactwa otaczającego nas świata przyrody, zagrożeń dotyczących różnych grup organizmów, a także propozycje działań, które możesz podjąć, by chronić przyrodę w Twoim otoczeniu. Znajdziesz w nim m.in. informacje o tym, jakie gatunki roślin są rodzime, dlaczego warto takie sadzić, co robić w sytuacji wypalania łąk, jakie działania można podjąć w sytuacji masowej śmierci płazów wędrujących wiosną na gody, dlaczego śmieci należy wyrzucać tylko w wyznaczonych miejscach, dlaczego warto zakładać budki lęgowe dla ptaków i trzmieli, jak i czym dokarmiać ptaki zimą, dlaczego reagować i do kogo zgłaszać przypadki niszczenia lęgów ptasich podczas remontu budynków. Mamy nadzieję, że zarówno przeprowadzone przez nas warsztaty, jak i informacje znalezione w tym folderze sprawią, że wraz z nauczycielem/rodziną pomyślisz o działaniach proekologicznych takich jak: sadzenie rodzimych gatunków roślin kwiatowych w przydomowych i przyszkolnych ogrodach, przeciwdziałanie i reagowanie w sytuacji wypalania łąk, przenoszenie wiosną płazów przez lokalne drogi pod kontrolą nauczyciela/ specjalisty np. w sąsiedztwie szkół, wyrzucanie śmieci tylko w przeznaczonych do tego celu miejscach, zakładanie karmników i dokarmianie ptaków zimą, a także budek lęgowych dla ptaków i trzmieli w bezpośrednim otoczeniu szkoły, reagowanie w sytuacji łamania prawa podczas remontów budynków. MB 3

4 Zczym się wiąże bycie wiązem? DRZEWO JAKIE JEST KAŻDY WIDZI* M ARTA W ANTUCH DRZEWA są organizmami wieloletnimi o zdrewniałych pędach. Pęd główny (pień) rozgałęzia się na pewnej wysokości tworząc koronę złożoną z konarów oraz pędów dalszych rzędów (drzewa dwuliścienne, większość nagonasiennych) lub wytwarza pióropusz liści (palmy, sagowce). KRZEWY, będące również roślinami drzewiastymi, w odróżnieniu od drzew nie posiadają typowego pnia lecz wiele pędów równorzędnych. Krzewy o niewielkich rozmiarach nazywamy KRZEWINKAMI (np. żurawina, wrzos). Warto zwrócić uwagę, że niektóre gatunki, w zależności od warunków środowiska, mogą wytwarzać formy drzewiaste lub krzewiaste (np. cis). Drzewa pojawiły się na Ziemi w dewonie ( mln lat temu). Nastąpiło to niezależnie w różnych grupach roślin. Dział botaniki zajmujący się drzewami i krzewami nosi nazwę DENDROLOGII. DRZEWNE NAJ Drzewami osiągającymi w Polsce największą wysokość są modrzewie, świerki, jodły i buki. Najwyższym znanym drzewem w naszym kraju była żyjąca do 1914 r. Gruba Jodła czyli rosnący na północnym stoku Babiej Góry okaz jodły zwyczajnej Abies alba. Jej wysokość szacowano na 65 m, a wiek na 600 lat. Obecnie na pierwszym miejscu znalazły się ex aequo dwa świerki pospolite Picea abies o wysokości 51,8 m. Jeden z nich rośnie w Puszczy Białowieskiej, drugi w Beskidzie Żywieckim. Najgrubszym drzewem w Polsce (o wielokrotnym pniu) jest lipa drobnolistna Tilia cordata o obwodzie 11,1 m, wysokości 28,6 m i wieku ok 530 lat, rosnąca w Cielętnikach w województwie śląskim. Najstarszy w Polsce jest cis pospolity Taxus baccata rosnący w Henrykowie Lubańskim w województwie dolnośląskim, którego wiek jest szacowany na około 1270 lat. Najstarszym drzewem liściastym jest ponad 800-letni Dąb Bolesław czyli dąb szypułkowy Quercus robur z miejscowości Bagicz w województwie zachodniopomorskim. Kilka innych dębów szypułkowych rosnących w naszym kraju przekroczyło wiek 600 lat: Dąb Chrobry w Piotrowicach, Dąb Jan Kazimierz w Bąkowie, Dąb Bażyńskiego w Kadynach, Dąb Bartek w Bartkowie, Dąb Poganin w Węglówce, Dąb Chrobry w Nogacie, Dąb Lech w Rogalinie oraz Dąb Chrześ cijanin w Januszkowicach. * Parafraza cytatu Koń jaki jest każdy widzi. Jest to definicja konia pochodząca z pierwszej polskiej encyklopedii powszechnej (Nowe Ateny) autorstwa ks. Benedykta Chmielowskiego, której pierwsze wydanie ukazało się w latach FOT. 2. Buk. Stare, dziuplaste drzewa dają schronienie wielu gatunkom zwierząt (m.in. ptakom, nietoperzom i małym gryzoniom) ZNACZENIE DRZEW Stanowią środowisko życia dla innych organizmów. Na terenach wylesionych zadrzewienia pełnią funkcje korytarzy ekologicznych. Wzbogacają powietrze w tlen. Jedna 60-letnia sosna produkuje w ciągu doby tyle tlenu, ile potrzebują 3 osoby. Usuwają z powietrza CO 2 i zmniejszają efekt cieplarniany. Jedno duże drzewo (25 m wysokości) usuwa w ciągu dnia z otoczenia tyle samo CO 2, ile emitują dwa domy jednorodzinne. Pochłaniają pyły i inne zanieczyszczenia. Sto drzew usuwa z powietrza około 454 kg zanieczyszczeń rocznie. Posadzone w odpowiednim miejscu drzewa chronią przed hałasem i mogą obniżyć jego poziom nawet o 50%. Regulują temperaturę oraz wilgotność powietrza i pomagają wyrównywać powstające w miastach tzw. wyspy ciepła. Pojedyncze wielkie drzewo może wydzielić dziennie ponad 1800 litrów wody do atmosfery obniżając jednocześnie temperaturę otoczenia nawet o ok. 11 o C. W upalne dni zapewniając cień dają wytchnienie ludziom, zmniejszają nagrzewanie się samochodów pozostawionych na parkingach, a także przedłużają żywotność nawierzchni asfaltowych. Właściwie rozmieszczone i zadbane drzewa pełnią funkcję osłony przed wiatrem i obniżają koszty ogrzewania budynków. Odpowiednio posadzone drzewa podnoszą bezpieczeństwo ruchu drogowego, redukując oślepianie przez słońce oraz zmniejszając monotonię jazdy. Stabilizują glebę i zapobiegają erozji. Oczyszczają wodę, stanowią ochronę przeciwpowodziową i odnawiają zasoby wód gruntowych. Sto dojrzałych drzew zatrzymuje rocznie około 450 tys. litrów wody opadowej. Wpływają pozytywnie na nasze zdrowie i emocje. Poprawiają nastrój i koncentrację, łagodzą agresję oraz wpływają na lepsze stosunki międzyludzkie. Obecność parków zmniejsza przestępczość w miastach, a widok z okna na drzewa przyspiesza rekonwalescencję pacjentów w szpitalach. Poszczególne części drzew (owoce, drewno, kora, liście, kwiaty) dostarczają wielu substancji i materiałów wykorzystywanych w różnych gałęziach przemysłowych. MW 5

5 FOT. 3. Siewki buka. Minie kilkadziesiąt lat nim wyrosną z nich dorosłe drzewa. Sadzenie drzew to inwestycja, z której skorzystają nasze dzieci i wnuki Podnoszą wartość rynkową nieruchomości. Wartość działki otoczonej zielenią może wzrosnąć od 5 do 30% w porównaniu z podobną działką pozbawioną drzew. Podnoszą walory estetyczne. Drzewa poprawiają wizerunek danej miejscowości i nadają jej indywidualny charakter. CHROŃMY DRZEWA! Opiekujmy się starymi drzewami zamiast je wycinać. Cenne są zwłaszcza osobniki dziuplaste, które dają schronienie wielu małym gatunkom zwierząt. Najskuteczniejsze w produkcji tlenu i usuwaniu zanieczyszczeń są właśnie duże drzewa. Stuletni buk wytwarza w ciągu godziny 1200 litrów tlenu czyli tyle ile 2700 młodych drzewek. Sadząc drzewa bierzmy pod uwagę ich wymagania siedliskowe oraz cechy gatunkowe. Ważna jest nie tylko odpowiednia gleba, oświetlenie i dostęp do wody ale także wystarczająca ilość miejsca. Pamiętajmy, że minimalna odległość od budynków powinna wynosić co najmniej połowę średnicy korony, jaką średnio osiąga dany gatunek drzewa. Sadząc drzewa przy ruchliwych ulicach zwróćmy uwagę na ich odporność na zanieczyszczenia (bardziej odporne są drzewa liściaste niż iglaste). Obok drzew krótkowiecznych sadźmy okazy, które rosną wolniej ale są długowieczne. Pamiętajmy, że nierównomierne cięcia konarów lub uszkodzenie korzeni może zaburzać stabilność drzewa i spowodować jego przewrócenie się! Nie kaleczmy drzew (podczas parkowania samochodu czy koszenia trawnika), nawet niewielkie uszkodzenie może stać się przyczyną infekcji całego organizmu. Ochraniajmy młode drzewka przed psami, psi mocz bardzo szkodzi roślinom. Zimą zamiast soli na ośnieżone przydomowe chodniki wysypujmy gruby żwir sól powoduje tzw. suszę fizjologiczną tj. uniemożliwia roślinie pobranie wody znajdującej się w glebie i w konsekwencji powoduje jej usychanie. MW Zielone miasto M ARTA W ANTUCH PRZYRODA W MIEŚCIE 1. NATURALNE I PÓŁNATURALNE SIEDLISKA PRZYRODNICZE Na obszarach miejskich zachowały się tereny zaskakujące dużą różnorodnością siedlisk przyrodniczych oraz bogactwem chronionych gatunków roślin i zwierząt. Są to: cieki wodne i siedliska podmokłe; kompleksy leśne; murawy kserotermiczne; rolniczy krajobraz kulturowy. 2. ZIELEŃ URZĄDZONA W zachowaniu różnorodności biologicznej ważną rolę odgrywają również tereny zieleni miejskiej ukształtowane przez człowieka. parki i ogrody (botaniczne, zoologiczne, jordanowskie, zabytkowe, zdrojowe); ogródki działkowe; cmentarze; tereny sportowe; zieleńce, bulwary, promenady; pasy zieleni i zadrzewienia przyuliczne; zieleń towarzysząca placom i budynkom (np. balkony, tarasy, pnącza); zieleń towarzysząca składowiskom, lotniskom, obiektom kolejowym i przemysłowym. DLACZEGO TERENY ZIELENI MIEJSKIEJ SĄ WAŻNE? W obecnych czasach ponad połowa ludzi na naszej planecie żyje w miastach. Jakość życia na obszarach zurbanizowanych w znacznym stopniu zależy od ilości znajdujących się tam terenów zielonych, które pełnią funkcje ekologiczne, zdrowotne, rekreacyjne, gospodarcze, kulturowe, estetyczne i edukacyjne: dostarczają tlen i usuwają dwutlenek węgla; pochłaniają zanieczyszczenia; chronią przed hałasem; regulują temperaturę i wilgotność powietrza (zmniejszając jednocześnie koszty ogrzewania mieszkań i ich klimatyzacji); pozytywnie wpływają na nasze zdrowie i emocje (np. obniżając poziom agresji i stresu); umożliwiają rekreację i wypoczynek; stanowią środowisko życia różnych organizmów żywych; pełnią rolę korytarzy ekologicznych; pozwalają prowadzić działalność edukacyjną; umożliwiają zrozumienie wielu aspektów naszej kultury związanych z obcowaniem z dziką przyrodą (np. dzieł literackich i malarskich); 7

6 MW MW MW FOT.4. Z atrakcyjnymi odmianami drzew (np. kwitnącymi obficie wiosną) mieszkańcy wiążą się emocjonalnie i bardziej o nie dbają. Kraków podnoszą walory estetyczne miasta; w wielu przypadkach podnoszą również ceny nieruchomości. CO ZAGRAŻA ZIELENI MIEJSKIEJ? Najbardziej zagrożone są naturalne i półnaturalne siedliska (np. oczka wodne, łąki, fragmenty lasu) traktowane niejednokrotnie jako dzikie wysypiska śmieci. Obszary te najczęściej zostają ostatecznie przekształcone w działki budowlane, a przecież mogłyby z powodzeniem zostać wkomponowane w miejski krajobraz jako tereny rekreacyjne i edukacyjne. Poważnym problemem są błędy projektowe: realizowanie zabudowy bez wzięcia pod uwagę istniejącej na danym terenie roślinności (efektem tego bywa m.in. wycinka drzew, budowa obiektów zbyt blisko rosnących roślin lub uszkodzenie ich systemów korzeniowych, osuszenie terenu w wyniku obniżenia poziomu wód gruntowych, przekształcanie fragmentów łąk w jednogatunkowe trawniki); sadzenie drzew szybko rosnących ale kruchych (np. topoli czy klonów srebrzystych), które mogą stanowić zagrożenie dla ludzi i budynków; sadzenie roślin bez znajomości ich wymagań oraz właściwości (np. zbyt blisko budynków, w miejscach o nieodpowiedniej glebie czy nasłonecznieniu). FOT. 5. Kosaciec syberyjski jest jednym z wielu rzadkich i chronionych gatunków związanych z terenami pod mokłymi. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe w Krakowie FOT. 6. Miej pomysł na zieleń! Luksemburg OCHRONA Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody (Dz.U nr 92 poz. 880.) zieleń w miastach i wsiach podlega ochronie prawnej. Kto wykonując prace budowlane lub stosując środki chemiczne w znaczący sposób szkodzi drzewom, podlega karze aresztu i grzywny. Zabronione jest również m.in. usuwanie drzew i krzewów bez zezwolenia. CO MOGĘ ZROBIĆ NA WŁASNYM PODWÓRKU? Każdy z nas może zadbać o różnorodność biologiczną we własnym ogrodzie, a nawet na balkonie. Nasz trawnik nie musi być kilkucentymetrowy i jednogatunkowy. Pozwólmy zakwitnąć na nim polnym kwiatom i trawom, dającym pożywienie wielu bezkręgowcom m.in. pszczołom, trzmielom, motylom, a także kręgowcom jak gryzonie czy ptaki. Wystarczy ograniczyć koszenie i nie stosować środków chemicznych przeciwko roślinom; Zostawmy w zakamarkach ogrodu kępy tzw. roślinności ruderalnej (np. pokrzywa, wrotycz, bylica, szczaw). To właśnie na tych roślinach rozwijają się larwy wielu gatunków motyli; Sadźmy rodzime gatunki roślin przystosowane do naszych warunków klimatycznych i stanowiące dobrą bazę pokarmową dla występujących u nas gatunków zwierząt; Sadźmy gatunki roślin kwitnące w różnych porach roku, dzięki temu zapewnimy owadom stały dostęp do pyłku i nektaru; Używajmy kompostu zamiast nawozów sztucznych; Stosujmy biologiczne metody ochrony roślin zamiast środków chemicznych; Reagujmy w sytuacji samowolnego wycinania drzew i krzewów starszych niż 10 lat, zgodnie z Ustawą o ochronie przyrody na wycinkę trzeba uzyskać pozwolenie; Pamiętajmy, że w okresie, gdy ptaki zakładają gniazda (od marca do połowy października) wszelkie prace pielęgnacyjne drzew i krzewów (polegające przeważnie na przycinaniu gałęzi) oraz ich wycinanie są również zabronione. 9

7 Gatunki inwazyjne nieproszeni goście CO TO SĄ INWAZYJNE GATUNKI OBCE? M ARTA W ANTUCH GATUNEK OBCY gatunek występujący poza swoim naturalnym zasięgiem w postaci form zdolnych do przeżycia: gamet, zarodników, nasion, jaj lub części osobników, dzięki którym może się on rozmnażać (Dz. U Nr 92 poz. 880, Art.5.1c). Definicja ta nie dotyczy gatunków, które spontanicznie rozprzestrzeniają się poza ich dotychczasowy naturalny zasięg geograficzny. Gatunki obce bywają nazywane również gatunkami egzotycznymi, obcego pochodzenia, introdukowanymi, wprowadzonymi, nierodzimymi lub allochtonicznymi. INWAZYJNY GATUNEK OBCY roślina, zwierzę, patogen lub inny organizm obcy dla danego ekosystemu, którego wprowadzenie (introdukcja) i/lub rozprzestrzenianie może powodować szkody w środowisku, a także zagrażać gospodarce i/lub zdrowiu człowieka. Znacząca liczba gatunków wykorzystywanych przez człowieka i przynoszących korzyści ekonomiczne jest gatunkami obcymi (w Europie np. ziemniak, pomidor, kura domowa). Tylko niewielki procent gatunków obcych staje się gatunkami inwazyjnymi. Warto jednak pamiętać, iż nawet nieinwazyjne gatunki mogą przyczyniać się do rozprzestrzeniania inwazyjnych patogenów. DROGI WPROWADZANIA GATUNKÓW OBCYCH DO ŚRODOWISKA Wzrost populacji ludzkiej, rozwój globalnego handlu, transportu i turystyki przyczynił się do pokonania barier geograficznych i rozprzestrzeniania się gatunków na tereny znajdujące się poza ich wcześniejszym zasięgiem. Wprowadzanie (introdukcja) przez człowieka obcych gatunków do środowiska następuje przypadkowo (i. niezamierzona) bądź świadomie (i. zamierzona). Szereg gatunków dostaje się w nowe rejony świata różnymi środkami transportu wodnego, lądowego lub powietrznego jako podróżni na gapę wraz z pojazdem (np. przyczepione do kadłuba statku lub w jego wodach balastowych), wraz z przewożonym ładunkiem (np. z drewnem, owocami) bądź razem z turystami (np. jako jedzenie, pamiątki z wakacji). Wiele gatunków zostało celowo sprowadzonych np. do walki ze szkodnikami (m.in. biedronka azjatycka Harmonia axyridis), jako rośliny ozdobne (m.in. nawłoć kanadyjska Solidago canadensis) lub dla zwiększenia produkcji w rolnictwie (m.in. lucerna siewna Medicago sativa), w leśnictwie (m.in. dąb czerwony Quercus rubra) czy w rybołówstwie (m.in. karaś srebrzysty Carassius gibelio). Uwa ża się, iż 80% inwazyjnych roślin obcych w Europie zostało wprowadzonych właśnie jako rośliny ozdobne lub rolnicze. Część introdukcji jest spowodowana przypadkowymi ucieczkami z hodowli (np. norka amerykańska Neovison vison) lub wyrzucaniem egzotycznych zwierząt i roślin do kanalizacji czy na wysypiska śmieci, skąd mogą swobodnie przenikać do lokalnych ekosystemów. SKUTKI WPROWADZANIA GATUNKÓW INWAZYJNYCH DO ŚRODOWISKA Wpływ na środowisko Inwazyjne gatunki obce są obecnie uznawane za jedno z największych zagrożeń dla różnorodności biologicznej. Poprzez konkurencję pokarmową, drapieżnictwo, krzyżowanie się z gatunkami rodzimymi, przenoszenie patogenów oraz zakłócanie funkcjonowania ekosystemów gatunki te przyczyniają się do zmniejszania liczebności lub nawet do wymarcia gatunków rodzimych. Przykładem może być pochodząca z Ameryki wiewiórka szara Sciurus carolinensis, wypierająca rodzimy europejski gatunek wiewiórkę pospolitą Sciurus vulgaris. Szacuje się, iż od XVII w. introdukowane gatunki spowodowały wyginięcie prawie 40% gatunków zwierząt, dla których przyczyna wyginięcia jest znana. Wpływ na działalność gospodarczą Celowe lub przypadkowe introdukcje egzotycznych gatunków stają się również coraz poważniejszym problemem społeczno-gospodarczym. Zmniejszając plony w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie powodują ogromne straty ekonomiczne i zwiększają biedę. Azjatycki chrząszcz Anoplophora glabripennis atakujący klony, topole, wierzby i jesiony, zawleczony do Ameryki Północnej wraz z drewnianymi opakowaniami towarów, spowodował tam szkody o wartości dwóch bilionów dolarów amerykańskich. Gatunki inwazyjne mogą powodować również niszczenie infrastruktury (np.małż racicznica zmienna Dreissena polymorpha, która m.in. blokuje rury do poboru wody) czy przyczyniać się do erozji gleby (np. niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera; FOT.8). Wpływ na zdrowie ludzi Gatunki inwazyjne stwarzają także zagrożenie dla zdrowia ludzi wywołując zatrucia, alergie czy poparzenia (np. barszcz Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi) oraz przenosząc chorobotwórcze mikroorganizmy. Komar azjatycki Aedes albapictus, który dostał się do Europy w wyniku handlu używanymi oponami jest nosicielem 22 groźnych dla człowieka wirusów. CO MOGĘ ZROBIĆ? Dowiedz się jak najwięcej o gatunkach zwierząt i roślin, które hodujesz. Zorientuj się, które gatunki są inwazyjne w twojej okolicy i zaniechaj ich hodowli. Starannie usuwaj odpady zawierające gatunki egzotyczne (np. materiał roślinny pochodzący z ogrodu lub domu). Poznaj regulacje prawne dotyczące gatunków inwazyjnych (ich posiadanie wymaga często uzyskania stosownych pozwoleń i udowodnienia legalnego pochodzenia). Pamiętaj, że wypuszczanie na wolność okazów należących do gatunków obcych jest w Polsce zakazane i traktowane jako wykroczenie (zgodnie z Ustawą o ochronie przyrody), za które sąd skazać może na karę aresztu lub grzywny. Uświadamiaj innym ludziom zagrożenia związane z wprowadzaniem gatunków obcych. FOT. 7. Nawłoć kanadyjska jest obecnie jednym z największych zagrożeń różnorodności biotycznej łąk. Rośnie łanowo wygrywając konkurencję z rodzimymi gatunkami roślin MW 11

8 MW FOT. 8. Niecierpek gruczołowaty sprowadzony jako atrakcyjna roślina ozdobna, szybko uciekł z przydomowych ogródków i obecnie rozprzestrzenia się wzdłuż dolin rzecznych. Gatunek stał się atrakcją również dla owadów zapylających, które wybierają go jako źródło pokarmu częściej niż inne rośliny kwiatowe. W konsekwencji rodzime gatunki roślin nie są zapylane i giną GDZIE SZUKAĆ INFORMACJI? Baza danych IOP PAN "Gatunki Obce w Polsce": Księga Gatunków Obcych Inwazyjnych w Faunie Polski: Strona internetowa Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska: Baza danych o inwazyjnych gatunkach obcych w Europie (DAISIE): Baza danych o inwazyjnych gatunkach obcych w Europie Północnej i Centralnej (NOBANIS): Globalna sieć baz danych o gatunkach obcych GISIN: Lista gatunków oficjalnie uznanych jako zagrażające rodzimej różnorodności biologicznej znajduje się w Rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2011 r. w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym (Dz. U. Nr 210, poz. 1260). JKB PK Pospolite gatunki roślin terenów przekształconych B LANKA W IATROWSKA, PRZEMYSŁAW K UREK Proces oddziaływania człowieka na szatę roślinną zaznaczył się w chwili, gdy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Początkowo oddziaływanie to polegało na wycinaniu lasów, zakładaniu upraw roślin użytkowych, a także przekształcaniu środowiska w obrębie osad ludzkich. Z czasem, w miarę postępowania rozwoju cywilizacyjnego, coraz większy wpływ na przyrodę zaczął wywierać przemysł. Obecnie pod pojęciem terenów przekształconych w wyniku działalności człowieka możemy rozumieć przede wszystkim tereny uprawne, łąki i pastwiska, obszary miast i wsi oraz tereny poprzemysłowe (hałdy, wyrobiska). Wykształcone w tych miejscach formacje roślinne tworzą całkowicie nowe zbiorowiska, często z dużym udziałem roślin obcego pochodzenia. Zjawisko przemian, jakie zachodzą w przyrodzie pod wpływem działalności człowieka nazywamy synantropi - zacją. W wyniku tego procesu wykształcają się charakterystyczne roślinne zbiorowiska ruderalne i segetalne. ROŚLINNOŚĆ SEGETALNA roślinność towarzysząca uprawom. ROŚLINNOŚĆ RUDERALNA roślinność występująca na silnie zmienionych przez człowieka siedliskach, towarzysząca osiedlom, szlakom komunikacyjnym i terenom przemysłowym. ROŚLINNOŚĆ SEGETALNA Rośliny te, określane mianem chwastów polnych, wykazują szereg przystosowań umożliwiających im występowanie np. w uprawach zbóż czy roślin okopowych. Cykl życiowy tych roślin (szczególnie owocowanie) jest zbliżony do cyklu roślin uprawnych. Charakterystycznym i znanym elementem tych zbiorowisk są maki, jednak roślinność segetalna to także inne gatunki, np. kąkol polny i chaber bławatek (FOT. 9). Liczne występowanie tych gatunków obniżało niegdyś wartość plonów, a nasiona m.in. kąkolu zawierają substancje szkodliwe dla zdrowia, dostając się wraz ze zbożem do mąki powodowały zatrucia. Rośliny segetalne traktowane jak chwasty i zwalczane stanowią jednak charakterystyczny element tradycyjnego krajobrazu polskiej wsi i niestety zanikają. ROŚLINNOŚĆ RUDERALNA Rośliny zasiedlające podłoża przekształcone przez człowieka związane są np. z poboczami dróg, nasypami kolejowymi i torowiskami, hałdami, placami budowy. Często możemy je także obserwować między płytami chodnikowymi i w szczelinach murów, a więc w środowiskach niekorzystnych dla wielu innych gatunków. Do grupy tej należą zarówno rośliny rodzime jak i obce pod względem geograficznym (np. sprowadzone przez człowieka z innego kontynentu). 13 FOT. 9. Kąkol polny (o fioletowych płatkach kwiatu) oraz chaber bławatek (kwiat niebieski) są coraz rzadszymi składnikami zbiorowisk segetalnych

9 PK FOT. 10. Rozchodnik ostry na nasypie kolejowym FOT.11, 12. Paproć zanokcica skalna (po lewej) oraz cymbalaria bluszczykowata (po prawej) na starym murze Bardzo charakterystycznym gatunkiem występującym przy drogach jest cykoria podróżnik o niebieskich kwiatach, której zmielony korzeń jest składnikiem kawy zbożowej. Natomiast porzucone i odłogowane pola i łąki są siedliskiem dla żółto kwitnącego wrotycza i nawłoci pochodzących z kontynentu północnoamerykańskiego. Nawłocie są przykładem roślin zawleczonych, obecnie przejawiających cechy gatunków inwazyjnych, tworzących rozległe i zwarte łany. Innym typem środowiska są tory i nasypy kolejowe. Do gatunków spotykanych w tym środowisku należą, np. kozibród wielki, rozchodnik ostry (FOT. 10), starzec wiosenny i wiele gatunków traw łatwo rozprzestrzeniających się m.in. dzięki porywom powietrza wywołanych ruchem pociągu. Interesującym środowiskiem życia roślin są mury starych budowli (np. twierdz, zamków, murów miejskich), które stwarzają warunki zbliżone do środowisk naskalnych. Spośród wielu gatunków mchów, paproci (FOT. 11) i wielu roślin naczyniowych (będących niejednokrotnie gatunkami rzadkimi) na uwagę zasługuje cymbalaria bluszczykowata (FOT. 12). Szczególne przystosowanie zaobserwowane u tej rośliny polega na tym, że szypułki z dojrzałymi owocami odginają się w kierunku miejsc wilgotnych najodpowiedniejszych dla kiełkowania nasion i wzrostu młodych roślin. Rośliny środowisk przekształconych działalnością człowieka często należą do grupy gatunków obcych pod względem geograficznym, których większość na stałe wpisała się jednak w nasz krajobraz mając wyraźny wkład w kształtowanie różnorodności biologicznej. W grupie tej większość gatunków, to rośliny pospolite, spośród których część wykazuje tendencje do niekontrolowanego i masowego rozprzestrzeniania się. Jednocześnie pewne z nich wymierają (gatunki segetalne) i stanowią coraz rzadszy element naszej flory na skutek stosowania herbicydów i zarzucenia uprawy niektórych roślin użytkowych, np. lnu. Równocześnie, dzięki człowiekowi, wiele roślin znajduje warunki dla swego rozwoju przez zajmowanie różnych podłoży i siedlisk stworzonych działalnością ludzką (FOT. 13). BW Trzmiele co warto o nich wiedzieć? E LŻBIETA R OŻEJ-PABIJAN BIOLOGIA TRZMIELI Trzmiele to owady społeczne, będące przedstawicielami rodziny pszczołowatych (Apidae). Podobnie jak inne pszczoły, trzmiele odżywiają się pyłkiem i nektarem. Na świecie występuje około 250 gatunków trzmieli, przy czym są one rozpowszechnione głównie w strefie klimatu umiarkowanego. W Polsce stwierdzono 29 gatunków trzmieli, wszystkie objęte są ochroną gatunkową. U trzmieli występuje roczny cykl życiowy. Wiosną młode królowe wybudzają się z hibernacji, odżywiają na kwiatach i szukają odpowiedniego miejsca do założenia gniazda. W zależności od gatunku, zakładają gniazda w ziemi, np. opuszczonych norach gryzoni, szczelinach w murach lub zagłębieniach pod mchem. Królowa buduje pierwszą woskową komórkę i gromadzi w niej pyłek, następnie na pyłku składa jaja, po czym zasklepia komórkę. W tym samym czasie buduje drugą woskową komórkę służącą do przechowywania zapasów nektaru. Po około 21 dniach od złożenia jaj, pojawiają się pierwsze robotnice, które przejmują część obowiązków królowej zajmują się zbieraniem pokarmu, opieką nad kolejnym potomstwem, rozbudową gniazda i jego obroną. Po około trzech tygodniach rodzina trzmieli powiększa się o drugie pokolenie robotnic, a w pustych oprzędach po larwach magazynowane są zapasy pokarmu. Wraz z nastaniem lata pojawiają się formy płciowe samce i młode królowe. Pod koniec lata odbywa się lot godowy. Późnym latem samce, robotnice i stara królowa umierają, a młode zaplemnione królowe szukają odpowiednich miejsc hibernacji. W kolejnym roku na wiosnę pojawiają się królowe, przyszłe założycielki gniazd i cykl się powtarza. JAKIE GATUNKI TRZMIELI MOŻNA SPOTKAĆ WIOSNĄ I LATEM NA SKWERACH I ŁĄKACH? W Polsce występuje 29 gatunków trzmieli, są wśród nich gatunki szeroko rozpowszechnione, które można obserwować w miastach (odwiedzają kwitnące rośliny na balkonach, trawnikach, skwerach), w ogrodach i na łąkach. W trakcie obserwowania trzmieli, należy zapamiętać kolory wzorów barwnych na tułowiu i odwłoku oraz kształt tych barwnych wzorów (czy tworzą przepaski, czy plamy). Pamiętajmy, by trzmiele obserwować stojąc spokojnie w odległości kilku kroków od trzmiela. Robotnice i królowe trzmieli posiadają żądło i zaniepokojone mogą nas użądlić. TRZMIEL ZIEMNY Bombus terrestris najczęstszy w Polsce przedstawiciel trzmieli. Królowe osiągają duże rozmiary, ich długość wynosi mm. Robotnice i samce są mniejsze od królowych, mają długość między mm. Ten gatunek trzmiela ma czarne ciało z ciemnożółtymi przepaskami na przedtułowiu i odwłoku, natomiast koniec odwłoka jest biały. Gatunek pojawia się już w marcu i jest aktywny do października. Tworzy liczne rodziny złożone z ponad 500 osobników. Trzmiel ziemny wykorzystuje jako rośliny pokarmowe, z których zbiera nektar i pyłek, ponad 500 gatunków roślin kwiatowych. 15 BW FOT. 13. But pozostawiony w lesie, jako nowe siedlisko dla mchów FOT. 14 Trzmiel ziemny (Bombus terrestris) na koniczynie czerwonej jednej z ulubionych roślin pokarmowych tego gatunku ERP

10 TRZMIEL KAMIENNIK Bombus lapidarius gatunek pospolity w Polsce, aktywny od marca do października. Królowe osiągają długość ciała mm, a robotnice i samce 9-17 mm. Trzmiel kamiennik ma ciało pokryte czarnymi włoskami z wyjątkiem końcówki odwłoka, która jest pokryta czerwonymi włoskami. Dodatkowo, samce mają żółte włoski na twarzy i przedtułowiu. Jest to gatunek charakterystyczny dla terenów otwartych, gniazduje w ziemi w opuszczonych norkach gryzoni. Oblatuje kwiaty roślin z ponad 360 gatunków. TRZMIEL RUDY Bombus pascuorum jak sama nazwa wskazuje, ten powszechny w Polsce gatunek trzmiela ma ciało rudo owłosione, przy czym na tułowiu i końcu odwłoka występuje domieszka czarnych włosków. Królowe mają długość ciała mm, robotnice i samce między 9-15 mm. Trzmiel rudy to gatunek związany z obrzeżami lasów i zaroślami. Jest aktywny od kwietnia do października. ZNACZENIE TRZMIELI zapylają wiele gatunków roślin w ekosystemach naturalnych i rolniczych, umożliwiając roślinom (np. pomidorom) zawiązanie owoców i wydanie nasion; efektywne zapylacze jedna robotnica trzmiela oblatuje w ciągu minuty dwa razy więcej kwiatów niż pszczoła miodna; dzień pracy trzmiela jest znacznie dłuższy niż innych pszczół o mniejszych rozmiarach ciała, gdyż trzmiele są bardziej odporne na niskie temperatury i są aktywne od rana do wieczora; pożywienie dla innych zwierząt gniazda trzmieli z larwami, osobnikami dorosłymi i zapasem nektaru i pyłku stanowią pokarm dla niektórych zwierząt m. in. ptaka drapieżnego trzmielojada, oraz dla ssaków: borsuka i wielu gryzoni; walory estetyczne trzmiele to barwne, spokojne, przyjazne i łatwe do obserwowania, owady budzące sympatię ze względu na swoją pracowitość i wygląd, ponadto łatwo je usłyszeć na łące, gdyż latając wydają charakterystyczny, niski, buczący dźwięk. ZAGROŻENIA Do najważniejszych oddziaływań zagrażających trzmielom należą: wiosenne wypalanie traw, które prowadzi do śmierci hibernujących pod ziemią młodych królowych i bezpowrotnej utraty tych cennych zapylaczy; nadmierne stosowanie w rolnictwie chemicznych środków ochrony roślin, likwidujących rośliny pokarmowe trzmieli; zanik i fragmentacja siedlisk przyjaznych trzmielom (łąk, tradycyjnych ogrodów przydomowych, zastępowanych coraz częściej angielskimi trawnikami); niszczenie miejsc gniazdowania trzmieli; importowanie trzmieli do zapylania upraw szklarniowych, co stanowi zagrożenie dla rodzimych gatunków trzmieli z powodu przenoszenia pasożytów. JAK MOGĘ POMÓC Uświadom najbliższych, że wiosenne wypalanie traw prowadzi do śmierci wielu cennych i pożytecznych gatunków zwierząt, w tym trzmieli; Reaguj szybko w razie wiosennego wypalania traw (poprzez alarmowanie straży pożarnej); Sadź w ogródkach przydomowych, na działkach oraz na balkonach rodzime gatunki roślin kwitnących w różnych porach roku, stanowiące bazę pokarmową trzmieli (np. jasnota, malwa, dalia, lawenda, kocimiętka, koniczyna, lucerna, ale też różne gatunki drzew i krzewów np. wierzby, lipy, klony, głóg, maliny czy jeżyny); Stwórz miejsca do zakładania gniazd trzmieli: zbuduj drewnianą budkę dla trzmieli i umieść ją w bezpiecznym miejscu. FOT. 15. Malwa znikająca z przydomowych ogrodów jest jednym z gatunków roślin pokarmowych trzmieli Różnorodność barw i kształtów motyle E LŻBIETA R OŻEJ-PABIJAN GDZIE MOŻNA SPOTKAĆ MOTYLE? Motyle spotykane są na obszarze niemal całego świata występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Olbrzymie bogactwo gatunków występuje w strefie tropikalnej, jednak motyle spotkać można również na pustyniach, na obszarze arktycznej tundry i na górskich szczytach. Niektóre z nich spotyka się nawet w wielkich miastach i to nie na ukwieconych trawnikach i klombach, lecz np. w produktach spożywczych (mklik mączny, Ephestia kuehniella) czy wełnianych ubraniach długo przechowywanych w szafach (mól włosienniczek, Tinea bisselilla). Wiele gatunków motyli prowadzi osobliwy tryb życia, spędzając większość swojego cyklu życiowego w środowisku wodnym, jak nimfa grzybienianka Nausinoe nymphaeta. Są też takie gatunki motyli, których gąsienice zamiast pobierać pokarm roślinny, odżywiają się woskiem pszczelim (barciak większy, Galleria melonella), w związku z czym można je spotkać w pszczelich ulach. Mimo rozpowszechnienia motyli i różnorodności środowisk ich życia, w ostatnich dekadach obserwuje się wymieranie wielu gatunków. Gatunki, które były pospolite, teraz są rzadkie. Co czwarty gatunek motyla występujący w Europie Środkowej jest zagrożony wyginięciem. Jest to bardzo niekorzystne zjawisko, ponieważ motyle są ważnymi owadami zapylającymi i od ich różnorodności gatunkowej i liczebności zależy istnienie wielu roślin, w tym roślin będących pokarmem człowieka. DLACZEGO MOTYLE SĄ KOLOROWE? Piękno barw w świecie motyli ma określoną funkcję maskującą (gatunki o ubarwieniu zlewającym się z otoczeniem) lub ostrzegającą (gatunki ubarwione jaskrawo). Powstało ono jako przystosowanie czyli adaptacja do odpowiednich czynników środowiska. Skrzydła motyli zbudowane są z przeźroczystej, dwuwarstwowej błony. Na niej znajdują się ułożone dachówkowato łuski, które nadają skrzydłom barwę. Łuski mogą zawierać pigmenty, wtedy ułożenie różnobarwnych łusek na całej powierzchni skrzydeł tworzy barwny wzór. Niektóre gatunki motyli mają łuski bez barwnika, wypełnione powietrzem. Promienie słoneczne padając na takie łuski załamują się, tworząc metaliczny połysk o barwie niebieskiej lub fioletowej. Takie ubarwienie wynikające ze struktury łusek a nie z ich barwy można obserwować u mieniaka tęczowca Apatura iris. CYKL ŻYCIOWY MOTYLI Motyle to owady, które przechodzą przeobrażenie zupełne to znaczy, że w cyklu rozwojowym pojawiają się cztery stadia: jajo, gąsienica, poczwarka oraz owad dorosły. Wiosną lub latem samice motyli składają zapłodnione jaja na liściach roślin. Nie są to przypadkowe rośliny każdy gatunek motyla ma określone preferencje co do roślin żywi- Fot. 16. Rusałka pawik Inachis io z charakterystycznym ostrzegawczym ubarwieniem skrzydeł 17 JKB ZB

11 JKB FOT.17. Kraśnik sześcioplamek na roślinie pokarmowej ostrożeniu. Czerwone plamki na skrzydłach są sygnałem ostrzegawczym, że motyl ten zawiera trujące związki chemiczne i jest niejadalny JKB i o różno rodn ość w n a szym o toczeniu cielskich gąsienic. Większość motyli składa kilkadziesiąt do stu jaj, zatem bardzo ważne jest wybranie bezpiecznego miejsca, by nawet gdy część jaj padnie ofiarą drapieżników, pozostała część rozwinęła się w potomstwo. Z jaja wylęga się gąsienica. Jest ona zupełnie niepodobna do owada dorosłego ma miękkie ciało z wyodrębnioną głową, krótkie odnóża i aparat gębowy typu gryzącego. Gąsienice większości gatunków motyli odżywiają się miękkimi częściami roślin. Jest to jedyne stadium rozwojowe, w którym osobnik intensywnie rośnie i w związku z tym kilkakrotnie linieje. W pewnym momencie gąsienica przestaje przyjmować pokarm i zmienia się w nieruchomą formę poczwarkę. W stadium poczwarki motyl nie odżywia się, natomiast następuje przebudowa całego organizmu powstają m.in. skrzydła, narządy rozrodcze i aparat gębowy typu ssącego. Owad dorosły (imago) u większości gatunków wychodzi z poczwarki po przezimowaniu, czyli w następnym roku na wiosnę. Po wyjściu z poczwarki skrzydła motyla są bardzo delikatne i miękkie. Motyl zaczyna je prostować, pompując do nich hemolimfę. Po kilku godzinach skrzydła schną i twardnieją a motyl gotowy jest do pierwszego lotu. Zależnie od gatunku, imago żyją od kilku godzin do kilku miesięcy. W trakcie tego czasu pobierają pokarm i szukają partnera do rozrodu. Następnie samice szukają roślin pokarmowych gąsienic, składają na nich zapłodnione jaja i cały cykl się powtarza. CZY MOTYLE SĄ BEZBRONNE? Większość motyli nocnych ma ubarwienie i rysunek spełniające rolę maskującą. Adaptacja ta umożliwia upodobnienie się do otoczenia i uniknięcie zauważenia i rozpoznania przez potencjalnego drapieżnika. Motyle dzienne są natomiast bardziej kolorowe i łatwiej jest je zauważyć, gdy latają za dnia. Ich sposobem na zmylenie potencjalnego drapieżnika jest nieregularny lot, który utrudnia pogoń. U różnych grup motyli często możemy obserwować wzór na skrzydłach w kształcie oczek. Taki rysunek to imitacja oka dużych zwierząt kręgowych oka ze źrenicą, takiego jak mają ptaki czy ssaki. Jest to przykład ubarwienia ostrzegawczego. Zazwyczaj motyle mające wzór w kształcie oczek na swoich skrzydłach, w pozycji spoczynkowej (ze złożonymi skrzydłami) mają ubarwienie maskujące. Dopiero zaniepokojone, nagłym ruchem otwierają skrzydła ukazując barwny wzór. Powoduje to chwilową dezorientację drapieżnika i daje czas motylom, by uciec. Pawie oka na skrzydłach rusałki pawika Inachis io (FOT.16) lub nastrosza półpawika Smerinthus ocellatus, to nie tylko piękne barwy ale także element umożliwiający przeżycie. Niektóre motyle gromadzą w swoim ciele substancje trujące, które pobierają z roślin będąc jeszcze gąsienicami. Dzięki temu, choć są łatwe do zauważenia, jak np. bielinek kapustnik Pieris brassicae czy kraśnik sześcioplamek Zygaena filipendulae (FOT. 17), rzadko są atakowane przez drapieżniki. Gąsienice bielinka kapustnika żerują na roślinach z rodziny kapustowatych (głównie na kapuście warzywnej i rzepaku), z których pobierają trujące olejki musztardowe i gromadzą je w swoim organizmie. ZNACZENIE MOTYLI Motyle są łatwe w obserwacji i cieszą się powszechną sympatią. Jako jedna z najliczniejszych grup owadów (150 tys. gatunków na świecie i ponad 3 tys. gatunków w Polsce) są ważnym elementem ekosystemów lądowych i pełnią w nich wiele funkcji: Dorosłe motyle odżywiają się nektarem i przy okazji zapylają kwiaty, niektóre rośliny są zapylane tylko przez konkretne gatunki motyli; FOT. 18. Czerwończyk nieparek Lycaena dispar jest jednym z ginących gatunków motyli, których obecność wskazuje miejsca cenne przyrodniczo Są pokarmem dla wielu innych organizmów, m.in. ptaków; Niektóre gatunki są szkodnikami upraw, inne natomiast odgrywają bardzo ważną rolę w przemyśle (np. gąsienice jedwabnika morwowego Bombyx mori wytwarzają jedwab); Niektóre gatunki motyli są dobrym wskaźnikiem miejsc cennych przyrodniczo (są tzw. gatunkami parasolowymi tam gdzie występują żyje też wiele innych cennych gatunków roślin i zwierząt; FOT. 18,19). ZAGROŻENIA MOTYLI Pomimo, że motyle wykształciły szereg przystosowań, zabezpieczających je przed presją drapieżników, istnieją inne poważniejsze zagrożenia, doprowadzające do ginięcia wielu cennych gatunków motyli. Takimi zagrożeniami są utrata roślin pokarmowych gąsienic i owadów dorosłych (np. na skutek intensyfikacji i chemizacji rolnictwa, stosowania pestycydów oraz nawozów sztucznych) oraz fragmentacja lub utrata siedlisk. JAK MOGĘ POMÓC? Każdy z nas może pomóc motylom! Jeśli mieszkasz w bloku, zadbaj o to, by wiosną i latem na twoim balkonie kwitły rośliny pokarmowe motyli; Jeśli masz ogród zadbaj, by przez większość roku były tam nektarodajne gatunki roślin, oraz by były to gatunki które kwitną w różnym czasie w roku tak, by z kwiatów w ogrodzie mogły korzystać motyle przez jak najdłuższy czas; Ochrona motyli to nie tylko zapewnienie roślin pokarmowych owadom dorosłym, ale także zapewnienie miejsc do składania jaj i rozwoju gąsienic. Jeśli masz możliwość, zostaw w ogrodzie fragment z roślinami żywicielskimi gąsienic motyli np. różnymi gatunkami traw, pokrzywą, jasnotą białą, lucerną, szczawiem; Zadbaj, by na trawnikach na twoim osiedlu czy przed domem rosła nie tylko trawa, ale także rośliny kwitnące, atrakcyjne dla motyli i innych zapylaczy np. koniczyna czerwona i biała; Nie chwytaj motyli i nie przetrzymuj ich, gdyż może to doprowadzić do uszkodzenia motyla i jego śmierci; Nie niszcz gąsienic motyli lepiej prowadź obserwacje: ile ich jest, jak długo żerują i o jakich porach dnia. Obserwuj kiedy zamienią się w poczwarki. Może uda Ci się zobaczyć, gdy z poczwarki wyjdzie dorosły motyl! 19

12 Wposzukiwaniu rusałek i bielinków E LŻBIETA R OŻEJ-PABIJAN CZY TYLKO ENTOMOLOG MOŻE OBSERWOWAĆ MOTYLE? Entomolog to naukowiec o wykształceniu biologicznym, zajmujący się owadami. Natomiast nauka dotycząca owadów to entomologia. Do tej pory na świecie udokumentowano istnienie ponad miliona gatunków owadów. Wiele gatunków nadal czeka na odkrycie i opisanie. Ze względu na fakt, że jest to tak liczna grupa zwierząt, entomolodzy specjalizują się w wybranych rzędach owadów. W Polsce do najliczniej reprezentowanych rzędów owadów należą: motyle (Lepidoptera), chrząszcze (Coleoptera), błonkówki (Hymenoptera) i muchówki (Diptera). Od łacińskich nazw (podanych powyżej w nawiasach) pochodzą nazwy poszczególnych gałęzi nauki, dotyczące odpowiednich rzędów owadów. Zatem dziedzina nauki dotycząca motyli to lepidopterologia, a wykształcony znawca motyli to lepidopterolog. W powszechnym rozumieniu pojęcia entomolog czy lepidopterolog odnoszą się także do osób nie posiadających wykształcenia biologicznego, które pasjonują się owadami czy motylami i zajmują się nimi hobbystycznie. Bardzo często tacy entomolodzy-amatorzy posiadają ogromną wiedzę na temat owadów, a ich obserwacje są bardzo ważne i mają duże znaczenie dla badań naukowych i faunistyki. Zatem aby rozpocząć przygodę z entomologią lub stać się lepidopterologiem, nie trzeba czekać do momentu podjęcia studiów biologicznych. Taką przygodę można rozpocząć już teraz, jeśli czuje się w sobie chęć poznawania świata owadów, identyfikowania w terenie napotkanych gatunków motyli oraz obserwowania ich ciekawych zachowań. JAK I GDZIE OBSERWOWAĆ MOTYLE? Obserwacja motyli jest zajęciem, które dostarcza wielu emocji, doznań estetycznych i pomaga zaspokoić ciekawość na temat biologii gatunków i ich zachowania. Jest to również zajęcie wymagające wiedzy by wytypować miejsca dogodne do ciekawych obserwacji oraz by wiedzieć, jakie gatunki obserwujemy czy są one pospolite, rzadkie w skali kraju a może są to gatunki objęte ochroną? Nie trzeba udawać się w odległe miejsca, by dokonać ciekawych obserwacji, wystarczy od wczesnej wiosny bacznie obserwować najbliższą okolicę. Nawet fragment nieużytku, na którym zauważymy kwitnące wiosną podbiały Tussilago farfara lub trawnik, gdzie występują kwitnące latem: mniszek lekarski Taraxacum officinale, koniczyna łąkowa Trifolium pratense lub stokrotki Bellis spp., mogą być dobrym miejscem do obserwacji. W mieście warto przyglądać się ukwieconym ogródkom przydomowym, balkonom, na których rosną kwiaty, a także kwiaciarniom z wystawionymi na zewnątrz kwiatami, gdyż nawet tak niewielkie skupiska nektrodajnych roślin, są w stanie przyciągnąć motyle żyjące w miastach. Idealnym miejscem do obserwacji motyli są oczywiście ukwiecone łąki. W mieście natomiast z pewnością zaobserwujemy kilkanaście gatunków motyli dziennych udając się do ogrodu botanicznego. Aby obserwować motyle, trzeba wykazać się cierpliwością. W celu identyfikacji gatunków, początkujący lepidopterolog powinien podejść na tyle blisko obserwowanego osobnika, by przyjrzeć się jego wzorom i kolorom na skrzydłach i je zapamiętać, naszkicować w swoim notesie terenowym lub sfotografować. Nie zawsze jest to proste motyle wprawdzie są aktywne w słoneczne, ciepłe i bezwietrzne dni, więc można je wtedy obserwować, jednak próba podejścia w pobliże motyla często kończy się jego spłoszeniem. Aby mieć możliwość dłuższej obserwacji, warto wybrać się na poszukiwania motyli w słoneczny ciepły dzień około godziny dziewiątej rano. Wtedy motyle są aktywne i żerują intensywnie na roślinach pokarmowych, natomiast nie przemieszczają ERP Fot. 19. Modraszek telejus Phengaris teleius na roślinie żywicielskiej krwiściągu lekarskim Sanguisorba officinalis się tak chętnie jak w godzinach południowych, gdy jest cieplej. Najlepiej obserwować je gdy pobierają pokarm, dlatego jako teren obserwacji warto wybrać miejsca obfitujące w nektarodajne rośliny. Początkujący lepidopterolog powinien zaopatrzyć się w przewodnik lub atlas motyli z ilustracjami lub zdjęciami gatunków. Takie opracowania zawierają informacje o okresie pojawu motyli, roślinach żywicielskich, postaci dorosłych i gąsienic oraz zasięgu występowania gatunku. Jest to bardzo pomocna wiedza w ich poszukiwaniu i identyfikacji. Często opis np. preferencji siedliskowych gatunku pomoże wybrać odpowiednie siedlisko, by udało nam się dokonać obserwacji. Na przykład gdy jej celem są objęte ochroną modraszki modraszek telejus Phengaris teleius (FOT. 19) i modraszek nausitous Phengaris nausithous, powinniśmy poszukać odpowiedniego dla nich siedliska czyli podmokłych łąk trzęślicowych z rośliną żywicielską gąsienic krwiściągiem lekarskim Sanguisorba officinalis. Warto także zwrócić uwagę na zasięg występowania tych gatunków oba występują w południowej części Polski. Nawet gdy chcemy spotkać w terenie rozpowszechnione w całym kraju gatunki, np. pazia królowej Papilio machaon (FOT. 20), poznanie biologii gatunku ułatwi nam obserwacje. Paź królowej chętnie odwiedza kwiaty koniczyny łąkowej oraz ostrożeni, natomiast gąsienicę tego motyla możemy zaobserwować na liściach i kwiatach roślin z rodziny baldaszkowatych (Apiaceae) np.: marchwi zwyczajnej Daucus carota, koprze ogrodowym Anethum graveolens i pietruszce zwyczajnej Petrosolinum crispum. Przy odrobinie wysiłku i przygotowaniu merytorycznym, obserwacje motyli mogą przynieść dużo wrażeń i ogromną satysfakcję, a czasem nawet nowe odkrycia. WYPOSAŻENIE LEPIDOPTEROLOGA Co powinniśmy zabrać na wycieczkę terenową, by udokumentować nasze obserwacje i mieć możliwość zweryfikowania obserwacji? Poniżej znajduje się lista rzeczy przydatnych w trakcie wycieczek, których celem jest obserwacja motyli: Notatnik pamięć jest zawodna, zatem robienie notatek w trakcie obserwacji terenowych pomoże nam po pewnym czasie odtworzyć listę gatunków, terminy pojawu pierwszych wiosennych gatunków lub różnorodność gatunkową w zależności od miejsca i czasu obserwacji. W notatkach terenowych powinny znaleźć się następujące dane: nazwa gatunku, liczba osobników, data, godzina i miejsce obserwacji. Warto zanotować 21

13 FOT. 20. Paź królowej Papilio machaon gatunek motyla rozpowszechniony w całej Polsce, odwiedził wysychającą kałużę by napić się wody i uzupełnić sole mineralne też temperaturę ( C) i siłę wiatru (skala Beauforta), gdyż są to parametry wpływające na aktywność motyli. Przy podaniu miejsca obserwacji nie powinno zabraknąć krótkiej charakterystyki środowiska (np. wilgotna łąka, skraj lasu, wiejski ogród). Atlas motyli lub przewodnik umożliwią identyfikację gatunku w terenie. Na początku lepiej posługiwać się przewodnikiem do oznaczania najczęściej spotykanych i najbardziej charakterystycznych motyli dziennych. Łatwo zauważalne gatunki można nauczyć się rozpoznawać w miarę szybko. Stopniowo zakres poznanych gatunków będzie się zwiększał. W większości kluczy na ilustracjach jest widoczny osobnik z rozpostartymi skrzydłami. Dzięki temu wszystkie cechy motyla są dobrze widoczne. U żywego osobnika, którego spotkamy w terenie, ułożenie skrzydeł może być zupełnie inne np. motyl może mieć złożone skrzydła lub wzór na przednich skrzydłach może być przysłonięty tylnymi skrzydłami. Dlatego żywy motyl wygląda często inaczej niż okaz w przewodniku. Aparat fotograficzny nie jest konieczny do obserwacji motyli, ale może okazać się pomocny w oznaczaniu trudniejszych gatunków lub ruchliwych osobników, które tylko na krótko przysiadły w jednym miejscu. Dzięki fotografiom będziemy mogli przyjrzeć się wzorom na skrzydłach i spokojnie porównać je z ilustracjami w atlasie motyli. Należy pamiętać, że u dość licznej grupy gatunków samce i samice różnią się ubarwieniem i wzorem skrzydeł. Niektóre gatunki występują w rozmaitych odmianach barwnych, w związku z czym niekiedy trudno je oznaczyć. Istnieją także takie gatunki motyli, u których jak na przykład u rusałki kratkowca Araschnia levana osobniki należące do pokolenia wiosennego są ubarwione odmiennie niż pokolenia letniego. Prowiant warto zabrać ze sobą w teren coś do jedzenia i picia. Pamiętajmy, że obserwacji motyli często dokonujemy podczas upalnej i słonecznej pogody, więc przebywając kilka godzin w takich warunkach poczujemy pragnienie i głód. Odpowiedni ubiór pamiętajmy by dopasować nasz ubiór do pogody. Ważne, by było nam wygodnie. Nie zapomnijmy o wygodnych butach i nakryciu głowy, gdy jest słoneczna pogoda. ERP P oznajemy i chronimy płazy Polski M ACIEJ B ONK CO TOSĄPŁAZY? Płazy to zwierzęta, które najczęściej żyją w dwóch środowiskach. Dorosłe osobniki mogą żyć na lądzie: na łąkach i w lasach. Natomiast co jakiś czas wchodzą do zbiorników wodnych gdzie składają jaja. Z jaj wylęgają się larwy (zwykle nazywane kijankami), które w wodzie rosną przez kilka miesięcy. Gdy są już wystarczająco duże, larwy zmieniają całkowicie swój wygląd stając się małymi żabami, ropuchami lub traszkami. Niektóre dorosłe płazy większość czasu spędzają w wodzie, jednak mogą się w razie potrzeby przemieszczać po lądzie. Wiele gatunków jesienią szuka na lądzie schronienia, w którym spędza zimę. Niektóre gatunki płazów nigdy nie wchodzą do wody i składają jaja lub rodzą młode na lądzie, zwykle w wilgotnych miejscach. Jednak w Polsce takie gatunki (np. bezpłucniki lub salamandra czarna) nie występują. Wszystkie krajowe gatunki muszą raz w roku odwiedzić zbiornik wodny, w którym składają jaja lub rodzą żywe larwy (tak robi salamandra plamista). Które spośród zwierząt są płazami? Do gromady płazów należą żaby i zwierzęta przypominające żaby, takie jak ropuchy, kumaki, rzekotki, grzebiuszki, a także takie, które swym wyglądem przypominają jaszczurki. Do tej grupy należą traszki. Pierwsza grupa nie posiada ogona i najczęściej porusza się skacząc. Druga posiada ogon i wydłużone ciało, sprawnie pływa, ale bardzo niezdarnie porusza się na lądzie. Niekiedy traszki i salamandry bywają błędnie nazywane jaszczurkami. Jaszczurki należą jednak do innej grupy zwierząt gadów. Jest kilka cech pozwalających na odróżnienie traszek i salamander od jaszczurek. Najważniejszą jest wygląd skóry. U płazów jest ona najczęściej wilgotna, często gładka (z wyjątkiem ropuch i kumaków) i nie posiada łusek. Skóra gadów, w tym jaszczurek, jest pokryta łuskami i sucha. Różne są również zachowania jednych i drugich. Traszki i salamandry na lądzie można spotkać niemal wyłącznie nocą lub podczas deszczu. Są powolne i łatwo je schwytać. Natomiast jaszczurki tak jak inne gady najaktywniejsze są podczas ciepłych słonecznych dni. Im cieplej, tym szybciej się poruszają i najczęściej niełatwo jest je złapać. Wszystkie płazy są mięsożerne. Dorosłe postacie żywią się małymi zwierzętami, które potrafią złapać i połknąć. Głównym składnikiem pokarmu płazów występujących w Polsce są dżdżownice, pająki, małe chrząszcze, muchy oraz wiele innych bezkręgowców. Warto wspomnieć, że szczególnie pożyteczne są ropuchy, gdyż chętnie zjadają bezmuszlowe śli maki, które jako szkodniki upraw trudno wytępić. Ponieważ ślimaki te są niesmaczne dla ptaków lub aktywne głównie nocą, mogą być zjadane głównie przez płazy, zwłaszcza aktywne nocą ropuchy. Niekiedy największe żaby (np. żaba śmieszka) potrafią złapać małą rybę lub nawet mysz. Płazy nie radzą sobie najlepiej z gryzieniem pokarmu więc zwykle ich ofiarami są tylko takie zwierzęta, jakie uda im się połknąć w całości. FOT. 21. Salamandra plamista jest jedynym żyworodnym krajowym płazem MB 23

14 FOT. 23. Rzekotka drzewna jest jednym z najpospolitszych płazów krajowych i jedynym w Polsce, który potrafi wspinać się po drzewach LISTA KRAJOWYCH GATUNKÓW PŁAZÓW W Polsce występuje 18 gatunków płazów. Pochyłą czcionką podano łacińskie nazwy gatunkowe, które są jednocześnie nazwami międzynarodowymi. PŁAZY OGONIASTE: salamandra plamista Salamandra salamandra, traszka grzebieniasta Triturus criststus, traszka zwyczajna Lissotriton vulgaris, traszka karpacka Lissotriton montandoni, traszka górska Mesotriton alpestris. PŁAZY BEZOGONOWE: kumak nizinny Bombina bombina, kumak górski Bombina variegata, grzebiuszka ziemna Pelobates fuscus, ropucha szara Bufo bufo, ropucha zielona Bufo viridis, ropucha paskówka Bufo calamita, rzekotka drzewna Hyla arborea, żaba śmieszka Rana ridibunda, żaba jeziorkowa Rana lessonae, żaba wodna Rana esculenta, żaba trawna Rana temporaria, żaba moczarowa Rana arvalis, żaba zwinka Rana dalmatina. ZACHOWANIA GODOWE PŁAZÓW Prawdopodobnie każdy słyszał kiedyś rechoczące w stawie żaby. Samce wszystkich krajowych płazów bezogonowych wydają dźwięki, które służą im do przywoływania partnerek podczas godów (FOT. 24). Te najgłośniejsze mają największe szanse na spotkanie partnerki i wydanie potomstwa w danym roku. Głosy różnych gatunków różnią się często na tyle, że można je po nich rozpoznawać. Na przykład rzekotki są jednymi z najgłośniejszych płazów w Polsce. Ich rechotanie może być słyszalne nawet z kilometra, szczególnie gdy w stawie jest ich dużo. Innym głośnym płazem jest żaba śmieszka, która dysponuje repertuarem wielu różnych głosów, jednak najbardziej charakterystyczne jest nawoływanie przypominające do złudzenia głośny śmiech. Kumaki są nieco bardziej ciche i wydają z siebie niepokojące, tajemnicze huczenie. Żaby trawne wczesną wiosną mruczą gromadnie w płytkich partiach stawów, a głosy żab moczarowych brzmią jak ciche szczekanie psa. Również tajemnicze jest wydobywające się spod wody ciche chrząkanie i stukanie grzebiuszek. W przeciwieństwie do płazów bezogonowych, traszki i salamandry nie wydają dźwięków. Za to samce traszek podczas godów wykonują pod wodą skomplikowane tańce, w których szczególnie rzuca się w oczy intensywne falowanie ogonem. Podczas godów, oprócz śpiewów i tańców niektóre gatunki przybierają charakterystyczną szatę godową. Samce żab moczarowych stają się całkiem niebieskie (FOT. 27). Samce żab jeziorkowych stają się cytrynowożółte w okolicy głowy i pleców po niemal czekoladowy kolor części biodrowej i tylnych kończyn. U traszek pojawiają się na grzbiecie i ogonie fałdy, które oprócz zachęcania samic mają służyć zwiększonej powierzchni oddechowej (płazy oddychają w dużej mierze przez skórę, szczególnie gdy żyją w wodzie). MB MB PŁAZY TO GRUPA WYMIERAJĄCA Płazy na całym świecie giną w zastraszającym tempie. To tempo jest znacznie szybsze niż w przypadku ssaków czy ptaków. Najwięcej wymiera ich w regionach tropikalnych, szczególnie tam, gdzie dochodzi do masowego wycinania lasów (Ameryka Południowa). Płazy w Europie również mają się nie najlepiej. Ze względu na fakt, iż wymagają one do pełnego rozwoju środowiska lądowego i wodnego wystarczy, że tylko w jednym z nich dzieje się coś złego i może to spowodować lokalny zanik płazów. FOT. 22. Traszka karpacka jest najrzadszą traszką w Polsce FOT. 24. Samiec żaby jeziorkowej wzmacnia głos poprzez rezonatory widoczne na zdjęciu jako dwa pęcherze po bokach głowy MB MB Ten proces można łatwo zauważyć w miastach. Nawet jeśli istnieją tam drobne zbiorniki wodne, to nie ma w nich zwykle płazów, ponieważ jako zwierzęta stosunkowo powolne giną na jezdniach rozjeżdżane przez samochody lub ze względu na małą ilość roślinności zapewniającej schronienie, szybciej stają się ofiarami drapieżników. Z drugiej strony, nawet najlepiej zachowany las lub łąka nie pozwolą na zaobserwowanie choćby jednej żaby, jeśli najbliższy zbiornik wodny jest oddalony o kilka kilometrów. Często zdarza się, że małe zbiorniki, takie jak śródpolne stawki czy sadzawki strażackie zanikają na skutek wysychania, lub co gorsza umyślnego spuszczania wody. Niekiedy są nawet zasypywane śmieciami. Poważnym zagrożeniem, w szczególności dla traszek, jest wypuszczanie ryb do małych zbiorników. Ryby chętnie zjadają jaja lub larwy płazów. Większe drapieżniki, takie jak szczupaki, sumy i okonie chętnie polują nawet na dorosłe płazy. Dlatego nie należy nigdy wpuszczać ryb (żadnych) do miejsc gdzie występują płazy. Ze zbiornikami wodnymi związane jest jeszcze jedno zagrożenie. Przez ostatnie dziesięciolecia na dużą skalę prowadzono osuszanie terenów wilgotnych za pomocą sieci rowów melioracyjnych, co znacznie obniżyło poziom wód gruntowych i wiele małych zbiorników bezpowrotnie zniknęło. Podobnie ma się rzecz z regulacjami rzek, które ograniczyły możliwość tworzenia się naturalnych starorzeczy miejsc chętnie wybieranych przez płazy do rozrodu. Obecnie dużym zagrożeniem dla płazów jest zagęszczająca się sieć dróg w Polsce. Płazy jako zwierzęta powolne, często masowo giną podczas wiosennych wędrówek do stawów. Pewnego rodzaju ciekawostką jest fakt, że w latach 60. XX w. Polska była największym eksporterem żabich udek do Francji, co również mogło się przyczynić do zaniku, szczególnie żaby śmieszki i żaby wodnej. JAK CHRONIĆ PŁAZY? Przede wszystkim, należy dbać o małe zbiorniki wodne. Nie wolno ich zaśmiecać, wypuszczać do nich ryb ani innych zwierząt. Zawsze gdy jesteśmy świadkami wypalania trawy wiosną, należy wezwać straż pożarną, gdyż część płazów może zginąć w ogniu, a wypalona trawa jest dla nich środowiskiem trudnym do przebycia. Nigdy nie wolno zabierać żywych płazów oraz ich jaj i kijanek do domu. Jeśli wiosną jesteś świadkiem masowej śmierci płazów na drodze, może wśród nauczycieli lub rodziców znajdzie się dorosły opiekun, który pomoże Ci wraz z kolegami przenieść w wiaderku płazy na drugą stronę drogi do zbiornika wodnego? Pamiętaj że taką inicjatywę możesz podjąć tylko pod kontrolą dorosłych, ubrany w jaskrawą odblaskową kamizelkę i w bezpiecznych warunkach. FOT. 26. Zaśmiecony zbiornik może przestać wkrótce istnieć FOT. 25. Jednym z największych wyzwań dla płazów jest bezpieczne dotarcie do miejsca, w którym odbywają gody; ropucha szara przechodząca przez drogę 25 FOT. 27. Widziałeś niebieską żabę? Wszystko w porządku to samiec żaby moczarowej w szacie godowej

15 KD Nasi skrzydlaci sąsiedzi zagrożenia i ochrona J OANNA K AJZER-BONK, RAFAŁ B OBREK NIETYPOWI SĄSIEDZI Często nie jesteśmy tego świadomi, ale w naszych domach, blokach czy wieżowcach obok nas mieszkają dość nietypowi sąsiedzi. Są zupełnie innymi lokatorami niż ludzie, gdyż miejsca te zasiedlają nie przez cały rok, lecz tylko w pewnym określonym czasie, zwanym okresem lęgowym, zaczynającym się wczesną wiosną i trwającym do połowy października. Mowa tu o ptakach. Niektóre z gatunków świetnie przystosowały się do warunków miejskich i wykorzystują wszelkie szczeliny budynków, przestrzenie pod dachami, nieczynne kominy czy stropodachy wieżowców (odpowiedniki strychów) jako miejsca do budowy gniazda. Gniazdo zakładane jest w celu złożenia i wysiadywania jaj, z których wykluwają się pisklęta. Pisklęta ptaków m.in. wróblowych i drapieżnych (zasiedlających również budynki) zwane są gniazdownikami, gdyż po wykluciu są zupełnie niesamodzielne: ślepe, bez piór i wymagają opieki rodziców. Są przez nich karmione i ogrzewane. Dorastają jednak stosunkowo szybko i już po kilku tygodniach opuszczają gniazdo. Zapamiętaj! W czasie okresu jesienno-zimowego ptaki łączą się w stada i albo odlatują na południe do ciepłych krajów, albo zostają na zimę, jednak nie mieszkają już wtedy w gniazdach. JAKIE PTAKI GNIEŻDŻĄ SIĘ W BUDYNKACH? 1. Pustułka Falco tinnunculus Mały sokół zamieszkujący głównie zadrzewienia śródpolne graniczące z terenami otwartymi, gniazdujący chętnie także w miastach. Charakteryzuje się smukłą sylwetką z długim ogonem, w locie często nieruchomo zawisa w powietrzu. Miejskie pustułki zakładają gniazda w półotwartych wnękach wysokich budynków i otworach stropodachów, a żerują na podmiejskich terenach otwartych. Żywią się głównie gryzoniami, a także owadami. 2. Jerzyk Apus apus Pierwotnie gatunek skalistych urwisk, rzadziej lasów. Obecnie pospolity w miastach, gdzie zasiedla kolonijnie wnęki, szczeliny, otwory i różne zakamarki wysokich budynków oraz skrzynki lęgowe. Często mylony z jaskółką, jednak różni się od niej zupełnie ciemnym ubarwieniem, jedynie z białym podgardlem oraz bardziej aerodynamiczną sylwetką i smukłymi, długimi, sierpowatymi skrzydłami, co czyni go najszybszym ptakiem posługującym się lotem czynnym (180 km/h). Samiec i samica wspólnie wysiadują jaja i karmią młode. Młode jerzyki pozostają w gnieździe aż do całkowitego wyrośnięcia, po wylocie od razu stają się samodzielne. Swoją zdobycz drobne owady łowią tylko w locie. Wieczorem można obserwować ptaki zlatujące się gromadnie do kolonii. 3. Wróbel Passer domesticus Ptak żyjący wyłącznie w sąsiedztwie człowieka, nieodłączny element kraj obrazu miast i wsi. Do założenia gniazda wybiera najrozmaitsze zakamarki FOT. 28. Pustułki zakładają gniazda we wnękach budynków i otworach stropodachów RM FOT. 29. Jerzyk odpoczywający przy ścianie budynku FOT. 30. Nawet typowe ziarnojady karmią pisklęta owadami i pająkami. Wróbel domowy budynków, gdyż prawie nie występuje poza osiedlami ludzkimi. W przeciwieństwie do swego bliskiego krewniaka mazurka, u samic i samców wróbli wyraźnie zaznacza się dymorfizm płciowy. Wróble mogą wyprowadzać nawet trzy lęgi w roku. Jak wykazują badania, obecnie gatunek ten wykazuje umiarkowany spadek liczebności w kraju. Ważną tego przyczyną wydaje się być utrata miejsc do gniazdowania w nowo wyremontowanych budynkach mieszkalnych oraz niedostatek pokarmu w okresie zimowym. 4. Kawka Corvus monedula Należący do rodziny krukowatych, średniej wielkości, czarny ptak z grafitowo ubarwioną głową. Bardzo towarzyski, często tworzy duże stada. Gniazduje w zakamarkach budynków i dziuplach drzew. Korzysta także ze skrzynek lęgowych. Żywi się głównie bezkręgowcami. DLACZEGO PTAKI SĄ WAŻNYM ELEMENTEM KRAJOBRAZU MIEJSKIEGO? Są pożyteczne zjadają wiele uciążliwych dla człowieka owadów; Wzbogacają i ożywiają krajobraz miejski; Wszystkie omawiane tu gatunki ptaków są prawnie chronione. ZAGROŻENIA OCIEPLANIE BUDYNKÓW PODCZAS SEZONU LĘGOWEGO Prace dociepleniowe budynków wykonanych z wielkiej płyty są dziś ważną i potrzebną działalnością związaną z podnoszeniem standardów mieszkaniowych. Niestety zabiegi te przeprowadzane są często niezgodnie z przepisami dotyczącymi ochrony przyrody (Ustawa o ochronie zwierząt DzU z 1997 r. nr 111, poz. 724, Ustawa o ochronie przyrody DzU z 2004 r. nr 92, poz. 880, Rozporządzenie Ministra Środowiska DzU z 2004 r. nr 220, poz. 2237, Prawo ochrony środowiska DzU z 2001 r. nr 62, poz. 627). Grozi za to odpowiedzialność karna w postaci grzywny lub pozbawienia wolności do 2 lat. W sezonie lęgowym (od marca do połowy października), nie można prowadzić takich prac bez uprzedniej kontroli budynku przez ornitologa i uzyskania zezwolenia. Zamykanie otworów, w których ptaki budują gniazda, wiąże się wielokrotnie z bezkarnym zamurowaniem lęgów gatunków chronionych ptaków dorosłych i piskląt (jerzyków, wróbli, kawek czy pustułek) oraz bezpowrotnym niszczeniem ich miejsc gniazdowych. Wzmożone prace termomodernizacyjne w ostatnich latach przyczyniają się do gwałtownego kurczenia liczby miejsc lęgowych, co niekorzystnie odbija się na wielkości populacji tych gatunków. FOT. 31. Młode kawki w budce lęgowej zawieszonej na drzewie MP AT 27

16 KW Fot. 32. Zainstalowane budki lęgowe na ocieplonym budynku JAK MOGĘ POMÓC? O planach lub podjęciu ocieplania budynku zawiadom Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Krakowie, Tarnowie lub Starym Sączu. W sytuacji łamania prawa podczas prac dociepleniowych możesz również wezwać policję, straż miejską lub zgłosić się do pobliskiego stowarzyszenia ochrony przyrody. Ekspert ornitolog sprawdzi budynek pod kątem występowania siedlisk chronionych gatunków ptaków i określi ewentualne warunki wykonania prac remontowych, by nie kolidowały one z wyprowadzeniem lęgów przez ptaki. Jeśli okaże się to konieczne, wskaże też sposób i zakres kompensacji przyrodniczej. Sposobem zapobiegania negatywnym skutkom prac dociepleniowych budynków jest tworzenie dla ptaków zastępczych miejsc gniazdowych, dzięki zakładaniu budek (skrzynek) lęgowych. Budka lęgowa to miejsce do zakładania gniazda, ptaki korzystają z niej w okresie wiosenno-letnim. TAB. 1. Wymiary skrzynek lęgowych [wg Sokołowskiego] Fot. 33. Jerzyki w locie odznaczają się charakterystycznymi, długimi, sierpowatymi skrzydłami Typ Gatunki zasiedlające budkę Wymiary poszczególnych boków budki lęgowej (cm) budki lęgową lęgowej A B C D E F G S1 sikora bogatka, sikora modra, ,5 wróbel domowy, mazurek, muchołówka żałobna, pleszka S2 szpak, sikora bogatka, ,5 sikora modra, pleszka Pełni zatem zupełnie inną funkcję niż karmnik, stanowiący stołówkę dla ptaków podczas zimy. Budki różnią się wielkością i sposobem instalowania w zależności od gatunku, dla którego są przeznaczone. Szczegółowe informacje na ten temat znajdziesz na stronie internetowej MTO: Może namówisz wychowawcę lub kogoś w domu na własnoręczne zrobienie budki lęgowej dla ptaków (RYC.1)? Zawieś ją w miejscu bezpiecznym od drapieżników, takich jak kot czy kuna, najlepiej na drzewie od strony wschodniej (w Polsce dominują wiatry zachodnie, zatem taki sposób powieszenia budki będzie stanowić dodatkową osłonę przed wiatrem), a wiosną prawdopodobnie będziesz mógł prowadzić ciekawe obserwacje ptaków, które założą w niej gniazdo. Ciekawe jaki to będzie gatunek? KW Ptasie R AFAŁ B OBREK CZYM SĄ WĘDRÓWKI (MIGRACJE)? Wszystkie ptaki umiarkowanych szerokości geograficznych, w których leży także nasz kraj, żyją w niezmiennym rytmie wynikającym ze zmieniających się pór roku. Większość ptaków, w czasie pojedynczego roku życia przemieszcza się pomiędzy dwoma niezwykle istotnymi dla nich miejscami lęgowiskami, gdzie przychodzą na świat lub zakładają gniazda i wyprowadzają pisklęta, oraz zimowiskami, gdzie spędzają niesprzyjający okres roku, kiedy na lęgowiskach panuje zima i brakuje pokarmu. Przemieszczenia te, które dokonują się masowo i cyklicznie dwa razy do roku, nazywamy wędrówkami (migracjami). W końcu zimy i wczesną wiosną ptaki powracają z zimowisk na miejsca lęgowe jest to okres migracji wiosennej. Natomiast w końcu lata i jesienią przelot ma miejsce z lęgowisk na miejsca zimowania i nazywamy go wędrówką jesienną. Cykl ten powtarza się każdego roku od zawsze był on przez ludzi obserwowany i traktowany jako jeden z objawów zmieniających się pór roku. Główną przyczyną wędrówek ptaków jest uniknięcie niekorzystnego, trudnego do przetrwania okresu, kiedy brakuje pokarmu okresu zimowego. Ptaki przenoszą się wtedy w miejsca położone najczęściej w niższych szerokościach geograficznych (czyli ptaki żyjące na półkuli północnej przemieszczają się na południe), gdzie mogą zdobyć pokarm i w bardziej sprzyjających warunkach przetrwać zimowe miesiące. Jest to strategia różna od tej, jaką reprezentuje większość innych grup organizmów zamieszkujących klimat umiarkowany np. ssaki hibernują lub zapadają w sen zimowy, natomiast owady najczęściej spędzają zimę w postaci stadiów przetrwalnych (jak jaja lub poczwarki). szlaki wędrówkowe jak, gdzie i dlaczego? SKĄD PTAKI WIEDZĄ DOKĄD I KIEDY MAJĄ LECIEĆ? Lokalizacja lęgowisk i zimowisk, a także kierunek wędrówki są zapisane w genach każdego osobnika. Dlatego nawet ptaki młode, które nigdy jeszcze nie odbyły wędrówki i z tego powodu nie mogą znać trasy, są w stanie dokonywać nawet dalekich, międzykontynentalnych przelotów i bezbłędnie trafiać na zimowiska typowe dla danego gatunku. Orientację na kuli ziemskiej zapewniają im posiadane niezwykłe zmysły i umiejętności zmysł magnetyczny, śledzenie zmieniającego się położenia słońca i gwiazd na niebie czy znajomość szczegółów topografii powierzchni ziemi. Roczny cykl życia ptaka, a więc także początek wędrówki, wyznacza zmieniający się w ciągu roku fotoperiod, czyli stosunek długości jasnej i ciemnej fazy doby (dnia i nocy). Ptaki doskonale odczuwają, gdy jesienią dzień jest już na tyle krótki w stosunku do nocy, że pora wyruszyć w podróż. Zmieniają one wtedy swój wygląd (wymieniają pióra na nowe i otłuszczają się) oraz zachowanie i czekają na sprzyjające warunki pogodowe, by rozpocząć swą wędrówkę na południe. 29 RYC. 1. Schemat budki lęgowej dla ptaków wymiary budki zamieszczone w tabeli powyżej. Zwróć uwagę na fakt, że budka nie posiada żadnego patyczka/żerdzi przed wejściem ptakom zamieszkującym budkę jest on zupełnie niepotrzebny, natomiast stanowiłby ułatwienie dla drapieżnika do spenetrowania budki. A - bok daszka (kwadrat); B - bok dna (kwadrat); C - wysokość wyjmowanej ścianki przedniej; D - wysokość przedniej listwy górnej; E - wysokość całkowita ścianki przedniej (C+D); F - wysokość ścianki tylnej; G otwór wlotowy (średnica) PRZYKŁADY WĘDROWNYCH GATUNKÓW I TRAS ICH PRZELOTÓW Spośród licznych i zróżnicowanych kierunków i tras przelotu ptaków gnieżdżących się w Polsce, wyróżniają się trzy główne, najpopularniejsze regiony zimowania, do których podąża wiele gatunków. RYC. 2. Uproszczony schemat następujących po sobie etapów rocznego cyklu życia ptaków wędrownych na tle zmieniających się pór roku

17 FOT. 34. Charakterystyczna sylwetka bociana białego poszukującego pokarmu na łące Poniżej przedstawiono przykłady: a. Europa Środkowa Afryka na południe od Sahary (bocian biały, dymówka); b. Europa Środkowa Europa zachodnia, południowo-zachodnia i północna Afryka (szpak, bogatka, czajka); c. Europa Środkowa Półwysep Indyjski i południowo-wschodnia Azja (dziwonia, muchołówka mała). SKĄD MY TO WSZYSTKO WIEMY? Ludzie od dawna pragnęli dowiedzieć się dokąd i w jaki sposób wędrują ptaki, które opuszczają jesienią swe lęgowiska. Dlatego wymyślono wiele metod, które pozwalają na zdobycie informacji o trasach przelotów, czasie trwania wędrówki, miejscach docelowych i powrotach na lęgowiska, a także o wielu innych aspektach migracji ptaków. Najbardziej znaną oraz jedną z najdłużej i najpowszechniej stosowanych jest obrączkowanie ptaków. Polega ono na chwytaniu do celów badawczych pewnych osobników i ich indywidualnym oznakowaniu za pomocą zakładanej na nogę obrączki. Każda obrączka posiada numer i nazwę kraju, w którym ją założono. Dzięki takiemu oznakowaniu, jeśli ten sam osobnik zostanie powtórnie schwytany, będzie można stwierdzić jego tożsamość datę i miejsce zaobrączkowania, oraz czas, odległość i kierunek, w którym się przemieścił. Wszystkie te (i jeszcze wiele innych) informacje są gromadzone w bazach danych i wykorzystywane przez naukowców badaczy wędrówek do odkrywania sekretów ptasich migracji. ZAGROŻENIA I OCHRONA PTAKÓW MIGRUJĄCYCH Ptaki wędrowne są grupą, która jest jedną z najbardziej zagrożonych przez zmiany zachodzące we współczesnym świecie. Do mających największy negatywny wpływ należą zanik siedlisk ich życia i zmiany środowiska powodowane przez człowieka, polowania i bezpośrednie tępienie migrantów, a także zmieniający się klimat. W swoim życiu wędrowcy wykorzystują rozległe obszary, gdyż ważne są dla nich nie tylko odpowiednie lęgowiska, ale także zachowane we właściwym stanie tereny zimowania i trasy ich przelotu, gdzie mogą bezpiecznie odpocząć i znaleźć pokarm. Ponieważ stan populacji wędrownych ptaków świadczy niejako o kondycji wykorzystywanych przez nie obszarów, świadczy on tym samym o kondycji dużej części naszej planety. Jeśli zabraknie któregokolwiek z niezbędnych elementów obszarów gniazdowania, zimowisk lub miejsc przystankowych na trasie wędrówek, ptaki migrujące niechybnie zginą. Pamiętajmy o tym, gdy będziemy osuszać kolejny obszar mokradeł, budować nowy pensjonat na nadmorskiej plaży lub stawiać wysokie turbiny wiatraków na górskiej przełęczy. Wykonywanie w nieprzemyślany sposób tego typu działań może mieć dla ptaków wędrownych zgubny wpływ. Z drugiej strony każdy z nas, dzięki właściwej postawie wobec przejawów niszczenia środowiska naturalnego, może przyczynić się do ochrony i zachowania w dobrym stanie populacji i siedlisk wędrowców. Jeśli my, Ludzie, zostawimy ptakom na ziemi miejsce do życia, wtedy z pewnością nadal będziemy mogli zachwycać się fenomenem ich wędrówek. FOT.35 i już mniej pospolity widok bocianów w tzw. kominie czyli szykujących się w sierpniu do odlotu do Afryki. Na niepozornie wyglądającym zdjęciu aż 40 ptaków RB JKB RB RYC. 3. Główne szlaki wędrówek ptaków z rejonu Europy Środkowej FOT. 36. Charakterystyczny klucz żurawi Ptaki zimujące w naszym otoczeniu R AFAŁ B OBREK JAKIE PTAKI I DLACZEGO ZIMUJĄ W POLSCE? Ludzkie osady, odkąd tylko zaczęły powstawać, stały się dla ptaków bogatym źródłem pokarmu. Liczna grupa upodobała sobie osiedla jako miejsca spędzania okresu zimowego, kiedy trudniej o naturalny pokarm. Ludzie szybko to zauważyli, a ponieważ ptaki są grupą wzbudzającą powszechną sympatię, zaczęli dokarmiać je resztkami pożywienia. W ten sposób wykształcił się związek pomiędzy człowiekiem i zimującymi we wsiach i miastach ptakami. Obecnie kilka grup regularnie i powszechnie spędza zimę blisko człowieka. Najważniejsze z nich to: ptaki wodne (głównie łabędzie, kaczki, mewy i kormorany), kuraki (kuropatwa i bażant), dzięcioły (np. dzięcioł duży i zielony), gołębie (najczęściej gołąb miejski i sierpówka), krukowate (gawron, kawka, wrona siwa, sroka, sójka), ptaki wróblowe (najliczniejsze to m. in. sikory, wróble, zięby, dzwońce, kosy i kwiczoły). Wiele z tych gatunków przenosi się na okres zimy w pobliże ludzkich siedzib i można je wtedy w dość łatwy sposób dokarmiać w parku, ogrodzie, czy nawet na zaokiennym parapecie. Dzięki temu, że same wtedy do nas przychodzą, dokarmianie jest świetną okazją do bliższego przyjrzenia się ptakom zamieszkującym naszą okolicę. ZNACZENIE Ptaki, jak każda grupa organizmów, mają swoje miejsce w przyrodzie i są jej nieodłączną częścią ich obecność jest więc wartością samą w sobie. Ale mają one także duże znaczenie dla człowieka, mimo, iż zwykle nie korzysta on z ptaków w wymierny, dający się przeliczyć na pieniądze, sposób. Dobrym przykładem jest właśnie zimowe dokarmianie, które odbywa się głównie z pobudek etyczno-estetycznych. Mamy przeświadczenie, że ptakom trzeba pomóc w przetrwaniu okresu głodu i zimna, a poza tym po prostu je lubimy, bo są pięknymi i interesującymi stworzeniami, wprowadzają też w krajobraz zimowych miast i wsi niezwykłe ożywienie, którego bardzo nam brakuje o tej porze roku. Dokarmiamy więc ptaki dlatego, że chcemy by nadal z nami były, a nie dlatego, że coś z tego mamy jest to wspaniały przykład bezinteresownej pomocy, która jednak powinna być okazana w sposób właściwy tak, by nie zaszkodzić tym, którym się pomaga. ZAGROŻENIA I OCHRONA Chętnie dokarmiamy zimujące ptaki, jednak mało kto zadaje sobie pytanie czy to naprawdę jest im niezbędne? Odpowiedź nie jest prosta z jednej strony ptaki świetnie radziły sobie i przed rozpoczęciem przez człowieka masowego dokarmiania, nie ratuje ono też żadnych gatunków zagrożonych wyginięciem i należy o tym pamiętać. Niewłaściwie prowadzone dokarmianie może ptakom wręcz szkodzić przy karmnikach szerzą się choroby, które chore ptaki przenoszą na zdrowe, a nieodpowiedni lub nieświeży pokarm może powodować u nich zatrucia. Z drugiej jednak strony, po tak długim czasie dokarmiania wiele gatunków zmieniło swe zwyczaje wędrówkowe mając dobre źródło pokarmu blisko swych lęgowisk, skróciły one dystans przelotów i przynajmniej częściowo porzuciły dotychczasowe zimowiska, zostając na zimę u nas. W ten sposób uzależniliśmy te ptaki od pokarmu, który im zimą dostarczamy w tej sytuacji całkowite i nagłe zaprzestanie zimowego dokarmiania mogłoby im zaszkodzić. FOT. 37. Karmnik jest miejscem przyciągającym zimą wiele ciekawych gatunków ptaków (od lewej do prawej): szczygieł, wróbel, sikora modra RB 31

18 FOT. 38. Propozycja menu w ptasiej stołówce (od lewej górnej strony): słonecznik łuskany, pszenica, słonecznik niełuskany, siemię lniane Niezwykle ważnym aspektem zimowego dokarmiania, jest jego walor edukacyjny. Obserwowanie różnorodnej, hałaśliwej gromadki ptaków przylatujących do karmnika jest dla wielu ludzi właściwie jedyną okazją do bliższego zetknięcia się z tą grupą zwierząt. Daje ono możliwość poznania niezwykłego zróżnicowania kształtów, barw i zachowań ptaków, z którymi na co dzień nie mamy styczności. Rozbudza to w nas pasję obserwatorów, wzbudza zachwyt i zaciekawienie tymi wdzięcznymi stworzeniami. Zaczynamy rozpoznawać poszczególne gatunki i zdobywać o nich wiedzę, a nie od dziś wiadomo, że poznanie i osobiste przywiązanie jest pierwszym krokiem do ochrony. Zimowe dokarmianie może zmieniać nastawienie ludzi do przyrody i jej ochrony, uwrażliwiając na jej potrzebę w dzisiejszym świecie. Samo w sobie jest to czymś bezcennym i choćby z tego tylko powodu dla ludzi, a może mniej dla samych ptaków warto je zimą dokarmiać. MOJE DZIAŁANIA By rozpocząć zimowe dokarmianie będziemy potrzebowali karmnika, zakupionego lub samodzielnie wykonanego, zapasu karmy odpowiedniej dla danej grupy ptaków no i oczywiście odpowiedniego miejsca, w którym umieścimy naszą stołówkę. Bardzo ważne, byśmy dokarmiali ptaki w sposób odpowiedzialny i nie szkodzący im. Dlatego rozpoczynając dokarmianie, pamiętajmy o kilku prostych, ale ważnych zasadach, dzięki którym nasza pomoc zimującym ptakom z pewnością przyniesie im korzyść: dokarmiajmy wyłącznie w pobliżu ludzkich siedzib we wsiach i miastach, a nie w naturalnym środowisku, gdzie żyją dzikie ptaki, które stronią od człowieka; dokarmianie rozpoczynajmy dopiero z nastaniem zimy, gdy mróz i pokrywa śnieżna uniemożliwi ptakom zdobywanie naturalnego pokarmu; raz rozpoczęte dokarmianie kontynuujmy nieprzerwanie w danym miejscu aż do nadejścia wiosny; przerwijmy je z chwilą, gdy wczesną wiosną warunki dla ptaków się poprawią i pojawi się naturalny pokarm wielu z nich owady; pamiętajmy, że niedopuszczalne jest podawanie ptakom karmy, gdy te rozpoczną już wiosną lęgi może to zaszkodzić ich pisklętom! podawajmy tylko odpowiednią dla nich karmę świeżą, nie zepsutą, oraz dostosowaną do gatunków, które dokarmiamy. Nigdy nie należy podawać resztek z naszego stołu sól, przyprawy i chemiczne dodatki zawarte w naszych potrawach są dla ptaków bardzo szkodliwe; różne gatunki jedzą różny pokarm: nasiona słonecznika i dyni, słonina i smalec (niesolone!) są ważne m.in. dla sikor i dzięciołów; owoce jarzębiny, głogu, jabłka jedzą kos i kwiczoł; proso, kanar, pestki wiśni są dobrym pokarmem dla łuszczaków: szczygła, dzwońca, zięby, czyża, grubodzioba; ptaki wodne (łabędzie, kaczki, łyski) najlepiej karmić surowymi lub ugotowanymi (niesolonymi!) warzywami oraz ziarnami zbóż; chrońmy karmę przed zepsuciem, wywianiem, zamoczeniem i zasypaniem, przygotowując odpowiednie karmniki, które zabezpieczą ją przed warunkami zewnętrznymi; ustawmy karmnik w miejscu ustronnym i zabezpieczmy przed dostępem drapieżników, takich jak np. koty; regularnie oczyszczajmy i myjmy karmnik (bez toksycznych środków czystości!), by zminimalizować prawdopodobieństwo rozprzestrzeniania się chorób wśród ptaków. Poznawajmy ptaki zimujące w naszym otoczeniu, dokarmiajmy w sposób odpowiedzialny i chrońmy je, nie tylko zimą ale przez cały rok, a one z pewnością odwdzięczą się nam pięknym śpiewem i zjadaniem dokuczliwych dla nas owadów, a może i uchylą przed nami nieco tajemnic swego niezwykle interesującego świata. Pamiętajmy, że poza zimowym dokarmianiem istnieje wiele innych działań, które mogą się przyczynić do ochrony ptaków i zachowają je dla nas wszystkich na przyszłość. Literatura Berthold P., Bird Migration: A General Survey Oxford University Press, Oxford, 2nd ed. Borowski J. Drzewa w mieście. Jaką rolę pełnią drzewa w miejskim ekosystemie? Rozmowę przepr. Joanna Szubierajska [on line]. Dostęp: b.d. Dostępny w Internecie: Borowski J. Leczą nas delikatne olbrzymy Rozmowę przepr. Monika Janusz-Lorkowska [on line] Dostęp: 9.X Dostępny w Internecie: Cofta T., Wędrówka. Przystosowanie ptaków do zmian por roku Zeszyty edukacyjne OTOP. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Gdańsk. Diesener G. i Reichholf J., Płazy i gady Leksykon przyrodniczy. Świat Książki. Elphick J. (red.), Migracje ptaków: szlakami skrzydlatych podróżników MUZA SA, Warszawa. Doniemalski K. Korzyści płynące z drzew [on line] Dostęp: b.d. Dostępny w Internecie: Juszczyk W., Płazy i gady krajowe PWN. Kamińska E. i Świderek M. (red.), Nie znikaj. Materiały dla nauczycieli ODE Źrodła, Łodź. Kosmala M., Po co ludziom drzewa, czyli o roli i znaczeniu drzew w życiu człowieka Materiały I Konferencji Naukowo-Technicznej: Zieleń Miejska. Naturalne bogactwo Miasta Toruń, s Krawczyk E. i inni (red.), Zostań przyjacielem drzew. Praktyczny poradnik jak skutecznie zadrzewiać otoczenie Studio Octopus. Krakow. Kudłek J. i Pępkowska A. (red.), Przyroda Krakowa Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków. Kuczyński L., i Tęczyński J., Głosy naszych płazów Wszechświat. Pismo przyrodnicze McPherson E.G., Simpson J.R., Peper P. i Xiao Q., Tree Guidelines for San Joaquin Valley Communities Local Government Commission, Sacramento, California. McPherson E.G., Simpson J.R., Peper P., Scott K.I. i Xiao Q., Tree Guidelines for Coastal Southern California Communities Local Government Commission, Sacramento, California. Neely D. (red.), Valuation of Landscape Trees, Shrubs, and Other Plants Seventh Edition. Urbana, IL: International Society of Arboriculture. Rohrbach C., Domki dla ptaków Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa. Skorkowska A. Drzewa w mieście ozdoba czy konieczność? [on line] Dostęp: b.d. Dostępny w internecie: Szweykowski J. i Szweykowska A. (red.), Słownik Botaniczny Wiedza Powszechna. Warszawa, s Walkowicz T., Społeczne i ekologiczne aspekty tworzenia i utrzymania terenów zieleni miejskiej Materiały z konferencji: Tworzenie lokalnych form ochrony przyrody przez organy samorządu terytorialnego Osieczany. Wilk T., Jak pomóc ptakom? W: Ptaki. Materiały dla nauczycieli MTO. Kraków. Informacje z portali: JKB

19

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które

Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które Inwazyjne gatunki obce to rośliny, zwierzęta, patogeny i inne organizmy, które nie są rodzime dla ekosystemów i mogą powodować szkody w środowisku lub gospodarce, lub teŝ negatywnie oddziaływać na zdrowie

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia

Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Kodeks dobrych praktyk Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia Emilia Bylicka Departament Zarządzania Zasobami Przyrody Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 14 października 2015 r. Warszawa

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A

Ochrona przyrody. Test podsumowujący rozdział III. Wersja A ..................................... Imię i nazwisko Wersja A Test podsumowujący rozdział III Ochrona przyrody.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 15 zadań. rzy każdym poleceniu

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia?

Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Czy uczymy, że sarna nie jest żoną jelenia? Dr inż. Krzysztof Klimaszewski Warszawa, 10.09.2014 r. Projekt "O bioróżnorodności dla przyszłości - czyli jak uczyć, że sarna nie jest żoną jelenia" korzysta

Bardziej szczegółowo

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą DLA TRWAŁOŚCI ŻYCIA Znaczenie różnorodność biologicznej dla dobrostanu ludzkości Anna Kalinowska Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym

Bardziej szczegółowo

www.harcerskanatura.eu PROJEKT

www.harcerskanatura.eu PROJEKT PROJEKT kampania edukacyjna dla dzieci i młodzieży 4 żywioły przyjaciele człowieka cykl konkursów w szkołach główna nagroda w konkursach wymiana dzieci i młodzieży między Partnerami projektu program edukacyjny

Bardziej szczegółowo

VI Ogólnopolski. Kongres Zarządców Nieruchomości

VI Ogólnopolski. Kongres Zarządców Nieruchomości Nowe zasady przeprowadzania wycinki drzew i krzewów na terenach wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych odpowiedzialność zarządzających nieruchomością, zezwolenia, opłaty i kary. Klaudiusz Kawecki WYROK

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego. Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne. mgr Katarzyna Zembaczyńska

Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego. Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne. mgr Katarzyna Zembaczyńska Fauna Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego Wyniki inwentaryzacji, zagrożenia i działania ochronne mgr Katarzyna Zembaczyńska Wyniki inwentaryzacji fauny Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego Grupa liczba

Bardziej szczegółowo

Na czym polega bioróżnorodność?

Na czym polega bioróżnorodność? Kto kogo je? Na czym polega bioróżnorodność? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 2 poziomy bioróżnorodności Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP uczeń: obserwuje

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt. Karolina Wieczorek

Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt. Karolina Wieczorek Obszary Natura 2000 na terenie Rudniańskiego Parku Krajobrazowego gatunki zwierząt Karolina Wieczorek Obszar Natura 2000 Rudno PLH 120058 Obszar Natura 2000 Rudno PLH 120058 gatunki zwierząt Przedmioty

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi

Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Bioróżnorodność populacji pszczół i owadów dziko zapylających w Unii Europejskiej i w Polsce Hajnalka Szentgyörgyi Konferencja pt. Ochrona owadów zapylających warunkiem zachowania ekosystemów i produkcji

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014

PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 PLAN PRACY WYCHOWAWCZEJ, DYDATKTYCZNEJ I OPIEKUŃCZEJ na rok szkolny 2013/2014 Plan pracy wychowawczo dydaktyczno opiekuńczej opracowano na podstawie: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych

Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Samica nietoperza zwykle rodzi: 1. 10-15 młodych 2. 1-2 młodych 3. 3-5 młodych Odpowiedź nr 2. Samice wychowujące młode żyją zwykle: 1. wspólnie (samica i samiec) 2. samotnie (samice) 3. w grupach, tzw.

Bardziej szczegółowo

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu

Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Historia Utworzony został w 1960 r. Wtedy zajmował obszar 4844 ha. Przez włączenie w 1996 r. do obszaru parku wód morskich i wód Zalewu Szczecińskiego oraz archipelagu przybrzeżnych wysp stał się pierwszym

Bardziej szczegółowo

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny

Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Przyrodniczy Kącik Edukacyjny Nasi darczyńcy Program realizowany w ramach środków pozyskanych w konkursie organizowanym w programie Działaj Lokalnie Polsko Amerykańskiej Fundacji Wolności realizowanym

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze.

Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze. Pomóż pszczołom one pomagają nam od zawsze. Pszczoły same z siebie nie atakują człowieka, jeśli nie mają do tego powodu. Pszczoły uznawane są przez większość osób za owady niebezpieczne. Wystarczy, że

Bardziej szczegółowo

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne Karolina Wieczorek Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Rudniańskiego PK Grupa liczba gatunków:

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino

Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Sprawozdanie z realizacji zadania pn. Zastosowanie nasadzeń rodzimych i użytkowych gatunków roślin w miejscach publicznych Gminy Smołdzino Przedmiotem realizacji zadania było przeprowadzenie rewitalizacji

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010 DROGI SAMORZĄDOWE X LAT AKTUALNE PROBLEMY ZWIĄZANE Z OBSZARAMI NATURA 2000 Janusz Bohatkiewicz EKKOM Sp. z o.o. www.ek-kom.pl Regietów, 21 stycznia 2010 Krótka informacja nt. obszarów NATURA 2000 SYSTEM

Bardziej szczegółowo

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 4 ochrona zwierząt Bezpośrednie

Bardziej szczegółowo

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią:

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią: Uwaga KLESZCZE!!!!! Kleszcze żyją zazwyczaj w środowisku lekko wilgotnym, obfitym w roślinność: w lasach i na ich skraju, w zagajnikach, zaroślach, na łąkach, pastwiskach i leśnych polanach, na obszarach

Bardziej szczegółowo

Oferta dotycząca propozycji prowadzenia zajęć pozalekcyjnych w roku szkolnym 2009/2010 w SP 93 im. Tradycji Orła Białego

Oferta dotycząca propozycji prowadzenia zajęć pozalekcyjnych w roku szkolnym 2009/2010 w SP 93 im. Tradycji Orła Białego Oferta dotycząca propozycji prowadzenia zajęć pozalekcyjnych w roku szkolnym 2009/2010 w SP 93 im. Tradycji Orła Białego 1. Osoba prowadząca zajęcia: Renata Pochroń 2. Posiadane kwalifikacje do prowadzenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja zdjęciowa

Dokumentacja zdjęciowa Ogródek dydaktyczny Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym nr 1 im. Marii Konopnickiej z oddziałami integracyjnymi w Zelowie Na terenie ogródka dydaktycznego Zmysłowy zakątek przy Przedszkolu Samorządowym

Bardziej szczegółowo

Przepisy o ochronie przyrody

Przepisy o ochronie przyrody Przepisy o ochronie przyrody Paulina Kupczyk kancelaria Ochrona Środowiska i działalno inwestycyjna Konsulting Szkolenie Interwencje ekologiczne w obronie ostoi Natura 2000 w ramach projektu Ogólnopolskiego

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE

Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Agnieszka Gawłowska ROŚLINY CEBULOWE Spis treści WSTĘP 3 Ogólna charakterystyka 4 Wymagania roślin cebulowych 6 Uprawa 7 Sadzenie roślin cebulowych 8 Pielęgnacja 10 Nawożenie 10 Podlewanie 11 Odchwaszczanie

Bardziej szczegółowo

PLAN METODYCZNY LEKCJI

PLAN METODYCZNY LEKCJI PLAN METODYCZNY LEKCJI Data: 24. 0 2014 r. Klasa: VI b Przedmiot: przyroda Czas trwania lekcji: 45 minut Nauczyciel: mgr Iwona Gładyś Temat lekcji: Jakie jest znaczenie owadów w przyrodzie i w życiu człowieka?

Bardziej szczegółowo

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae)

PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) PTASI KALENDARZ 2013 KWIECIEŃ KOS (Turdus merula) Drozdy (Turdidae) Kos (Turdus merula), należy do rodziny drozdów. Samiec jest cały czarny, oprócz żółtego dzioba oraz żółtej obrączki wokół oka, ze stosunkowo

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy na zajęcia

Zapraszamy na zajęcia 1 Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej Leśny Zakład Doświadczalny Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego ul. Leśna 5a, 95-063 Rogów Zapraszamy na zajęcia w lesie, parku lub w Muzeum Lasu i Drewna Informacje

Bardziej szczegółowo

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej.

3. Rysunek obok przedstawia postać larwalną: a. żaby, b. ropuchy, c. traszki, d. rzekotki drzewnej. 1. Niektóre gatunki płazów tylko okresowo, na czas rozrodu, przebywają w wodzie, resztę roku spędzają na lądzie. Należą do nich: a. żaby zielone i kumak górski, b. kumak nizinny i traszka grzebieniasta,

Bardziej szczegółowo

Płazy i gady doliny Wisły

Płazy i gady doliny Wisły Cykl wykładów i wycieczek Świat zwierząt doliny Wisły Płazy i gady doliny Wisły Jerzy Romanowski Płaz Ziemno-wodny kręgowiec oddychający skrzelami, płucami i skórą, o nagiej skórze z gruczołami śluzowymi

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZYRODNICZY. Życie na łące. - Dzień Ziemi 2006 r INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKA

KONKURS PRZYRODNICZY. Życie na łące. - Dzień Ziemi 2006 r INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKA KONKURS PRZYRODNICZY Życie na łące - Dzień Ziemi 2006 r INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKA 1. W teście znajdziesz 23 różnorodne zadania dotyczące wiadomości i umiejętności dotyczących łąki. 2. W zadaniach, w których

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania.

Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. Zielona infrastruktura w Województwie Podlaskim: plany, zapotrzebowanie i wyzwania. dr inż. Lech Magrel Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Białymstoku Osowiec - Twierdza 04.11.2014r. Europie w znacznie

Bardziej szczegółowo

Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności

Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności Zadrzewienia śródpolne enklawy bioróżnorodności Jakub Józefczuk Bank Drzewek jest realizowany w ramach projektu: Partnerstwo dla drzew i klimatu społeczna odpowiedzialność biznesu w zakresie ochrony środowiska,

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie

Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Przyroda Ziemi Radłowskiej - zjawiska zachodzące w przyrodzie Zjawiska zachodzące w przyrodzie budzą ciekawość, zainteresowanie, umiejętność obserwacji i spostrzegania. Na Ziemi Radłowskiej można zaobserwować

Bardziej szczegółowo

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa.

PRZYRODNICZE AZYLE W MIEJSKICH PRZEDSZKOLACH RAPORT NR 14. Drzewa. 14. Gatunki i rola drzew w przyrodzie. Zadanie: sadzenie drzewa. Dzieci z Przedszkola nr 16 w Koszalinie 10 października obchodziły ŚWIETO DRZEWA. Tegoroczne Święto Drzewa odbyło się pod hasłem DRZEWO

Bardziej szczegółowo

Praca i efektywność owadów zapylających

Praca i efektywność owadów zapylających Praca i efektywność owadów zapylających Dr inż. Joanna Klepacz-Baniak Plantpress Fot. 1. Wczesną wiosną matki trzmiele szukają miejsc na gniazdowanie Fot. 2. W przypadku agrestu wskutek odwiedzin kwiatów

Bardziej szczegółowo

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody

Ekoportal.eu - ochrona środowiska ekologia ochrona przyrody recykling biopaliwa GMO odpady Natura 2000 a polski system ochrony przyrody Ochrona przyrody ma w Polsce długie tradycje. Według niektórych źródeł pierwsze decyzje związane z nią pochodzą z X wieku - np. w sprawie ochrony bobrów. W kolejnych wiekach zaczęto chronić nadmiernie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum.

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III a, III b, III c, III d gimnazjum. DZIAŁ VI PRZYRODA WOKÓŁ NAS - 5 NR I TEMAT LEKCJI 1. Lasy liściaste i iglaste WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: wymienia warstwy

Bardziej szczegółowo

Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta

Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta Metody, doświadczenia i problemy Rafał T. Kurek fot. Krzysztof Czechowski 1 Oddziaływanie infrastruktury liniowej Formy negatywnego

Bardziej szczegółowo

ŻYJMY ZDROWO KOLOROWO!

ŻYJMY ZDROWO KOLOROWO! Krystyna Dubik ŻYJMY ZDROWO KOLOROWO! ŻYJMY ZDROWO KOLOROWO! Krystyna Dubik POLSKI KLUB EKOLOGICZNY KOŁO MIEJSKIE W GLIWICACH 2008 ŻYJMY ZDROWO KOLOROWO! Autor Krystyna Dubik Ilustracje Edyta Szymczak

Bardziej szczegółowo

Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody

Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody Działania NFOŚiGW dla ochrony bioróżnorodności na przykładzie wybranych projektów z zakresu ochrony przyrody Leszek Jóskowiak p.o. dyrektora Departamentu Ochrony Przyrody Poznań, 25 listopada 2010 r. Różnorodność

Bardziej szczegółowo

Jak zwierzęta spędzają zimę. dr Marek Guzik

Jak zwierzęta spędzają zimę. dr Marek Guzik Jak zwierzęta spędzają zimę dr Marek Guzik Anabioza stan życia utajonego stan krańcowego obniżenia aktywności życiowej organizmu, zwykle w odpowiedzi na niekorzystne warunki środowiska naturalnego. Wiele

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce NATURA 2000 Dyrektywa Siedliskowa Sieć obszarów chronionych na terenie Unii Europejskiej Celem wyznaczania jest ochrona cennych, pod względem przyrodniczym i zagrożonych, składników różnorodności biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a

Lasy w Polsce. Agata Konefeld. Klasa 6a Lasy w Polsce Agata Konefeld Klasa 6a Spis treści Co to właściwie jest las?... 3 Piętrowa budowa lasu, pospolite zwierzęta oraz rośliny w nich występujące... 4 NajwaŜniejsze funkcje lasu... 6 Las naturalny,

Bardziej szczegółowo

Grupa I Zadanie 1. Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody ... Zadanie 2. Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie:

Grupa I Zadanie 1. Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody ... Zadanie 2. Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie: Grupa I Podziel środowisko wodne uzupełniając poniższy schemat: wody......... np np np Podaj czynniki niezbędne organizmom do życia w wodzie:.. Porównaj cechy środowiska wodnego i lądowego- wypełnij tabelę

Bardziej szczegółowo

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku Pokazy prezentują dodatkowe zdjęcia i informacje wzbogacające treść lekcji służą utrwalaniu wiedzy i umiejętności poszerzają wiedzę i rozbudzają zainteresowanie

Bardziej szczegółowo

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie

Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie Śląski Ogród Botaniczny w Mikołowie ul. Sosnowa 5, 43-190 Mikołów Centrum Edukacji Przyrodniczej i Ekologicznej Śląskiego Ogrodu Botanicznego w Mikołowie www.sibg.org.pl Nasi członkowie: Województwo śląskie

Bardziej szczegółowo

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012

Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Programy rolnośrodowiskowe chroniące wody i bioróżnorodność w okresie programowania 2007-2013 stan wdrażania na 2012 Ewa Szymborska, MRiRW Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Kluczbork 11-12.04.2012

Bardziej szczegółowo

- wykonaliśmy zielniki, zorganizowaliśmy wystawę,,jesienne ludziki,

- wykonaliśmy zielniki, zorganizowaliśmy wystawę,,jesienne ludziki, W nowo powstałej ekopracowni prowadzone są zajęcia koła przyrodniczego,,młody ekolog. W ramach zajęć: - napisaliśmy dekalog młodego ekologa, - zorganizowaliśmy wycieczkę pieszą po okolicy z obserwacją

Bardziej szczegółowo

PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO-PRZYRODNICZEJ DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO-PRZYRODNICZEJ DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM PROGRAM EDUKACJI EKOLOGICZNO-PRZYRODNICZEJ DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM ...Pracujcie niestrudzenie dla ratowania tego, co ukochaliście... Pouczajcie o tym, że idea ochrony przyrody jest ideą na wskroś

Bardziej szczegółowo

2. Na poniższym rysunku odszukaj i przyporządkuj oznaczonym miejscom następujące pojęcia:

2. Na poniższym rysunku odszukaj i przyporządkuj oznaczonym miejscom następujące pojęcia: 1. W wykropkowane miejsca wpisz nazwy odpowiednich pięter roślinności w Tatrach Wysokich: do 1000 m.n.p.m... do 1250 m.n.p.m... do 1550 m.n.p.m... do 1800 m.n.p.m... do 2300 m.n.p.m... od 2300 m.n.p.m...

Bardziej szczegółowo

Kręgowce. 7 7. Podkreśl cechy, które świadczą o przystosowaniu żaby do życia na lądzie. (0 2) grupa a

Kręgowce. 7 7. Podkreśl cechy, które świadczą o przystosowaniu żaby do życia na lądzie. (0 2) grupa a grupa a Kręgowce Poniższy test składa się z 19 zadań Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą Imię i nazwisko do uzyskania za prawidłowe odpowiedzi Za rozwiązanie całego sprawdzianu możesz uzyskać

Bardziej szczegółowo

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie

Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie SCENARIUSZ WYCIECZKI DO LASU ( ZAJĘCIA TERENOWE ) Dział programu : Poznajemy nasze otoczenie Temat : Las domem zwierząt ZAKRES TREŚCI : 1. Piętra roślinne w lesie i warunki w nich panujące. 2. Zwierzęta

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola

Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Wsi Nowa Kuźnia PREZENTUJE EFEKTY PROJEKTU: Ochrona stanowiska kotewki orzecha wodnego w Stawie Nowokuźnickim koło Opola Stowarzyszenie na Rzecz Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO

WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO WOJEWÓDZKA KOMISJA KONKURSU PRZYRODNICZEGO ZADANIA NA ETAP SZKOLNY KONKURSU PRZYRODNICZEGO W ROKU SZKOLNYM 2009/2010 Instrukcja dla uczestników Konkursu 1. Test musi być rozwiązywany samodzielnie. 2. Test

Bardziej szczegółowo

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk

ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk ROLA BIORÓŻNORODNOŚCI W SIECI POKARMOWEJ autor: Magdalena Szewczyk Cel zajęć: Cele operacyjne: Uczeń: potrafi stworzyć sieć troficzną i łańcuch pokarmowy, umie powiązać ze sobą różne elementy środowiska,znaleźć

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis

Pakiet edukacyjny - W słowach kilku o wydrze, bobrze i wilku. Wydra - opis Wydra - opis oczy chronione są trzecią powieką, która podczas nurkowania chroni je nie ograniczając jednocześnie widzenia długie smukłe ciało umożliwia wysoką zwinność i zwrotność w wodzie mała spłaszczona

Bardziej szczegółowo

Bioróżnorodność a organizmy inwazyjne

Bioróżnorodność a organizmy inwazyjne TEMAT LEKCJI: TEMAT LEKCJI: Bioróżnorodność a organizmy inwazyjne AUTOR: PRZEDMIOT: Biologia (druga klasa technikum; scenariusz może być realizowany w ramach zajęć pozalekcyjnych) CZAS TRWANIA: 90 minut

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE!

SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! SCENARIUSZ PIJMY WODĘ NA ZDROWIE! CELE: 1. Przekazanie dzieciom wiedzy na temat znaczenia wody dla ludzi, zwierząt i roślin. 2. Uświadomienie dzieciom wagi picia wody. 3. Przekazanie dzieciom wiedzy na

Bardziej szczegółowo

Pomniki Przyrody W Gdyni

Pomniki Przyrody W Gdyni Pomniki Przyrody W Gdyni Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno - pamiątkowej i krajobrazowej odznaczające

Bardziej szczegółowo

Projekt interdyscyplinarny biologia-informatyka

Projekt interdyscyplinarny biologia-informatyka Projekt interdyscyplinarny biologia-informatyka DZIAŁANIA NA RZECZ OCHRONY ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO W ŚRODOWISKU LOKALNYM TWORZENIE BAZY DANYCH Podstawa programowa biologii zakres podstawowy 2. Różnorodność

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE

SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE SZKOLNE KOŁO PRZYRODNICZE PROGRAM ZAJĘĆ Kamila Wyleżek ROK SZKOLNY 2015/2016 CHARAKTERYSTYKA PROGRAMU Program zajęć szkolnego koła przyrodniczego przeznaczony jest dla uczniów klas gimnazjum oraz I przysposabiającej

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08

PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08 PYTANIA I ODPOWIEDZI CEL WIELKIEGO DNIA PSZCZÓŁ 8.08 Święto pszczół powstało, aby przekazywać wiedzę i przypominać jak największej liczbie osób o niezastąpionej roli, jaką zapylacze pełnią w całym środowisku

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Nowość w ochronie truskawek! ...i życie nabiera smaku!

Nowość w ochronie truskawek! ...i życie nabiera smaku! Nowość w ochronie truskawek!...i życie nabiera smaku! Edycja 2015 Luna w Polsce i na świecie Grupa produktów Luna to kilka formulacji fungicydów dostosowanych do lokalnych potrzeb w różnych krajach. Wspólną

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

ZWIERZĘTA. z różnych stron ŚWIATA

ZWIERZĘTA. z różnych stron ŚWIATA ZWIERZĘTA z różnych stron ŚWIATA PROJEKT Projekt Nie znikaj poświęcony jest zagadnieniu bioróżnorodności. Choć słowo bioróżnorodność jest stosunkowo młode, to robi obecnie prawdziwą karierę. Niestety przyczyna

Bardziej szczegółowo

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ

PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ PLAN EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W PRZEDSZKOLU NR. 50 NA ROK 2013/2014 HASŁO PRZEWODNIE DZIAŁAŃ EKOLOGICZNYCH: GDY O ZIEMIĘ NASZĄ DBASZ, CZYSTO WOKÓŁ MASZ CELE EDUKACJI EKOLOGICZNEJ W zakres edukacji ekologicznej

Bardziej szczegółowo

PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO

PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO PYTANIA OGÓLNE NA EGZAMIN INŻYNIERSKI KIERUNEK: OGRODNICTWO 1. Rozmnażanie roślin ozdobnych 2. Charakterystyka ozdobnych roślin zielnych 3. Uprawa róż w gruncie 4. Różnice w budowie anatomicznej i morfologicznej

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Tworzenie ogrodu szkolnego Zielone marzenie NAZWA SZKOŁY/PLACÓWKI Szkoła Podstawowa w Bochotnicy ADRES SZKOŁY/PLACÓWKI Bochotnica,

Bardziej szczegółowo

Usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości może nastąpić po uzyskaniu

Usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości może nastąpić po uzyskaniu Wniosek o zezwolenie na wycięcie drzew Informacje ogólne Kto wydaje zezwolenie Usunięcie drzew lub krzewów z terenu nieruchomości może nastąpić po uzyskaniu zezwolenia wydanego przez wójta, burmistrza

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa Obszary Natura 2000 Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

Wigierski Park Narodowy

Wigierski Park Narodowy O cicha, jasna łąko, o zielona łąko daleka, ku tobie dusza samotna i zmęczona z bagien i piasków posępnych ucieka, wśród jasnej, cichej zieloności twojej szukać spoczynku, szukać niepamięci... Kazimierz

Bardziej szczegółowo

VI TURNIEJ WIEDZY ZDROWOTNEJ I PROFILAKTYCZNEJ. środowisko a zdrowie ucznia TEST WIEDZY

VI TURNIEJ WIEDZY ZDROWOTNEJ I PROFILAKTYCZNEJ. środowisko a zdrowie ucznia TEST WIEDZY VI TURNIEJ WIEDZY ZDROWOTNEJ I PROFILAKTYCZNEJ środowisko a zdrowie ucznia TEST WIEDZY... nazwa lub numer szkoły Punktacja 1. Wymień trzy znane Ci organizacje zajmujące się ochroną środowiska: a... 3p.

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie krajobrazu dla przyrody i rozwoju regionalnego: Możliwości zielonej infrastruktury

Kształtowanie krajobrazu dla przyrody i rozwoju regionalnego: Możliwości zielonej infrastruktury Kształtowanie krajobrazu dla przyrody i rozwoju regionalnego: Możliwości zielonej infrastruktury Warsztaty 4-5 listopada 2014, Biebrzański Park Narodowy Małgorzata Siuta, CEEweb for Biodiversity Plan warsztatów

Bardziej szczegółowo

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4)

Typy pustyń: 1. Kamienista (wsch. Tien-Szan) 2. Żwirowa (Mongolska) 3. Piaszczysta (pn. Sahara) 4. Pylasta (Szatt al- Dżarid) (1) (2) (3) (4) Pustynia teren o znacznej powierzchni, pozbawiony zwartej szaty roślinnej wskutek małej ilości opadów i przynajmniej okresowo wysokich temperatur powietrza, co sprawia, że parowanie przewyższa ilość opadów.

Bardziej szczegółowo

Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej

Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej ZAPRASZAMY NA WARSZTATY PRZYRODNICZO- EKOLOGICZNE Uczniów klas: I-III Szkoły Podstawowej od września do 24 czerwca Cel warsztatów: Tematy z ekologii proponowane w tym programie mają na celu wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy.

Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Wygląd Długość ciała 6-9 cm, długość ogona 5-8 cm, masa ciała 9-23 g. Grzbiet ma brązowo-szary ubarwienie rude, spód ciała jest kremowy. Przejście między tymi barwami jest stopniowe. Występowanie Orzesznica

Bardziej szczegółowo

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW

OGRÓD JAK Z BAJKI PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW PROJEKTOWANIE I ZAKŁADANIE OGRODÓW OGRÓD JAK Z BAJKI Zaniedbany ogród, który jest przecież wizytówką domu, to problem niejednego właściciela nieruchomości. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest kilka może

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

czerwiec-lipiec 2015 Wrocław

czerwiec-lipiec 2015 Wrocław Inwentaryzacja herpetologiczna terenu poeksploatacyjnego o pow. 7.6212 ha, położonego w granicach działek ew. nr 295/1, 296, 297, 298/2, 298/5, 301/1, 302, 306, 307/3, obręb Zachowice, gmina Kąty Wrocławskie,

Bardziej szczegółowo

XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r.

XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r. XII EDYCJA OGÓLNOPOLSKIEGO KONKURSU POZNAJEMY PARKI KRAJOBRAZOWE POLSKI etap II 11.12.2012 r. ilość punktów Imię i nazwisko.. Szkoła. 1. Gdy w populacji (pewnego gatunku zwierząt) charakteryzującej się

Bardziej szczegółowo

W- 45 Planowanie i organizacja wycieczek terenowych w gimnazjum zgodnie z nową podstawą programową

W- 45 Planowanie i organizacja wycieczek terenowych w gimnazjum zgodnie z nową podstawą programową W- 45 Planowanie i organizacja wycieczek terenowych w gimnazjum zgodnie z nową podstawą programową Materiały powarsztatowe wypracowane przez zespół nauczycieli biologii i geografii Pod kierunkiem Joanny

Bardziej szczegółowo

Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku

Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku Użytkowanie łąk i pastwisk a ochrona obszarów Natura 2000 na Dolnym Śląsku Seminarium Perspektywy rozwoju chowu ekologicznego małych przeżuwaczy Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego Wrocław, 5 grudnia

Bardziej szczegółowo

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP:

Co kto je? Pośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: Co kto je? Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 1 najważniejsze pojęcia z bioróżnorodności Bezpośrednie nawiązania do treści nauczania z PP: wskazuje organizmy samożywne

Bardziej szczegółowo