Słowo wstępne Prezydenta Miasta Krakowa Jacka Majchrowskiego do wydawnictwa Asystent rodzinny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Słowo wstępne Prezydenta Miasta Krakowa Jacka Majchrowskiego do wydawnictwa Asystent rodzinny"

Transkrypt

1 Słowo wstępne Prezydenta Miasta Krakowa Jacka Majchrowskiego do wydawnictwa Asystent rodzinny Szanowni Państwo! Wydawnictwo, które trzymają Państwo w rękach, to szczególne opracowanie, dotyczy bowiem spraw niezwykle ważnych i jednocześnie delikatnych. Liczba rodzin niepotrafiących sprostać wyzwaniom otaczającej je rzeczywistości i z różnych powodów nieradzących sobie samodzielnie z codziennością jest niestety w naszym społeczeństwie bardzo duża. Istnieją jednak instytucje i organizacje, wśród których znajduje się Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie, które niestrudzenie pracują nad rozwojem zarówno możliwości udzielania pomocy potrzebującym, jak i nad rozwijaniem form tej pomocy. Opierają się przy tym na badaniach naukowych, jak również na bogactwie własnych praktycznych doświadczeń. Niniejsza książka jest swego rodzaju podsumowaniem wiedzy, spostrzeżeń, rozwiązań i porad dotyczących pracy asystenta rodzinnego. Wierzę, że zainteresowani zagłębieniem się w problematykę tego niezwykle wymagającego zajęcia znajdą tu odpowiedzi na nurtujące ich pytania, głęboką analizę wielu zagadnień, a może rozwiązanie niektórych problemów, z jakimi sami się borykają. Ufając, że publikacja ta spełni Państwa oczekiwania i okaże się pożyteczna, łączę serdeczne pozdrowienia. Jacek Majchrowski Prezydent Miasta Krakowa Foreword by Jacek Majchrowski, Mayor of Krakow, to the publication Family Assistant Dear Readers, The publication you have in your hands is a special study as it refers to both important and delicate issues. Unfortunately, the number of families unable to meet the challenges of the reality and cope with their everyday life for various reasons is very high in our society. But there are institutions and organisations (among them the local Social Welfare Office in Krakow) that work unwaveringly on developing the options of offering help to the needy and the forms of this aid on the basis of scientific research and rich experience. This book is a summary of the knowledge, observations, solutions and advice concerning the work of a family assistant. I believe that those who are interested in studying the problems of this demanding profession will find here the answers to the questions they are bothered by as well as an in-depth analysis of many issues and probably solutions to some of the problems they face themselves. I am positive that this publication will meet your expectations and turn out to be really useful. Regards, Jacek Majchrowski Mayor of Krakow Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

2 Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

3 Asystent rodzinny Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin Od opieki i pomocy do wsparcia Family assistant New profession and new service in the family support system From care and aid to support Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

4 Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

5 redakcja Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin Od opieki i pomocy do wsparcia edited by Arkadiusz Żukiewicz Family assistant New profession and new service in the family support system From care and aid to support Kraków 2011 Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

6 Copyright by Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krakowie, 2011 Recenzent: dr Katarzyna Ornacka Tłumaczenie: Language Link Adiustacja: Joanna Kosturek Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ISBN Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków, ul. Turniejowa 59/5 tel. (12) , fax (12) Wydanie I, Kraków 2011 Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

7 Spis treści / Table of contents Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc. Odniesienia do etycznych aspektów ingerencji w życie rodzinne... 9 Family assistant: profession and aid. Reference to ethical aspects of interference with the family life Jan Adam Malinowski Role, funkcje i zadania asystenta rodzinnego Roles, functions and tasks of a family assistant Anna Kotlarska-Michalska Praca socjalna w rodzinie, z rodziną i dla rodziny w perspektywie ról zawodowych pracownika socjalnego i asystenta rodziny Social work in the family, with the family and for the family from the perspective of professional roles of a social worker and family assistant Barbara Kowalczyk Obszary współpracy asystenta rodziny i pracownika socjalnego Areas of cooperation between a family assistant and a social worker Krystyna Marzec-Holka Trauma przemocy seksualnej dziecka a granice interwencji w życie rodziny The trauma of sexual violence towards a child and boundaries of interference in the life of a family Michał Falenta Wyrównywanie szans życiowych osób zagrożonych wykluczeniem społecznym objętych programem asystenta rodziny Equalising the life chances of people in risk of social exclusion participating in the family assistant programme Anna Jaśkowska Specyfika pracy asystenta rodzinnego na przykładzie projektu systemowego Działanie szansą na przyszłość realizowanego przez MOPR w Kielcach The distinctiveness of the family assistant profession the case study of the systemic project entitled Activity as a future prospect carried within the framework of the local Family Support Centre in Kielce Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

8 8 Spis treści / Table of contents Zdzisław Markiewicz Kilka refleksji po lekturze Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej A few reflections after reading the Family Support and Substitute Care Act Marek Lasota Asystent rodziny w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Family assistant in the Family Support Centre in Poznań Andrzej Górak Od projektu do realizacji doświadczenia z wdrażania usługi asystenta rodziny w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Katowicach From proposal to implementation experiences from the implementation of the family assistant service in the local Social Welfare Office in Katowice Katarzyna Łangowska Dobre praktyki w pracy z rodziną w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Gdyni na przykładzie asystentury rodzin Family assistantship as an example of good practice of working with family at the local Social Welfare Office in Gdynia Katarzyna Falbogowska Praca z rodziną dobre praktyki Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Szczecinie Working with a family good practices of the Municipal Family Support Centre in Szczecin Agnieszka Patela-Owczarczyk Asystent szansa na reintegrację? Assistant a chance for reintegration? Nota o autorach About the Authors Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

9 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc Odniesienia do etycznych aspektów ingerencji w życie rodzinne Wprowadzenie Rodzina postrzegana jako środowisko życia ludzkiego, środowisko interakcji społecznych oraz szczególnych więzi opartych na jedności krwi i związkach emocjonalnych, środowisko socjalizacji, a także środowisko wychowawcze jest przedmiotem, a zarazem podmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych. Zaliczyć tu można przede wszystkim socjologię, psychologię, politykę społeczną, a także pedagogikę, szczególnie zaś pedagogikę rodziny 1. Owo zainteresowanie badawcze i teoriotwórcze poszczególnych przedstawicieli nauk szczegółowych pozostaje w mniejszej lub większej spójności z praktyką działań podejmowanych w ramach funkcjonowania systemów i podsystemów realizujących odpowiednie zadania zorientowane na pomoc i wspieranie rodzin w ich codziennym życiu. Odnosi się to do analizy i prezentacji wewnętrznych struktur oraz przeobrażeń w sferze modeli tworzonych rodzin, rozpoznawania warunków życia rodzinnego, a także problemów, które utrudniają prawidłowe funkcjonowanie rodzinom i poszczególnym ich członkom. Jednym z istotnych obszarów łączących teoretyczny namysł nad rodziną z praktyką wspomagania procesów wzmacniających rodziny i tworzących warunki ich rozwoju jest działalność systemów promocji, pomocy i wsparcia rodziny. 1 Jako przykład rezultatów wielodyscyplinarnego zaangażowania w sprawy rodziny warto podać współczesne badania i analizy prowadzone przez reprezentantów wskazanych dyscyplin naukowych. Należą do nich m.in.: Slany, 2002; Kocik, 2006; de Barbaro, 1999; Plopa, 2011; Ziemska, 2005; Balcerzak-Paradowska, 1999; Balcerzak-Paradowska, 2004; Kotowska, 2005; Kawula, Brągiel, Janke, 2006; Adamski, 2002; Matyjas, 2002; Duraj- -Nowakowa, Gruca-Miąsik, 2009 i inni. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:25

10 10 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... W ujęciu politologicznym, czy mówiąc dokładniej, w ujęciu polityki społecznej tak zakreślony obszar jest określany powszechnie mianem polityki prorodzinnej lub polityki rodzinnej 2. Jej zakres warunkują czynniki polityczno-ustrojowe oraz budowane na ich podstawie modelowe rozwiązania odpowiadające przyjętym zasadom i priorytetom w zakresie polityki społecznej. System polityki rodzinnej jest komponentem systemu polityki społecznej, której kształt, obszar, zakres podmiotowy i przedmiotowy zależą od ideologicznych przesłanek stanowiących fundament tworzonego ładu państwowego (politycznego, gospodarczego, społecznego, a także kulturowego) 3. Modelowa analiza rozwiązań w sferze praktyki działania na rzecz rodziny wraz z odniesieniami do aktywności akademickiej zorientowanej na tworzenie nowoczesnych teorii korespondujących z wielowymiarowością i dynamicznie zmieniającymi się przestrzeniami życia i funkcjonowania środowisk rodzinnych jest niezwykle interesującym zadaniem i zarazem wyzwaniem dla badacza zjawisk i procesów społecznych. Całościowe ujęcie tak zakreślonej problematyki jest jednak przedsięwzięciem znacząco wykraczającym poza ramy niniejszego eseju, którego celem jest wprowadzenie do dyskusji o jednym z elementów polityki rodzinnej stanowiących istotę działania społecznego skoncentrowanego na wspomaganiu rozwoju i wzmacnianiu rodzin w procesach przezwyciężania problemów destytuujących całe rodziny i poszczególnych ich członków. Mowa tu o asystencie rodzinnym, który może być rozpatrywany w co najmniej kilku perspektywach. W podjętych rozważaniach proponuję koncentrację uwagi na trzech zasadniczych aspektach odnoszących się do trzech sfer funkcjonowania asystenta rodzinnego: jako zawodu wykonywanego w ramach służby społecznej, jako usługi realizowanej w ramach systemu pomocy i wsparcia społecznego oraz jako swoistego przejawu ingerencji państwa w życie rodzinne, na którą zostaje wyrażone przyzwolenie społeczne w imię dobra wyższego. Pierwsze dwa zagadnienia wiążą się bezpośrednio ze sferą funkcjonowania systemowego i zarazem zawodowego, trzecie zaś wpisuje się w dyskurs o zakresie i granicach moralnych (a także prawnych, choć w tym rozważaniu w znacznie mniejszym zakresie) interwencji instytucji państwowych (samorządowych) w sferę wolności ludzkiej (rodzinnej), wewnętrznego ładu konstytuowanego na suwerennych wyborach dokonywanych w obrębie struktury rodzinnej czy wręcz zaburzania ładu i spójności rodziny przez wprowadzanie czynników zewnętrznych (obcych, choć z przypisaną intencją wspomagania i poprawiania warunków życia codziennego rodziny). 2 O polityce rodzinnej będącej elementem szerszej struktury polityki społecznej, a także obszarem działań na rzecz rodziny zob. szerzej: Rysz-Kowalczyk, 2002, s. 129 i nast.; Balcerzak- -Paradowska, 2004; Nolan, Lundh, Grant, Keady, 2003; Fraser, Nelson, Pivard, Szerzej o uwarunkowaniach doktrynalnych i rozwiązaniach modelowych w zakresie polityki społecznej oraz rodzinnej zob.: Winczorek, 1996; Chojnicka, Olszewski, 2004; Księżopolski, 1998; Kotowska, 2005 s Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:26

11 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc Wskazane trzy aspekty podjęte w rozważaniu wyznaczają strukturę niniejszego tekstu. Rozwinięcie każdego z wybranych zagadnień ma przybliżać do zrozumienia istoty oraz specyfiki działania społecznego asystenta rodzinnego, który jako profesjonalista, realizator zadań, usługodawca, czy wreszcie urzędnik instytucjonalny ingerujący w życie rodzinne, rozszerza pole działania systemu pomocy społecznej i zarazem obszar polityki rodzinnej państwa. Każda z części zostanie opatrzona katalogiem pytań, które w założeniu mają skłaniać do dalszej refleksji merytorycznej nad rozwiązaniami praktycznymi w sferze oddziaływania służb społecznych w przestrzeni życia rodzinnego. Asystent rodzinny jako profesja Przyjęte w wielu krajach rozwiązania praktyczne opierają się na wielorodności specjalizacji w zakresie profesji społecznych i socjalnych 4. Skutkuje to wielością specjalizacji istniejących na rynku usług społecznych i socjalnych, których zadaniem jest wspomaganie procesów zmian warunków życia ludzkiego w wymiarach ratownictwa, kompensacji, opieki, pomocy, wsparcia, prewencji, profilaktyki, promocji i innych dziedzin działania społecznego 5. Każda ze specjalizacji ma swą specyfikę orientującą działacza poruszającego się w obrębie wypracowanych/wyuczonych kompetencji przypisanych danej dziedzinie. W ujęciu technologicznym można porównać tę sytuację do wąskich specjalności, których pole działania ograniczają ramy wyznaczone specyfiką problemów, z którymi profesjonalista styka się w codziennych relacjach zawodowych. Przykładów wąskiego profilowania różnorodnych profesji dostarcza rynek informatyczny, gdzie występują specjaliści zajmujący się wycinkami określonych systemów czy podsystemów stanowiących elementy większych struktur cybertechnologii. Inną dziedziną, w której idea specjalizacji rozwija się z dużą popularnością, jest medycyna. Widać to na przykładzie tradycyjnych specjalności, takich jak chirurgia, ortopedia, kardiologia, neurologia, onkologia itp. W ujęciu globalnym proces ten zdaje się uzasadniony postępem technologicznym i rozwojem cywilizacyjnym, który daje większe niż w przeszłości możliwości wyodrębniania z całości poszczególnych elementów składowych i wynikające stąd nowe obszary zaangażowania wysoko specjalizacyjnego. Konsekwencją tego jest szansa i zarazem konieczność intensywnego zaangażowania sił ludzkich oraz całych zespołów kumulujących potencjał owych zasobów, co wiąże się z naturalnym ograniczaniem 4 Szeroko o typach kształcenia i specjalnościach w zakresie działania społecznego służb społecznych zob.: Kantowicz, 2005; Kantowicz, 2008; Kolankiewicz, Zielińska, 1998; Frysztacki, 2008; Marynowicz-Hetka, Wagner, Piekarski, 2001; Dominelli, 2004; Dworkin, Szeroko o polu działania społecznego w przestrzeni pracy społecznej zob.: Żukiewicz, 2009, s. 96 i nast. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:26

12 12 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... zakresu działania na rzecz zgłębiania specjalistycznych kompetencji dotyczących węższych wycinków wiedzy o określonej rzeczywistości (technologicznej, komputerowej, zdrowotnej, medycznej itp.). Tendencja ta prowadzi z jednej strony do gromadzenia dokładniejszej wiedzy o danych zjawiskach, procesach, mechanizmach i istniejących możliwościach. Należy jednak zauważyć, że z drugiej strony towarzyszy temu atomizacja zarówno w wymiarze technologicznym, jak i społecznym. Stosowanie nawet takich rozwiązań, które przeciwdziałają zamknięciu człowieka w czterech ścianach infrastruktura oparta na idei open space nie rozwiązuje tu wszystkich problemów. Aktualne pozostają wciąż kwestie więzi i relacji interpersonalnych. Wysoko wykwalifikowani specjaliści, mimo że widzą się wzajemnie, nie nawiązują relacji, nie identyfikują się wzajemnie w wymiarze osobowym (podmiotowym), pozostają anonimowi z uwagi na dominującą orientację zadaniową, która wymusza pełne zaangażowanie i koncentrację uwagi na sprawach związanych z wykonywaniem określonych czynności, realizacją wyznaczonych zadań i osiąganiem postawionych celów. Nierzadko następuje utrata perspektywy całości procesu technologicznego, zanik identyfikacji z misją i tożsamością zawodową. Zagubienie podmiotowego wymiaru własnego zaangażowania w danej profesji z dużym prawdopodobieństwem powoduje utratę idei działania w kontekście celów społecznych oraz minimalizację lub całkowitą eliminację humanistycznych wyznaczników wpisujących się w procesy ludzkiej aktywności. Skutkuje to działaniem mechanicznym, zwielokrotniającym zyski w wymiarze ekonomicznym bez uwzględnienia społecznych kontekstów określonych działań i ich rezultatów. Szczególnie dotyczy to skutków ubocznych, które w wyścigu szczurów trudno przewidzieć lub nad którymi nie sposób się zatrzymać, gdy wartością nadrzędną staje się sukces za wszelką cenę, bez względu na środki prowadzące do niego. Wtórne stają się zasady dobrej sztuki, etyczne wyznaczniki działania czy orientacja na tworzenie dobra sprzyjającego cywilizacyjnemu rozwojowi. Dużo ważniejszy jest rezultat w postaci szybkiego awansu, choćby miał się wiązać z postępowaniem nieetycznym, niegodnym człowieka świadomego swej podmiotowości i podmiotowości osób żyjących obok. Przedstawione obawy i zagrożenia mogące towarzyszyć procesom indywidualizacji i atomizacji działania różnych profesji nie zawsze pozostają w związku z pogłębioną specjalizacją. Pisząc o tych zjawiskach, nie mam zamiaru oceniać lub negować którejkolwiek z obranych w praktyce dróg i rozwiązań w wymiarze modelowych konstrukcji wyznaczających praktyczne rozwiązania w zakresie produkcji czy usług. Problem atomizacji czy utrata tożsamości zawodowej może dotyczyć tak modeli monoprofesjonalnych, jak i multiprofesjonalnych. Rzecz w tym, że przy tworzeniu wielowymiarowego obrazu danej profesji, w której mieszczą się swoiste subspecjalności, sporą trudność będą sprawiały zachowanie jedności misji i spójności oraz koordynacja działań podejmowanych na wielu frontach procesów twórczych i reproduktywnych. Z drugiej strony trudno nie zauważyć, że życie ludzkie jest wielowymiarowe i rozwój technologiczny sprawia, Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:26

13 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc że człowiek (korzystając z osiągnięć nauki) wgłębia się w coraz bardziej złożone struktury, dokonuje coraz dokładniejszej penetracji danych składników całości i odkrywa coraz większą złożoność oraz różnorodność odpowiednich elementów, które stanowią kawałki rzeczywistości życia ludzkiego i otaczającego go świata. Przy takim kierunku dokonywanej analizy, prowadzącej niemal do rozbiorów egzegetycznych, dość łatwo stracić perspektywę całości, zgubić to, co stanowi fundament dla tworzenia hierarchii w strukturze wartości czy potrzeb. Rozproszenie i rozdrobnienie prowadzące do rozbicia całości i do atomizacji zdają się niebezpieczne w odniesieniu do złożoności i współzależności w codziennym życiu społecznym, czy też w życiu jednostkowym rozpatrywanym z perspektywy indywidualnego organizmu. W odniesieniu do procesów społecznych dokonujących się w przestrzeni życia ludzkiego można przybliżyć jako egzemplifikację te sytuacje, w których indywidualizacja powodowana reakcją na masowość życia społecznego wywodzoną z określonych ideologii doprowadziła w konsekwencji do braku poszanowania godności drugiego człowieka. Z jednej strony uprzedmiotowienie sfery życia ludzkiego wynikające z monolitycznych koncepcji społeczeństwa spowodowało zanik podmiotowości w życiu społecznym. Z drugiej walka o tę podmiotowość przyczyniła się do wykreowania postaw, którym odpowiada uznanie dla godności osobistej jednostki, bez odniesień do godności pozostałych członków tej samej społeczności globalnego miasta. Dzięki walce o podmiotowość ludzie dowiedzieli się, że są wartością autoteliczną, jednak wydaje się, że w pogoni za autonomią, podmiotowością, odmasownieniem życia zbiorowego zagubiony został społeczny wymiar powiązań międzyludzkich, utracono ideę współtworzenia, współprzetwarzania, współpoprawiania, współdziałania na rzecz przyszłości w teraźniejszości. W przestrzeni działania służb społecznych pojawiły się różne podejścia do samej profesji 6. Na jednym końcu continuum rozwijały się podejścia zorientowane na tworzenie rozwiązań wąsko specjalizacyjnych, opartych na zróżnicowaniu w obrębie profesji (USA, Francja itp.). Na drugim krańcu tego samego continuum (m.in. w warunkach polskich) utrzymywano model przygotowania i działania służb społecznych oparty na uniwersalnym kanonie kształcenia pracowników tych służb. Dostarczona wiedza teoretyczna oraz wypracowane umiejętności działania praktycznego miały służyć utworzeniu grupy zawodowej, której fachowcy będą w założeniu gotowi do rozwiązywania wszelkiego typu problemów społecznych. Podejście takie wiązało się w szczególności z kształtowaniem umiejętności wykorzystania różnych podejść metodycznych w działaniu społecznym. Gwarantował to zróżnicowany wachlarz praktyk zawodowych oraz ćwiczeń praktycznych w trakcie edukacji do służby społecznej. W rozwiązaniu takim można mówić 6 O profesjonalizacji w zakresie służb społecznych na przykładzie niemieckim zob.: Hamburger, 1998, s Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:27

14 14 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... o swoistej monoprofesji, w opozycji do której wystąpił model multiprofesjonalizacji w przestrzeni działania społecznego. Niezależnie od indywidualnych preferencji w odniesieniu do zarysowanej powyżej kwestii budowania modelu służb społecznych można wskazać na kilka cech charakteryzujących poszczególne rozwiązania praktyczne. Monoprofesjonalizacja służb społecznych oznacza, że przedstawiciele tej grupy zawodowej są jednakowo przygotowani do realizacji określonych zadań wyznaczonych odpowiednimi założeniami polityki społecznej, regulacją prawną, a także występującymi problemami i kwestiami społecznymi, na które służby społeczne reagują. W założeniu zakres ogólnej wiedzy teoretycznej stanowiącej podstawę programowego kształcenia do zawodu jest rozległy i odwołuje się do osiągnięć różnorodnych dyscyplin naukowych, w szczególności takich jak polityka społeczna, socjologia, psychologia, pedagogika, medycyna, ekonomia, prawo itp. Towarzyszy temu rozległy zakres doświadczenia służby z wszelkimi grupami użytkowników systemu pomocy społecznej (kryterium problemowe, wiekowe, podmiotowe, zadaniowe itp.). Ideą przewodnią tej orientacji w kształceniu służb społecznych jest integrowanie wiedzy oraz umiejętności, które opiera się na uniwersum działania społecznego. Odwołując się do teoretycznych fundamentów wypracowanych przez nauki społeczne i humanistyczne, buduje się kompetencje i kwalifikacje działaczy społecznych, którzy w założeniu będą gotowi odkrywać własną tożsamość, tworzyć strategie działania metodycznego adekwatnego do dynamiki zmian społecznych oraz rozwoju cywilizacyjnego. Tak przygotowani pracownicy służb społecznych będą z dużym prawdopodobieństwem umiejętnie podejmować działania w każdych warunkach i z każdą grupą podmiotową oraz problemową. Potrzebny jest tu jednak czas na adaptację do określonych i wyznaczonych przez poszczególny przypadek warunków działania. Ten czas ma decydujące znaczenie, jeśli chodzi o tempo reakcji na konkretne problemy pojawiające się w codzienności zawodowej. Pracownicy reprezentujący opisywany nurt przygotowania zawodowego nie są bowiem przyuczani do stereotypowego powielania schematów czy procedur, ale na bieżąco budują strategie i plany działania operacyjnego, które są każdorazowo dostosowywane do określonej sytuacji i możliwości, jakie daje konkretna interakcja. To w konsekwencji wymaga uaktywnienia procesów operacjonalizacji wiedzy, odniesienia do teoretycznego przygotowania zawodowego pracownika, który na tej podstawie buduje indywidualny projekt wspomagania osoby, rodziny lub grupy ludzkiej w procesie rozwiązywania określonych trudności życiowych. Działanie takie wyklucza w swej istocie schematyzm i rutynę, ale wiąże się z koniecznością uwzględnienia w budżecie czasu pracy owego marginesu potrzebnego do namysłu, do odwołań teoretycznych (choćby dokonywało się to bez specjalnego udoktrynalnienia procesu twórczego w zakresie planowanego i podejmowanego działania społecznego). Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:27

15 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc Trudno nie dostrzec, że w działaniu wymagającym natychmiastowej interwencji strategie tego typu mają wady, ale naturalne jest, że w miarę gromadzenia doświadczeń zawodowych i wzbogacania własnego warsztatu pracy przez wieloletni udział w służbie społecznej pracownicy z bogatym stażem pracy stają się coraz bogatsi w indywidualne plany działania społecznego. Bogactwo ich doświadczeń i budowanych na tej podstawie ofert sprawia, że są oni w działaniu coraz bardziej sprawni organizacyjnie, a gruntowne i wszechstronne przygotowanie teoretyczne powoduje, że unikają rutyny i nie poddają się procesom wypalenia zawodowego. Korzystając z dorobku teoretycznego i wielorodności doświadczeń zawodowych oraz osobistych unikają tendencyjności, która niejednokrotnie przeszkadza w skutecznym udzielaniu pomocy i wsparcia osobom, rodzinom czy grupom społecznym znajdującym się w potrzebie. Aktualizując wiedzę, są bardziej poszukiwaczami niż odtwórcami rozwiązań wyuczonych w toku przygotowania zawodowego. Ich otwartość na zmianę, na poszukiwanie, odkrywanie i doskonalenie przekłada się w pracy operacyjnej na wyniki, które prowadzą do rozwoju w wymiarze osobistej tożsamości zawodowej. Równocześnie przez wzbogacany i stale doskonalony warsztat metodyczny przyczyniają się do rozwoju społecznego w wymiarze indywidualnym i zbiorowym tych, którym służą osób niezdolnych do samodzielności w rozwiązywaniu codziennych problemów życiowych. Innym podejściem od opisanego powyżej jest orientacja wielospecjalizacyjna (multiprofesjonalizm), gdzie kształcenie prowadzi do zdobycia wysokospecjalistycznych umiejętności i pogłębionej wiedzy o wąskim wycinku rzeczywistości działania społecznego. Specjalizacja przysposabia do gruntownej analizy i działania w określonych przestrzeniach problemów społecznych, jednak ograniczony zakres wiedzy ogólnej (nierzadko brak odniesień do wiedzy teoretycznej) oraz swoista powierzchowność w tworzeniu uniwersalnych kompetencji zawodowych ograniczają elastyczność i perspektywę idei działania społecznego w ujęciu holistycznym. Operacyjny wymiar kształcenia sprawia, że w procesach oddziaływania dydaktycznego dominuje kazuistyka. Rezultatem kreowania wąskich kompetencji zawodowych (opartym na formach analizy konkretnych przypadków bez odniesień do szerszej przestrzeni działania społecznego, do ogólnych mechanizmów, które występują w codzienności zawodowej i mają wpływ na indywidualne trajektorie działania profesjonalistów) jest to, że specjaliści potrafią rozwiązywać problemy, z którymi spotkali się w przeszłości (szczególnie na zajęciach dydaktycznych w warunkach niejako laboratoryjnych). Jednak ich zdolność do wychodzenia poza sferę znaną z doświadczeń osobistych sprawia, że w ich pracy operacyjnej kumulują się problemy organizacyjne, metodyczne czy emocjonalne. Towarzyszący temu brak odniesień do szerszej struktury oraz idei działania społecznego ogranicza znacząco perspektywę humanistyczną wpisaną w służbę społeczną, jako wiodącą i wymagającą wzmacniania na każdym etapie podejmowanych zadań i działań operacyjnych. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:27

16 16 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... Służba społeczna, jak przypomina Helena Radlińska, jest zorientowana na całego człowieka, nie zaś na wąskie przestrzenie jego życia 7. Wynika stąd konieczność uwzględnienia w aktywności przedstawicieli służb społecznych nie tylko orientacji na działania i realizację celów, lecz przede wszystkim ludzkiego wymiaru interakcji, które mają wzmacniać człowieka, sprawiać, że jego potencjał sił ludzkich zostanie odkryty, wzmocniony i uaktywniony w procesach przetwarzania rzeczywistości życia codziennego. Jeśli dokonuje się on z udziałem owych sił, to staje się elementem odbudowy podmiotowych relacji typu pracownik służby społecznej użytkownik systemu pomocy, integracji i wsparcia społecznego. Służy także kreowaniu postaw odpowiedzialności za przyszłość, która jest budowana w teraźniejszości i służy wzmacnianiu pozycji człowieka w świecie coraz bardziej zdominowanym osiągnięciami cybertechnologii. Lokując asystenta rodzinnego (jako reprezentanta grupy zawodowej profesji przynależnej do katalogu zawodowego służb społecznych) pomiędzy skrajnymi punktami wyznaczonego w rozważaniach w tym podrozdziale continuum (monoprofesjonalizm versus multiprofesjonalizm), można dostrzec zalety i wady wyodrębniania tej specjalności w grupie służby społecznej. Pomijając analizę obecnie obowiązującego w Polsce stanu prawnego (ten jest w nieustannej transformacji), który pozwala na tworzenie w ramach funkcjonujących jednostek systemu pomocy społecznej stanowisk zawodowych z jednoznacznie wyznaczonym zakresem zadaniowym specjalistów pracy z rodziną, można zauważyć, że wytworzenie i wprowadzenie do systemu odrębnej profesji zdaje się ryzykowne. Dzieje się tak z uwagi na możliwość dezintegracji zarówno w sferze działania społecznego (przenikanie i rozproszenie zakresu kompetencji oraz odpowiedzialności za konkretne zadania), jak i samej profesji, gdzie istnieje duże ryzyko zaburzeń w procesach komunikacji i współdziałania, powodowanych czynnikami pozamerytorycznymi (brak odniesień do misji i idei służby społecznej przy wąskim profilu wykształcenia zawodowego może prowadzić do tzw. przerzucania zadań na partnerów działania społecznego, czego przyczyną mogą być brak kompetencji w zakresie pracy zespołowej oraz brak umiejętności przyjęcia perspektywy meta w kontekście podejmowanego działania). Ponadto w kontekście odpowiedzialności za to działanie (wymiar deontologiczny, z którego wynikają odpowiednie powinności przypisane zarówno asystentom rodzinnym, jak i pozostałym reprezentantom działania w polu służby społecznej) pojawiają się kolejne grupy zagrożeń związanych z przerzucaniem owej odpowiedzialności na innych przy równoczesnym dążeniu do samousprawiedliwienia własnego minimalizmu w kontekście uczestnictwa w inicjatywach współdziałania zespołowego. Mogące powstawać na tym tle napięcia implikują konieczność jasnego określenia funkcji, ról, celów i zadań, które będą tożsame dla każdej wyodrębnionej specjalizacji. Ponadto w takim rozwiązaniu (multiprofesjonalizm w sferze funk- 7 Szerzej zob.: Radlińska, 1935, s. 63 i nast. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:28

17 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc cjonowania służb społecznych) konieczne jest stworzenie mechanizmów i adekwatnych procedur działania, które zapewnią płynność i koordynację. W ten sposób można zwiększyć szansę prawidłowego przebiegu procesów współdziałania różnych specjalistów (asystentów) aktywizujących swój potencjał sił w tym samym polu aktywności służb społecznych. Są oni bowiem zorientowani na realizację wspólnego celu, jakim jest wsparcie osoby, rodziny, grupy społecznej czy całych społeczności w procesach podnoszenia jakości i kultury życia codziennego przez współprzetwarzanie rzeczywistości życia ludzkiego z udziałem sił każdego członka wspólnot lokalnych i ponadlokalnych. Z zarysowanej powyżej argumentacji, przedstawiającej dwa skrajne podejścia w podmiotowym kształtowaniu systemu pomocy, integracji i wsparcia rozwoju społecznego (w tym kształcenia zawodowego służb społecznych), można wyprowadzić ogólne konkluzje odnoszące się do rozwiązań praktycznych (wymiar prakseologiczny). Jedną z nich jest teza (bez wątpienia warta dalszego namysłu) o konieczności poszukiwania pośrednich rozwiązań względem modeli monoi multiprofesjonalizacji w sferze kształcenia i działania profesjonalnych służb społecznych. Wytyczenie tzw. trzeciej drogi może być skutecznym sposobem na rozwiązanie niekorzystnych napięć powstających w wyniku zderzenia dwu skrajnie przeciwstawnych ideologii wyznaczających ramy modelowe praktycznych rozwiązań. Inną tezą odnoszącą się do przestrzeni współdziałania społecznego przedstawicieli zarówno tej samej profesji, jak i różnych zawodów społecznych jest założenie, że tym, co łączy działaczy społecznych funkcjonujących w różnych polach działania społecznego, jest etos i wspólnie wyznawana idea misji służby społecznej oraz ideologia działania społecznego 8. Zakłada się bowiem, że przetwarzanie rzeczywistości życia ludzkiego w teraźniejszości dla przyszłości (przyszłości, która zapewni rozwój cywilizacyjny zwiększenie w przypadku każdego człowieka świadomości bycia osobą ludzką, a przez to wartością autoteliczną, mającą niezbywalną podmiotowość i godność przypisaną każdemu członkowi wspólnoty ludzkiej) dokonuje się na fundamentach wartości towarzyszących działaczowi społecznemu zarówno na etapie przygotowania do pracy, jak i w toku realizacji codziennej służby, której celem najwyższym jest czynienie dobra dla innych ludzi, pomnażanie dobrostanu w wymiarze indywidualnym oraz zbiorowym. Towarzyszy temu stały wzrost odpowiedzialności za sprawy życia ludzkiego i odpowiadająca mu identyfikacja z celami, zadaniami oraz działaniami podejmowanymi w polu aktywności służb społecznych (tak w roli profesjonalisty, jak i partnera działania społecznego oddającego potencjał sił własnych na rzecz tworzenia rzeczywistości służącej wzmacnianiu pozycji każdego człowieka w świecie powiązań interpersonalnych). 8 Szerzej o etosie zawodowym pracowników służb społecznych oraz implikacjach aksjologicznych zob.: Olech, 2006; Rybczyńska, Olszak-Krzyżanowska, Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:28

18 18 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... Każda z postawionych tez wymaga namysłu i poszukiwania odpowiedzi na wynikające z niej pytania. W kontekście wyłaniania się w polskich warunkach nowej profesji asystenta rodzinnego ważne pytanie będzie niewątpliwie dotyczyć zasadności tworzenia nowego zawodu w przypadku istnienia specjalistów pracy z rodziną, pracowników socjalnych kompetentnych w zakresie tej pracy czy innych profesjonalistów, którzy na bazie odpowiednich kompetencji potrafią wspomagać rodziny w procesach przezwyciężania trudności życiowych i rozwoju. Pytanie to i mu podobne wymagają poszukiwania argumentacji, której jądrem będzie merytoryczna analiza i ocena przesłanek uzasadniających tworzenie owej specjalności w katalogu zawodów społecznych, jak również tych, które przemawiają za wstrzemięźliwością w tworzeniu nowych, słabo zdefiniowanych zadaniowo i kompetencyjnie profesji/subprofesji służb społecznych. Asystent rodzinny jako usługa Przyglądając się strukturze usług oferowanych rodzinom i ich członkom w poszczególnych modelach polityki społecznej 9, można dostrzec dużą różnorodność w zakresie rozwiązań strukturalno-organizacyjnych 10. W ramach modeli polityki społecznej wyodrębnia się politykę rodzinną 11, której cele i zadania wpisują się w zakres funkcjonowania odpowiednich modeli opieki społecznej, pomocy społecznej, integracji społecznej i wsparcia społecznego, a także modeli wsparcia rodziny, które stanowią podsystem odrębny i niekiedy organizacyjnie niezależny, ale powiązany zadaniowo z innymi podsystemami działającymi w polu aktywności służb społecznych 12. Praca z rodziną jako swoiście autonomiczny obszar profesji i usług ma ugruntowaną pozycję w anglosaskiej kulturze i tradycji działania społecznego 13. Nie jest ona rzadkością we współczesnych rozwiązaniach praktycznych, ale początków profesjonalizacji i wyodrębnienia spraw rodzinnych z gąszczu proble- 9 O modelach polityki społecznej zob. szerzej: Księżopolski, 1998; Szubert, Szerzej zob.: Ekspertyzy przygotowane na zlecenie Wspólnoty Roboczej Związków Organizacji Socjalnych w ramach Projektu Tworzenie i rozwijanie standardów usług pomocy i integracji społecznej, zadania drugiego: Działania w zakresie wdrażania standardów pracy socjalnej i funkcjonowania instytucji pomocy i integracji społecznej, wrzos.org.pl/projekt1.18/index.php?id=4&m=4 oraz Sałustowicz, Szerzej o założeniach polityki rodzinnej zob.: Balcerzak-Paradowska, 2004, s. 139 i nast.; Lavalette, Pratt, 2010, s. 101 i nast. 12 O modelowych rozwiązaniach w polityce społecznej zob.: Balcerzak-Paradowska, 2004, s. 168 i nast.; Głąbicka, 2001, s. 113 i nast. 13 Szerzej o pracy z rodziną w ujęciu anglo-amerykańskim zob.: Nolan, Lundh, Grant, Keady, 2003; London, 2002; Connolly, Crichton-Hill, Werd, 2006; Bradshaw, 2003; Congress, Gonzalez, Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:28

19 Arkadiusz Żukiewicz Asystent rodzinny: profesja i pomoc mów społecznych należy poszukiwać w Stanach Zjednoczonych Ameryki (Montalvo, 1982, s ; Richmond, 1922; Farrell, 1967; Addams, 1916). Tam właśnie rodziły się pierwsze koncepcje profesjonalizacji w zakresie działania społecznego w polu social work, która w tradycji przedwojennej i początkach powojennego dyskursu prowadzonego w Polsce rozumiana była jako praca społeczna 14. Asystowanie rodzinne 15 we współczesnych rozwiązaniach strukturalno-organizacyjnych zalicza się do sfery usług, których celem zasadniczym jest poprawa warunków życia codziennego i wzmacnianie więzi rodzinnych przez towarzyszenie rodzinom dysfunkcjonalnym, które nie potrafią samodzielnie pokonywać trudności życiowych. Zakłada się przy tym okresowe utrzymywanie relacji między rodziną a odpowiednim przedstawicielem służby społecznej (pracownikiem społecznym, pracownikiem rodzinnym, pedagogiem społecznym, pracownikiem socjalnym, specjalistą pracy z rodziną czy asystentem rodzinnym lub asystentem społecznym), który wspomaga procesy budowy lub odbudowy kompetencji społecznych, wytwarzanie lub wzmacnianie umiejętności działania społecznego i sprawności w rozwiązywaniu codziennych problemów życiowych. Ów towarzysz społeczny funkcjonuje wraz z rodziną, pełniąc przy tym różne role wpisujące się w zakres potrzeb danej rodziny i poszczególnych jej członków. Dla jednych jest nauczycielem, dla innych pomocnikiem, jeszcze innym pomaga zrozumieć codzienne reakcje i uwalniać się od napięć, które w życiu codziennym przeszkadzają w prawidłowym funkcjonowaniu rodzinnym, sąsiedzkim, zawodowym czy społecznym. Pełni przy tym rolę doradcy, niekiedy terapeuty oraz koordynatora, który wspomaga osoby niemogące dotrzeć do kooperantów świadczących usługi uzupełniające i wspierające w osiąganiu samodzielności życiowej. Wielość ról oraz wzajemne ich przenikanie sprawiają, że asystent rodzinny rozumiany tu jako usługa określonego systemu wpisującego się w sferę polityki społecznej, a w szczególności polityki rodzinnej państwa, wymaga od profesjonalisty świadczącego ten rodzaj pomocy posiadania określanych kompetencji i kwalifikacji związanych z podejmowanym działaniem w polu asysty rodzinnej. Inaczej mówiąc, usługa, jaką jest pełnienie roli asystenta rodzinnego, to zbiór zarówno celów, jak i zadań oraz odpowiadających im działań, które należy podejmować, by w sposób komplementarny wspierać rodziny i poszczególnych ich członków w procesach przezwyciężania skomplikowanych trudności ograniczających funkcje życiowe w odniesieniu do zakresu zaspokojenia potrzeb podstawowych, jak również potrzeb wyższego rzędu. Asystent rodzinny jest zatem usługą zorientowaną na przetwarzanie warunków życia rodzinnego dzięki wykorzystaniu poten- 14 Szerzej o pracy społecznej w wymiarze teoretycznym i praktycznym zob.: Radlińska, 1961, s. 376 i nast.; Rychliński, 2001, s. 8 i nast.; Żukiewicz, 2009, s. 51 i nast. 15 W tekście stosuje się zamiennie pojęcia asystent rodzinny, asysta rodzinna, asystowanie rodzinne, co jest wynikiem celowego wskazania na potrzebę poszukiwania odpowiedniej nomenklatury w kontekście świadczenia usług wpisujących się w ten wycinek pola działania społecznego. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:29

20 20 Asystent rodzinny. Nowy zawód i nowa usługa w systemie wspierania rodzin... cjału sił ludzkich każdego z członków rodziny, a także wspomaganiu działania społecznego zorientowanego na wspieranie środowiska rodzinnego przez angażowanie sił środowiskowych (zewnętrznych) partnerstwo w działaniu społecznym dla podnoszenia jakości i kultury życia codziennego rodziny i jej otoczenia. Tak rozumiana usługa asystent rodzinny wpisuje się w szerszy katalog usług adresowanych do różnego rodzaju użytkowników systemów zabezpieczenia społecznego, w tym pomocy społecznej, wsparcia rozwoju społecznego, integracji społecznej itp., czy wreszcie systemu wsparcia rodziny. Jej specyfika odnosi się do sfery podmiotowej i problemowej (przedmiotowej). Szczególnie ważne zdaje się tu kompleksowe ujęcie zjawisk i problemów sprzężonych, których nie można traktować jednostkowo bez odniesienia do całości i złożoności sytuacji rodzinnej w danym układzie relacji wewnętrznych oraz interakcji ze światem zewnętrznym. Powstające na tym polu zależności interpersonalne wymagają od realizatora usługi szerokich kompetencji. Odnoszą się one zarówno do znajomości podstaw teoretycznych wielu dyscyplin społecznych i humanistycznych, jak i umiejętności działania metodycznego wiążących działacza społecznego realizującego usługę asysty rodzinnej z partnerami reprezentującymi inne profesje służby społecznej (w szczególności doradców zawodowych, terapeutów, pedagogów społecznych, psychologów, doradców prawnych i innych), którzy są kompetentni w procesie wspomagania rodziny i poszczególnych jej członków w procesach odzyskiwania zdolności do samodzielnego funkcjonowania i konstruktywnego radzenia sobie z problemami życia codziennego. Umiejętności koordynowania i współdziałania czy organizowania procesów działania społecznego to elementy ściśle powiązane z realizacją usługi, jaką jest asystent rodzinny. Inna sfera odnosi się do samego działania w zakresie tej usługi, co wiąże się z metodyką owego działania. W publikacji Izabeli Krasiejko (2010), która problematyce metodycznych podstaw działania asystenta rodzinnego poświęca całą monografię, znajdują się odniesienia do pracy socjalnej 16, na tle których autorka przedstawia role i zadania oraz podstawy metodyki pracy asystenta rodzinnego. W bezpośredni sposób ukazuje przy tym koncepcję podejścia skoncentrowanego na rozwiązywaniu problemów oraz zastosowanie idei empowerment w pracy z rodziną podejmowanej przez asystenta rodzinnego (Krasiejko, 2010, s. 93 i nast.). Analizuje też wagę i znaczenie, jakie mają umiejętności metodyczne, w które powinien być wyposażony realizator tej usługi. Obejmuje ona bowiem szereg problemów, które pojawiają się w pracy ze środowiskiem rodzinnym. Kwalifikacja działania społecznego w zakresie usługi asystent rodzinny jako oferty adresowanej do środowisk wieloproblemowych niesie ze sobą nie tylko liczne konsekwencje natury metodycznej, lecz przede wszystkim odnosi się do 16 Szerzej o odniesieniach do pracy socjalnej prowadzonej z rodziną zob.: Dubois, Krogsrud Miley, 1999, s. 62 i nast.; Garlin, Seabury, 1998, s. 62 i nast. Zukiewicz_Asystent rodzinny.indd :49:29

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny Studia Podyplomowe Asystent Rodziny I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Lipnie

Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Lipnie Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Lipnie Plany dla pomocy społecznej Rzeczywistość i wyzwania pomocy społecznej Rafał Jaworski Rzeczywistość: Czym jest pomoc społeczna? wypłata zasiłków pomoc potrzebującym

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

ASYSTENTURA RODZINY WSPARCIE I POMOC

ASYSTENTURA RODZINY WSPARCIE I POMOC ASYSTENTURA RODZINY WSPARCIE I POMOC Idea asystentury rodziny Asystentura polega na towarzyszeniu rodzinie z dziećmi w poszukiwaniu rozwiązań trudnej sytuacji życiowej z wykorzystaniem: mocnych stron członków

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Częstochowy na lata 2014-2020 RYSZARD MAJER

Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Częstochowy na lata 2014-2020 RYSZARD MAJER Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Częstochowy na lata 2014-2020 RYSZARD MAJER Prace nad dokumentem Prace nad dokumentem strategicznym były prowadzane na podstawie Zarządzenia Prezydenta Miasta

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE / ZARZĄDZANIE BEZPIECZEŃSTWEM NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia STUDIA PODYPLOMOWE

Bardziej szczegółowo

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości

Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Rola asystenta rodziny: wspomaganie rodziny w wypełnianiu podstawowych funkcji, w tym we wprowadzaniu w świat wartości Małgorzata Ciczkowska-Giedziun Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA W WARSZAWIE STUDIA PODYPLOMOWE INTEGRACJA SPOŁECZNA i PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE WIELORELIGIJNOŚCI realizowane w ramach projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Model Wsparcia jako innowacyjne narzędzie wzmacniające współpracę publicznych i niepublicznych instytucji pomocy społecznej oraz przedsiębiorców

Model Wsparcia jako innowacyjne narzędzie wzmacniające współpracę publicznych i niepublicznych instytucji pomocy społecznej oraz przedsiębiorców Projekt innowacyjno-testujący pn. Model Wsparcia jako innowacyjne narzędzie wzmacniające współpracę publicznych i niepublicznych instytucji pomocy społecznej oraz przedsiębiorców dedykowane gminnym zespołom

Bardziej szczegółowo

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty)

SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty) Załącznik nr 4 do Uchwały Senatu nr 430/01/2015 SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2016-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Pedagogika specjalna

Bardziej szczegółowo

Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły

Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły Nowy system kompleksowego wspomagania pracy szkoły W obecnej dobie podejmowane są szeroko zakrojone działania, których najważniejszym celem jest zmodernizowanie polskiego systemu oświaty. Reforma programowa,

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Lp. K_W01 K_W02 K_W06 K_W08 K_W09 Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych zna terminologię używaną w pedagogice a w szczególności w oraz jej zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 1. Ocena zapotrzebowania na WSDZ w Szkole Podstawowej nr 118 Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r.

Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Załącznik do Uchwały Nr 96/2015 Senatu UKSW z dnia 25 czerwca 2015 r. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PEDAGOGIKA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I TYFLOPEDAGOGIKA WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Pomoc rodzinie dziecka objętego wczesnym wspomaganiem rozwoju dziecka (WWRD) 2. Nazwa przedmiotu / modułu w

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU NIEPUBLICZNYCH SZKÓŁ SPECJALNYCH KROK ZA KROKIEM W ZAMOŚCIU

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU NIEPUBLICZNYCH SZKÓŁ SPECJALNYCH KROK ZA KROKIEM W ZAMOŚCIU KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU NIEPUBLICZNYCH SZKÓŁ SPECJALNYCH KROK ZA KROKIEM W ZAMOŚCIU Koncepcja pracy Zespołu Niepublicznych Szkół Specjalnych Krok za krokiem w Zamościu nakreśla podstawowe cele i zadania

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI GMINNEGO PROGRAMU WSPIERANIA RODZINY ZA ROK 2014 2015r. I. Wprowadzenie Wdrażanie modelowych rozwiązań pracy z rodziną wieloproblemową, w szczególności rozwój pracy socjalno-

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja II stopnia

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja II stopnia Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja II stopnia Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K kierunkowe efekty kształcenia W kategoria

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

Podpora psychiczna czy badacz i strateg? Stare i nowe role pracownika socjalnego w społeczności lokalnej raz towarzyszące im dylematy Dobroniega Trawkowska Instytut Socjologii UŚ Role zawodowe w pracy

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia.

Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia. Szczegółowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów dla obszaru nauk społecznych na kierunku administracja studia I stopnia. Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K kierunkowe efekty kształcenia W

Bardziej szczegółowo

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standardy organizatora pieczy zastępczej wypracowane przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w województwie opolskim i śląskim przy wsparciu sieci SPLOT. 1

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Studium Pomocy Psychologicznej

Studia Podyplomowe. Studium Pomocy Psychologicznej I. Informacje ogólne Studia Podyplomowe Studium Pomocy Psychologicznej II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 59 KATOWICE Priorytetem naszej działalności jest zapewnienie naszym wychowankom wszechstronnego rozwoju, bezpieczeństwa, akceptacji, i poszanowania ich praw. Poprzez

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 Załącznik do Uchwały Nr XL/222 /2010 Rady Miejskiej w Polanicy Zdroju z dnia 28 stycznia 2010 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA GMINY POLANICA ZDRÓJ NA LATA 2010-2013 1.Wstęp Program Aktywności Lokalnej

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna

Specjalnościowe efekty kształcenia. dla kierunku. KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia Specjalność: edukacja artystyczna Załącznik do Uchwały nr 46/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Specjalnościowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym Krok za krokiem w Zamościu 1 Konwencja ONZ/Preambuła/

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

MK_1 OGÓLNOUCZELNIANY. WSKAŹNIKI ILOŚCIOWE - Punkty ECTS w ramach zajęć: Efekty kształcenia. Wiedza Umiejętności Kompetencje społeczne (symbole)

MK_1 OGÓLNOUCZELNIANY. WSKAŹNIKI ILOŚCIOWE - Punkty ECTS w ramach zajęć: Efekty kształcenia. Wiedza Umiejętności Kompetencje społeczne (symbole) PROGRAM STUDIÓW I INFORMACJE OGÓLNE 1. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: WYDZIAŁ PEDAGOGIKI I PSYCHOLOGII 2. Nazwa kierunku: PRACA SOCJALNA 3. Oferowane specjalności: 4. Poziom kształcenia: STUDIA

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY

WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY WEWNĄTRZSZKOLNE STANDARDY JAKOŚCI PRACY (ustalone w oparciu o obszary i wymagania opisane w załączniku do rozporządzenia MEN w sprawie nadzoru pedagogicznego z 2009r. ) SZKOŁA PODSTAWOWA im. JANA PAWŁA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD Załącznik do Uchwały nr XXIV/196/08 Rady Gminy Szemud z dnia 08 września 2008 r. PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ GMINY SZEMUD NA LATA 2008 2013 Szemud 2008 SPIS TREŚCI: I. WSTĘP.. 3 II. III. IV. ZAŁOŻENIA

Bardziej szczegółowo

Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej

Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej Wczesne Wspomaganie Rozwoju w krajach Unii Europejskiej Krajowy Koordynator Europejskiej Agencji Rozwoju Edukacji Uczniów ze Specjalnymi Potrzebami. Małgorzata Dońska-Olszko www.european-agency.org Opracowano

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I

DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I DOPIERO WTEDY OSIĄGA SIĘ WIELKOŚĆ I WTEDY SIĘ ONA UJAWNIA GDY CZŁOWIEK UMIE SŁUŻYĆ STEFAN WYSZYŃSKI Od opiekuna do profesjonalisty Historia kształcenia pracowników socjalnych: 1907 rok Królestwo Polskie-

Bardziej szczegółowo

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli.

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli. Powiatowe Centrum Poradnictwa Psychologiczno Pedagogicznego i Doskonalenia Nauczycieli w Głogowie od dnia 01.08.2013 r. realizuje projekt pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu

Bardziej szczegółowo

1. Mariola Postek MOPS Olsztyn 2. Agnieszka Iwanowska OPS Gołdap 3. Aneta Ruszczyk GOPS Ełk 4. Dr Małgorzata Ciczkowska - Giedziun 5.

1. Mariola Postek MOPS Olsztyn 2. Agnieszka Iwanowska OPS Gołdap 3. Aneta Ruszczyk GOPS Ełk 4. Dr Małgorzata Ciczkowska - Giedziun 5. ZMIANY NA LEPSZE 1. Mariola Postek MOPS Olsztyn 2. Agnieszka Iwanowska OPS Gołdap 3. Aneta Ruszczyk GOPS Ełk 4. Dr Małgorzata Ciczkowska - Giedziun 5. Justyna Pudlis MOPS Olsztyn (asystent rodziny) 6.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I

Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I Efekty kształcenia dla kierunku Zarządzanie stopnia I 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. 2. Profil kształcenia: ogólnoakademicki.

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

Wspieranie pracy wychowawców klas bezpieczna szkoła

Wspieranie pracy wychowawców klas bezpieczna szkoła Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013

PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 Załącznik do Uchwały nr 345/XXIV/08 Rady Miasta Płocka z dnia 27 maja 2008 roku PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ DLA MIASTA PŁOCKA NA LATA 2008-2013 P Ł O C K 1 PŁOCK, maj 2008 SPIS TREŚCI: I. WPROWADZENIE...3

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki

Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki Instytut Nauk Politycznych Kierunek studiów Bezpieczeństwo narodowe studia I stopnia stacjonarne, niestacjonarne profil kształcenia ogólnoakademicki SYLWETKA ABSOLWENTA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO W AKADEMII

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE

SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 5 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OZORKOWIE SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI NA LATA 2014-2016 Opracowanie : Agnieszka Nowakowska- pedagog szkolny Joanna Geraga Matusiak psycholog szkolny

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia

ZAGADNIENIA KIERUNKOWE rok akademicki 2014/2015. Pedagogika, studia II stopnia ZAGADNIENIA KIERUNKOWE 1. Pedagogika jako nauka źródła pedagogiki jako nauki teoretycznej i praktycznej, miejsce pedagogiki w systemie nauk oraz jej powiązania z innymi dyscyplinami; interdyscyplinarność

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Wspieranie pracy wychowawców klas bezpieczna szkoła

Wspieranie pracy wychowawców klas bezpieczna szkoła Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu

Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu Załącznik nr 1 Opis efektów kształcenia na kierunku architektura krajobrazu studia drugiego stopnia na specjalności: kształtowanie i ochrona krajobrazu Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony

Bardziej szczegółowo

STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA

STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA SPOTKANIE INAUGURUJĄCE ROZPOCZĘCIE PRAC NAD STRATEGIĄ ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH KRAKOWA NA LATA 2014-2020 Kraków 2014 1 AGENDA SPOTKANIA Wprowadzenie Pani Anna Okońska-Walkowicz, Pełnomocnik

Bardziej szczegółowo

Wychodząc z powyższego założenia za najważniejszy element systemu uznano działania zapobiegające sieroctwu, polegające na wspieraniu rodzin.

Wychodząc z powyższego założenia za najważniejszy element systemu uznano działania zapobiegające sieroctwu, polegające na wspieraniu rodzin. Nie ma chyba trudniejszej dla dziecka sytuacji, niż brak opieki rodzicielskiej lub bliskich, kochających osób. Fakt ten jest powszechnie znany z literatury, mediów, doświadczeń wielu ludzi. Udowodniła

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY GIMNAZJUM. im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Mnikowie

KONCEPCJA PRACY GIMNAZJUM. im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Mnikowie KONCEPCJA PRACY GIMNAZJUM im. Księcia Józefa Poniatowskiego w Mnikowie MISJA Dobre wychowanie, rzetelna wiedza. Jesteśmy po to by dobrze wychowywać powierzone nam przez rodziców dzieci i przekazywać im

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy szkoły

Koncepcja pracy szkoły szkoły Gimnazjum w Koźmicach Wielkich opracowana i zatwierdzona przez Radę Pedagogiczną dnia 17 maja 2010 roku. U nas znajdziesz dobre wychowanie, nowe umiejętności, przyjazną atmosferę 2 Dążymy, aby nasze

Bardziej szczegółowo

tel./fax (0-56) 686 34 29

tel./fax (0-56) 686 34 29 nawiązaniu do Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Chełmnie ul. Słowackiego 3 tel. (0-56) 686 00 52 tel./fax (0-56) 686 34 29 KONCEPCJA PRACY PORADNI PSYCHOLOGICZNO PEDAGOGICZNEJ W CHEŁMNIE na lata 2014/2015

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychologiczne koszty sukcesu w zarządzaniu./ Moduł 175..: Psychologia Zarządzania Zasobami Ludzkimi.

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychologiczne koszty sukcesu w zarządzaniu./ Moduł 175..: Psychologia Zarządzania Zasobami Ludzkimi. SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychologiczne koszty sukcesu w zarządzaniu./ Moduł 175..: Psychologia Zarządzania Zasobami Ludzkimi. 2. Nazwa przedmiotu w języku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA PERSPEKTYWA RYNKU PRACY I POMOCY SPOŁECZNEJ. pod redakcją Joanny Staręgi-Piasek

EKONOMIA SPOŁECZNA PERSPEKTYWA RYNKU PRACY I POMOCY SPOŁECZNEJ. pod redakcją Joanny Staręgi-Piasek EKONOMIA SPOŁECZNA PERSPEKTYWA RYNKU PRACY I POMOCY SPOŁECZNEJ pod redakcją Joanny Staręgi-Piasek Instytut %gzzvoju STuż6 SpoTecznych Warszawa 2007 Część pierwsza 11 Joanna Staręga-Piasek Ekonomia społeczna

Bardziej szczegółowo