I. Nerki i choroba nerek Prawidłowa budowa i funkcja nerek Choroba nerek Omów z pacjentem... 6

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "I. Nerki i choroba nerek... 1-6 Prawidłowa budowa i funkcja nerek... 1-2 Choroba nerek... 3-5 Omów z pacjentem... 6"

Transkrypt

1 Dializa otrzewnowa Podręcznik szkoleniowy dla pacjenta

2

3 Spis treści I. Nerki i choroba nerek Prawidłowa budowa i funkcja nerek Choroba nerek Omów z pacjentem II. Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności Zasady podstawowe Wymiana płynu w dializie otrzewnowej Płyny (roztwory) do dializy Rodzaje dializy otrzewnowej Techniki aseptyczne w dializie otrzewnowej Typowy cewnik oraz pielęgnacja miejsca ujścia cewnika Monitorowanie dializy w domu oraz przechowywanie zapisu dializy Oznaki funkcji życiowych i ciężar ciała Omów z pacjentem III. Żywność i odżywianie Białko Sód Potas Wapń i fosfor Płyny Kalorie Omów z pacjentem IV. Leki Informacje ogólne Leki wiążące fosforany Wapń i witamina D Erytropoetyna Żelazo Witaminy Składniki mineralne Leki zobojętniające kwasy Leki przeciwbólowe Leki przeciwhistaminowe Heparyna

4 Spis treści IV. Leki (ciąg dalszy) Leki przeczyszczające Leki moczopędne Szczepionki Leki obniżające ciśnienie krwi Insulina Antybiotyki Omów z pacjentem V. Możliwe problemy związane z dializą otrzewnową Zakażenia Zaburzenia równowagi płynów Włóknik w dializacie Krew w dializacie Ból lub dyskomfort Przepuklina Zaparcia/biegunki Problemy z wpływem/wypływem Zanieczyszczenie cewnika, drenów lub worka Świąd skóry Omów z pacjentem VI. Styl życia i choroba nerek Rodzina zmiany oraz wpływ na role i odpowiedzialności Higiena osobista Ćwiczenia/rehabilitacja Seksualność Podróże Omów z pacjentem VII. Służby społeczne i źródła finansowe Służby społeczne Edukacja Środki finansowe Organizacje wspierające Omów z pacjentem

5 Nerki i choroba nerek

6

7 Nerki i choroba nerek PRAWIDŁOWA BUDOWA I FUNKCJA NEREK Rodzimy się z dwoma nerkami. Nerki są wielkości pięści, zaś ich kształt przypomina fasolki. Znajdują się pośrodku pleców, po obu stronach kręgosłupa i są częściowo chronione przez żebra. 1 Położenie nerek: Z każdej nerki odchodzi przewód wyprowadzający nazywany moczowodem. Moczowody umożliwiają spływanie do pęcherza moczowego moczu produkowanego w nerkach. Pęcherz moczowy gromadzi mocz do czasu, gdy zostaje on wydalony na zewnątrz poprzez przewód zwany cewką moczową. Tak więc układ moczowy składa się z nerek, moczowodów, pęcherza moczowego oraz cewki moczowej. Układ moczowy: Nerki Moczowody Pęcherz moczowy Cewka moczowa

8 Nerki i choroba nerek 2 Zdrowe nerki pełnią szereg funkcji. Znajomość tego, jak działają nerki, pozwala zrozumieć chorobę oraz jej leczenie za pomocą dializy otrzewnowej. Kontrola poziomu wody i sodu Nerki pozwalają usuwać wodę oraz sód (sól), zachowując równowagę płynową organizmu. Taka równowaga zapobiega powstawaniu obrzęków oraz utrzymuje odpowiednie ciśnienie krwi. Równowaga chemiczna organizmu Nerki pozwalają na utrzymanie równowagi chemicznej organizmu (elektrolity i składniki mineralne). Dwoma przykładowymi elektrolitami są sód i potas. Kontrola ciśnienia krwi Jednym ze sposobów kontroli ciśnienia krwi jest usuwanie dużych ilości wody i sodu. Nerki produkują również enzym reninę, który kontroluje ciśnienie krwi. Produkcja krwinek czerwonych Nerki stymulują produkcję nowych krwinek czerwonych. W normalnych warunkach nerki produkują hormon zwany erytropoetyną, który stymuluje szpik kostny do produkcji nowych krwinek czerwonych. Niewydolność nerek prowadzi do zmniejszonego wydzielania tego hormonu. Zmniejszona produkcja czerwonych krwinek może prowadzić do niedokrwistości (anemii). Usuwanie produktów przemiany materii Azot mocznika we krwi (BUN) oraz kreatynina są produktami przemiany materii. Organizm wytwarza je podczas spalania pokarmów w trakcie normalnych czynności życiowych. Prawidłowo działające nerki usuwają z krwioobiegu takie niepotrzebne produkty metabolizmu. Produkty te są szkodliwe, jeśli nie zostaną usunięte przez nerki lub w trakcie dializy. Regulacja stężeń wapnia i fosforu Nerki odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu i utrzymaniu prawidłowego poziomu wapnia, fosforu oraz witaminy D. W wyniku prawidłowej pracy nerek ilości wapnia i fosforu w organizmie pozostają w równowadze.

9 Nerki i choroba nerek POSTĘP CHOROBY NEREK DO NIEWYDOLNO- ŚCI NEREK KOŃCOWEGO STOPNIA (ESRD) Początkowo choroba nerek ma powolny i utajony przebieg. Można chorować przez wiele miesięcy lub lat, zanim pojawią się objawy choroby, z którymi pacjent zgłasza się do lekarza. Takie objawy to najczęściej obrzęki, zmęczenie, nudności, wymioty, bóle głowy, niewyraźne widzenie, świąd skóry oraz płytki oddech. Jeśli nerki nie mogą usunąć odpowiedniej ilości wody i sodu (soli), wówczas dochodzi do obrzęków i spłycenia oddechu. Zmęczenie jest wynikiem nagromadzenia produktów przemiany materii oraz niedokrwistości wywołanej niewydolnością nerek. Nagromadzenie się produktów przemiany materii nazywa się mocznicą. Może ono wywoływać świąd skóry, nudności oraz wymioty. Bóle głowy i zaburzenia widzenia są wynikiem wysokiego ciśnienia krwi. Jednakże wiele z tych oznak i objawów może być spowodowanych również przez inne schorzenia. Pacjent może mieć niektóre z tych objawów i nie chorować na niewydolność nerek. 3 Podczas niewydolności nerek zmienia się wygląd chorych oraz funkcjonowanie ich organizmu. Skóra U pacjentów z niewydolnością nerek skóra staje się blada, o żółtawym zabarwieniu. U niektórych pacjentów z upływem czasu skóra może stać się ciemniejsza (większa zawartość pigmentu). Świąd może być wywołany przez nagromadzenie się produktów przemiany materii lub z powodu zwiększonego poziomu fosforanów towarzyszącego niewydolności nerek. Nagłe wystąpienie uczucia swędzenia może być spowodowane przez reakcję alergiczną wywołaną przez stosowane leki. Taki objaw należy zgłosić lekarzowi, aby wdrożył odpowiednie leczenie. Sen Częstym problemem wśród pacjentów z niewydolnością nerek jest bezsenność. Nie poznano przyczyny tego zaburzenia. Stres emocjonalny oraz wysiłek u pacjentów leczonych dializą może być jednym z powodów. W takim przypadku pomocne mogą być ćwiczenia oraz środki uspokajające przyjmowane wieczorem z polecenia lekarza. Porozmawiajcie Państwo z pielęgniarką lub z lekarzem, jeśli problemy ze snem będą się utrzymywały.

10 4 Nerki i choroba nerek Wysokie ciśnienie krwi (nadciśnienie tętnicze) Krew krąży w krwioobiegu pod pewnym ciśnieniem. Ciśnienie krwi nie jest stałe zmienia się z dnia na dzień, a nawet z minuty na minutę. Ciśnienie może się podnieść w stanie podniecenia lub zdenerwowania, albo obniżyć podczas spoczynku lub snu. Taka zmiana jest normalna. Ciśnienie poniżej 140/90 milimetrów słupa rtęci (mmhg) jest uważane za prawidłowe. Ciśnienie krwi jest różne u różnych osób. U niektórych osób normalne ciśnienie krwi może nie przekraczać 100/60. Jednak jeśli u osoby z normalnym ciśnieniem na poziomie 140/90 pojawi się nagle ciśnienie 100/60, to takie ciśnienie uznawane jest u tej osoby za niskie i może wymagać leczenia. Nadciśnieniem nazywa się stan, w którym przez dłuższy czas ciśnienie utrzymuje się powyżej wartości prawidłowych. Większość pacjentów z niewydolnością nerek (mocznicą) cierpi z powodu nadciśnienia. Wszyscy pacjenci powinni monitorować ciśnienie krwi. Niekontrolowane ciśnienie krwi może wpływać na serce i naczynia krwionośne, powodować chorobę wieńcową lub nawet wylew krwi do mózgu. Jeśli nadciśnienie utrzymuje się na wysokim poziomie, może dojść do przeciążenia mięśnia sercowego i rozwoju zastoinowej niewydolności serca. Kontrolując ciśnienie krwi należy pamiętać o odpowiedniej podaży płynów i soli. Nadmierne spożycie soli wywołuje pragnienie, w wyniku czego pacjent przyjmuje więcej płynów, co z kolei zwiększa ciężar ciała (ciężar płynów, obrzęk) oraz podnosi ciśnienie krwi. Niektórzy pacjenci mogą przyjmować nieco więcej soli niż inni. Lekarz zadecyduje, jaką ilość soli i płynów możecie Państwo spożyć. Neuropatia Podczas niewydolności nerek wielu pacjentów doświadcza objawów ze strony układu nerwowego, np. mrowienia, pieczenia, drętwienia oraz bólu (neuropatia) rąk i stóp. W razie pojawienia się takich objawów należy poinformować lekarza. Skaza moczanowa (dna) Zwiększone stężenie kwasu moczowego we krwi w trakcie niewydolności nerek może prowadzić do skazy moczanowej. Oznakami i objawami skazy moczanowej są: ból, zaczerwienienie oraz obrzęk stawów. Zazwyczaj obrzęk obejmuje tylko jeden staw, najczęściej jest to staw palucha. Odpowiednio prowadzona dializa z reguły usuwa takie objawy, jednak lekarz może również zalecić leki doustne, które mogą być pomocne. Zakażenia Pacjenci z niewydolnością nerek ciężko znoszą zakażenia. W przypadku pojawienia się chrypy, kaszlu lub gorączki należy poinformować lekarza. Lekarz pobierze materiał na posiew, wykona odpowiednie badania i zleci leczenie. Ponieważ antybiotyki nie są skuteczne w infekcjach wirusowych, takich jak np.,,przeziębienie, w tym i podobnych przypadkach lekarz nie zaleci antybiotyków.

11 Nerki i choroba nerek Zapalenie osierdzia U pacjentów z ciężką postacią mocznicy może rozwinąć się zapalenie osierdzia (zapalenie worka lub błony otaczającej serce). Taki stan objawia się ciągłym bólem w środkowej części klatki piersiowej, który może zmniejszać się w pozycji siedzącej i nasilać podczas głębokiego oddychania. 5 Hiperkaliemia Hiperkaliemia to wysoki poziom (stężenie) potasu we krwi. Jest to poważny stan, który może powodować ciężkie, nawet prowadzące w konsekwencji do śmierci, zmiany rytmu serca. Może również powodować osłabienie i bóle mięśni. Objawy przewlekłej choroby nerek SKÓRA Kolor żółtawy lub szary Swędzenie (świąd) Suchość i łuszczenie się Włosy - suche UKŁAD POKARMOWY Suche i wrażliwe usta Metaliczny posmak Biegunka Pragnienie Nudności/wymioty Utrata apetytu Utrata ciężaru ciała Czkawka MIĘŚNIE Osłabienie mięśni Drżenie mięśni Palenie stóp KREW Zmniejszenie liczby krwinek czerwonych Łatwe męczenie się Łatwe krwawienie PSYCHIKA Senność Problemy z zasypianiem Bóle głowy Zaburzenia koncentracji Obniżenie nastroju SERCE Wysokie ciśnienie krwi Obrzęki Płyn w okolicy serca (w worku osierdziowym) Dolegliwości ze strony serca MOCZ Częste nocne oddawanie moczu Zmniejszona ogólna ilość moczu KOŚCI Bóle kostne Łamliwość kości UKŁAD ROZRODCZY Mniejsze zainteresowanie sprawami seksu Bezpłodność Zaburzenia erekcji/wytrysku Brak lub zmniejszenie się częstości menstruacji

12 6 OMÓW Z PACJENTEM Nerki i choroba nerek Nerki i choroba nerek A. Funkcje nerek - Utrzymywanie równowagi płynów ustrojowych i związków chemicznych - Usuwanie produktów przemiany materii - Kontrola ciśnienia krwi - Wpływ na produkcję krwinek czerwonych - Utrzymywanie równowagi wapnia i fosforu B. Należy omówić z pacjentem zmiany, jakie zaszły w jego organizmie wraz z chorobą nerek. Od jak dawna obserwuje te zmiany?

13 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności

14

15 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności 7 A. ZASADY PODSTAWOWE B. WYMIANA PŁYNU W DIALIZIE OTRZEWNOWEJ C. PŁYNY (ROZTWORY) DO DIALIZY D. RODZAJE DIALIZY OTRZEWNOWEJ E. TECHNIKI ASEPTYCZNE W DIALIZIE OTRZEWNOWEJ F. TYPOWY CEWNIK ORAZ PIELĘGNACJA MIEJSCA UJŚCIA CEWNIKA G. MONITOROWANIE DIALIZY W DOMU ORAZ PRZECHOWYWANIE ZAPISU DIALIZY H. OZNAKI FUNKCJI ŻYCIOWYCH I CIĘŻAR CIAŁA I. OMÓW Z PACJENTEM

16 8 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności ZASADY PODSTAWOWE Dializa jest potrzebna wówczas, gdy doszło do uszkodzenia nerek i nie mogą one dalej usuwać wody oraz produktów przemiany materii. Słowo,,dializować oznacza,,oczyszczać. Celem dializy jest: Usuwanie produktów przemiany materii Usuwanie nadmiaru wody Przywracanie równowagi chemicznej organizmu poprzez usuwanie nadmiaru niektórych substancji chemicznych oraz dodawanie do krwi innych substancji, których poziom może być poniżej normy. W celu przeprowadzenia dializy potrzebna jest błona z małymi otworami (porami), która odfiltrowuje produkty przemiany materii. Spotkacie się Państwo z terminem błona półprzepuszczalna. Błona półprzepuszczalna oznacza, że niektóre substancje mogą przenikać przez taką błonę, inne zaś nie. Na przykład produkty przemiany materii przenikają przez błonę półprzepuszczalną. Natomiast duże cząsteczki, takie jak białka i czerwone krwinki, nie mogą przez nią przenikać. Dializa otrzewnowa wykorzystuje błonę otrzewnową do filtrowania. Błona otrzewnowa zwana otrzewną jest cienką błoną wyściełającą jamę brzuszną i pokrywającą większość organów wewnętrznych, np. żołądek, wątrobę i jelita. Otrzewna działa jak błona dializacyjna umożliwiając przenikanie produktów przemiany materii z organizmu do płynu dializacyjnego. Błona otrzewnowa jest całkowicie zamknięta i utrzymuje roztwór do dializy, nie dopuszczając do żadnych przecieków. Otrzewna posiada wiele drobnych naczyń krwionośnych (naczynia włosowate). Jedne substancje przenikają poprzez takie małe naczynia krwionośne z krwi do płynu dializacyjnego, podczas gdy inne substancje przechodzą z płynu dializacyjnego do krwioobiegu. To przemieszczanie się zachodzi dzięki procesom osmozy, dyfuzji i ultrafiltracji.

17 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności 9 Jama otrzewnowa Jama otrzewnowa/błona otrzewnowa Błona półprzepuszczalna Mocznik Błona otrzewnowa Otrzewna działa jak błona półprzepuszczalna pozwala na przejście małych cząsteczek i wody zatrzymując większe cząsteczki, jak białka i komórki krwi. Krew Cząsteczka wody Komórki krwi PłYN DIALIZACYJNY Glukoza Osmoza Osmoza to proces, w którym woda przemieszcza się poprzez błonę otrzewnową z obszaru o największej ilości wody do obszaru o najniższej ilości wody (strona o wyższym stężeniu). Dzięki osmozie organizm wyrównuje stężenia po obu stronach błony. Glukoza (cukier), sól oraz inne elektrolity we krwi oraz płynie dializacyjnym tworzą,,siłę osmotyczną. Płyn (roztwór) do dializy ma dużą,,siłę Osmoza z glukozą osmotyczną, która przyciąga wodę z krwi poprzez otrzewną i tworzy dializat. Dzięki tej,,sile osmotycznej razem z wodą Krew przez błonę otrzewnową przechodzą również produkty przemiany materii. Błona Dializat

18 10 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności Dyfuzja Produkty przemiany materii oraz nadmiar substancji chemicznych są usuwane z krwi dzięki procesowi dyfuzji. W roztworze do dializy nie ma produktów przemiany materii, natomiast zawiera on odpowiednią ilość substancji chemicznych. Gdy roztwór do dializy wprowadzony zostaje do jamy otrzewnowej, produkty przemiany materii oraz nadmiar substancji chemicznych przenikają do niego przez błonę otrzewnową. Produkty przemiany Waste products materii we in thekrwi blood Przechodzą Pass przezthrough błonę the otrzewnową peritoneal membrane Do płynu (roztworu) Into the dialysis solution dializacyjnego Innym przykładem tego zjawiska jest torebka herbaty, która po zanurzeniu w wodzie zabarwia ją i nadaje jej smak. Smak liści herbaty dyfunduje do wody. Ultrafiltracja Ultrafiltracja to zjawisko, podczas którego usuwana jest dodatkowa ilość wody. Ultrafiltracja w dializie otrzewnowej zachodzi dzięki zastosowaniu roztworu do dializy o podwyższonej zawartości glukozy (cukru). Płyny dializacyjne zawierają różne stężenia glukozy. Im wyższe stężenie glukozy, tym większa ilość wody zostanie usunięta z organizmu.

19 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności WYMIANA PŁYNU W DIALIZIE OTRZEWNOWEJ Roztwór do dializy jest wpuszczany do jamy otrzewnej za pomocą cewnika. Cewnik to elastyczna rurka, którą lekarz wprowadza do brzucha (jamy otrzewnowej) pacjenta. Roztwór jest utrzymywany w jamie otrzewnowej przez pewien czas, zwany czasem zalegania. Podczas tego okresu nadmiar płynów oraz produkty przemiany materii przechodzą z krwi do roztworu w jamie otrzewnowej. Roztwór z dodatkowym płynem oraz produktami przemiany materii nazywany jest dializatem. Dializat usuwany jest po zakończeniu okresu zalegania, a na jego miejsce wprowadzany jest nowy roztwór. Wymiana składa się, zatem z procesów napełniania (wpływu), zalegania i usuwania (wypływu) płynu dializacyjnego. 11 Przyjrzyjmy się bliżej procesowi wymiany płynu w trakcie dializy otrzewnowej: Wypełnianie Świeży roztwór jest wprowadzany do pustej jamy otrzewnowej za pomocą cewnika. Wypełnienie jamy otrzewnowej trwa z reguły od 5 do 10 minut. Wypełnianie odbywa się grawitacyjnie lub dzięki pompie (jeśli używa się cyklera). Okres zalegania Na tym etapie dochodzi do procesu dializy. Płyn pozostaje w jamie otrzewnowej przez określoną liczbę godzin (zazwyczaj 4-6 godzin). Lekarz określi, jak długo płyn powinien znajdować się w jamie otrzewnowej. Usuwanie (drenaż) Po okresie zalegania płyn, zawierający produkty przemiany materii oraz zbyteczną wodę, zostaje usunięty. Przy wymianie CADO (Ciągła Ambulatoryjna Dializa Otrzewnowa) worek drenażowy umieszczony jest na podłodze lub innej niskiej powierzchni. Dializat (zużyty płyn) przepływa do worka drenażowego dzięki grawitacji. Również u pacjentów dializowanych przy użyciu cyklera, dializat drenowany jest do worka drenażowego lub do drenu usuwającego dializat bezpośrednio do odpływu kanalizacyjnego. Zdrenowany do worka dializat wylewa się, a zużyty worek wyrzuca. Płyn dializacyjny ma właściwości odbierania produktów przemiany materii z krwi. Podłączasz worek z płynem dializacyjnym do cewnika założonego do jamy otrzewnowej. Płyn wpływa do jamy otrzewnowej. Błona otrzewnowa wyściela jamę brzuszną. Produkty przemiany materii przenikają przez tę błonę do płynu dializacyjnego. Zużyty płyn dializacyjny (dializat) wypuszczany jest po kilku godzinach z jamy otrzewnowej (brzusznej) i zastępowany świeżym płynem. Proces wypełniania, zalegania oraz usuwania roztworu w czasie zabiegu dializy otrzewnowej nazywany jest Wymianą.

20 12 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności Przyjrzyjmy się bliżej procesowi wymiany płynu w trakcie dializy otrzewnowej: (Ciąg dalszy) Państwa lekarz oceni również, ile płynu będzie potrzebne podczas każdej wymiany. Jama otrzewnowa ma pojemność około 3 do 4 litrów. Podczas kilku pierwszych wymian, po wypełnieniu jamy otrzewnowej płynem, pacjenci mogą mieć wrażenie pełności w brzuchu. Po jakimś czasie przyzwyczajają się do takiego uczucia. Państwa lekarz określi konieczną codzienną liczbę wymian. Pielęgniarka może pomóc pacjentowi ułożyć program dnia uwzględniając jego potrzeby. Pacjent może wykonywać normalne codzienne czynności mając w jamie otrzewnowej płyn dializacyjny. Dializowanie metodą otrzewnową dostosowuje się do codziennych czynności życiowych pacjenta, a nie na odwrót.

21 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności PŁYNY (ROZTWORY) DO DIALIZY 13 Objętości i stężenia (siła) płynów do dializy Istnieje wiele dostępnych stężeń i pojemności worków z płynami do dializy. Lekarz zadecyduje, jaki rodzaj roztworu i pojemność worka powinny być zastosowane u danego pacjenta. Najpopularniejsze pojemności to: - 2 litry - 2,5 litra - 3 litry Siły roztworu (stężenia wyrażone w procentach) odnoszą się do zawartości glukozy (cukru) w worku. - 1,5% ma najmniejszą zawartość cukru i najczęściej używany jest, jeśli pacjent nieznacznie przybiera na wadze (0-0,5kg). - 2,5% używany jest zazwyczaj, jeśli pacjent przybiera od 1 do 1,5 kg płynu ponad suchą masę ciała. Taki roztwór pozwala usunąć nadmiar płynu. - 4,25% zawiera najwyższe stężenie cukru i jest stosowany, jeśli pacjent przybiera ponad 1,5 kg powyżej zalecanej masy ciała. Taki roztwór pozwala usunąć większą ilość płynu. Siła roztworu, jaki musi być użyty, zależy od ilości płynu, który należy usunąć. Im większa ilość wody do usunięcia, tym większe powinno być stężenie glukozy w zastosowanym roztworze. Ilość płynu usuniętego z organizmu zależy od długości wymiany dializy otrzewnowej oraz właściwości błony otrzewnowej danego pacjenta. Dwulitrowe worki z płynem dializacyjnym mogą usunąć: - 1,5% glukoza usuwa około 100 do 300 ml wody - 2,5% glukoza usuwa około 300 do 500 ml wody - 4,25% glukoza usuwa około 600 do 800 ml wody Lekarz oraz pielęgniarki w stacji dializ poinformują, który roztwór do dializy jest dla Państwa najbardziej odpowiedni. Zależy to od ciężaru ciała, ciśnienia krwi oraz od objawów i odpowiedzi pacjenta na terapię dializami.

22 14 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności Objętości i stężenia (siła) płynów do dializy (Ciąg dalszy) Płyn dializacyjny składa się z: - Sterylnej wody - Związków chemicznych/elektrolitów - Glukozy Płyn dializacyjny zawsze powinien być przejrzysty. Należy sprawdzić datę ważności na opakowaniu i upewnić się, że roztwór jest zdatny do użycia. Między opakowaniem zewnętrznym, a workiem z roztworem mogą pojawić się kropelki wody. Takie skraplanie się pary wodnej jest zjawiskiem normalnym. Należy jednak zawsze sprawdzić szczelność worka. Sprawdzenie polega na lekkim ściśnięciu worka. Należy usunąć każdy worek, który zawiera mętny roztwór, jest przeterminowany lub nieszczelny. Jest również bardzo ważne sprawdzenie siły i wielkości (pojemności) worka. Pięć rzeczy, o których należy pamiętać - Siła roztworu do dializy sprawdź, czy płyn ma odpowiednie stężenie glukozy (1,5%, 2,5% lub 4,25%). - Objętość płynu sprawdź wielkość worka, aby mieć pewność, że zawiera on objętość płynu, której potrzebujesz. - Data ważności nigdy nie należy stosować roztworu przeterminowanego. Data ważności znajduje się na worku. - Przejrzystość płynu. - Szczelność worka.

23 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności RODZAJE DIALIZY OTRZEWNOWEJ Istnieją trzy rodzaje dializy otrzewnowej: Ciągła Ambulatoryjna Dializa Otrzewnowa (CADO), Automatyczna Dializa Otrzewnowa (ADO) oraz mieszana CADO i ADO nazywana dializą PD-Plus. Wszystkie rodzaje dializy można wykonywać w warunkach domowych. 15 Ciągła Ambulatoryjna Dializa Otrzewnowa (CADO) CADO to dializa, którą pacjent może wykonać samodzielnie bez wykorzystywania żadnych urządzeń. CADO wymaga ciągłej (24 godziny dziennie, 7 dni w tygodniu, 52 tygodnie w roku) obecności roztworu w jamie otrzewnowej. Leczenie CADO wymaga wykonania 4 lub 5 wymian na dobę. Każdy zabieg rozpoczyna się od wypuszczenia przez pacjenta dializatu z jamy otrzewnowej do worka drenażowego i wpuszczeniu nowego roztworu do jamy otrzewnowej. Roztwór powinien pozostać w jamie otrzewnowej przez 4-6 godzin podczas fazy zalegania dziennej i 8-10 godzin podczas fazy zlegania nocnej. Automatyczna Dializa Otrzewnowa (ADO) ADO zwana czasami CCDO (skrót od Ciągła Cykliczna Dializa Otrzewnowa) może być wykonana samodzielnie przez pacjenta, jak i przy pomocy opiekuna. Terapia odbywa się przy użyciu urządzenia zwanego cyklerem. Cykler wielokrotnie wprowadza, a następnie usuwa płyn dializacyjny z jamy otrzewnowej w równych odstępach czasu w ciągu 8 do 10 godzin w porze nocnej. Rano świeży płyn dializacyjny wpływa do jamy brzusznej, a pacjent lub jego opiekun odłącza przewody urządzenia pompującego od cewnika otrzewnowego. Płyn do dializy pozostaje w jamie brzusznej pacjenta w ciągu dnia. Lekarz określa rozkład dializ odpowiadający potrzebom pacjenta. Terapia PD Plus Zabieg PD-Plus jest połączeniem CADO i ADO. W tej terapii wymagany jest cykler, który zapewnia automatyczną wymianę w nocy podczas snu. Po ostatniej, rannej wymianie pacjent odłącza urządzenie i może wykonywać normalne czynności życiowe przez okres około 5-7 godzin. Następnie wykonywana jest dodatkowa wymiana. Wymiany dokonuje się ręcznie tak, jak w CADO lub za pomocą cyklera, jeśli pacjent przebywa w domu. Główną różnicą między ADO i PD-Plus jest dodatkowa wymiana w ciągu dnia. Taka dzienna wymiana jest istotna dla poprawy wydajności usuwania nadmiaru wody oraz produktów przemiany materii. Zabieg PD-Plus jest najczęściej stosowany wtedy, gdy wymagana jest bardziej wydajna forma dializy.

24 16 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności TECHNIKI ASEPTYCZNE W DIALIZIE OTRZEW- NOWEJ Nauczycie się Państwo, jak podłączać worki z płynem dializacyjnym do systemu drenów, stosując się do zasad technik aseptycznych. Pozwoli to na uniknięcie zakażenia jamy brzusznej. Każdy płyn wprowadzany do jamy brzusznej musi być jałowy (sterylny), to znaczy wolny od drobnoustrojów. Drobnoustroje występują wszędzie, również na powierzchni naszych ciał. Można je znaleźć na skórze, rękach, w nosie oraz w wielu innych miejscach. W dializie otrzewnowej jama otrzewnowa, wnętrze cewnika, dreny oraz łącznik worka z płynem dializacyjnym muszą być jałowe. Zakażenia są najczęstszym powikłaniem w trakcie dializy otrzewnowej. Są one wywołane wskutek przedostania się drobnoustrojów do któregoś elementu układu do dializy. Wystarczy jeden drobnoustrój, aby wywołać zapalenie otrzewnej. Pojedyncza komórka drobnoustroju może przekształcić się w milion komórek zaledwie w ciągu pięciu godzin! Jeśli element jałowy zetknie się z elementem niejałowym, to również on staje się niejałowy. Mamy wówczas do czynienia ze złamaniem zasady postępowania z materiałami jałowymi. Zanieczyszczenie prowadzi do zakażenia. Jeśli istnieje jakakolwiek wątpliwość, czy któryś element jest jałowy należy go natychmiast wyrzucić!!! Nie wolno ryzykować. Przykładami zanieczyszczenia są: - Dotykanie rękoma końcówki worka - Dotykanie rękoma końcówki cewnika,,czystość jest innym pojęciem. Nie można wyjałowić (wysterylizować) powietrza, powierzchni używanej do wykonania wymiany, ani rąk. Można jednak sprawić, żeby były tak czyste, jak to tylko możliwe, tzn. żeby zawierały jak najmniej bakterii. Przykładem jałowości i czystości są: JAŁOWE - Port worka z roztworem do dializy - Roztwór do dializy - Wewnętrzna część cewnika i drenu łączącego pacjenta CZYSTE - Ręce - Powierzchnia robocza - Zewnętrzna część worka - Zaciski portu Technika jałowa może być opanowana wyłącznie poprzez powtarzane ćwiczenia oraz dokładną obserwację. Pielęgniarka szkoleniowa przeprowadzi z Państwem odpowiednie szkolenia w tym zakresie. Ten element ma kluczowe znaczenie. Podczas szkolenia pacjenci powinni zadawać wszelkie pytania odnośnie kwestii, które są dla nich niezrozumiałe. Technika jałowa nie jest trudna, stanowi ona jednak najważniejszy element całego szkolenia.

25 Zasady dializy otrzewnowej i niezbędne umiejętności Mycie rąk Odpowiednie mycie rąk jest bardzo ważne dla usuwania drobnoustrojów z ich powierzchni. Zaleca się stosowanie płynnego mydła przeciwbakteryjnego. Podczas mycia rąk wodą i mydłem można usunąć widoczne zanieczyszczenia oraz wiele niewidocznych drobnoustrojów. Jednakże nigdy nie udaje się usunąć wszystkich drobnoustrojów, więc ręce nie są jałowe nawet po umyciu. Należy pamiętać o całkowitym osuszeniu rąk za pomocą papierowych ręczników. 17 Procedura mycia rąk 1. Odkręć kurek i odczekaj, aż woda będzie miała temperaturę odpowiednią do umycia rąk. Woda nie powinna rozpryskiwać się poza umywalkę. 2. Nanieś na dłonie mydło i dobrze je rozprowadź. Przez co najmniej 1 minutę mocno mydl dłonie ruchami okrężnymi, umyj dłonie, każdy palec oraz grzbietowe powierzchnie rąk. Należy umyć także nadgarstki i przedramiona. 3. Należy dokładnie opłukać przedramiona, nadgarstki oraz ręce pod bieżącą wodą. Podczas całego mycia i płukania ręce i przedramiona powinny znajdować się poniżej łokci. 4. Osusz przedramiona, nadgarstki oraz ręce za pomocą papierowych ręczników. 5. Zakręć kurek posługując się papierowym ręcznikiem. Myj ręce tak często jak potrzeba, szczególnie gdy znajduje się na nich krew lub wydzielina. Przynajmniej raz dziennie lub zawsze, kiedy dłonie są mocno zabrudzone, wyczyść paznokcie i przestrzenie pod paznokciami za pomocą płaskiej wykałaczki lub przyrządu do pielęgnacji paznokci. Czynność należy wykonywać pod bieżącą wodą. W przypadku mocno zanieczyszczonych dłoni należy użyć szczotki. Szczotki należy używać ostrożnie, aby nie uszkodzić skóry.

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Instrukcje: W celu oceny prawidłowości zastosowania przez Pana/Panią zaleceń żywieniowych z poprzedniej konsultacji, proszę opisać w poniższym

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania.

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania. Upały Zbyt intensywny wysiłek w czasie gorącego dnia, spędzanie zbyt długiego czasu na słońcu albo zbyt długie przebywanie w przegrzanym miejscu może spowodować uraz termiczny. Aby móc skutecznie zapobiegać

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA

DIETA PRZY CHOROBACH SERCA ZALECENIA OGÓLNE Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (należy dbać o urozmaicenie posiłków). W skład produktów spożywczych wchodzą niezbędne składniki odżywcze zawarte w różnych ilościach i

Bardziej szczegółowo

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI

Sole Mineralne. Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Sole Mineralne Ciećwierski Szczepan Popławki Bartłomiej 1 TI Spis Treści 1. Co to są Sole Mineralne? 2. Rola Soli Mineralnych w Organizmie? 3. Co to są Mikro i Makroelementy? 4. Przyczyny niedoboru Soli

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko...

Dietetyk Angelika Frączek DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA. Imię i nazwisko... DZIENNICZEK KILKU DNIOWEGO SPOŻYCIA Imię i nazwisko... Proszę o sumienne wypełnienie niniejszego wywiadu żywieniowego, który posłuży do oceny Pani/Pana sposobu żywienia. Dobrze, aby dzienniczek wypełniać

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Miacalcic, 50 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Miacalcic, 100 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Calcitoninum salmonis Należy zapoznać się z treścią

Bardziej szczegółowo

www.dializadomowa.pl

www.dializadomowa.pl 12 marca 2009 r Informacja prasowa Przewlekła choroba nerek prowadzi do nieodwracalnej niewydolności tego organu. Jedyną możliwością utrzymania chorego przy życiu jest leczenie nerkozastępcze. Dializowanie

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Dzień zabiegu. Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia.

Dzień zabiegu. Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia. Dzień zabiegu Po pierwsze, postaraj się zrelaksować i myśl pozytywnie! Ten dzień może być punktem zwrotnym Twojego życia. Pamiętaj aby nic nie jeść ani nie pić na 12 godzin przed zabiegiem. Załóż wygodne

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE Dietetyka Dietetyka to nauka, która bada jak to, co spożywamy wpływa na nasze zdrowie i wydajność organizmu. Bada pewne składniki pożywienia, które mogą wpływać na nasze zdrowie. Na przykład

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach?

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach? Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie Dane: Imię: Nazwisko: Data ur. Nr. Tel: E-mail: Wzrost: Waga: Obwód bioder: Obwód talii: Podstawowe Informacje: Miejsce pracy Godziny pracy Aktywność Fizyczna Aktualny

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Instrukcje: Proszę opisać w poniższym kwestionariuszu Pana/Pani przeciętną dietę. Proszę opisać 2 przykładowe dni tygodnia

Bardziej szczegółowo

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Interakcje leków z żywnością Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska wchłanianie dystrybucja metabolizm synergizm wydalanie Efekty interakcji lek-pożywienie Osłabienie działania leku Wzmocnienie działania

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA. mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA. mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA MŁODEGO PIŁKARZA mgr Natalia Stanecka Centrum Dietetyczne Naturhouse Dzierżoniów ZŁE NAWYKI ŻYWIENIOWEKONSEKWENCJE zmniejszona wydolność fizyczna dziecka, płaskostopie, skrzywienia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

GDA. Prawidłowe odżywianie

GDA. Prawidłowe odżywianie GDA Prawidłowe odżywianie Co to jest GDA? Prawidłowe odżywianie jest jednym z warunków zachowania dobrego stanu zdrowia. Aby móc dopasować swój sposób odżywiania do stylu życia jaki prowadzimy, niezbędne

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? CEL/75/11/09 Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na. potęgowanie i umacnianie zdrowia

Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na. potęgowanie i umacnianie zdrowia Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na potęgowanie i umacnianie zdrowia 1. Odpowiedni ubiór Dzieci i młodzież powinny ubierać się odpowiednio do pogody, tak by organizm nie przegrzewał

Bardziej szczegółowo

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo?

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Według definicji zdrowe odżywianie to sposób jedzenia, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu jego zapewnienia

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

O Twoich nerkach. Przewlekła Choroba Nerek

O Twoich nerkach. Przewlekła Choroba Nerek Przewlekła Choroba Nerek Nerki to ważne narządy podtrzymujące życie. Ich główne zadanie polega na oczyszczaniu (filtrowaniu) krwi z toksyn i substancji odpadowych. To właśnie te toksyny/substancje odpadowe

Bardziej szczegółowo

Rola warzyw i owoców w diecie dzieci i młodzieży, czyli jak powinny jeść nasze dzieci.

Rola warzyw i owoców w diecie dzieci i młodzieży, czyli jak powinny jeść nasze dzieci. Rola warzyw i owoców w diecie dzieci i młodzieży, czyli jak powinny jeść nasze dzieci. Alicja Kalińska Najczęstsze problemy w żywieniu dzieci Eksperci potwierdzają, że dieta dzieci w wieku szkolnym nie

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów

Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasady bezpieczeństwa podczas upałów Zasada nr 1 Noś jasne, luźne, swobodne oraz bawełniane ubrania. Zakładaj tak mało ubrań jak to jest możliwe gdy jesteś w domu. Zasada nr 2 Pij dużo płynów W czasie

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis

Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna 43-400 Cieszyn ul. Liburnia 2 asystent Teresa Kopiec asystent Halina Dziadek st. asystent Czesława Lis Żywienie i aktywność fizyczna mają wpływ na rozwój psychofizyczny

Bardziej szczegółowo

Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014

Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014 Konkursu wiedzy o zdrowym stylu życia Trzymaj Formę! rok szkolny 2013/2014 Kod ucznia Informacje dla ucznia 1. Na stronie tytułowej arkusza w wyznaczonym miejscu wpisz swój kod ustalony przez komisję.

Bardziej szczegółowo

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek Zdrowy talerz ucznia Powiatowy program profilaktyki i promocji zdrowia w celu zmniejszania zachorowalności i śmiertelności z powodu chorób układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Tlumaczenie Aleksandra Maciejewska Co jadłeś dzisiaj na śniadanie? Czy miałeś miskę owoców lub inne zdrowe jedzenie? Ludzie stają się bardziej świadomi tego,

Bardziej szczegółowo

DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA. Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic. przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem

DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA. Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic. przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem DIETA PRZECIWMIAZDZYCOWA Cholesterol krążący w Twojej krwi przenika do ściany tętnic przyczyniając się do ich zwężenia. Może to być powodem zawału serca i udaru mózgu. Wysoki poziom cholesterolu 1 / 16

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. ZDROWE ODŻYWIANIE Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Istotne jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej im. dr Janusza Daaba NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ Projekt Edukacji Pacjentów realizowany w ramach systemu jakości

Bardziej szczegółowo

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód PURE DIET Joanna Flis Os. Wichrowe Wzgórze 33C 61-699 Poznań tel. 511 02 99 44 Imię i nazwisko Rok urodzenia Nr telefonu E-mail Dane kontaktowe Grupa krwi Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Bardziej szczegółowo

WODA ŹRÓDŁEM DOBREGO SAMOPOCZUCIA!!!

WODA ŹRÓDŁEM DOBREGO SAMOPOCZUCIA!!! WODA ŹRÓDŁEM DOBREGO SAMOPOCZUCIA!!! 1 DLACZEGO WODA??? Ciało człowieka prawie w 70% składa się z wody. Od razu mamy wytlumaczenie jak ogromnie woda jest dla nas ważna. Pijąc wodę czyli uzupełniając płyn

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Dieta z niską zawartością soli Low Salt Diet. Przewlekła Choroba Nerek. Chronic kidney disease chapter 8

Dieta z niską zawartością soli Low Salt Diet. Przewlekła Choroba Nerek. Chronic kidney disease chapter 8 Low Salt Diet Przewlekła Choroba Nerek Chronic kidney disease chapter 8 Utrzymanie równowagi w odżywianiu jest niezbędne dla wszystkich, ale jeszcze bardziej dla osób z przewlekłą chorobą nerek (PChN).

Bardziej szczegółowo

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA!

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE, ZWANE TEŻ ENERGY DRINKAMI, NAPOJAMI ENERGETYZUJĄCYMI LUB PSYCHODRINKAMI, SĄ BARDZO POPULARNE WŚRÓD POLSKIEJ MŁODZIEŻY. GŁÓWNYM

Bardziej szczegółowo

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Drobnoustroje z rodzaju Salmonella są pierwotnymi patogenami wielu zwierząt, tj. ssaków i ptaków zarówno domowych, jak i hodowlanych oraz wolno żyjących. JAKIE

Bardziej szczegółowo

Praktyczne aspekty żywienia przez zgłębniki (sztuczny dostęp) w warunkach domowych

Praktyczne aspekty żywienia przez zgłębniki (sztuczny dostęp) w warunkach domowych Praktyczne aspekty żywienia przez zgłębniki (sztuczny dostęp) w warunkach domowych Bezpieczne żywienie przez zgłębnik Niniejsza broszura przekazuje tobie informacje na temat bardziej praktycznych aspektów

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia Aktywność fizyczna - jest to dowolna forma ruchu ciała

Bardziej szczegółowo