Powikłania chemioterapii. dr n. med. Natalia Kobelska-Dubiel dr n. med. Maria GórnaÊ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Powikłania chemioterapii. dr n. med. Natalia Kobelska-Dubiel dr n. med. Maria GórnaÊ"

Transkrypt

1 Powikłania chemioterapii dr n. med. Natalia Kobelska-Dubiel dr n. med. Maria GórnaÊ

2

3 Chemioterapia Cytostatyki mogà byç podawane do organizmu ró nymi drogami: do ylnà (zastrzyk, kroplówka, wlew ciàgły) doustnà (tabletki, kapsułki) dokanałowà (do kanału kr gowego) domi Êniowà bezpoêrednio do naczynia krwionoênego w okreêlonym narzàdzie miejscowo w postaci maêci bezpoêrednio do jam ciała Leczenie z zastosowaniem chemioterapii mo e byç prowadzone zarówno w warunkach szpitalnych, ambulatoryjnych (tzw. dzienny pobyt), jak i w domu. Cytostatyki sà lekami bardzo silnie działajàcymi na wszystkie szybko dzielàce si komórki organizmu. Niestety, dotyczy to nie tylko komórek nowotworowych, które dzi ki tej terapii zostanà zniszczone lub ich namna anie zostanie zahamowane, ale tak e innych, prawidłowych komórek organizmu, np. przewodu pokarmowego, szpiku kostnego i mieszków włosowych. Prowadzi to do wyst powania objawów niepo àdanych (powikłaƒ), które zale à od rodzaju zastosowanego cytostatyku, jego dawki, a tak e indywidualnej reakcji chorego na leczenie. Objawy te mogà pojawiç si ju na poczàtku leczenia, w trakcie lub w czasie kolejnych dni. Chemioterapia Prawdopodobnie ju wiesz, e w terapii nowotworów stosuje si ró ne metody leczenia w zale noêci od rodzaju nowotworu, np. operacj, radioterapi, hormonoterapi czy chemioterapi i leki biologicznie czynne. Wybór najskuteczniejszej metody leczenia, zgodnej z najnowszymi standardami, nale y do Twojego lekarza i zale y od wielu czynników, w tym starannego rozwa enia potencjalnych korzyêci i ryzyka zwiàzanych z wyborem konkretnej terapii. Bardzo wielu pacjentów ze zdiagnozowanà chorobà nowotworowà jest poddawanych chemioterapii. Termin chemioterapia w szerszym poj ciu oznacza po prostu zastosowanie syntetycznych zwiàzków chemicznych (np. antybiotyków) w leczeniu chorób wywołanych przez drobnoustroje czy paso yty. Chemioterapia to tak e jeden ze sposobów walki z chorobà nowotworowà i w tym właênie znaczeniu obecnie najcz Êciej u ywa si tego terminu. W chemioterapii nowotworów stosowane sà silnie działajàce leki, tzw. cytostatyki, które sà podawane według okreêlonych schematów w tzw. cyklach. Stosuje si chemioterapi zło onà z jednego (monoterapia) lub kilku preparatów (polichemioterapia), a niekiedy łàczy si lek cytostatyczny z innà aktywnà substancjà. Istnieje wiele grup cytostatyków, ka da z nich ma inny mechanizm działania i odpowiada za wystàpienie innych działaƒ gokolwiek niepokojàcego objawu, poniewa przynajmniej niektórym objawom Nale y bezwzgl dnie informowaç lekarza prowadzàcego o wystàpieniu jakie- niepo àdanych i powikłaƒ, dotyczàcych ró nych układów i narzàdów (tzw. toksycznoêç niepo àdanym mo na skutecznie zapobiegaç lub leczyç. Na szcz Êcie wi kszoêç objawów ubocznych chemioterapii jest przejêciowa i po zakoƒczonym leczeniu narzàdowa). W wybranych przypadkach chemioterapia mo e byç jedynà metodà leczenia stopniowo ust puje. choroby nowotworowej. Cz Êciej jednak jest elementem leczenia skojarzonego, na przykład w połàczeniu z radioterapià czy leczeniem chirurgicznym. Na kolejnych stronach tej broszury przedstawiono niektóre z najcz Êciej wyst pujàcych objawów niepo àdanych zwiàzanych z zastosowaniem chemioterapii. 8 9 Chemioterapia

4 Reakcje alergiczne Objawy miejscowe Prawie ka dy lek, jako substancja obca dla organizmu, jest zdolny wywołaç reakcj alergicznà. Tak jak w przypadku stosowania innych leków, tak e podczas leczenia cytostatykami mogà wystàpiç reakcje alergiczne. Reakcje te pojawiajà si najcz Êciej zaraz na samym poczàtku leczenia, z reguły bardzo szybko, zanim jeszcze wystàpià inne objawy niepo àdane, poniewa układ odpornoêciowy broni si w ten sposób przed dostaniem si leku do organizmu. Do objawów, które powinny Ci zaniepokoiç, nale à: zmiany skórne (zaczerwienienie, Êwiàd, pokrzywka), znaczny niepokój, dusznoêç, goràczka, dreszcze, ból głowy, spadek ciênienia t tniczego, bóle w klatce piersiowej oraz bóle kostno-mi Êniowe. Pojawienie si któregokolwiek z powy szych objawów nale y natychmiast zgłosiç personelowi medycznemu. Czasami w trakcie podawania cytostatyku (najcz Êciej drogà do ylnà) mogà wystàpiç miejscowe objawy nietolerancji leku, takie jak ból czy pieczenie wzdłu naczynia krwionoênego, do którego lek jest podawany. JeÊli przypadkowo dojdzie do wynaczynienia, czyli wydostania si leku poza naczynie, mo e pojawiç si groêne powikłanie pod postacià martwicy otaczajàcych tkanek. W przypadku wystàpienia objawów miejscowych bezwzgl dnie trzeba o nich zawiadomiç piel gniark, która podłàczyła kroplówk lub która wykonuje zastrzyk, poniewa tylko szybka reakcja i podanie odpowiednich Êrodków pomo e zmniejszyç niekorzystne skutki reakcji uczuleniowej czy p kni cia naczynia krwionoênego. W przypadku wystàpienia reakcji alergicznych najcz Êciej trzeba natychmiast przerwaç podawanie leku i podaç Êrodki przeciwdziałajàce reakcji uczuleniowej. W wi kszoêci przypadków objawy ust pujà i leczenie mo na kontynuowaç. Zdarzajà si jednak tak e stany, które wymagajà intensywnego leczenia, cz sto w warunkach oddziału intensywnej opieki Reakcje alergiczne medycznej, i mogà prowadziç do wystàpienia wstrzàsu anafilaktycznego (najci szej, uogólnionej reakcji alergicznej), a w skrajnym przypadku nawet do zgonu pacjenta. Sà to zdarzenia bardzo rzadkie, ale nale y wiedzieç, e mogà one wystàpiç Objawy miejscowe

5 Objawy ogólne Objawy ogólne Cytostatyki to bardzo silne leki, ale siła ich działania to cz sto broƒ obosieczna. Skutecznie walczà z komórkami nowotworowymi, przy okazji niszczàc zdrowe, prawidłowo rozwijajàce si komórki organizmu. To cena, jakà płacimy za ich skutecznoêç. W przebiegu leczenia mogà pojawiç si zatem objawy ogólne, zwiàzane z oddziaływaniem cytostatyków na cały organizm i ka dà jego komórk, a tak e z pojawieniem si innych skutków ubocznych terapii. Złe samopoczucie, uczucie zm czenia i osłabienie to tylko niektóre z nich. Choç biologiczne mechanizmy le àce u ich podło a nie do koƒca sà poznane, uwa a si, e znaczàcà rol mogà odgrywaç takie czynniki, jak poziom odczuwanego bólu, niedokrwistoêç, niedobory ywieniowe, nudnoêci i wymioty, stres emocjonalny, depresja, brak wysiłku fi zycznego, zaburzenia snu czy inne współistniejàce choroby. Objawy te, uznawane przez wielu pacjentów za bardzo dokuczliwe, nie zawsze sà wyraênie zauwa alne dla otoczenia. Czasami nawet sam pacjent nie zgłasza ich swojemu lekarzowi i lekcewa y ich wpływ na codzienne funkcjonowanie, zapominajàc o tym, e wiele z tych objawów mo na skutecznie leczyç poprzez wpływ na czynniki je wywołujàce. I tak np. udowodniono, e umiarkowany wysiłek fi zyczny czy zastosowanie leków wspomagajàcych Warto przy okazji wspomnieç, e ogromny wpływ na nasze ogólne samopoczucie wywiera sfera psychiczna i nasz indywidualnie wypracowany sposób radzenia sobie w sytuacjach stresowych, do których niewàtpliwie nale y choroba nowotworowa. Ju dawno dowiedziono, e emocje, zwłaszcza te negatywne, silnie oddziałujà na organizm człowieka i mogà w znacznym stopniu wpływaç na przebieg choroby i skutecznoêç leczenia. To naturalne, e odczuwasz silne emocje (l k, złoêç, bunt) w tym jak e trudnym okresie walki z chorobà, ale musisz nauczyç si sobie z nimi radziç i nie tłumiç ich w sobie. Ka dy sposób, by pozwoliç im wydostaç si na zewnàtrz, b dzie dobry: rozmowa z przyjacielem, a nawet zupełnie obcà osobà mo e przynieêç ulg. Dobra ksià ka i muzyka, spacer, kontakt z przyrodà pozwolà na chwil oderwaç myêli od trudnej rzeczywistoêci. A przede wszystkim myêl pozytywnie i pami taj, e rak to nie wyrok. Na wszystkich oddziałach onkologicznych jest mo liwe skontaktowanie si z psychologiem. Nie zawsze osoba taka zatrudniona jest w samym szpitalu czy przychodni, ale zawsze lekarz lub piel gniarka udzieli informacji, jak trafi ç na konsultacj, spotkanie czy nawet terapi. Bardzo dobrym pomysłem na radzenie sobie z chorobà jest nawiàzanie kontaktu ze stowarzyszeniem zrzeszajàcym chorych na nowotwór. Sà to organizacje pacjentów chorych na jeden rodzaj schorzenia lub w ogóle chorych na jakiê nowotwór. hematopoez, czyli proces tworzenia krwinek czerwonych sà bardzo skuteczne w walce z uczuciem zm czenia i osłabienia u pacjentów cierpiàcych na chorob nowotworowà. W proces leczenia powinni byç zaanga owani równie członkowie rodziny, inne bliskie osoby czy opiekunowie Objawy ogólne

6 Zmiany zapalne w jamie ustnej Jama ustna pod wzgl dem anatomicznym to pierwszy odcinek przewodu pokarmowego. Wn trze jamy ustnej pokryte jest błonà Êluzowà, która jest bardzo wra liwa na działanie cytostatyków i dlatego właênie tam cz sto rozwijajà si zmiany zwiàzane z ich podaniem. Sà to najcz Êciej bolesne zmiany zapalne w postaci zaczerwienienia, obrz ku oraz nad erek Zmiany zapalne w jamie ustnej czasami sà po chemioterapii tak bardzo nasilone, e wymagajà zastosowania leczenia, w tym równie leków przeciwbólowych, niekiedy nawet silnie działajàcych. Ogromne znaczenie majà jednak działania profi laktyczne, majàce na celu zmniejszenie ryzyka rozwoju zmian zapalnych lub złagodzenie ich nasilenia. Zmiany zapalne w jamie ustnej (powierzchniowe uszkodzenie błony Êluzowej) i owrzodzeƒ z tendencjà do krwawienia. Post powanie profi laktyczne lub łagodzàce zmiany zapalne w jamie ustnej: Zmiany zapalne sà cz sto bardzo nasilone i znacznie utrudniajà utrzymanie właêciwej właêciwa higiena jamy ustnej myj z by kilka razy dziennie, delikatnymi higieny jamy ustnej (mycie z bów sprawia du y ból), jak i spo ywanie pokarmów, a nawet ruchami, u ywaj szczoteczki do z bów z mi kkim włosiem, cz sto jà wyparzaj mówienie. U pacjentów z odpornoêcià obni onà wskutek zmniejszenia liczby białych i zmieniaj co kilka tygodni krwinek mo e dojêç do rozwoju powa nych infekcji bakteryjnych i grzybiczych nie tylko unikanie kwaênych, pikantnych i goràcych pokarmów, które mogà podra niç błon Êluzowà jamy ustnej w obr bie jamy ustnej, ale tak e gardła i przełyku. Przed włàczeniem chemioterapii lekarz zaprzestanie palenia i picia alkoholu powinien oceniç stan jamy ustnej pacjenta i zebraç dokładny wywiad w celu identyfi kacji właêciwie skomponowana dieta (białko, witaminy, płyny) czynników ryzyka, zwi kszajàcych prawdopodobieƒstwo rozwoju zmian zapalnych w jamie u ywanie balsamów do ust, płukanie jamy ustnej płynami o działaniu ustnej w przebiegu chemioterapii. Przed rozpocz ciem chemioterapii konieczne mo e byç łagodzàcym i leczniczym pilne leczenie stomatologiczne. czasami ulg przynosi ssanie kostek lodu lub zamro onych kostek ananasa czy zamro onego soku owocowego Do czynników ryzyka zmian zapalnych w jamie ustnej nale y m. in.: współwyst powanie innych chorób jamy ustnej, w tym zaniedbane, Niekiedy konieczne jest stosowanie nie tylko powszechnie dost pnych Êrodków łagodzàcych nieleczone z by dolegliwoêci, jak szałwia, rumianek, tantum verde czy boraks z glicerynà, ale tak e leczàcych êle dopasowana proteza infekcj wywołanà przez bakterie lub grzyby. O tym, czy konieczne jest wprowadzenie do leczenia zaburzenia od ywiania palenie tytoniu antybiotyku przeciwbakteryjnego czy leku przeciwgrzybiczego zawsze decyduje lekarz. Ale eby nadu ywanie alkoholu mógł to zrobiç, pacjent powinien bezwzgl dnie powiedzieç o niepokojàcych objawach Zmiany zapalne w jamie ustnej

7 NudnoÊci i wymioty NudnoÊci i wymioty Cz sto spotykane i bardzo dokuczliwe w czasie i po chemioterapii sà nudnoêci i wymioty. Poczàtek, czas trwania i ich nasilenie zale à od rodzaju cytostatyku, drogi i cz stotliwoêci jego podania. Objawy te mogà pojawiç si ju w trakcie podawania leku, bezpoêrednio po lub nawet przez kilka dni po leczeniu. Równie tutaj wa nà rol odgrywa sfera emocjonalna i nastawienie psychiczne pacjenta, czasami bowiem mogà wystàpiç tzw. wymioty Istniejà proste sposoby, których znajomoêç mo e okazaç si niezwykle pomocna w łagodzeniu objawów, nale à do nich: wyprzedzajàce, czyli takie, które pojawiajà si jeszcze przed podaniem leku wskutek unikanie smaków i zapachów oraz innych bodêców mogàcych nasiliç nudnoêci zadziałania innych bodêców natury zmysłowo-emocjonalnej, takich jak widok gabinetu i odruchy wymiotne ka dy chory stopniowo sam wypracowuje sobie własny zabiegowego czy zapach szpitala. W celu zmniejszenia nasilenia tych nieprzyjemnych sposób tolerowania chemioterapii i wie, jakie okolicznoêci nasilajà niekorzystne dolegliwoêci stosuje si leki przeciwwymiotne. Zwykle podaje si je przed rozpocz ciem objawy wlewu lub przed wstrzykni ciem cytostatyku. Leki mo na podawaç wówczas do ylnie, ale zmiana nawyków ywieniowych: cz ste spo ywanie małych porcji pokarmów o temperaturze pokojowej lub wr cz tak e doustnie jako tabletki albo liofi lizat, lub doodbytniczo w postaci czopków. chłodnych unikanie potraw ci kostrawnych, pikantnych, wzdymajàcych picie małymi łykami chłodnych napojów, najlepiej niegazowanej wody mineralnej lub soków owocowych, z wyłàczeniem soku z grejpfrutów, podjadanie przecierów lub musów owocowych spo ywanie pokarmów w pozycji siedzàcej lub półsiedzàcej techniki relaksacyjne inne domowe sposoby, np. ssanie landrynek lub korzenia imbiru, picie wywaru z imbiru lub soku z kiszonej kapusty NudnoÊci i wymioty

8 Zaparcie i biegunka Innymi powikłaniami chemioterapii, równie dotyczàcymi przewodu pokarmowego, sà zaburzenia rytmu wypró nieƒ, przebiegajàce pod postacià zaparcia lub biegunki. W przypadku ich wystàpienia pomocna mo e byç modyfi kacja diety, czyli spo ywanie produktów lekkostrawnych, cz sto, ale w mniejszych iloêciach oraz wypijanie wi kszej iloêci płynów. Wskazany jest równie umiarkowany wysiłek fi zyczny. W przypadku zaparç czasem konieczne jest podanie Êrodków zmi kczajàcych stolec i przeczyszczajàcych. Skutkiem przewlekłych zaparç mo e byç ujawnienie si przykrej dolegliwoêci w postaci hemoroidów. Niekiedy wià e si to z wystàpieniem krwawienia przy wypró nieniu. Bezwzgl dnie nale y zgłosiç si wówczas do lekarza, który prostà metodà (oglàdanie i badanie palcem przez odbyt) sprawdzi, czy sà to tylko hemoroidy, czy te sytuacja wymagajàca dalszych badaƒ i wykluczenia powa nej choroby jelita grubego. Nale y pami taç, e ka dy przypadek nasilonej biegunki, trwajàcej dłu ej ni dob i nieust pujàcej po podaniu leków zapierajàcych, zagra a powa nym odwodnieniem i wystàpieniem groênych w skutkach zaburzeƒ elektrolitowych. W takim przypadku trzeba koniecznie bezzwłocznie skontaktowaç si z lekarzem prowadzàcym. Po opanowaniu biegunki powrót do normalnej diety powinien odbywaç si powoli, poprzez stopniowe jej rozszerzanie. Biegunka, zwłaszcza nasilona, mo e prowadziç do odwodnienia i zaburzeƒ elektrolitowych, wymagajàcych hospitalizacji. Towarzyszyç jej mogà: kurczowe bóle brzucha, osłabienie i zawroty głowy. W przypadku wystàpienia biegunki pomocne mo e byç unikanie nadmiaru Zaparcie i biegunka błonnika i tłuszczu w diecie, eliminacja substancji dra niàcych (ostrych przypraw, alkoholu, nikotyny), zwi kszone spo ycie klarownych płynów lub stosowanie kupowanych w aptece preparatów z dodatkiem elektrolitów. Czasami konieczne jest podanie leków zapierajàcych, które nale y stosowaç ÊciÊle według wskazaƒ lekarza Zaparcie i biegunka

9 Krew i układ krwiotwórczy Szpik kostny jest głównym êródłem najwa niejszych komórek krwi: krwinek białych (leukocytów, a wêród nich najliczniej wyst pujàcych tzw. granulocytów oboj tnochłonnych neutrocytów), krwinek czerwonych (erytrocytów) i płytek krwi (trombocytów). Procesy rozmna ania si tych komórek cechujà si niezwykłà intensywnoêcià, a przez to szpik kostny jest bardzo wra liwy na działanie cytostatyków. Dlatego te w czasie chemioterapii bardzo cz sto dochodzi do uszkodzenia szpiku kostnego (tzw. mielosupresji), a w konsekwencji do zahamowania produkcji wszystkich rodzajów krwinek i wystàpienia ci kich powikłaƒ. Objawy niedokrwistoêci: uczucie osłabienia i zm czenia sennoêç, apatia dusznoêç bóle w klatce piersiowej bóle i zawroty głowy kołatanie i przyêpieszona czynnoêç serca bladoêç powłok skórnych szumy w uszach mroczki przed oczami skłonnoêç do omdleƒ Pojawienie si któregokolwiek z objawów niedokrwistoêci wymaga pilnego kontaktu z lekarzem prowadzàcym i wykonania podstawowego badania krwi, jakim jest morfologia. Krew i układ krwiotwórczy NiedokrwistoÊç Innym powikłaniem chemioterapii bezpoêrednio zwiàzanym z uszkodzeniem szpiku kostnego jest obni enie liczby krwinek czerwonych i hemoglobiny (barwnika odpowiedzialnego za transport tlenu do wszystkich komórek organizmu), co prowadzi do rozwoju niedokrwistoêci. NiedokrwistoÊç, obok neutropenii, jest jednym z najcz stszych powikłaƒ chemioterapii, a jej objawy mogà byç bardzo dokuczliwe dla pacjenta. Czasami, przy znacznym niedoborze krwinek czerwonych, mo e zachodziç koniecznoêç wykonania transfuzji, czyli przetoczenia gotowego koncentratu krwinek czerwonych. Istniejà równie leki, które stymulujà proces powstawania krwinek czerwonych w szpiku kostnym. Proces ten nosi nazw erytropoezy, a czynnikiem odpowiedzialnym za jego prawidłowy przebieg jest erytropoetyna. Dzi ki osiàgni ciom współczesnej medycyny erytropoetyna jest ju dost pna w formie leku i mo e byç z dobrym skutkiem stosowana u pacjentów z niedokrwistoêcià ró nego pochodzenia. Niekiedy mo e tak e byç stosowana u chorych na nowotwory i poddawanych chemioterapii. O zastosowaniu erytropoetyny decyduje zawsze onkolog prowadzàcy chemioterapi po wykonaniu niezb dnych badaƒ Krew i układ krwiotwórczy

10 Krew i układ krwiotwórczy Trombocytopenia MałopłytkowoÊç, czyli zmniejszenie liczby krwinek płytkowych (tzw. płytek krwi, trombocytów) Bardzo wa ne sà równie wszelkie działania profi laktyczne, które majà na celu zapobieganie pojawieniu si groênych i trudnych do opanowania krwawieƒ. jest jeszcze jednym cz stym powikłaniem chemioterapii. W organizmie człowieka płytki krwi odpowiadajà przede wszystkim za prawidłowe procesy krzepni cia. Nale y do nich m.in.: Zmniejszenie liczby płytek mo e prowadziç do wystàpienia krwawienia z nosa, dziàseł, u ywanie szczoteczki do z bów o mi kkim włosiu przewodu pokarmowego (fusowate wymioty i smoliste stolce), dróg rodnych, układu ostro ne wydmuchiwanie nosa moczowego (krew w moczu). Mo e tak e pojawiç si krwawienie do innych narzàdów uwa ne operowanie ostrymi przedmiotami zabezpieczenie wszystkich ostrych kantów i kraw dzi w najbli szym otoczeniu, wewn trznych, co mo e mieç czasami bardzo gwałtowny przebieg i zagra aç yciu by zapobiec przypadkowemu urazowi chorego, np. w przypadku krwawienia do mózgu, którego objawy alarmujàce to nagły, o ile to mo liwe, zaprzestanie stosowania innych leków zmniejszajàcych silny ból głowy z towarzyszàcymi wymiotami, utrata przytomnoêci, zaburzenie równowagi. krzepliwoêç krwi, np. popularnej aspiryny; jeêli z jakiegoê powodu leki obni ajàce Na skórze i błonach Êluzowych bardzo łatwo powstajà siniaki i wybroczyny. krzepliwoêç stosowane sà stale, koniecznie trzeba powiedzieç o tym onkologowi planujàcemu i nadzorujàcemu chemioterapi mo liwe, e b dzie konieczne JeÊli zauwa ysz u siebie któryê z wymienionych objawów małopłytkowoêci, cz stsze kontrolowanie wskaêników krzepni cia lub zmiana sposobu dawkowania poinformuj o tym swojego lekarza. Zaleci on odpowiednie leki, a czasami tych leków konieczne mo e byç przetoczenie gotowego koncentratu krwinek płytkowych. JeÊli chemioterapia prowadzona jest w trybie ambulatoryjnym, a w nocy lub w dzieƒ Êwiàteczny nie ma mo liwoêci porozumienia si z personelem oêrodka onkologicznego, nale y bezwzgl dnie zgłosiç si do najbli szego szpitala, aby uzyskaç pomoc doraênie. W przypadku wystàpienia trombocytopenii lekarz po wykonaniu podstawowych badaƒ b dzie mógł oceniç stopieƒ zagro enia i zdecydowaç o rozpocz ciu odpowiedniego leczenia objawowego Krew i układ krwiotwórczy

11 Krew i układ krwiotwórczy Neutropenia Białe krwinki, a zwłaszcza najliczniejsze z nich neutrocyty, to główny or organizmu w walce unikanie du ych skupisk ludzkich i kontaktu z osobami chorymi z zaka eniami. Dzi ki badaniu krwi lekarz mo e w łatwy sposób okreêliç liczb białych dbanie o właêciwie skomponowanà i zbilansowanà diet uwzgl dniajàcà krwinek. Prawidłowe wartoêci to /ml. Obni enie liczby neutrocytów we krwi to wszystkie grupy produktów, w tym warzywa i owoce oraz witaminy i mikroelementy tzw. neutropenia, która nale y do najcz stszych i najbardziej niebezpiecznych powikłaƒ unikanie nadmiernego przem czenia i stresu chemioterapii. Ka da sytuacja, w której dochodzi do zmniejszenia liczby krà àcych wskazany jest umiarkowany wysiłek fi zyczny spacery, uprawianie niezbyt neutrocytów, b dzie zwi kszaç podatnoêç na ró ne infekcje. Bezbronny organizm staje si forsownych sportów łatwym celem dla niezliczonej iloêci drobnoustrojów znajdujàcych si w otoczeniu przede unikanie papierosów i alkoholu wszystkim bakterii i grzybów. Zdrowy organizm radzi sobie z nimi bez wi kszego problemu, a jeêli nawet dojdzie do rozwoju choroby, cz sto ma ona łagodny przebieg. U osób Stwierdzenie neutropenii w badaniu krwi wykonanym bezpoêrednio przed planowanym z obni onà odpornoêcià, w tym tak e wskutek chemioterapii, nawet najbardziej błaha kolejnym kursem chemioterapii najcz Êciej powoduje koniecznoêç odroczenia terminu infekcja mo e okazaç si bardzo groêna w skutkach. Konsekwencjà neutropenii mo e byç chemioterapii. Cz sto zapada decyzja o podaniu tzw. czynnika wzrostu neutrofi lów, tak e opóênienie lub niepodanie pełnej dawki chemioterapii w zaplanowanym czasie. który przyspieszy powrót prawidłowej liczby komórek krwi. Chorzy, u których stwierdzono niedobór neutrocytów w czasie chemioterapii, po kolejnym kursie mogà otrzymaç czynnik Niezmiernie wa ne jest przestrzeganie kilku podstawowych zasad: wzrostu neutrofi lów zapobiegajàcy temu powikłaniu. Decyzj o takim post powaniu zawsze utrzymanie wysokiego poziomu higieny osobistej (cz ste mycie ràk przed podejmuje onkolog planujàcy chemioterapi i to on wybiera odpowiedni rodzaj i dawk jedzeniem, bezwzgl dnie po wyjêciu z toalety) i otoczenia (sprzàtanie) leku. Istniejà leki cytostatyczne, o których wiadomo, e podawane same lub w połàczeniu unikanie skaleczeƒ i najdrobniejszych nawet zranieƒ, ostro ne obchodzenie si z innymi chemioterapeutykami bardzo cz sto powodujà drastyczne obni enie liczby białych z ostrymi przedmiotami, jak no yczki, no e czy igły; w razie uszkodzenia krwinek. Zdarza si, e nawet po pierwszym podaniu takiego kursu chemioterapii chory powierzchni skóry nale y umyç to miejsce ciepłà wodà i mydłem oraz zastosowaç Êrodek odka ajàcy otrzymuje czynnik wzrostu neutrofi lów przyspieszajàcy odrodzenie si białych krwinek, aby korzystanie z r kawic ochronnych podczas prac domowych zmniejszyç neutropeni lub zapobiec wystàpieniu tak zwanej goràczki neutropenicznej Krew i układ krwiotwórczy

12 Âwiàd skóry Wysypka i Êwiàd skóry to cz ste niepo àdane objawy zwiàzane z chemioterapià. Âwiàd mo e byç nierzadko bardzo dokuczliwy i prowadziç do uszkodzenia naskórka wskutek Goràczka neutropeniczna W przebiegu neutropenii mo e dojêç do wystàpienia tzw. goràczki neutropenicznej. Jest to bardzo groêny objaw, choç nie zawsze udaje si ustaliç, co le y u jego podło a. W ka dym przypadku pojawienia si goràczki powy ej 38 C u chorego przyjmujàcego chemioterapi nale y pilnie skontaktowaç si z lekarzem prowadzàcym. intensywnego drapania i zaburzaç nocny wypoczynek. Celem ustalenia przyczyny i oceny nasilenia Êwiàdu bierze si pod uwag równie inne czynniki, takie jak choroby współistniejàce, pobierane leki, stosowane kosmetyki i nawyki higieniczne oraz stan od ywienia i nawodnienia pacjenta. Zapobieganie temu dokuczliwemu objawowi polega na unikaniu stosowania perfumowanych kosmetyków (kremów, pudrów, balsamów itp.) i u ywaniu zamiast nich preparatów hipoalergicznych, czyli nie uczulajàcych. Nale y dbaç o właêciwe nawil enie powietrza i utrzymywanie nieco ni szej ni zwykle temperatury w pomieszczeniach, w których przebywa chory. Czasem konieczne mo e byç miejscowe Krew i układ krwiotwórczy stosowanie Êrodków działajàcych łagodnie znieczulajàco i emolientów. W szczególnych DziÊ ju na szcz Êcie takim chorym mo na skutecznie pomagaç. Dost pne sà bowiem przypadkach konieczne bywa podawanie choremu leków zmniejszajàcych dolegliwoêci. zarówno odpowiednie antybiotyki, jak i wspomniane ju czynniki wzrostu neutrofi lów, które przyspieszajà odnow szpiku kostnego i stymulujà produkcj neutrocytów. Dzi ki ich stosowaniu skraca si czas trwania ci kiej neutropenii i towarzyszàcej jej infekcji przebiegajàcej z goràczkà. Zapobieganie neutropenii, a tak e leczenie neutropenii pozwala zachowaç właêciwy rytm chemioterapii, czyli utrzymaç stałe przerwy pomi dzy kolejnymi kursami, co ma korzystny wpływ na efekt leczenia przeciwnowotworowego Âwiàd skóry

13 Zaburzenia płodnoêci U kobiet leczenie cytostatykami prowadziç mo e do wystàpienia zaburzeƒ cyklu miesiàczkowego i niepłodnoêci (trwałej lub przejêciowej), gdy leki te wpływajà toksycznie na jajniki. Czasami dojêç mo e do zatrzymania si miesiàczki. Mimo wszystko istnieje jednak pewne ryzyko zajêcia w cià w trakcie leczenia cytostatykami. Niektóre z leków cytostatycznych stosowanych w chemioterapii nowotworów mogà prowadziç do niepłodnoêci u m czyzn (czasowej lub trwałej). Jest to spowodowane toksycznym wpływem cytostatyków na proces produkcji plemników. Czasami (zwłaszcza na poczàtku terapii) płodnoêç mo e byç jeszcze zachowana. Istnieje wówczas ryzyko zapłodnienia partnerki, uszkodzenia płodu i urodzenia dziecka z wadami rozwojowymi. Cytostatyki mogà uszkadzaç płód i prowadziç do powstania wad rozwojowych, dlatego nale y w czasie ich przyjmowania, a tak e jeszcze przez jakiê czas po zakoƒczeniu chemioterapii, stosowaç skuteczne Êrodki antykoncepcyjne. Niektóre kobiety, nawet bardzo młode, podczas chemioterapii mogà doêwiadczaç objawów charakterystycznych dla okresu przekwitania, czyli menopauzy. Jest to zwiàzane M czyêni poddani chemioterapii nie powinni planowaç prokreacji w czasie leczenia, jak i bezpoêrednio po jego zakoƒczeniu. Mo na rozwa yç oddanie nasienia do tzw. banku nasienia jeszcze przed rozpocz ciem leczenia, co umo liwia prokreacj w póêniejszym czasie, nawet wówczas, jeêli wskutek leczenia cytostatykami m czyzna staje si bezpłodny. z zaburzeniami hormonalnymi spowodowanymi uszkodzeniem jajników głównego êródła hormonów płciowych u kobiety. Do objawów tych, oprócz nieregularnych miesiàczek, nale à uderzenia goràca oraz nadmierna suchoêç skóry i błon Êluzowych. Mo na i warto poprosiç wówczas lekarza o przepisanie Êrodków łagodzàcych te nieprzyjemne dolegliwoêci. Zaburzenia płodnoêci Nale y pami taç, e chore na raka piersi, jajnika czy macicy nie powinny bez porozumienia z onkologiem przyjmowaç w takiej sytuacji leków hormonalnych Zaburzenia płodnoêci

14 Wypadanie włosów Skóra i jej przydatki, czyli włosy, paznokcie to tkanka zbudowana z komórek ulegajàcych intensywnym podziałom, które charakteryzujà si du à wra liwoêcià na toksyczne działanie cytostatyków. Do najcz stszych powikłaƒ chemioterapii nale y wypadanie włosów, cz sto prowadzàce do wyłysienia. Niektóre cytostatyki powodujà jedynie osłabienie i przerzedzenie włosów. Proces ten dotyczy nie tylko włosów na skórze głowy, ale tak e innych rejonów ciała: rz s, włosów łuku brwiowego czy włosów łonowych. W trakcie samego leczenia warto szczególnie dbaç o skór głowy i włosy: u ywaç łagodnych szamponów i mi kkich szczotek unikaç silnie działajàcych zabiegów fryzjerskich (ondulacja, farbowanie, prostowanie) suszyç włosy w naturalny sposób lub za pomocà suszarki, ale nieco chłodniejszym strumieniem powietrza Wypadanie włosów Na głow mo na zakładaç ró ne twarzowe apaszki, chustki, opaski albo turbany. Czasem Jest to te objaw, który przez pacjentów, a zwłaszcza kobiety, postrzegany jest jako najbardziej warto te skorzystaç z fachowej pomocy kosmetyczki, która doradzi nam, jak korzystnie si dokuczliwy, przede wszystkim ze wzgl dów estetycznych. Włosy sà przecie uznawane za umalowaç i zamaskowaç w ten sposób brak rz s lub brwi. Po zakoƒczonym leczeniu, i tylko nieodzowny atrybut kobiecoêci, a fakt ich utraty jest du ym wyzwaniem dla kobiety chorujàcej po konsultacji z lekarzem, mo na rozwa yç zastosowanie preparatów witaminowych, które na nowotwór. Na szcz Êcie jest to objaw całkowicie odwracalny, po zakoƒczonym leczeniu korzystnie wpłynà na proces odrastania włosów. włosy odrastajà, cz sto nawet bujniejsze i silniejsze ni przed leczeniem. Wypadanie włosów mo e byç poprzedzone nieprzyjemnymi objawami w postaci mrowienia Niestety, nie istnieje adna skuteczna metoda zapobiegania wystàpieniu tego jak e przykrego i bolesnoêci skóry głowy, a sama skóra mo e si łatwiej przesuszaç i sw dzieç. Warto wtedy dla wi kszoêci pacjentów objawu. Warto jednak przygotowaç si do tego, pami tajàc, e zaopatrzyç si w łagodnie działajàce Êrodki przeciwbólowe, a do miejscowej piel gnacji dyskomfort jest tylko czasowy. Jeszcze przed rozpocz ciem leczenia mo na zaopatrzyç stosowaç kremy i balsamy nawil ajàce. si w peruk, która podlega refundacji przez NFZ. Peruk takà mo na nawet wykonaç z własnych włosów, zwłaszcza e ich obci cie przed leczeniem jest jak najbardziej godne polecenia z wielu wzgl dów: ułatwia to ich póêniejszà piel gnacj, a tak e pozwala stopniowo przyzwyczaiç si osobie chorej i jej najbli szemu otoczeniu do nowego wizerunku Wypadanie włosów

15 Zespół r ka-stopa Niektóre z cytostatyków mogà powodowaç wystàpienie objawu o dziwnie brzmiàcej nazwie Znacznie nasilone objawy zespołu r ka-stopa mogà byç czasem powodem przerwania r ka-stopa. Jego cechà charakterystycznà jest pojawienie si zmian rumieniowych cyklu chemioterapii. W przypadku mniej nasilonych zmian skórnych mo na spróbowaç i obrz ku na dłoni i podeszwowej powierzchni stopy, a czasem tak e pod pachami, metod przyspieszajàcych ich gojenie i zmniejszajàcych dyskomfort zwiàzany z nadmiernà w okolicy pachwin i krocza oraz w fałdach skórnych pod piersiami. Powy szym objawom suchoêcià, np. podawanie preparatów witaminy B6 czy stosowanie emolientów, czyli mo e towarzyszyç suchoêç skóry i uczucie mrowienia, a nawet bólu. W ci szej postaci na Êrodków nawil ajàcych, natłuszczajàcych i zmi kczajàcych skór. skórze mo e dojêç do rozwoju p cherzy lub p kni ç, które z kolei mogà staç si wrotami zaka enia. W łagodzeniu objawów zespołu r ka-stopa, a tak e w jego profilaktyce pomocne mogà okazaç si poni sze wskazówki. W miar mo liwoêci nale y unikaç: czynnoêci i sytuacji, w których dochodzi do nadmiernego obcià ania niektórych szczególnie nara onych na wystàpienie zmian okolic ciała (uprawianie joggingu, praca w ogródku, krzy owanie nóg, opieranie si na łokciach, zmywanie w ciepłej wodzie, nadmierna aktywnoêç dłoni szydełkowanie, robienie na drutach, pisanie na klawiaturze, gra na pianinie) zakładania zbyt ciasnego obuwia i obcisłych, dra niàcych rzeczy spo ywania goràcych posiłków i napojów, goràcej kàpieli lub prysznica w przypadku przyjmowania do ylnie leku, który mo e spowodowaç zespół r ka-stopa pomaga czasem trzymanie w dłoniach w czasie trwania wlewu cytostatyku chłodnego przedmiotu (zamro ony wkład do turystycznej lodówki zawini ty w mi kkà tkanin ) czy opieranie stóp o taki przedmiot Zespół r ka-stopa Zespół r ka-stopa sytuacji, w których dochodzi do rozszerzenia naczyƒ krwionoênych: opalania si,

16 Obwodowa neuropatia Pod tym poj ciem kryje si inne mo liwe powikłanie chemioterapii, przebiegajàce pod postacià dr twienia, mrowienia lub piekàcego bólu palców ràk i stóp. JeÊli chemioterapia jest kontynuowana, objawy te mogà ulec nasileniu, a dodatkowo mogà wystàpiç zaburzenia czucia, wibracji i temperatury oraz osłabienie siły mi Êniowej i zniesienie odruchów neurologicznych. W zaawansowanym stadium mogà pojawiç si zaburzenia chodu i równowagi, trudnoêci z wykonywaniem precyzyjnych ruchów, niezgrabnoêç, omdlenia i upadki. Niektóre stany i choroby współistniejàce lub przebyte mogà zwi kszaç ryzyko wystàpienia objawów neuropatii obwodowej, np. cukrzyca, zaka enie wirusem HIV, niedobory witamin, alkoholizm, stosowanie innych leków działajàcych toksycznie na układ nerwowy. JeÊli ju pojawià si objawy neuropatii obwodowej, nale y pami taç o pewnych prostych zasadach post powania w yciu codziennym. Zadbaç nale y o: zachowanie szczególnej ostro noêci w kontakcie z goràcymi, bardzo zimnymi lub ostrymi przedmiotami zainstalowanie odpowiedniego oêwietlenia oraz por czy ostro ne chodzenie zachowanie uwa nej kontroli wzrokowej przy wykonywaniu ró nych czynnoêci, zwłaszcza podczas chwytania przedmiotów (zmysł dotyku mo e byç zaburzony) obicie lub zabezpieczenie ostrych kantów mebli i sprz tów domowych u ywanie r kawic ochronnych podczas wykonywania prac domowych noszenie wygodnego, stabilnego obuwia na płaskim obcasie Obwodowa neuropatia W przypadku nasilonych objawów polineuropatii obwodowej konieczne bywa stosowanie odpowiednich leków pomagajàcych w regeneracji nerwów. O wszelkich niepokojàcych objawach trzeba niezwłocznie poinformowaç swojego onkologa, aby w razie potrzeby mógł zmieniç dawk podawanego leku, zwi kszyç odst py mi dzy kolejnymi kursami chemioterapii lub rozpoczàç leczenie wspomagajàce Obwodowa neuropatia

17 Nadwra liwoêç na Êwiatło słoneczne Podsumowanie Nadwra liwoêç na Êwiatło słoneczne Niektóre cytostatyki mogà spowodowaç wi kszà wra liwoêç skóry na promienie Celem niniejszego opracowania było przedstawienie mo liwych powikłaƒ słoneczne, dlatego niezmiernie wa ne jest unikanie zbyt długiego przebywania na chemioterapii i sposobów radzenia sobie z nimi przy pomocy leków lub innych słoƒcu i stosowanie preparatów ochronnych z wysokimi fi ltrami. Nie mo na zapominaç niefarmakologicznych metod post powania. Musisz jednak pami taç, e wszelkie o skórze głowy, zwłaszcza w sytuacji, gdy wypadajà włosy. Warto korzystaç z ró nych działania powinny byç zawsze dobrane indywidualnie dla Ciebie, odpowiadaç nakryç głowy. Twoim oczekiwaniom i potrzebom. W zło onym, wieloetapowym procesie leczenia ka dego pacjenta z chorobà nowotworowà niezwykle istotne jest nawiàzanie dobrej relacji lekarz-pacjent, co gwarantuje owocnà współprac w trudnej walce z chorobà i osiàgni cie zamierzonego celu: pokonanie nowotworu. Elementem dobrej współpracy jest edukacja pacjenta dotyczàca zasad leczenia przeciwnowotworowego i wystàpienia jego mo liwych powikłaƒ. Dzi ki temu b dàc Êwiadomy zagro eƒ zachowasz czujnoêç i w por zwrócisz si o fachowà pomoc

18 Słowniczek Chemioterapia jedna z metod leczenia choroby nowotworowej; polega na podawaniu silnie działajàcych leków cytostatyków, zwykle w czasie jednego kursu/ cyklu chemioterapii stosuje si kilka ró nych cytostatyków; chemioterapia mo e byç jedynà metodà leczenia choroby nowotworowej lub byç uzupełnieniem radioterapii i leczenia chirurgicznego Cytostatyki naturalne lub syntetyczne leki, które działajà toksycznie na komórki nowotworowe (niszczà je całkowicie lub hamujà ich namna anie) i sà stosowane w chemioterapii chorób nowotworowych Emolienty Êrodki nawil ajàce, natłuszczajàce i zmi kczajàce skór, najcz Êciej stosowane w chorobach skóry przebiegajàcych z jej nadmiernà suchoêcià Erytrocyt krwinka czerwona, jeden z podstawowych składników krwi, jego główna funkcja polega na transportowaniu tlenu i dwutlenku w gla Erytropoetyna hormon, którego głównà funkcjà jest stymulacja procesu erytropoezy w szpiku kostnym Erytropoeza produkcja erytrocytów w szpiku kostnym Goràczka neutropeniczna goràczka, która pojawia si w przebiegu neutropenii, zwiàzana jest najcz Êciej z rozwijajàcym si zaka eniem Hemoglobina czerwony barwnik krwi, składnik erytrocytu, odpowiada za transport tlenu i dwutlenku w gla do i z komórek Hematopoeza krwiotworzenie, proces wytwarzania komórek krwi zachodzàcy przede wszystkim w szpiku kostnym Leukocyt krwinka biała, jeden z podstawowych składników krwi; odpowiada za odpornoêç organizmu (ochrona przed zaka eniami); leukocyty dzielà si na limfocyty, monocyty, neutrocyty, bazocyty i eozynocyty MałopłytkowoÊç zmniejszenie liczby trombocytów (płytek krwi) we krwi Neuropatia obwodowa choroba nerwów obwodowych (unerwiajàcych przede wszystkim koƒczyny górne i dolne); najcz Êciej zwiàzana z uszkodzeniem lub procesem zapalnym; przebiega z objawami bólu, dr twienia, mrowienia, uczucia palenia i osłabienia koƒczyn Neutrocyt neutrofi l, granulocyt oboj tnochłonny, składnik krwi i element układu odpornoêciowego; nale y do leukocytów; jego podstawowa funkcja to ochrona przed zaka eniem bakteryjnym Neutropenia zmniejszenie liczby neutrocytów we krwi; mo e prowadziç do rozwoju ci kich zaka eƒ bakteryjnych 38 39

19

20 SPONSOR PROJEKTU EDUKACYJNEGO

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE

Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Rozdzia³ 1 ROZPOZNANIE Dolegliwoœci i objawy Co siê ze mn¹ dzieje? Co mo e wskazywaæ na problem z tarczyc¹? Prawdê mówi¹c, trudno to jednoznacznie stwierdziæ. Niektórzy pacjenci czuj¹ siê zmêczeni i przygnêbieni,

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel

KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA. Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel KODEKS ZDROWEGO ŻYCIA Scenariusz i rysunki Szarlota Pawel Europejski kodeks walki z rakiem I. Prowadzàc zdrowy styl ycia, mo na poprawiç ogólny stan zdrowia i zapobiec wielu zgonom z powodu nowotworów

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego WP i NoZ AM w Lublinie, p.o. kierownika Zakładu: Prof. dr hab. n.

Bardziej szczegółowo

UŻYTECZNA RADA: miej w bagażu choćby plastikowy nożyk do obierania owoców.

UŻYTECZNA RADA: miej w bagażu choćby plastikowy nożyk do obierania owoców. Owoce i warzywa należy spożywać kilka razy dziennie. Trzeba jednak pamiętać, aby były odpowiednio przygotowane! Po pierwsze, dobrze je umyj. Po drugie, samodzielnie obierz ze skóry lub łupiny nie kupuj

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy

Aktywność fizyczna CEL/42/07/09. Aktywność fizyczna. Schemat postępowania w cukrzycy CEL/42/07/09 Aktywność fizyczna Schemat postępowania w cukrzycy Aktywność fizyczna Ćwiczenia i gimnastyka są korzystne dla każdego, a w szczególności dla osób chorych na cukrzycę. Regularny ruch pomaga

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5

Spis treści. Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Wlosy04.qxd 4/7/07 1:33 PM Page 5 Spis treści Włosy nie muszą wypadać.............................. 7 Biologia włosów...................................... 10 Skóra i w³osy.....................................

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Poradnik dla. pacjentów, którym lekarz zaleci. leczenie preparatem CLEXANE

Poradnik dla. pacjentów, którym lekarz zaleci. leczenie preparatem CLEXANE Poradnik dla pacjentów, którym lekarz zaleci leczenie preparatem CLEXANE CO TO JEST CLEXANE? jest jednym z leków przeciwzakrzepowych stosowanych w celu zmniejszenia ryzyka wystàpienia zakrzepów we krwi.

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka

Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka MODUŁ II LEKCJA 4 Temat: Rośliny i zwierzęta jako źródło zagrożeń dla zdrowia człowieka Formy realizacji: œcie ka miêdzyprzedmiotowa. Cele szczegółowe: uzupe³nienie i usystematyzowanie wiadomoœci dotycz¹cych

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin

Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi z przerzutami rady dla pacjentek i ich rodzin Rozsiany rak piersi oznacza, że komórki rakowe z pierwotnego guza rozprzestrzeniły się na inne części ciała. Te komórki rakowe tworzą nowe

Bardziej szczegółowo

Umowy Dodatkowe. Przewodnik Ubezpieczonego

Umowy Dodatkowe. Przewodnik Ubezpieczonego Umowy Dodatkowe Przewodnik Ubezpieczonego Umowy dodatkowe sà uzupe nieniem umowy ubezpieczenia na ycie. Za cz sto niewielkà sk adk mo esz otrzymaç dodatkowà ochron. Dzi ki temu Twoja umowa ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu

instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu P O L S K A instrukcja obs³ugi EPI NO Libra Zestaw do æwiczeñ przepony miednicy skutecznoœæ potwierdzona klinicznie Dziêkujemy za wybór naszego produktu created & made in Germany Opis produktu Zestaw do

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW POMOCNE W ŁAGODZENIU OBJAWÓW W TRAKCIE I PO CHEMIOTERAPII

WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW POMOCNE W ŁAGODZENIU OBJAWÓW W TRAKCIE I PO CHEMIOTERAPII WSKAZÓWKI DLA PACJENTÓW POMOCNE W ŁAGODZENIU OBJAWÓW W TRAKCIE I PO CHEMIOTERAPII Zmiany zapalne w jamie ustnej, to najczęściej bolesne zaczerwienienia, nadżerki lub obrzęk. Znacznie utrudniają spożywanie

Bardziej szczegółowo

7 Oparzenia termiczne

7 Oparzenia termiczne 7 Oparzenia termiczne Nastêpstwa i zagro enia... 162 Jak oparzenie penetruje w g³¹b skóry?.... 163 Zagro enia przy rozleg³ych oparzeniach.... 164 Kiedy nale y iœæ do lekarza?... 164 Preparaty naturalne

Bardziej szczegółowo

Temat: Bakterie i wirusy podstępne zagrożenie

Temat: Bakterie i wirusy podstępne zagrożenie LEKCJA 5 Temat: Bakterie i wirusy podstępne zagrożenie Są wszechobecne. Unoszą się w powietrzu, którym oddychamy, znajdują się na przedmiotach, które dotykamy. Mikroorganizmy jedne niezbędne do prawidłowego

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie podczerwone

Promieniowanie podczerwone Promieniowanie podczerwone Charakterystyka czynnika Dla okreêlenia promieni podczerwonych cz sto u ywa si skrótu angielskiego terminu Infra Red IR. Promieniowaniem podczerwonym nazywamy promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI

LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI LECZENIE BÓLU OPARZENIOWEGO U DZIECI Krzysztof Kobylarz, Iwona Szlachta-Jezioro, Ma³gorzata Maciejowska-Sata³a 15 Ból jest sta³ym objawem choroby oparzeniowej. Leczenie go u dzieci jest zadaniem niezwykle

Bardziej szczegółowo

Opieka i medycyna paliatywna

Opieka i medycyna paliatywna Lek. med. Katarzyna Scholz Opieka i medycyna paliatywna Informator dla chorych i ich rodzin Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Drodzy Pacjenci, Rodziny.

Bardziej szczegółowo

Kodeks zdrowego a Rafał ł Warszawa 2013

Kodeks zdrowego a Rafał ł Warszawa 2013 Kodeks zdrowego a Rafał ł Warszawa 2013 Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów jest finansowane przez Ministerstwo Zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych. Realizator zadania:

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Leczenie szpitalne. wiadczenia opieki zdrowotnej nansowane ze rodków publicznych

VADEMECUM. Leczenie szpitalne. wiadczenia opieki zdrowotnej nansowane ze rodków publicznych Leczenie szpitalne Je eli cel leczenia nie mo e by osi gni ty w trybie ambulatoryjnym, pacjent mo e zosta skierowany na dalsze leczenie w szpitalu. Pacjent ma prawo wyboru szpitala, który ma podpisan umow

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zmiany warunków pozwoleń na dopuszczenie do obrotu Wnioski naukowe Uwzględniając sprawozdanie oceniające PRAC w sprawie okresowych raportów o bezpieczeństwie (PSUR) dotyczących

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Dziennik Ustaw Nr 241 15978 Poz. 2097 2097 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 23 grudnia 2002 r. w sprawie niepo àdanych odczynów poszczepiennych. Na podstawie art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 6 wrzeênia

Bardziej szczegółowo

TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil

TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje ważne dla pacjenta. 1 Należy zachować tę ulotkę, aby w razie

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia!

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! 8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Jesteśmy po to, aby Państwu doradzić! Czym jest zapalenie przyzębia (periodontitis)? Przyzębie to zespół tkanek otaczających ząb i utrzymujących

Bardziej szczegółowo

OFERTA SŁONECZNA / OFERTA 18.04-30.06.2016 Infolinia: 12 687 57 47. ultralekki fluid do twarzy SPF 50+, 50 ml TWÓJ ZESTAW PREZENTÓW

OFERTA SŁONECZNA / OFERTA 18.04-30.06.2016 Infolinia: 12 687 57 47. ultralekki fluid do twarzy SPF 50+, 50 ml TWÓJ ZESTAW PREZENTÓW / OFERTA 18.04-30.06.2016 Infolinia: 12 687 57 47 ultralekki fluid do twarzy SPF 50+, 50 ml TWÓJ ZESTAW PREZENTÓW SUNBRELLA DUO SPF 30+ Mleczko ochronne, 200g + Chłodzący balsam po opalaniu, 200g SUNBRELLA

Bardziej szczegółowo

Czym jest nowotwór złośliwy?

Czym jest nowotwór złośliwy? Czym jest nowotwór złośliwy? Nowotwór złośliwy-nowotwór o małym zróżnicowaniu tkanek, za to o skłonności do odrywania się komórek. Nowotwór złośliwy często jest utożsamiany z rakiem, który jest tylko jedną

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Walki z Rakiem

Światowy Dzień Walki z Rakiem Z tej okazji zachęcamy wszystkich do refleksji. Każdy z nas może podjąć pewne działania i mieć wpływ na zdrowie swoje i swoich bliskich. Możesz podejmować zdrowe decyzje To, co robimy każdego dnia wpływa

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych Rehabilitacja Rehabilitacja to kompleksowe post powanie, które ma na celu przywrócenie pe nej lub mo liwej do osi gni cia sprawno ci zycznej i psychicznej, zdolno ci do pracy i zarobkowania oraz zdolno

Bardziej szczegółowo

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała

Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem. Jadwiga Zapała Styl życia a nowotwory złośliwe w świetle Europejskiego Kodeksu Walki z Rakiem Jadwiga Zapała CHOROBY CYWILIZACYJNE Nowotwory Choroby układu krążenia Choroby metaboliczne Schorzenia układu nerwowego EUROPEJSKI

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DLA PACJENTA oraz ŒWIADOMA ZGODA NA BADANIE Gastroskopia

INFORMACJA DLA PACJENTA oraz ŒWIADOMA ZGODA NA BADANIE Gastroskopia ISO 9001-2008 ul. Storczykowa 8/10, 87-100 Toruñ REJESTRACJA TELEFONICZNA: 56 659 48 00, 56 659 48 01 TELEFON DO PRACOWNI ENDOSKOPOWEJ: 56 659 48 32 REJESTRACJA e-mail: rejestracja.matopat@tzmo.com.pl

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków

Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Programy badań przesiewowych Wzrok u diabetyków Dokładniejsze badania i leczenie retinopatii cukrzycowej Closer monitoring and treatment for diabetic retinopathy Ważne informacje o ochronie zdrowia Important

Bardziej szczegółowo

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà?

Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Co dalej z leczeniem cukrzycy, gdy leki doustne ju nie dzia ajà? Insulina by a dla mnie szansà na normalne ycie Ty i ja, podobnie jak oko o 2,6 mln ludzi w Polsce, czyli niemal 5% spo eczeƒstwa, mamy cukrzy

Bardziej szczegółowo

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc

8 osób na 10 cierpi na choroby przyzębia! Wiemy jak Państwu pomóc Terapia vectorowa bezbolesny powrót przyzębia do zdrowia W terapii tej wykorzystujemy najlepszą dostępną technologię Vector Paro, która gwarantuje delikatne i bezbolesne leczenie przyczynowe oraz podtrzymujące,

Bardziej szczegółowo

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem.

Producent P.P.F. HASCO-LEK S.A nie prowadził badań klinicznych mających na celu określenie skuteczności produktów leczniczych z ambroksolem. VI.2 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktów leczniczych z ambroksolem VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Wskazania do stosowania: Ostre i przewlekłe choroby płuc i oskrzeli

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Załącznik nr 14 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI NEREK ICD-10 N 18 przewlekła niewydolność

Bardziej szczegółowo

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA

PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA PRZYJĘCIE NA LECZENIE DO SZPITALA (Część 3 Ustawy o zdrowiu psychicznym z 1983 roku [Mental Health Act 1983]) 1. Imię i nazwisko pacjenta 2. Imię i nazwisko osoby sprawującej opiekę nad pacjentem ( lekarz

Bardziej szczegółowo

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1 Formularz Kontroli Jakości Nr Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr Droga Koleżanko, drogi Kolego. Formularz Kontroli Jakości Nr (formularz w kolorze pomarańcowym) zawiera pytania dotyczące anamnezy,

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Miacalcic, 50 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Miacalcic, 100 j.m./ml, roztwór do wstrzykiwań Calcitoninum salmonis Należy zapoznać się z treścią

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus

Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C. Raport TNS Polska. Warszawa, luty 2015. Badanie TNS Polska Omnibus Świadomość Polaków na temat zagrożenia WZW C Raport TNS Polska Warszawa, luty 2015 Spis treści 1 Informacje o badaniu Struktura badanej próby 2 Kluczowe wyniki Podsumowanie 3 Szczegółowe wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego*

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Konsultacja: prof. dr hab. n. med. Jarosław Reguła Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Klinika Gastroenterologii Onkologicznej

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA 1

ULOTKA DLA PACJENTA 1 ULOTKA DLA PACJENTA 1 Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta PENTASA, 1 g, czopki Mesalazinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na. potęgowanie i umacnianie zdrowia

Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na. potęgowanie i umacnianie zdrowia Zalecenia dotyczące zdrowego stylu życia wpływające na potęgowanie i umacnianie zdrowia 1. Odpowiedni ubiór Dzieci i młodzież powinny ubierać się odpowiednio do pogody, tak by organizm nie przegrzewał

Bardziej szczegółowo

www.polfawarszawa.pl ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa, tel. (0-22) 691 39 00, fax (0-22) 691 38 27

www.polfawarszawa.pl ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa, tel. (0-22) 691 39 00, fax (0-22) 691 38 27 Polfa Warszawa S.A. dziękuje Pani doc. dr hab. Idalii Cybulskiej wieloletniemu lekarzowi Instytutu Kardiologii w Aninie za pomoc w opracowaniu niniejszego materiału. ul. Karolkowa 22/24, 01-207 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Wprowadzenie... 11. Przedmowa... 9

Spis treœci. Wprowadzenie... 11. Przedmowa... 9 Spis treœci Przedmowa... 9 Wprowadzenie... 11 Krótko o oddechu... 13 Wskazówki do praktycznego stosowania techniki oddychania 14 Oddech... 16 Oddychaæ nosem czy ustami?... 19 Zalecenia dla pocz¹tkuj¹cych...

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE

WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE WCZESNE OBJAWY RAKA JELITA GRUBEGO BYWAJĄ CZĘSTO UKRYTE SPOŚRÓD CHORYCH NA RAKA JELITA GRUBEGO UDAJE SIĘ POKONAĆ CHOROBĘ POD WARUNKIEM JEJ WCZESNEGO WYKRYCIA. Rak jelita grubego jest trzecim najczęściej

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

pierwiastek promieniotwórczy jest umieszczany wewnątrz zmiany nowotworowej z dużą dokładnością

pierwiastek promieniotwórczy jest umieszczany wewnątrz zmiany nowotworowej z dużą dokładnością Dr n. med. Dariusz Kieszko lek. med. Justyna Podlodowska Brachyterapia Poradnik dla Pacjenta Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Brachyterapia jest to metoda radioterapii

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-30/02:29:36. Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Wpływ promieni słonecznych na zdrowie człowieka Światło słoneczne jest niezbędne do trwania życia na Ziemi. Dostarcza energii do fotosyntezy roślinom co pomaga w wytwarzaniu tlenu niezbędnego do życia.

Bardziej szczegółowo

Twój szpital to szpital akredytowany

Twój szpital to szpital akredytowany Twój szpital to szpital akredytowany Dlaczego leczyć się w szpitalach akredytowanych? Zgadzając się na hospitalizację trzeba wiedzieć, że szpital jest skomplikowaną i złożoną organizacją, w której leczonych

Bardziej szczegółowo

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających

Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Kilka słów na temat trucizn nas otaczających Tlumaczenie Aleksandra Maciejewska Co jadłeś dzisiaj na śniadanie? Czy miałeś miskę owoców lub inne zdrowe jedzenie? Ludzie stają się bardziej świadomi tego,

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun NAZWISKO i IMIĘ DZIECKA Data urodzenia dziecka MIEJSCE i TERMIN turnusu TELEFON do rodzica/opiekuna ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Działania niepożądane radioterapii

Działania niepożądane radioterapii Działania niepożądane radioterapii Powikłania po radioterapii dzielimy na wczesne i późne. Powikłania wczesne ostre występują w trakcie leczenia i do 3 miesięcy po jego zakończeniu. Ostry odczyn popromienny

Bardziej szczegółowo

WITAMINY. www.pandm.prv.pl

WITAMINY. www.pandm.prv.pl WITAMINY - wpływa na syntezę białek, lipidów, hormonów a szczególnie hormonów tarczycy - pomaga w utrzymaniu prawidłowej czynności uk.immunologicznego - pomaga w leczeniu : rozedmy płuc i nadczynności

Bardziej szczegółowo

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania.

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania. Upały Zbyt intensywny wysiłek w czasie gorącego dnia, spędzanie zbyt długiego czasu na słońcu albo zbyt długie przebywanie w przegrzanym miejscu może spowodować uraz termiczny. Aby móc skutecznie zapobiegać

Bardziej szczegółowo

IB 1. li sf3t fiu T a i :Ti

IB 1. li sf3t fiu T a i :Ti IB 1 li sf3t fiu T a i :Ti KOSM ETOLOGIA i i BARBARA JAROSZEWSKA WYDAWNICTWO ATENA BARBARA JAROSZEWSKA SPIS TREŚCI 1. WIADOM OŚCI W STĘPNE...5 RYS HISTORYCZNY KOSMETYKI... 5 CEL I ZADANIA KOSMETYKI...

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. ZYX, 5 mg, tabletki powlekane. Levocetirizini dihydrochloridum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika. ZYX, 5 mg, tabletki powlekane. Levocetirizini dihydrochloridum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla użytkownika ZYX, 5 mg, tabletki powlekane Levocetirizini dihydrochloridum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Mucosolvan inhalacje, 15 mg/2 ml, płyn do inhalacji z nebulizatora Ambroxoli hydrochloridum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku.

Bardziej szczegółowo

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia

II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia II edycja akcji Przedszkolak pełen zdrowia Odporność wzmacniamy, bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy I tydzień: Uświadomienie dzieciom, co oznaczają pojęcia : zdrowie i choroba. Jakie są objawy choroby

Bardziej szczegółowo

pi kny ogród w pó godziny

pi kny ogród w pó godziny pi kny ogród w pó godziny pi kny ogród w pó godziny Warszawa 2010 Znajdź czas, żeby cieszyć się swoim ogrodem Ka dy chcia by mieç pi kny ogród, ale jednoczeênie prawie ka dy w aêciciel dzia ki uskar

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań. Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym

Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań. Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym i przygotowanie chorego do badań dr n.med. Jolanta Meller Rola pielęgniarki w badaniu radiologicznym Ochrona pacjenta przed promieniowaniem jonizującym Podawanie

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika. Septolete ultra, (1,5 mg + 5 mg)/ml, aerozol do stosowania w jamie ustnej, roztwór

Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika. Septolete ultra, (1,5 mg + 5 mg)/ml, aerozol do stosowania w jamie ustnej, roztwór Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika Septolete ultra, (1,5 mg + 5 mg)/ml, aerozol do stosowania w jamie ustnej, roztwór Benzydamini hydrochloridum + Cetylpyridinii chloridum Należy przeczytać

Bardziej szczegółowo

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa Inwazyjna choroba meningokokowa Posocznica (sepsa) meningokokowa Sepsa, posocznica, meningokoki to słowa, które u większości ludzi wzbudzają niepokój. Każdy z nas: rodzic, opiekun, nauczyciel, dorosły

Bardziej szczegółowo

Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania

Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania Przeszczepienie nerek Najczêœciej zadawane pytania Witamy w naszej Stacji Dializ Dlaczego potrzebujê przeszczepienia nerki? Kiedy nerki przestaj¹ funkcjonowaæ istniej¹ trzy dostêpne metody leczenia: Hemodializa

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik

ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY. Tomasz Tomasik ROZDZIA 4 OBRAZ KLINICZNY Tomasz Tomasik Rozwój i przebieg nadciênienia t tniczego... 58 Zagro enie ycia chorego... 59 Rokowanie... 60 NadciÊnienie bia ego fartucha.... 61 Repetytorium... 62 PiÊmiennictwo...

Bardziej szczegółowo

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania

Szybkoschładzarki SZYBKOSCHŁADZARKI. Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI Szybkoschładzarki z funkcją 50 szybkozamrażania SZYBKOSCHŁADZARKI DLACZEGO WARTO ICH UŻYWAĆ? Wszystkie świeże produkty zawierają naturalną florę bakteryjną, która w sprzyjających warunkach

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu?

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Wiele czynników na które mamy bezpośredni wpływ, zwiększa ryzyko zachorowania

Bardziej szczegółowo

WYCIECZKA DO LABORATORIUM

WYCIECZKA DO LABORATORIUM WYCIECZKA DO LABORATORIUM W ramach projektu e-szkoła udaliśmy się do laboratorium w Krotoszynie na ul. Bolewskiego Mieliśmy okazję przeprowadzić wywiad z kierowniczką laboratorium Panią Hanną Czubak Oprowadzała

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ

FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ Dodatkowe informacje: FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ lek. med. Laura Grześkowiak prom. zdrowia Alina Łukaszewicz Data wypełnienia: DANE OSOBOWE Imię:... Nazwisko:... Adres:... Tel. kontaktowy:

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka

10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka 10 kroków do wzmocnienia organizmu dziecka Krok pierwszy - pełnowartościowa dieta Drogi Rodzicu, prawidłowo dobrana dieta jest podstawowym czynnikiem, który pomoże w zapobieganiu chorobom. Konieczne jest

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA

ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA ZESPÓŁ STOPY CUKRZYCOWEJ SPOJRZENIE PIELĘGNIARKI SABINA TĘCZA GABINET STOPY CUKRZYCOWEJ MODEL ZESPOŁOWEJ OPIEKI NAD CHORYM NA CUKRZYCĘ EDUKATOR PODIATRA DIABETOLOG PACJENT ORTOPEDA CHIRURG SZEWC REHABILITANT

Bardziej szczegółowo