Ocena jednoczesnego wpływu PEM i stresu na stan zdrowia i samopoczucie użytkowników telefonii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ocena jednoczesnego wpływu PEM i stresu na stan zdrowia i samopoczucie użytkowników telefonii"

Transkrypt

1 Rozdział 6 Ocena jednoczesnego wpływu PEM i stresu na stan zdrowia i samopoczucie użytkowników telefonii Alicja Bortkiewicz, Elżbieta Gadzicka, Agata Szyjkowska, Jerzy Koniarek 1. Wprowadzenie Wśród osób wykonujących pracę wymagającą dyspozycyjności, szybkiego podejmowania decyzji, częstych kontaktów ze współpracownikami i kontrahentami coraz powszechniejsze staje się zastosowanie telefonów komórkowych. Taki rodzaj pracy wykonują m.in. pracownicy sieci komórkowych. Poddani są oni jednoczesnemu działaniu dwóch różnych stresorów: fizycznego pola elektromagnetycznego emitowanego przez telefon komórkowy i psychicznego stresu zawodowego wynikającego z presji czasu, wysokich wymagań i dużej odpowiedzialności. Każdy z tych czynników może wpływać na stan zdrowia, ale nie wiadomo jakie skutki może powodować łączne ich działanie. Dotychczas nie prowadzono badań, które mogłyby wyjaśnić ten problem. Z naszych wcześniejszych badań wynika, że PEM emitowane przez telefony komórkowe może powodować wzrost ciśnienia tętniczego, zmiany poziomu melatoniny i związane z tym kłopoty ze snem, bóle głowy, zaburzenia koncentracji uwagi, zaburzenia pamięci świeżej [1,2]. Stres wywołuje podobne reakcje fizjologiczne (wzrost ciśnienia tętniczego, częstości skurczów serca, bóle głowy, zaburzenia snu). Ze względu na fakt, że ośrodki autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialne za regulację układu krążenia w tym ciśnienia tętniczego krwi znajdują się w mózgu (brzuszno-boczny odcinek oraz część grzbietowo-przyśrodkowa rdzenia przedłużonego, podwzgórze, kora mózgowa), można oczekiwać, że PEM emitowane przez telefony komórkowe bezpośrednio w okolicy głowy mogą tę regulację zakłócać. Jest to szczególnie istotne dla osób z nadciśnieniem tętniczym. Dlatego badania układu krążenia i jego regulacji neurowegetatywnej a także układu nerwowego u osób zawodowo korzystających z telefonów komórkowych jest szczególnie uzasadnione. Kwestionariuszowe badania dotyczące subiektywnych dolegliwości użytkowników telefonów komórkowych przeprowadzone w Szwecji, Norwegii, Anglii, Stanach Zjednoczonych, Nowej Zelandii i Australii wykazały, że najczęstszym obserwowanym przez nich objawem są bóle głowy [3-7]. Badanie przeprowadzone w Australii wykazało, że bóle głowy (w tym także migrena i klasterowy ból głowy) pojawiały się podczas lub krótko po zakończeniu rozmowy i często nasilały się w ciągu dnia. U ok. 50% badanych ustępowały one w okresie ok. 1 godz. po zakończeniu rozmowy, a u pozostałych dopiero wieczorem lub następnego dnia [6]. Pierwsze dane na temat bólów głowy wywołanych ekspozycją na PEM o częstotliwościach mikro- i radiofalowych pojawiły się już 30 lat temu, ale wówczas ekspozycja na PEM o takich częstotliwościach nie była powszechna i w zawiązku z tym nie poświęcano tym danym szczególnej uwagi [8]. Poza bólami głowy osoby korzystające z telefonów komórkowych zgłaszały uczucie zmęczenia i ogólnie złe samopoczucie, bóle mięśniowe, nudności, zaburzenia termoregulacji [9]. Oprócz badań dolegliwości subiektywnych prowadzono też wiele badań eksperymentalnych, dotyczących oceny funkcjonowania układu nerwowego z zastosowaniem metod elektroencefalograficznych (EEG). Wyniki tych badań nie są jednoznaczne. Niektóre z nich wskazują na zmiany w EEG rejestrowane podczas snu [10] i podczas czuwania [11,12], w innych nie wykazano żadnych, związanych z ekspozycją zmian [10,13]. Analiza potencjałów wywołanych podczas wykonywania testów wzrokowych (VMT), rejestrowanych w warunkach ekspozycji na modulowane PEM o częstotliwości MHz i w warunkach kontrolnych wykazała, że podczas ekspozycji występuje obniżenie amplitudy potencjałów wywołanych, które było wyraźniej 1

2 zaznaczone dla półkuli prawej (telefon komórkowy umieszczony był podczas eksperymentu z lewej strony głowy). Nie stwierdzono natomiast różnic w wynikach wykonania testów w obu sytuacjach [14]. Szczegółową analizę dotychczasowych badań na temat wpływu PEM radiofalowych na centralny układ nerwowy przedstawili ostatnio Hossmann i Hermann [15]. W odróżnieniu do zmian elektrofizjologicznych mózgu stwierdzanych podczas ekspozycji na PEM emitowane przez telefony komórkowe, badania neurohormonów nie wykazały istotnych zmian związanych z ekspozycją [16]. Badania rytmu dobowego wydzielania melatoniny u osób eksponowanych na PEM emitowane przez telefony komórkowe nie wykazały istotnych jego zaburzeń [17,18,19]. Jednak w badaniach własnych [20] i w badaniach Jarupat i wsp. [21] stwierdzono spadek stężenia melatoniny w ślinie i jej metabolitów w moczu po ekspozycji na PEM 900 MHz i 1900 MHz w porównaniu z warunkami kontrolnymi. Burch i wsp. [22] przeprowadzili badania w dwóch grupach mężczyzn, pracowników zawodów elektrycznych o różnej ekspozycji na PEM 50 Hz i stwierdzili, że u pracowników korzystających z telefonu komórkowego >25 min/dzień i o wyższym poziomie ekspozycji na PEM 50 Hz istotnie obniżony był poziom 6- hydroksymelatoniny w moczu w nocy. Istotne z punktu widzenia oceny skutków zdrowotnych PEM emitowanych przez telefony komórkowe jest badanie Braune i wsp., którzy stwierdzili wzrost ciśnienia tętniczego krwi podczas 35 min ekspozycji na PEM o częstotliwości 900 MHz [23]. Autorzy nie podali, jakie były wartości ciśnienia po zakończeniu ekspozycji. W kolejnym etapie tych badań autorzy nie wykazali związku między wzrostem ciśnienia krwi a ekspozycją na PEM [24]. Thuroczy i wsp. stwierdzili natomiast istotny spadek ciśnienia skurczowego krwi po ekspozycji na PEM emitowane przez telefon komórkowy (900 MHz) dwukrotnie przez 7,5 min, z 10 min przerwą [25]. Z naszych badań eksperymentalnych wynika, że krótkotrwała ekspozycja na PEM emitowane przez telefon komórkowy powodowała zmiany ciśnienia tętniczego krwi i poziomu melatoniny zależne od rodzaju ekspozycji (przerywana 4x15 min. lub ciągła 1 godzina). Zaobserwowane zmiany występowały nie tylko podczas ekspozycji i zaraz po jej zakończeniu, ale także w nocy po ekspozycji [1]. Wyniki tego badania sugerują, że jeśli jednorazowa ekspozycja wywiera określone mierzalne efekty, to codzienna, przewlekła ekspozycja może wywierać bardziej nasilone, niekorzystne skutki zdrowotne. Wyniki badań eksperymentalnych przeprowadzonych na zwierzętach wskazują, że PEM o częstotliwościach radio- i mikrofalowych powodowały różnego rodzaju mierzalne efekty biologiczne: zaburzenia transportu jonów wapnia (Ca++) [26,27,28] oraz potasu (K+) i sodu (Na+) [29,30] zaburzenia przepuszczalności bariery krew-mózg [31,32,33] zmiany aktywności systemu cholinergicznego [34,35] wzrost stężenia noradrenaliny [36] obniżenie poziomu melatoniny [22] Zaburzenia takie mogą być teoretycznie przyczyną zmian czynnościowych obserwowanych w badaniach eksperymentalnych u ludzi oraz niektórych dolegliwości zgłaszanych przez użytkowników telefonów komórkowych. Z aburzenia w transporcie jonów przez błony komórkowe mogą być przyczyną zmian w EEG, zmiany aktywności systemu cholinergicznego mogą powodować zakłócenia funkcji poznawczych, wzrost przepuszczalności bariery krew-mózg może być jedną z przyczyn bólów głowy [8]. Kłopoty ze snem podawane przez użytkowników telefonów komórkowych mogą być skutkiem obniżenia poziomu melatoniny, a wzrost stężenia noradrenaliny - wzrostu ciśnienia tętniczego krwi [23]. Potwierdzenie tych hipotez wymaga jednak dalszych badań. 2. Wpływ stresu na układ krążenia 2

3 Stres jest postrzegany obecnie jako najpowszechniejszy czynnik ryzyka występujący w środowisku pracy. Stres w pracy wynika nie tylko z obiektywnie istniejących warunków, ale także z indywidualnej oceny warunków pracy, postrzeganych i ocenianych jako zagrażające lub uniemożliwiające realizację potrzeb, naruszające wartości i normy uznawane za ważne. Taka ocena wymagań wywołuje emocje, które uruchamiają fizjologiczne mechanizmy i procesy, które jeśli są zbyt intensywne i/lub trwają długo mogą skutkować niekorzystnymi zmianami w stanie zdrowia. Stres może w szczególności prowadzić do zmian w autonomicznym układzie nerwowym (wzrost aktywności współczulnej części tego układu, wzrost częstości skurczów serca i ciśnienia tętniczego krwi), które uznawane są za jeden z głównych mechanizmów rozwoju chorób układu krążenia (udarów, zawału mięśnia sercowego, choroby niedokrwiennej serca) [37,38]. Badania prowadzone na dużych populacjach wykazały, że obecność niekorzystnych czynników psychospołecznych w miejscu pracy, a w szczególności wykonywanie pracy, w której wymagania przekraczają możliwości pracownika i towarzyszy temu mała możliwość kontroli nad procesem pracy powoduje, że wskaźniki zachorowalności na niedokrwienną chorobę serca wśród wykonujących taką pracę są kilkakrotnie wyższe niż wśród wykonujących pracę w optymalnych warunkach psychospołecznych [37,38,39]. Theorel i wsp na podstawie badań pacjentów hospitalizowanych z powodu pierwszego zawału mięśnia sercowego w okresie 2 lat w regionie Sztokholmu stwierdzili, że poziom stresu zawodowego, po wyeliminowaniu wpływu wieku, palenia, nadciśnienia, poziomu lipidów i statusu społecznego istotnie podwyższał ryzyko zawału mięśnia sercowego RR 1,3 (CI 1,00-1,8) [40]. Także w badaniu prospektywnym (6.5 lat) przeprowadzonym wśród 416 robotników z wysokim poziomem stresu, ryzyko zawału serca (zakończonego zgonem lub nie) po wyeliminowaniu wpływu wieku, poziomu ciśnienia tętniczego, stężenia cholesterolu i wskaźnika masy ciała (BMI) wynosiło 4,53 (CI 1,15-17,80) [41]. Ponadto Bosma i wsp (1998) na podstawie badania 6895 mężczyzn i 3413 kobiet w wieku lat wykazali, że dysproporcja między oczekiwaniami pracownika a możliwością ich spełnienia zwiększa ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwienną serca ponad dwukrotnie [42]. Wykazano również negatywny wpływ stresu na ciśnienie tętnicze. W badaniu prospektywnym przeprowadzonym u 5720 osób z wysokim poziomem stresu wykazano, że ryzyko wystąpienia nadciśnienia, po wyeliminowaniu wpływu wieku, palenia, BMI, aktywności fizycznej, czynników psychospołecznych, poziomu cholesterolu, wynosi 1,62 (CI1,07-2,43) [43,44]. Patomechanizm zaburzeń w układzie krążenia wywołanych przez stres związany jest przede wszystkim z aktywacją układu współczulnego, która uruchamia kaskadę zmian fizjologicznych przedstawionych na rys. 1. 3

4 Częstość skurczów serca Ciśnienie tętnicze Skurcz naczyń Niedokrwienie mięśnia sercowego Stres Stymulacja układu współczulnego Potencjał artymogenny Upośledzenie funkcji śródbłonka Arytmia Kruchość blaszek miażdżycowych Aktywacja płytek Hemokoncentracja Zaburzenia krzepnięcia Skłonność do zakrzepów Rys. 1. Patomechanizm działania stresu Z badań własnych wynika, że również PEM wywołuje zaburzenia regulacji neurowegetatywnej m.in. poprzez aktywację układu współczulnego. Trudno przewidzieć, jakie mogą być efekty synergistycznego działania pól elektromagnetycznych i stresu. Wydaje się, że mogą one nieść potencjalnie duże ryzyko zdrowotne. Na taki rodzaj zagrożenia narażonych jest coraz więcej osób. Stwarza to nowe problemy dla opieki zdrowotnej nad pracującymi. Wyjaśnienie tego problemu było celem naszych badań. Poznanie mechanizmów jednoczesnego działania stresu i pól elektromagnetycznych pozwoli na przygotowanie odpowiednich działań, które zminimalizują niekorzystne skutki zdrowotne występujące w środowisku pracy. 3. Metody badań 3.1 Ocena ekspozycji na PEM emitowane przez doręczne telefony komórkowe Ze względu na fakt, że większość badań wskazuje na kumulacyjne działanie PEM emitowanych przez telefony komórkowe, do oceny ekspozycji oprócz SAR konieczne są również dane pozwalające na określenie łącznej dawki pochłoniętego PEM. Teoretycznie problem ten rozwiązuje zastosowanie dozymetrów PEM, jednakże ze względów technicznych (niemożność pomiaru SAR w warunkach rzeczywistych oraz brak związku pomiędzy polem zewnętrznym a SAR), takie rozwiązanie w chwili obecnej jest niemożliwe. Dlatego też łączną ekspozycję można jedynie szacować, wykorzystując: okres użytkowania telefonu komórkowego, średnią dzienną (dobową) liczbę rozmów telefonicznych; średni czas trwania jednej rozmowy; Każda opisywana zmienna może służyć jako zmienna objaśniająca obserwowane zjawiska, na tej podstawie można wyznaczyć też skumulowane wskaźniki ekspozycji, tj. łączny (dzienny) dobowy czas ekspozycji oraz łączny życiowy czas ekspozycji: średni, dobowy czas ekspozycji (rozmów) umownie nazywany dawką dobową, 4

5 średni, życiowy czas ekspozycji (rozmów) umownie nazywany dawką życiową. 3.2 Ankieta dotycząca subiektywnych dolegliwości związanych z używaniem telefonów komórkowych Ankieta skonstruowana została specjalnie dla potrzeb badania i przetestowana w grupie ok. 600 użytkowników telefonów komórkowych. Ankieta składa się z 53 pytań. Pierwsza grupa pytań dotyczy danych osobowych (wiek, płeć, wykształcenie, staż pracy związany z ekspozycją na PEM). Ankiety są anonimowe, będą jednak kodowane, aby umożliwić kontakt z poszczególnymi osobami w drugim etapie badania. Druga grupa pytań składa się z 20 pytań dotyczących stanu zdrowia. Oprócz ogólnej samooceny stanu zdrowia, szczegółowe pytania dotyczą dolegliwości w obrębie głowy (bóle, zawroty głowy, szum w uszach, zaburzenia widzenia), zmian skórnych w obrębie twarzy i głowy, kłopotów ze snem, a także stwierdzonych chorób przebytych lub istniejących. Ze względu na możliwość wzmacniania pola elektromagnetycznego emitowanego przez telefony komórkowe przez metalowe przedmioty, dodatkowe pytania uwzględniają posiadanie wypełnień amalgamatowych, metalowych koron zębowych i używania szkieł korekcyjnych lub przeciwsłonecznych w metalowych oprawkach. Trzecia grupa pytań dotyczy danych na temat używanego telefonu komórkowego (aparaty doręczne, zestawy głośno-mówiące) i nawyków związanych z jego używaniem (częstotliwość i czas trwania rozmów). Czwarta grupa pytań obejmuje ewentualne dolegliwości kojarzone przez osoby ankietowane z używaniem telefonu komórkowego (czas trwania prowadzonych rozmów, wiadomości tekstowe itp.). W przygotowaniu pytań posługiwano się, w porozumieniu z autorami badania skandynawskiego i australijskiego, także ankietą stosowaną w Szwecji i Australii, aby umożliwić porównanie wyników badań uzyskanych w Polsce i innych krajach [4,6]. 3.3 Ocena stresu zawodowego W badaniu stosowane są dwa narzędzia do pomiaru stresu. Pierwsze z nich, Kwestionariusz do Subiektywnej Oceny Pracy przeznaczony jest do badania indywidualnego poczucia stresu związanego z wykonywaną pracą [45]. Składa się on z 50 itemów opisujących różne cechy pracy. W odniesieniu do każdej z tych cech badany określa czy dana cecha występuje w jego pracy i na ile ocenia ją jako uciążliwą, irytującą. Uciążliwość danej cechy oceniana jest na pięciopunktowej skali, na której 1 oznacza, że dana cecha nie występuje na danym stanowisku, a 5 oznacza, iż dana cecha irytuje przez cały czas pracy, a nawet po pracy. Suma punktów uzyskanych w odpowiedziach na wszystkie pytania określa siłę poczucia stresu doświadczanego w pracy. Pytania poprzedzone są krótką instrukcją wskazującą na sposób udzielenia odpowiedzi. Badania nad właściwościami psychometrycznymi kwestionariusza przeprowadzone w zbiorowości liczącej ponad 2500 osób różnych zawodów i pracujących na różnych stanowiskach wykazały, że jest narzędziem rzetelnym i trafnym. Badania te pozwoliły także na wstępne opracowanie norm w skali stenowej i ocenę uzyskanego wyniku jako niskiego, średniego lub wysokiego: wynik niski - suma punktów uzyskanych w odpowiedziach na wszystkie pytania w granicach 65-80, wynik średni - suma punktów uzyskanych w odpowiedziach na wszystkie pytania w granicach , wynik wysoki - suma punktów uzyskanych w odpowiedziach na wszystkie pytania w granicach

6 Drugim ze stosowanych w badaniach narzędzi była opracowana przez S. Cohena Skala Spostrzeganego Stresu (Perceived Stress Scale-PSS), [46]. Ta skala także służy do pomiaru poziomu subiektywnie postrzeganego stresu, dotyczy jednak nie tylko stresu związanego z pracą, ale także tego, który wynika z różnych sytuacji występujących w życiu codziennym. Skalę tę tworzy 14 pytań, o to jak często w ostatnim czasie badana osoba odczuwała, że panuje lub nie nad różnymi, ogólnie opisanymi stanami i sytuacjami, z jakimi się styka. Badani odpowiadają na pytania korzystając z pięciopunktowej skali, na której 0 oznacza, iż dana sytuacja nie wystąpiła, a 4, że występowała bardzo często. Im wyższy wynik na skali w tym wyższym stopniu jednostka postrzega swoje życie jako nieprzewidywalne, nie poddające się kontroli. 3.4 Analiza statystyczna W analizie zebranego materiału zastosowano następujące metody statystyczne: test t-studenta (dla równych lub nierównych wariancji) lub równoważny mu test F-Snedecora dla porównywania średnich wartości badanych parametrów w badanych grupach, test chi-kwadrat lub dokładny test Fishera dla porównywania częstości w grupach, jedno- i wielowymiarowe modele regresji logistycznej dla ilościowego określania ryzyka określonych dolegliwości w zależności od wielkości narażenia po uwzględnieniu czynników zakłócających. 3.5 Grupa badana Badania były prowadzone wśród pracowników operatorów sieci telefonii komórkowej. Grupa ta została wybrana ze względu na możliwość precyzyjnej oceny poziomu ekspozycji związanej ze stosowaniem telefonu komórkowego (możliwość sprawdzenia czasu trwania rozmów i stażu pracy w ekspozycji na PEM emitowane przez telefony komórkowe). Badaniami byli objęci pracownicy o podobnym poziomie wykształcenia i charakterze pracy, natomiast różniący się pod względem poziomu ekspozycji. Do wszystkich pracowników operatora sieci komórkowej objętych badaniem ankietowym (208 osób) w etapie I rozesłano kwestionariusze do badania stresu. Odpowiedzi uzyskano od 89 osób. 4. Wyniki badań 4.1 Charakterystyka badanej grupy Średni wiek badanych osób wynosił 30,3±7,7 lat (21-62 lata). W badanej grupie było 41 kobiet w wieku 27,8±4,5 lat (23-45 lat). i 48 mężczyzn w wieku 32,4±9,2 lata (21-62 lata). Grupa kobiet była istotnie młodsza w porównaniu z grupą mężczyzn (p=0,0089). W badanej grupie staż pracy z telefonem komórkowym wynosił 4,1±1,7 lat (2 miesiące-8 lat). Staż pracy nie różnił się istotnie w zależności od płci; w grupie kobiet wynosił 3,5±1,7 lat (2 miesiące- 6,5 roku) natomiast w grupie mężczyzn 4,6±1,7 lat (2 miesiące-8 lat). Średni czas rozmów przez telefon komórkowy w ciągu dnia wynosił 80,4±105,1min (2 min.-600 min) i nie różnił się istotnie w grupie kobiet 75,8±97,5 min (2 min.-400 min) i mężczyzn 84,1± 111,8 min (2 min.-600 min). Większość osób miała wykształcenie wyższe (75,4% osób), wykształcenie średnie miało 24,6% osób. Z przeprowadzonej analizy ankiet wynikało, że badani pracownicy używali najczęściej telefonu Nokia Maksymalny SAR dla tego typu telefonu wynosi Nokia ,69 W/kg [www.sardata.com]. 6

7 4.2 Ocena ekspozycji na PEM emitowane przez doręczne telefony komórkowe Ze względu na fakt, że większość osób stosowała taki sam typ telefonu, ocenę ekspozycji można ograniczyć do analizy parametrów opisujących intensywność używania telefonu. Aby ocenić ekspozycję dla każdego pracownika obliczono: okres użytkowania telefonu komórkowego, średnią dobową liczbę rozmów telefonicznych; średni czas trwania jednej rozmowy; średni, dobowy czas ekspozycji (rozmów) [średni czas rozmowy x liczba rozmów w ciągu dnia] Tabela 1. Charakterystyka ekspozycji dla całej grupy badanej Parametry ekspozycji Wartość średnia ±odchylenie standardowe okres użytkowania telefonu komórkowego [lata] 4,1±1,8 średnia dobowy czas trwania rozmów przez telefon komórkowy [min] 80,4,3±105, Ocena stanu zdrowia i dolegliwości subiektywnych Badane osoby w większości oceniały stan swojego zdrowia jako dobry (57,4%) i bardzo dobry (14,6%), natomiast 18% osób jako średni. Nikt nie ocenił stanu swego zdrowia jako zły lub bardzo zły. Nie było istotnych różnic w ocenie stanu zdrowia między kobietami a mężczyznami. Bóle głowy zgłaszało 67,5% badanych, istotnie więcej (p=0,05) kobiet (78%) niż mężczyzn (58%), ale tylko 10% osób wiązało je z używaniem telefonu komórkowego. Występowanie zawrotów głowy podawało 19% osób, ale nikt nie kojarzył tej dolegliwości z używaniem telefonu komórkowego. Zawroty głowy występowały częściej, ale nieistotnie statystycznie, u kobiet (27%) niż u mężczyzn (12,5%). Inne dolegliwości w obrębie głowy (szum w uszach, zaburzenia widzenia itp.) zgłaszało 13,5% osób, a częstość zgłaszania tych dolegliwości była podobna w grupie kobiet i mężczyzn (17,1% vs 10,4%). Problemy z koncentracją uwagi podawało 37,1% osób, nieco więcej kobiet (41,5%) niż mężczyzn (33,3%). Kłopoty ze snem miało 30,3% osób badanych, częściej mężczyźni (33,3%) niż kobiety (26,8%), jednak różnica nie była istotna statystycznie. Występowanie zmian skórnych w obrębie twarzy i głowy podawało 12,6% osób. Uczucie znużenia po rozmowie, nawet przyjemnej, zgłaszało 15,7% osób a pogorszenie koncentracji uwagi tylko 6,7% osób. Problemy z koncentracją uwagi mieli wyłącznie mężczyźni. Trudności w przypomnieniu sobie czynności wykonywanej przed rozmową telefoniczną podawało 11,2% osób, istotnie więcej (p=0,015) mężczyzn (18,8%) niż kobiet (2,4%). Symptomy dotyczące uczucia ciepła w okolicy ucha i na małżowinie usznej podawało więcej kobiet niż mężczyzn (odpowiednio 43,9% i 33,3%). Pieczenie skóry twarzy po rozmowie telefonicznej zgłaszały 3 osoby, a swędzenie skóry 1 osoba. 4.3 Ocena stresu Oceniano stres zawodowy stosując Kwestionariusz do Subiektywnej Oceny Pracy oraz stres związany ze wszystkimi sytuacjami życiowymi z zastosowaniem Skali Spostrzeganego Stresu. 7

8 Ogólny poziom stresu w całej grupie wynosił 22,1±6,9 i był istotnie wyższy (p=0,0089) w grupie kobiet (24,2±6,6) w porównaniu z grupą mężczyzn (20,3±6,7). Poziom stresu związanego z pracą w całej grupie wynosił 95,3±19,1. W grupie mężczyzn poziom stresu zawodowego był wyższy niż w grupie kobiet (odpowiednio 96,8±20,2 i 93,5±17,8), ale różnica nie była istotna statystycznie. Stres w grupie badanej, według klasyfikacji przyjętej na podstawie wcześniejszych badań w Instytucie, był na średnim poziomie, jednak u niektórych osób osiągał bardzo wysokie wartości ( ). 5. Analiza zależności zgłaszanych przez pracowników dolegliwości od czynników środowiska pracy (ekspozycji na PEM emitowane przez telefon komórkowy i stresu) 5.1 Analiza z uwzględnieniem parametrów charakteryzujących ekspozycję na PEM Analiza zależności między poziomem ekspozycji a subiektywnymi dolegliwościami wymagała przyjęcia określonych kryteriów podziału: 1. czas posiadania telefonu komórkowego. Ze względu na czas posiadania telefonu grupę badaną podzielono na 2 podgrupy: Osoby posiadające telefon nie dłużej niż dwa lata Osoby posiadające telefon ponad dwa lata 2. stosunek czasu używania telefonu komórkowego i telefonu stacjonarnego 3. dzienna dawka ekspozycji obliczona jako iloczyn liczby rozmów przez telefon komórkowy w ciągu dnia i średniego czasu rozmów (czasdz). Ze względu na poziom dziennej ekspozycji grupę podzielono na 2 podgrupy Osoby rozmawiające przez telefon komórkowy mniej niż 60 min dziennie Osoby rozmawiające przez telefon komórkowy nie krócej niż 60 min dziennie 5.2 Podział grupy badanej ze względu na okres posiadania telefonu komórkowego. W badanej grupie 21 osób posiadało telefon komórkowy nie dłużej niż dwa lata, a 68 osób ponad dwa lata. Stwierdzono, że kobiety posiadające telefon komórkowy ponad dwa lata zgłaszały częściej problemy z przypomnieniem sobie czynności wykonywanej przed rozmową telefoniczną (zaburzenia pamięci świeżej) (p=0,06). Wśród mężczyzn taka zależność nie występowała. Pozostałe dolegliwości nie były zależne od czasu posiadania telefonu komórkowego. 5.3 Podział grupy ze względu na preferencje używania telefonu komórkowego vs telefonu stacjonarnego W badanej grupie były 53 osoby korzystające przede wszystkim z telefonu komórkowego i 36 osób korzystających równie często z obu rodzajów telefonu. Nie było natomiast osób, które korzystały głównie z telefonu stacjonarnego. Analiza nie wykazała różnic miedzy obiema podgrupami w częstości zgłaszanych dolegliwości. Wśród osób korzystających głownie z telefonu komórkowego istotnie więcej badanych oceniało swój stres jako bardzo wysoki (44%) w porównaniu do grupy korzystających z obu rodzajów telefonu. 8

9 5.4 Podział grupy badanej ze względu na dzienną dawkę ekspozycji na PEM W badanej grupie 50 osób (grupa 1) prowadziło rozmowy przez telefon komórkowy nie dłużej niż 60 min dziennie, a 39 osób (grupa 2) ponad 60 min. Średni czas rozmów w grupie 1 wynosił 23 min (2-50 min.), a 158 min ( min) w grupie 2. Stwierdzono, że wśród osób rozmawiających ponad 60 min dziennie wstępowało istotnie więcej dolegliwości niż u osób rozmawiających krócej. Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. Częstość występowania dolegliwości w zależności od czasu rozmów Dolegliwości Grupa 1 Grupa 2 Istotność różnic Bóle głowy 58% 78,4% 0,045 Zawroty głowy 10% 32,4% 0,009 Bóle głowy (związane z rozmowa 4% 16% 0,05 przez t.k.) Problemy z koncentracja uwagi 2% 13,5% 0,05 Zaburzenia pamięci świeżej 4% 21,6% 0,01 Wrażenie ciepła w okolicy ucha 30% 51,4% 0,044 Wrażenie ciepła bezpośrednio na uchu 26% 51,4% 0, Ocena stresu Sprawdzono, czy ocena stresu rożni się w grupach o rożnym poziomie ekspozycji. Szczegółowe dane przedstawiono w tabeli 3. 9

10 Tabela 3. Ocena stresu w grupach o różnej ekspozycji Podział ma grupy Ocena stresu wg Cohena Ocena stresu zawodowego (SOP) Czas posiadania (< 2 lat) 20,0±5,4 89,8±15,1 Czas posiadania ( 2 lata) 22,7±7,3 97,0±20,0 Istotność statystyczna (p) 0,03 ns Telefon komórkowy 23,4±7,0 99,3±19,1 Oba rodzaje telefonów 20,2±6,4 89,6±17,9 (stacjonarny i komórkowy) Istotność statystyczna (p) ns 0,01 Dzienny czas rozmów 21,2±7,3 92,0±18,2 Dzienny czas rozmów 23,1±6,5 100,2±19,9 Istotność statystyczna (p) ns 0,05 Analiza z uwzględnieniem jednocześnie parametrów charakteryzujących ekspozycję na PEM i poziom stresu Analizę przeprowadzono z zastosowaniem modelu regresji logistycznej. Do modelu wprowadzano jednocześnie parametry opisujące ekspozycje na PEM emitowane przez telefony komórkowe oraz poziom stresu. Stwierdzono, że ryzyko bólów głowy, które osoby badane kojarzyły z rozmowami przez telefon komórkowy, po uwzględnieniu wpływu stresu, było 4-krotnie wyższe u osób rozmawiających ponad 60 min dziennie (grupa 2) w porównaniu z osobami rozmawiającymi krócej - grupa 1 (tabela 4). Tabela 4 Ryzyko występowania bólów głowy kojarzonych z rozmową przez telefon komórkowy Parametry Współczynnik Błąd standardowy Wartość p O.R. regresji (B) (S.E) Stres wg Cohena 0,11 0,062 0,059 1,1 Czasdz 1,44 0,87 0,075 4,2 Także ryzyko bólów głowy nie kojarzonych przez osoby badane z korzystaniem z telefonu komórkowego było istotnie wyższe (O.R. 3) w grupie 2 w porównaniu z grupą 1. Oprócz czasu trwania rozmów także poczucie stresu zwiększało istotnie ryzyko bólów głowy (tabela 5) Tabela 5 Ryzyko występowania bólów głowy nie kojarzonych z rozmową przez telefon komórkowy Parametry współczynnik Błąd standardowy Wartość p O.R. regresji (B) (S.E) Stres wg Cohena 0,11 0,04 0,0044 1,12 Czasdz 1,10 0,54 0,043 2,97 Ryzyko zawrotów głowy, których osoby badane nie kojarzyły z korzystaniem z telefonu komórkowego było istotnie wyższe (O.R. 6,8) w grupie 2 w porównaniu z grupą 1. Poczucie stresu również zwiększało istotnie ryzyko bólów głowy (tabela 6) Tabela 6 Ryzyko zawrotów głowy nie kojarzonych z rozmową przez telefon komórkowy 10

11 Parametry współczynnik Błąd standardowy Wartość p O.R. regresji (B) (S.E) Stres wg Cohena 0,17 0,07 0,0084 1,19 Czasdz 1,91 0,70 0,0058 6,81 Ryzyko zaburzeń koncentracji uwagi, zarówno tych kojarzonych jak i nie kojarzonych przez osoby badane z faktem używania telefonu komórkowego było wyższe u osób z wysokim poczuciem stresu zawodowego, natomiast nie było związane z intensywnością rozmów (tabela 7, 8). Tabela 7 Ryzyko zaburzeń koncentracji uwagi kojarzonych z używaniem telefonu komórkowego Parametry współczynnik Błąd standardowy Wartość p O.R. regresji (B) (S.E) Stres zawodowy 0,15 0,05 0,0044 1,17 Tabela 8 Ryzyko zaburzeń koncentracji uwagi nie kojarzone z używaniem telefonu komórkowego Parametry współczynnik Błąd standardowy Wartość p O.R. regresji (B) (S.E) Stres zawodowy 0,04 0,014 0,0026 1,049 W następnym etapie analizy oceniano czy uwzględnienie dobowego czasu używania telefonu komórkowego w modelu ze zmiennymi opisującymi stres i ekspozycję w istotny sposób zwiększa ryzyko dolegliwości. Stwierdzono, że dobowy czas rozmów przez telefon istotnie zwiększa, po wyeliminowaniu wpływu innych czynników, ryzyko bólów głowy kojarzonych z używaniem telefonu komórkowego oraz bólów głowy nie kojarzonych z używaniem telefonu (odpowiednio p=0,0063 i p=0,02). Podobnie ryzyko zawrotów głowy zwiększało się istotnie wraz wydłużaniem czasu rozmów (p=0,0041). Natomiast ryzyko zaburzeń snu było istotnie wyższe u osób, które korzystały zarówno z telefonu stacjonarnego jak i komórkowego (p=0,0207). Nie wykazano zależności między zaburzeniami snu a oceną stresu. 6. Podsumowanie W badaniu oceniono wpływ jednoczesnego działania PEM emitowanego przez telefon komórkowy i stresu na ocenę stanu zdrowia i występowanie subiektywnych dolegliwości. Stwierdzono, że badane osoby zawodowo wykorzystujące telefony komórkowe bardzo często zgłaszały bóle głowy (68%), kłopoty z koncentracją uwagi (37%) i kłopoty ze snem (30%). Rzadziej pojawiały się zawroty głowy (19%), znużenie (16%) i zaburzenia pamięci świeżej (11%). Na samopoczucie osób badanych istotnie wpływała intensywność używania telefonów komórkowych. Wydaje się, że czas trwania rozmów był najlepszym parametrem oceny poziomu ekspozycji na PEM, który dobrze korelował z występowaniem dolegliwości. Stwierdzono, że stres i ekspozycja na PEM działające jednocześnie wpływają na zwiększenie częstości występowania dolegliwości. Dotyczyło to bólów głowy, zawrotów głowy, kłopotów ze snem, które istotnie częściej występują u osób korzystających intensywnie z telefonów komórkowych (rozmawiających często i długo) i jednocześnie mających wysoki poziom stresu. Podawane przez pracowników zaburzenia koncentracji uwagi były istotnie związane z poziomem stresu zawodowego i modyfikowane przez czas posiadania telefonu komórkowego (p=0,08). Przeprowadzone badania wskazują, że oba stresory działające jednocześnie (pole elektromagnetyczne emitowane przez telefon komórkowy i stres zarówno zawodowy jaki i ogólny) wpływają niekorzystnie na samopoczucie pracowników i występowanie subiektywnych 11

12 dolegliwości. Wydaje się istotne wyjaśnienie przyczyn tak powszechnie podawanych dolegliwości jak bóle i zawroty głowy, kłopoty z koncentracją uwagi i zaburzenia snu. Wymaga to dalszych badań. 12

13 PIŚMIENNICTWO 1. Bortkiewicz A., Jarupat S., Kawabata A., Tokura H., Szymczak W., Gadzicka E.: Heart rate and blood pressure during exposure to cellular phone-an experimental study in: Environmental Ergonomics IX. Eds. J.Werner & M.Hexamer, , Aachen, Bortkiewicz A., Piłacik B., Gadzicka E., Szymczak W.: The excretion of 6-hydroxymelatonin sulfate in healthy young men exposed to electromagnetic fields emitted by cellular phone-an experimental study. Neuroendocrinol. Lett 23 (suppl. 1), 88-91, Sandstrom M., Wilen J., Oftedal G., Hansson Mild K.: Mobile phone use and subjective symptoms. Comparison of symptoms experienced by users of analogue and digital mobile phones. Occup. Med. 51 (1), 25 35, Oftedal G., Wilen J., Sandstrom M., Mild K.H.: Symptoms experienced in connection with mobile phone: Occup. Med. 50 (4), , Lundgren K.: GSM phones-no more symptoms than NMT. Working Life, Research and Development News, Newsletter 3, Hocking B. Preliminary report: Symptoms associated with mobile phone use. Occup. Med. 48, , Royal Society of Canada: A review of the potential health risks of radiofrequency fields from wireless telecommunication devices. Royal Society of Canada, Ottawa, Ont, Frey A.: Headaches from cellular Telephones: Are they real and what are the implications. Environ Health Perspect 106, , Repacholi M.H.: Low level exposure to radiofrequency electromagnetic fields. Health effects and research needs. Bioelectromagnetics 19, 1-19, Roschke J., Mann K.: No short-therm effects of digital mobile radio telephone on the awake human electroencephalogram. Bioelectromegnetics 18, , Kiltzing I.: Low-frequency pulsed electromegnetic fields influence EEG in man. Phys. Med. 11, 77-80, Reiser H.P., Dimpfel W., F.J. Schober: The influence of electromagnetic fields on human brain activity, Eur.J.Med.Res. 1, 27-32, Hietanen M., Kovala T., Hamalainen, Velin R., von Nandelstadh P.: EEG activity of the human brain during exposure to cellular phones. In: Electricity and Magnetism in Biology and Medicine, ed. F. Bersani, Kluwer Academic/Plenum Publisher, New York, Freude G., Ullsperger P., Eggert S., Ruppe I.: Microwaves emitted by cellular telephones affet human slow brain potentials. Eur.J.Appl.Physiol 81, 18-27, Hossmann K.A., Hermann D.M.: Effects of electromagnetic radiation of mobile phones on the central nervous system. Bioelectromagnetics 24, 49-62, De Seze R., Fabrro-Peray P., Miro L.: GSM radiocellar telephones do not disturb the secretion of antipituitary hormones in humans. Bioelectromagnetics 19, , De Seze R., Ayoub J., Peray P., Miro L., Toutou Y.: Evaluation in humans of the effects of radiocelluar telephones on circadian patterns of melatonin secretion, a chronobiological rhythm marker. J. Pineal Res. 27, , Mann K., Wagner P., Brunn G., Hassan F., Hiemke C., Roschke J.: Effects of pulsed high-frequency electromagnetic fieldson the neuroendocrine system. Neuroendocrinology 67, , Radon K., Parera D., Rose D.M., Jung D., Vollrath L.: No effects of pulsed radio frequency electromagnetic fields on melatonin, cortisol, and selected markers of the immune system in man. Bioelectromagnetic 22, , Bortkiewicz A., Pilacik B., Gadzicka E., Szymczak W.: The excretion of 6-hydroxymelatonin sulfate in healthy young men exposed to electromagnetic fields emitted by cellular phone an experimental study. Neuroendocrinology Letters 23 (suppl 1), 88-91, Jarupat S, Kawabata A, Tokura H, Borkiewicz A. Effects of the 1900 MHz electromagnetic field emitted from cellular phone on nocturnal melatonin secretion. J Physiol Anthropol Appl Human Sci. 221, 61-63, Burch J.B., Reif J.S., Noonan C.W., Ichinose T., Bachand A.M., Koleber T.L., Yost M.G.: Melatonin metabolite excretion among cellular telephone users. Int J Radiat Biol 78, , Braune, S., Wracklage, C, Raczek, J., Lucking, C.H.: Resting blood pressure increase during exposure to a radiofrequency electromagnetic field. Lancet 351, , Braune S., Riedel A., Schulte-Monting J., Raczek J.: Influence of radiofrequency electromagnetic field on cardiovascular and hormonal parameters of the autonomic nervous system in healthy individuals. Radiation Research 158 (3), , Thuroczy G., Kubinyi G., Sinay H., Bakos J., Sipos K., Lenart A., Szabo L.D.: Human electrophysiological studies on the influence of RF exposure emitted by GSM cellular phones. In: Electricity and Magnetism in Biology and Medicine, ed. F. Bersani, Kluwer Academic/Plenum Publisher, New York, Blackman C.F., Benane S.G., Elliot D.J., House D.E., Pollock M.M.: Influence of electromagnetic field on the effux of calcium ions from brain tissue in vitro: A three model analysis consistent with the frequency response up to 510 Hz. Bioelectromagnetics 9, ,

14 27. Dutta S.K., Ghosh B., Blackman C.F.: Radiofrequency radiation induced calcium ion effux enhancement from human and other neuroblastoma cells in culture. Bioelectromagnetics 10, , Somosy Z., Kittel A., Thuroczy G.: Ultrastructural distribution of calcium after ELF modulated microwave and GSM modulated RF irradiation in the temporal cortex of rat brain. Second World Congress for Electricity and Magnetism in Biology and Medicine, 1997, G10, 125, Cleary S.F.: Effects of radio-frequency radiation on mammalian cells and biomolecules in vitro. in: Blank M. (ed) Electromagnetic fields: biological interaction and mechanisms. Washington, American Chemical Society, , Liu D.S., Astumian R.D., Tsong T.Y.: Activation of Na and K pumping modes of Na, K-ATPase by an oscillating electric field. J. Biol. Chem. 265, , Salford L.G., Brun A., Sturesson K., Eberhard J.L.,Person B.R.: Permeability of the blood-brain barrier induced by 915 MHz electromagnetic radiation, continous wave and modulated at 8,16,50,200 Hz. Micros Res Tech. 27, , Fritze K., Sommer G., Schmitz B., Mies G., Hossmann K-A., Kiessling M., Wiessner C.: Effect of global system for mobile communication (GSM) microwave exposure on blood-brain permeability in rat. Acta Neuropathol 94, , Salford L.G., Brun A.E., Eberhard J.L., Malmgren L., Person B.R.: Nerve Cell Damage in Mammalian Brain after Exposure to Microwaves from GSM Mobile Phones. Environmental Health Perspectives 111, , Dutta S.K., Ghosh B., Blackman C.F.: Dose dependance of acetylocholinesterase activity in neuroblastoma cells exposed to modulated radio-frequency electromagnetic radiation. Bioelectromagnetics 13, , Lai H.: Research on the neurological effects of nonionizing radiation at the University of Washington. Bioelectromagnetics 13, , Inaba R., Shisido K., Okada A., Moroji T.: Effects of whole body microwave exposure on the rat brain contents of biogenic amines. Eur. Appl. Physiol. 65, , Hanke W., Dudek B.: Wpływ stresu w miejscu pracy na ryzyko choroby niedokrwiennej serca-rola badań epidemiologicznych. Medycyna Pracy, XLVIII, 6, Hammar N., Alfredsson L., Johnson J.V.: Job strain, social support at work, and incidence of myocardiel infarction. Occupational and Environmental Medicine 55 (8), , Schnall PL., Landsbergis PA, Schwartz J, et al.: A longitudinal study of job strain and ambulatory blood pressure: Results from 3-year follow-up. Psychosom Med. 60, , Theorell T., Tsutsumi A., Hallquist J., Reuterwall C., Hogstedt C., Fredlund P., Emlund N., Johnson J.V.: Decision Latitude, Job Strain, and Myocardial Infarction: A Study of Working Men in Stockholm. Am J Pub Health 88 (3), , Siegrist J, Peter R, Junge A, Cremer P, Seidel D.: Low status control, high effort at work and ischemic heart disease: prospective evidence from blue-collar men.soc Sci Med. 31 (10), , Bosma H., Stansfeld S.A., Marmot M.G.: Job control, personal characteristics, and heart disease. J Occup Health Psychol 3 (4), , Peter R, Siegrist J.: Chronic psychosocial stress at work and cardiovascular disease: the role of effort-reward imbalance.int J Law Psychiatry 22(5-6), 441-9, Peter R., Siegrist J.: Chronic work stress, sickness absence, and hypertension in middle managers: general or specific sociological explanations?. Soc Sci Med. 45(7), , Dudek B., Waszkowska M., Hanke W.: Ochrona zdrowia pracowników przed skutkami stresu zawodowego, IMP, Łódź Cohen S., Kamarck T., Mermelstein R.A.: A global measure of perceived stress. Journal of Health and Social Behavior 24, ,

Medycyna Pracy, 2001; 52; 2; 101 106 101 PRACE POGL DOWE

Medycyna Pracy, 2001; 52; 2; 101 106 101 PRACE POGL DOWE Medycyna Pracy, 2001; 52; 2; 101 106 101 PRACE POGL DOWE Alicja Bortkiewicz BADANIA SKUTKÓW BIOLOGICZNYCH DZIA ANIA PEM O CZÊSTOTLIWOŒCIACH EMITOWANYCH PRZEZ TELEFONY KOMÓRKOWE A STUDY ON THE BIOLOGICAL

Bardziej szczegółowo

Medycyna Pracy 2004; 55 (4): 345 351 345 PRACE POGLĄDOWE STACJE BAZOWE TELEFONII KOMÓRKOWEJ A SUBIEKTYWNE DOLEGLIWOŚCI MIESZKAŃCÓW PRZEGLĄD BADAŃ*

Medycyna Pracy 2004; 55 (4): 345 351 345 PRACE POGLĄDOWE STACJE BAZOWE TELEFONII KOMÓRKOWEJ A SUBIEKTYWNE DOLEGLIWOŚCI MIESZKAŃCÓW PRZEGLĄD BADAŃ* Medycyna Pracy 2004; 55 (4): 345 351 345 PRACE POGLĄDOWE Alicja Bortkiewicz 1 Marek Zmyślony 2 Agata Szyjkowska 1 Elżbieta Gadzicka 1 STACJE BAZOWE TELEFONII KOMÓRKOWEJ A SUBIEKTYWNE DOLEGLIWOŚCI MIESZKAŃCÓW

Bardziej szczegółowo

Skutki zdrowotne działania pól elektromagnetycznych przegląd badań

Skutki zdrowotne działania pól elektromagnetycznych przegląd badań dr hab. n. med. ALICJA BORTKIEWICZ Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. med. Jerzego Nofera Zakład Fizjologii Pracy i Ergonomii 91-348 Łódź ul. św. Teresy od Dzieciątka Jezus 8 Podstawy i Metody Oceny

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne Analiza fali tętna u dzieci z chorobami kłębuszków nerkowych doniesienie wstępne Piotr Skrzypczyk, Zofia Wawer, Małgorzata Mizerska-Wasiak, Maria Roszkowska-Blaim Katedra i Klinika Pediatrii i Nefrologii

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym.

lat deklarowało silny stopień nasilenia bólu. W RZS 51% respondentów chorujących powyżej 10 lat oceniało ból na poziomie silnym. I. STRESZCZENIE Głównym celem pracy była analiza porównawcza jakości życia i stanu fizycznego pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów z grupą chorych z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Badania przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADY BUDOWY MODELI REGRESYJNYCH I KLASYFIKACYJNYCH. Wprowadzenie do problematyki modelowania statystycznego

PRZYKŁADY BUDOWY MODELI REGRESYJNYCH I KLASYFIKACYJNYCH. Wprowadzenie do problematyki modelowania statystycznego PRZYKŁADY BUDOWY MODELI REGRESYJNYCH I KLASYFIKACYJNYCH Janusz Wątroba, StatSoft Polska Sp. z o.o. Tematyka artykułu obejmuje wprowadzenie do problematyki modelowania statystycznego i jego roli w badaniu

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 Katedra Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu MARTA ARENDARCZYK, EWA

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku.

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Objaśnienia. Materiałem badawczym były informacje zawarte w kartach zgonów, które przeniesione zostały na komputerowy

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

Choroba wieńcowa - rosnący problem współczesnej kardiologii

Choroba wieńcowa - rosnący problem współczesnej kardiologii Choroba wieńcowa - rosnący problem współczesnej kardiologii Choroby układu sercowo - naczyniowego stanowią przyczynę około połowy wszystkich zgonów w Polsce. W 2001 r. z powodu choroby wieńcowej zmarło

Bardziej szczegółowo

Analiza danych ilościowych i jakościowych

Analiza danych ilościowych i jakościowych Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego 8 kwietnia 2010 Plan prezentacji 1 Zbiory danych do analiz 2 3 4 5 6 Implementacja w R Badanie depresji Depression trial data Porównanie

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Dzieci w opinii rodziców czują się dobrze i są ogólnie zadowolone z życia, bez względu na to, czy poszły do szkoły, czy zerówki. Rodzice nie zaobserwowali różnic

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji.

Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji. Ćwiczenie: Wybrane zagadnienia z korelacji i regresji. W statystyce stopień zależności między cechami można wyrazić wg następującej skali: Skala Guillforda Przedział Zależność Współczynnik [0,00±0,20)

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca użytkowania elektronicznych papierosów (tzw. e-papierosów)

Ankieta dotycząca użytkowania elektronicznych papierosów (tzw. e-papierosów) Szanowni Państwo, Ankieta dotycząca użytkowania elektronicznych papierosów (tzw. e-papierosów) Serdecznie zapraszamy do wzięcia udziału w ankiecie dotyczącej użytkowania elektronicznych papierosów, czyli

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki

Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki Czynniki kształtujące akceptację endometriozy wstępne wyniki Aleksandra Andysz andysz@imp.lodz.pl Zakład Psychologii Zdrowia i Pracy Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Jubileusz 40-lecia Wydziału

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować.

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Hałas, w szczególności lotniczy, jest szkodliwy dla zdrowia; stały i uciążliwy hałas męczy nas psychicznie i fizycznie, pogarsza

Bardziej szczegółowo

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET MARTA STYRC & ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna

Bardziej szczegółowo

Wpływ rehabilitacji na stopień niedokrwienia kończyn dolnych w przebiegu miażdżycy.

Wpływ rehabilitacji na stopień niedokrwienia kończyn dolnych w przebiegu miażdżycy. Marek Ciecierski, Zygmunt Mackiewicz, Arkadiusz Jawień Wpływ rehabilitacji na stopień niedokrwienia kończyn dolnych w przebiegu miażdżycy. Z Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej AM w Bydgoszczy Kierownik

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Wpływ zjawiska miejskiej wyspy ciepła na zdrowie

Wpływ zjawiska miejskiej wyspy ciepła na zdrowie Wpływ zjawiska miejskiej wyspy ciepła na zdrowie Prof. dr hab. med. Cezary Pałczyński Dr med. Wojciech Dudek Dr hab. med. Beata Kręcisz Instytut Medycyny Pracy w Łodzi Zmniejszenie prędkości wiatru - czynnika

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI

INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI R INSTYTUT TECHNIKI BUDOWLANEJ ZAKŁAD AD AKUSTYKI OCENA UCIĄśLIWOŚCI HAŁASU INSTALACYJNEGO I SKUTKÓW JEGO DŁUGOTRWAŁEGO ODDZIAŁYWANIA NA ZDROWIE MIESZKAŃCÓW MARIANNA MIROWSKA Pomiary hałasu asu w mieszkaniach

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA MATEMATYCZNA

STATYSTYKA MATEMATYCZNA STATYSTYKA MATEMATYCZNA 1. Wykład wstępny. Teoria prawdopodobieństwa i elementy kombinatoryki 3. Zmienne losowe 4. Populacje i próby danych 5. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 6. Test t 7. Test

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład ) Dariusz Gozdowski Katedra Doświadczalnictwa i Bioinformatyki Wydział Rolnictwa i Biologii SGGW Weryfikacja (testowanie) hipotez statystycznych

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA Jadwiga Wolszakiewicz Klinika Rehabilitacji Kardiologicznej i Elektrokardiologii Nieinwazyjnej Instytut Kardiologii w Warszawie Zdrowie seksualne jest odzwierciedleniem

Bardziej szczegółowo

Wpływ umiarkowanej hiperwentylacji na głębokość anestezji wywołanej dożylnym wlewem propofolu u chorych poddawanych operacjom wewnątrzczaszkowym

Wpływ umiarkowanej hiperwentylacji na głębokość anestezji wywołanej dożylnym wlewem propofolu u chorych poddawanych operacjom wewnątrzczaszkowym Marcin Antoni Siciński Wpływ umiarkowanej hiperwentylacji na głębokość anestezji wywołanej dożylnym wlewem propofolu u chorych poddawanych operacjom wewnątrzczaszkowym Rozprawa na stopień doktora nauk

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA MATEMATYCZNA

STATYSTYKA MATEMATYCZNA STATYSTYKA MATEMATYCZNA 1. Wykład wstępny 2. Teoria prawdopodobieństwa i elementy kombinatoryki 3. Zmienne losowe 4. Populacje i próby danych 5. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 6. Test t 7. Test

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich

Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich Testy t-studenta są testami różnic pomiędzy średnimi czyli służą do porównania ze sobą dwóch średnich Zmienne muszą być zmiennymi ilościowym (liczymy i porównujemy średnie!) Są to testy parametryczne Nazwa

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek SZKOLENIA PSYCHOLOGICZNO- ZDROWOTNE JAKO INWESTYCJA W KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI PROZDROWOTNEJ KADRY MENEDŻERSKIEJ, CZYLI WPŁYW ZDROWIA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ NA WYNIK FINANSOWY ZARZĄDZANYCH PRZEDSIĘBIORSTW

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH

KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH NA CELU POPRAWĘ JAKOŚCI POWIETRZA W POLSCE ZAGROŻENIA ZDROWOTNE MIESZKAŃCÓW WARSZAWY ZWIĄZANE Z EKSPOZYCJĄ NA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA POCHODZENIA KOMUNIKACYJNEGO

Bardziej szczegółowo

Pytanie: Kiedy do testowania hipotezy stosujemy test F (Fishera-Snedecora)?

Pytanie: Kiedy do testowania hipotezy stosujemy test F (Fishera-Snedecora)? Pytanie: Kiedy do testowania hipotezy stosujemy test F (Fishera-Snedecora)? Gdy: badana cecha jest mierzalna (ewentualnie policzalna); dysponujemy dwoma próbami; chcemy porównać, czy wariancje w tych próbach

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY

WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY WYDZIAŁ LEKARSKO-DENTYSTYCZNY KATEDRA PROTETYKI STOMATOLOGICZNEJ ANALIZA ZMIAN WARTOŚCI SIŁY RETENCJI W TRÓJELEMENTOWYCH UKŁADACH KORON TELESKOPOWYCH Rozprawa na stopień

Bardziej szczegółowo

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY EVALUATION OF LIFE SATISFACTION AND PSYCHOLOGICAL WELL-BEING OF PATIENTS BEFORE SURGERY AORTIC ANEURYSM Emilia

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Lek. Marcin Polok Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych w zakresie medycyny

Bardziej szczegółowo

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland

Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Cardiovascular risk factors in young adult population in rural area in north-eastern Poland Czynniki ryzyka rozwoju chorób układu sercowo-naczyniowego u młodych osób dorosłych w środowisku wiejskim w północnowschodniej

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ RUCHOWA W PIERWOTNEJ PREWENCJI CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK. Wstęp

AKTYWNOŚĆ RUCHOWA W PIERWOTNEJ PREWENCJI CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK. Wstęp AKTYWNOŚĆ RUCHOWA W PIERWOTNEJ PREWENCJI CHOROBY NIEDOKRWIENNEJ SERCA II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Wstęp Systematyczna aktywność ruchowa zmniejsza umieralność z powodu chorób sercowonaczyniowych

Bardziej szczegółowo

TIENS Aparat do masażu głowy. Używaj codziennie! Zawsze! Wszędzie!

TIENS Aparat do masażu głowy. Używaj codziennie! Zawsze! Wszędzie! TIENS Aparat do masażu głowy Używaj codziennie! Zawsze! Wszędzie! Czy potencjał bioelektryczny twoich komórek jest zrównoważony? Czy dokuczają ci?: Podniesione lub obniżone ciśnienie, męczące czkawki,

Bardziej szczegółowo

SZKODLIWOŚĆ smogu - "niskiej emisji"

SZKODLIWOŚĆ smogu - niskiej emisji Jelenia Góra 10.03.2016 SZKODLIWOŚĆ smogu - "niskiej emisji" dr med. Adam Stańczyk Z szacunków WHO wynika, że ponad 90% ludzi zamieszkujących objęte raportem 53 kraje, oddycha powietrzem nie spełniającym

Bardziej szczegółowo

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji.

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. VOCALMED VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. Ankieta kierowana jest do osób, które miały pod opieką pacjentów mówiących innymi językami niż język

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE MODELU LOGITOWEGO DO ANALIZY BEZROBOCIA WŚRÓD OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W POLSCE W 2010 ROKU

WYKORZYSTANIE MODELU LOGITOWEGO DO ANALIZY BEZROBOCIA WŚRÓD OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W POLSCE W 2010 ROKU STUDIA I PRACE WYDZIAŁU NAUK EKONOMICZNYCH I ZARZĄDZANIA NR 31 Beata Bieszk-Stolorz Uniwersytet Szczeciński WYKORZYSTANIE MODELU LOGITOWEGO DO ANALIZY BEZROBOCIA WŚRÓD OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W POLSCE W

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną.

Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Zapobieganie problemom zdrowotnym dzieci i młodzieży poprzez aktywność fizyczną. Dr n. med. Joanna Ruszkowska Katedra Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi PABIANICE, 30

Bardziej szczegółowo

WPŁYW TEMPERATURY NA CECHY DIELEKTRYCZNE MIODU

WPŁYW TEMPERATURY NA CECHY DIELEKTRYCZNE MIODU Inżynieria Rolnicza 9(134)/2011 WPŁYW TEMPERATURY NA CECHY DIELEKTRYCZNE MIODU Deta Łuczycka, Antoni Szewczyk, Krzysztof Pruski Instytut Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka rozwoju odleżyn na podstawie wybranych czynników ryzyka i skali D.Norton Aleksandra Popow, Maria T. Szewczyk, Katarzyna Cierzniakowska, Elżbieta Kozłowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego,

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

Wielkość dziennego obrotu w tys. zł. (y) Liczba ekspedientek (x) 6 2 4 5,5 6,6

Wielkość dziennego obrotu w tys. zł. (y) Liczba ekspedientek (x) 6 2 4 5,5 6,6 Zad. 1. Zbadano wydajność odmiany pomidorów na 100 poletkach doświadczalnych. W wyniku przeliczeń otrzymano przeciętną wydajność na w tonach na hektar x=30 i s 2 x =7. Przyjmując, że rozkład plonów pomidora

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA I DOŚWIADCZALNICTWO. Wykład 2

STATYSTYKA I DOŚWIADCZALNICTWO. Wykład 2 STATYSTYKA I DOŚWIADCZALNICTWO Wykład Parametry przedziałowe rozkładów ciągłych określane na podstawie próby (przedziały ufności) Przedział ufności dla średniej s X t( α;n 1),X + t( α;n 1) n s n t (α;

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Arytmia - kiedy Twoje serce bije nierówno

Arytmia - kiedy Twoje serce bije nierówno Arytmia - kiedy Twoje serce bije nierówno Zaburzenia rytmu serca spowodowane są przez nieprawidłowe wytwarzanie bodźców w układzie rozrusznikowym lub zaburzone przewodzenie bodźców elektrycznych w obrębie

Bardziej szczegółowo