Historia jakości: od Hammurabiego do Gates a

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Historia jakości: od Hammurabiego do Gates a"

Transkrypt

1 Historia jakości: od Hammurabiego do Gates a Dr Bolesław Szomański Definicje jakości Motto: Jakość jest za darmo to jej brak kosztuje Pojęcie jakości wydaje się powszechnie znane, ale istnieje wiele definicji jakości. Można na przykład określić jakość jako : właściwość, rodzaj, gatunek, wartość danego przedmiotu czy zjawiska, cecha lub zespół cech odróżniających dany przedmiot od innych, całokształt cech danego przedmiotu, istotnych ze względu na jego strukturę wewnętrzną oraz ze względu na jego oddziaływania i związki z otoczeniem, stopień uwolnienia wyrobu od wad i błędów. [Kindlarski 1988] P.B.Crosby Inne definicje jakości podawane przez klasyków zarządzania jakością to na przykład według J.M Jurana: stopień, w jakim określony wyrób zaspokaja potrzeby danego nabywcy (jakość rynkowa), stopień zgodności wyrobu z modelem, wzorcem lub wymaganiami (jakość zgodności), stopień, w jakim określony wyrób znajduje u konsumenta pierwszeństwo przed innym wyrobem w wyniku ich porównania (jakość preferencji), dający się wyodrębnić zespół cech istotny dla danego wyrobu, np. wielkość, wygląd, niezawodność itp. [Juran 1970] W.E Deming - również jeden z guru jakości - proponował następującą definicję: stopień jednorodności i niezawodności wyrobu przy możliwie niskich kosztach i maksymalnym dopasowaniu do wymagań rynku. [Deming 1986] Strona 1 (23)

2 Moim zdaniem, właśnie ta definicja najbardziej odzwierciedla techniczną, użyteczną stronę jakości przy produkcji i wykonywaniu wyrobów. Najbardziej rozpowszechniona była jednak definicja P.B. Crosbego : zgodność z wymaganiami [Crosby 1979] Również przy opracowaniu norm ISO serii 9000 definicje jakości ulegały zmianie i tak w roku 1987 za definicje przyjęto: Jakość to ogół cech i właściwości wyrobu lub usługi, które decydują o zdolności wyrobu lub usługi do zaspokajania stwierdzonych i przewidywanych potrzeb [ISO 8402]. Obecnie obowiązuje definicja wprowadzona od 2000: Jakość to stopień, w jakim zbiór inherentnych właściwości spełnia wymagania [ISO 9000] Wydaje się że obecna definicja chociaż bezpośrednio wywodzi się z definicji Crosbiego, określa jakość w ujęciu oceny, zupełnie niezrozumiałe jest przy tym użycie w polskim tłumaczeniu słowa inherentny (co oznacza mniej więcej dziedziczony, własny); czyli w definicji tłumaczymy słowo powszechnie znane przez termin zupełnie nieznany. Co ciekawe, w wersji przed zatwierdzeniem ISO 9000, czyli w wersji przedstawionej do głosowania pośród komitetów normalizacyjnych podana była definicja: Jakość to zdolność wyrobu, systemu lub procesu o określonym zestawie właściwości, do spełnienia wymagań klienta i wymagań stron zainteresowanych [ISO 9000 DIS] Jeżeli nawet nie potrafimy zdefiniować jednoznacznie co to jest jakość to nic dziwnego, że podejście do jakości przeżywało różne okresy w historii. Jakość we wspólnotach pierwotnych Jaka była jakość wyrobów wytwarzanych we wspólnotach pierwotnych z prostych materiałów, takich jak drewno lub kamień. Oczywiście wyroby, te są niezwykle prymitywne ze współczesnego punktu widzenia, ale ich wytwarzanie wymagało czasu i umiejętności. Na dodatek, gdy ludzie wytwarzali produkty dla siebie to oczywiście starali się zrobić to jak najlepiej, co oczywiście oznaczało odpowiednią jakość. Mimo to niektórzy wykonywali narzędzia lepiej niż inni, czyli pojawiła się specjalizacja w ramach małej wspólnoty, a to oznaczało podział pracy. Strona 2 (23)

3 Od jakości wykonania narzędzi często zależało przeżycie człowieka i jego rodziny, toteż każdy wykonawca starał się produkować wyroby o odpowiedniej jakości. Wraz z pojawieniem się większych wspólnot osiadłych rozpoczął się handel wymienny, obie strony transakcji znały się wzajemnie i obniżenie jakości przenosiło się na relacje międzyludzkie. Jeżeli wiedziałeś, że jeden z członków wspólnoty wykonuje wyroby złej jakości to nie dochodziło do wymiany a gdy wyroby psuły się to wszyscy w osadzie o tym wiedzieli i przynosiło to hańbę wytwórcy. Późniejsze pojawienie się handlu między osadami spowodowało utratę związków wzajemnych, czyli handel na ryzyko kupującego. Kupujący musiał ocenić produkt pod względem jego użyteczności w chwili zakupu, potem kupcy wyjeżdżali i gdy wyroby psuły się nie wiadomo było do kogo mieć pretensje, chyba że do samego siebie za naiwność. Takie podejście wykorzystywali przedstawicie zaawansowanych cywilizacyjnie narodów w stosunku do ludzi żyjących na niższym poziomie; słynne sprzedawanie szklanych paciorków za rzeczy o sporej wartości. Okres ten cechował się bardzo powolnym postępem w zakresie nowoczesności wyrobów, ale zgodnie z współczesnymi definicjami jakości rozdzielamy te dwa pojęcia, gdyż wyrób nowocześniejszy wcale nie musi być lepszej jakości. Jakość w starożytności Początki kontroli jakości nie są znane, ale przy powstawaniu dużych budowli stosowano narzędzia pomiarowe. Mimo prymitywnych przyrządów dokonywano zdumiewająco dokładnych pomiarów. Przykładem dokładności pomiarów są piramidy egipskie i wiele innych budowli wykonanych w starożytności. Piramidy egipskie są też dowodem rzadko stosowanego w tym okresie szybkiego postępu w projektowaniu, gdyż w ciągu kilku pokoleń wykonano szereg piramid, zaczynając od schodkowej, poprzez nieudany projekt piramidy łamanej, do piramidy Cheopsa. Co ciekawe, po opanowaniu techniki zapewniającej wysoką jakość z nieznanych powodów (politycznych, ekonomicznych lub religijnych) następne piramidy były już niższe i potem w ogóle zaniechano ich budowy. Dla piramid stosowano jedną jednostkę miary, ale ogólnie jednostki miar nie były ujednolicone, co prowadziło do wielu problemów. Miary wywodziły się zwykle z odległości pomiędzy poszczególnymi punktami ciała człowieka lub innymi znanymi wielkościami. Ponieważ ludzie bardzo różnią się budową ciała wyniki nie były identyczne, co prowadziło do konieczności wprowadzenia ujednoliconych jednostek, ale ich nazwy wywodziły się z części ciała, np. stopa, łokieć. Strona 3 (23)

4 W niektórych dziedzinach (np. pomiar czasu) nie posiadano ani precyzyjnych narządzi ani potrzeby ich stosowania, jednak system podziału czasu opracowany w Babilonie z podziałem dnia na 12 godzin, a godziny na 60 minut, obowiązuje wszędzie do dzisiaj, mimo że jest niezgodny ze stosowanym powszechnie systemem dziesiętnym. Często wysoką jakość uważano za powinność wobec bogów, za przestrzeganie jakości w imieniu bogów występowali kapłani, którzy bardzo starannie pilnowali przestrzegania jakości. Jednak w sytuacji, gdy występowały problemy z jakością, próbowano rozwiązać je za pomocą przepisów prawnych. Niewątpliwie takie problemy występowały w budownictwie w starożytnej Mezopotamii, domy budowano tam z cegły wypalanej na słońcu (czyli gliny zmieszanej ze słomą), która była wyrobem stosunkowo nietrwałym. Musiały zdarzać się wypadki bo w pierwszym znanym obecnie kodeksie opisującym zbiór praw zwanym kodeksem Hammurabiego 1 napisano: Jeśli budowniczy wybuduje dom dla mieszkańca i wykona jego konstrukcję tak słabą, że dom się zawali i spowoduje śmierć właściciela, to budowniczy powinien być zabity. Jeśli zawalenie się domu spowoduje śmierć syna właściciela, to należy zabić syna budowniczego. Jeśli przy zawaleniu domu zniszczone zostanie dobro, to budowniczy ma wykonać to wszystko co zostało zniszczone, ponieważ nie wybudował domu wystarczająco mocno, powinien więc odbudować go na własny koszt [Kodeks 1750 r p.n.e.]. Pojawiły się (choć znacznie później) także dokumenty potwierdzające gwarancje. Pierwsza znana, spisana na tabliczce glinianej, gwarancja pochodzi z Babilonu z okresu panowania perskiego i brzmi:. Co się tyczy złotego pierścienia ze szmaragdem, gwarantujemy, że w ciągu dwudziestu lat szmaragd ten nie wypadnie z pierścienia. Gdyby szmaragd wypadł ze złotego pierścienia przed upływem ciągu dwudziestu lat, wypłacimy Bel-nadinszunu owi odszkodowanie w wysokości dziesięciu mana srebra. Jako podpis odciski dużych palców Bel-ahiddina, Belszunu a i Hatina [Gwarancja 429 p.n.e.]. 1 Kodeks Hammurabiego jeden z kilku ale pierwszy zachowany w stanie kompletnym i najbardziej znany zbiór przepisów prawnych wydanych przez trzeciego króla Babilonu około 1750 roku przed naszą erą. Podstawową zasadą było oko za oko ząb za ząb, w przeciwieństwie do np. poprzedniego kodeksu Urannamy, wcześniejszego o około 400 lat zachowanego jedynie we fragmentach, w którym zastosowano zasadę odszkodowania finansowego. Strona 4 (23)

5 Warto podkreślić, że właśnie podbicie terenów Mezopotamii przez państwo perskie, a wtedy pojawiła się gwarancja, zakończyło okres obowiązywania systemu praw opartych na kodeksie Hammurabiego. Jakość w budownictwie starożytnej Grecji Starożytna Grecja ma wiele osiągnięć, w tym: początki matematyki, techniki, współczesnej nauki, filozofii. Bardzo znaczące były osiągnięcia w obszarach: Ekonomii, budowy okrętów, rolnictwa, obróbki metali, budownictwa. Właśnie jakość w budownictwie wskazuje na duże jej znaczenie w życiu powszechnym. W budownictwie świątynnym podstawowe znaczenie miał architekt. Projektował on świątynie i doglądał jej budowy do końca. Na wykonanie świątyni zawierał kontrakt z kapłanami. Projektował też model świątyni. Model służył do wykonywania budowli przez rzemieślników. Planowanie było bardzo staranne i obejmowało wiele różnorodnych aspektów, takich jak: jakość marmuru, osiągnięcie celów politycznych poprzez upiększanie miasta, dyskusja i ocena modelu przez władze i mieszkańców miasta. Takie podejście, oparte na prezentacji modelu przed przystąpieniem do budowy, jest zresztą stosowane do dzisiaj w gospodarce przestrzennej, np. przed zatwierdzeniem przez mieszkańców i władze planu nowego osiedla. Natomiast obecnie budynki wykonuje się w oparciu o plany wykonane na papierze, a nie trójwymiarowe modele. Postęp w budownictwie w starożytnej Grecji dokonywał się jednak powoli, gdyż nowe osiągnięcia architektoniczne wymagały eksperymentów, często kończących się niepowodzeniem. Strona 5 (23)

6 Planowanie i kontrolowanie jakości również było istotne, np. poprzez wykorzystanie specjalnego bloku zwanego kanon, powlekanego czerwoną farbą w celu wykrycia szczelin połączeń. W razie wykrycia nieprawidłowości, budowlę rozbierano. Zdarzały się jednak problemy i pojawiała się konieczność stosowania różnego rodzaju kar i ograniczeń, a w przypadku naruszeń kontraktu architekta można było pozwać do sądu aby nałożono na niego karę pieniężną. Jakość w starożytnym Rzymie W starożytnym Rzymie opracowano wysoce rozwinięte technologie, takie jak: pomiary terenu, wydzielenie działek, kartografia. Wykorzystano je do budowy i rozbudowy miast zwłaszcza na obszarach zdobytych oraz do zagospodarowania terenów rolniczych. W Rzymie opracowano: standardy jakości, metody i narzędzia pomiarowe, wdrożono wysoką jakość cegieł i rur w celu niezawodnego i taniego budownictwa, zastosowano normalizację, np. wspomniane rury i cegły były na terenie całego imperium rzymskiego jednakowej wielkości. Cegły i rury były wykonywane w czasach imperium rzymskiego poprzez wypalanie w piecach i były tak dobrej jakości, że po upadku imperium przez wieki rozbierano stare rzymskie budowle aby cegły wykorzystać do wznoszenia kolejnych domów. Podstawowym założeniem budownictwa w Rzymie były podział zadań; np. zadaniem architekta nie było określanie materiału, który ma być używany do budowy. Każda budowla była rozpatrywana w trzech aspektach: zastosowanej techniki budowlanej, za to odpowiadał budowniczy, wspaniałości, której koszt musiał być oceniany przez ciała kontrolujące, projektu architektonicznego - co przynosiło chwałę architektowi. Strona 6 (23)

7 Podział na funkcje architekta i budowniczego obowiązuje zresztą do dziś i jest głęboko uzasadniony ze względów oczekiwań społecznych, kosztów i ryzyka. Zamawiający ma możliwość ocenić projekt i zdecydować o jego przyjęciu, odrzuceniu lub konieczności dokonania poprawy. Zmiana projektu jest stosunkowo mało pracochłonna w porównaniu do zmian w gotowym budynku. Budowniczy, mając zatwierdzony projekt, może ze znacznie mniejszym ryzykiem wykonywać prace, gdyż w projekcie są uwzględnione wymagania klienta oraz warunki terenu, a zadaniem budowniczego jest tyko spełnienie tych wymagań, czyli osiągnięcie jak najwyższej jakości przy określonym poziomie kosztów. Szkoda, że do podobnych doświadczeń nie dopracowano się jeszcze w informatyce. W starożytnym Rzymie ogromne znaczenie przykładano także do instrumentów pomiarowych i organizacji. Znakomitym przykładem organizacji była armia rzymska, która przed każdym noclegiem przygotowywała sobie obóz warowny starannie umocniony, zbudowany w sposób określony standardowymi założeniami. W wielu obszarach armia też budowała drogi rzymskie, które były wykonywane tak starannie, że niektóre z nich przetrwały do czasów współczesnych. Na szczególne znaczenie zasługuje także system akweduktów, dostarczających świeżą wodę do miast rzymskich; dopiero w XIX wieku ponownie zaczęto rozbudowywać systemy kanalizacyjne na takim samym poziomie jak w starożytnym Rzymie. Wraz z rozpadem imperium rzymskiego większość ze znanych ówcześnie rozwiązań została zapomniana lub zaniechana, np. beton. Jakość w Średniowieczu i w okresie Odrodzenia Cechy rzemieślnicze i ich rola w jakości Po upadku imperium rzymskiego na zachodzie Europy jakość wykonywanych wyrobów podupadła, co szczególnie widać na przykładzie budownictwa; najwspanialsze budowle z okresu wczesnego średniowiecza w Europie wznosili Maurowie na terytorium zajętej przez nich Hiszpanii. Dopiero później, po okresie wypraw krzyżowych i podboju przez krzyżowców Konstantynopola, podobne budowle zaczęto wznosić w pozostałych krajach Europy. Zwiększenie znaczenia jakości w Europie działo się nie jak poprzednio poprzez wymogi władców, ale poprzez powstawanie cechów rzemieślniczych. Celami powstawania cechów rzemieślniczych było: Zbieranie godnych i umiejętnych rzemieślników. Strona 7 (23)

8 Ochronę siebie i społeczeństwa przed nieuczciwymi pracownikami. Stosowano w tym przypadku czeladnictwo, egzaminy, znaki towarowe, tajemnice handlowe, inspekcje, również kary. Zapewnienie równości wewnątrz cechów. Cechy próbowały zapewnić gwarancje tych samych warunków egzystencji pomiędzy swoimi członkami. Stosowano ograniczenie liczby czeladników i uczniów, wspólne kupowanie surowców i dzielenie ich między członków cechu; ograniczenie liczby sprzedawanych towarów, mieszkanie przy jednej ulicy, poddawanie się nadzorowi i inspekcjom Podstawowym sposobem nadzoru nad jakością było stosowanie znaków towarowych. Znak towarowy określał wykonawcę i miasto jego pochodzenia. W celu identyfikacji wykonawcy stosowano spisy wszystkich członków cechu. Przeprowadzano również inspekcje jakości; np. w przypadku sukna rozróżniano 4 klasy jakości oznaczane ołowianymi plombami przez specjalnie wybranych członków cechu, zwykle cieszących się największym uznaniem. Podstawowym celem wykonywania prac o najwyższej jakości była satysfakcja, a nawet duma z wykonywanej pracy, mistrz nie mógł dopuścić do wykonania wyrobu złej jakości, i gdyż byłyby skompromitowany, gdyby przystawił swój znak firmowy na wyrobie złej jakości, albo wyrzucony z cechu, gdyby nie oznaczył wyrobu swoim znakiem. Z kolei rzemieślników spoza cechu określano jako partaczy, co do dziś jest symbolem złej jakości wyrobów. Skandynawskie sagi opiewają historię jak mistrz szkutniczy zniszczył budowany pod jego nieobecność drakkar czyli statek wikingów, bo nie był on wystarczająco dobrze zaprojektowany i wykonany. Arsenał Wenecki W XVI wieku Arsenał Wenecki osiągnął największy poziom swoich organizacyjnych i technicznych możliwości. Stanowił wówczas podstawowy element obrony miasta. W porcie znajdowało się wówczas 25 galer w pełni uzbrojonych i przygotowanych do żeglugi. Pozostałe (nawet 75 galer) oczekiwało w suchym doku i wymagało tylko uszczelnienia. Galery z Wenecji były już wtedy od kilku wieków uważane za najlepsze w basenie Morza Śródziemnego i chociaż postęp konstrukcyjny nie był wtedy szybki, organizacja i jakość odgrywała decydujące znaczenie. Chociaż Republika Wenecka była związkiem kupieckim, to jednak Arsenał Wenecki był firmą państwową. Zwykle zatrudniano w nim mistrzów z prywatnych stoczni, dopóki miasto nie zdecydowało o zatrudnieniu ich na stale. Czasami umożliwiano zdawanie egzaminów czeladnikom. Liczba pracowników wynosiła zwykle około 2400 (w okresie bitwy pod Lepanto osób). Strona 8 (23)

9 Podstawą przewagi Arsenału nad innymi stoczniami tego okresu było mistrzostwo pracowników oraz wysoka jakość surowców, np. wszystkie dęby w republice stanowiły własność państwa. [Juran 1995] Arsenał Wenecki był przykładem zapewnienia wysokiej jakości w kluczowym dla Wenecji obszarze, jakim była budowa okrętów, takie rozwiązanie nie było powszechne, gdyż w większości przypadków produkcja okrętów była wykonywana w stoczniach prywatnych. W przypadku nacisków zamawiającego mogło to prowadzić do katastrofy, jaką było zatonięcie w porcie, szwedzkiego królewskiego okrętu Vasa, w ciągu kilku minut po odcumowaniu. W tym przypadku, nie było jak kilka wieków wcześniej, mistrza, który zniszczyłby nieudane dzieło, nie było też obliczeń stateczności, które uniemożliwiłyby zrealizowanie nieprzemyślanego życzenia króla szwedzkiego, jakim było zwiększenie siły ognia poprzez dodanie dodatkowych dział, Nadzór państwa nad jakością Car Rosji - Piotr I - podobno przez pół roku przebywał incognito na terenie Holandii i tam podpatrywał ich osiągnięcia w zakresie nowego podejścia do jakościowych i innych nowoczesnych rozwiązań technicznych. Przykładem takich projakościowych działań był ukaz carski z 1723r. Rozkazuję wychłostać i zesłać na wygnanie do pracy w klasztorze właściciela fabryki w Tule Korniła Biełogłazowa, ponieważ on podlec, ośmielił się państwowemu wojsku sprzedać złe pistolety i fuzje. Starszego kontrolera Fomu Mitwy wychłostać i wysłać do Azowa, żeby nie stawiał pieczęci na źle wykonanej broni. Kancelarię przenieść do Tuły, aby ta dzień i noc śledziła jakość broni. Niech urzędnicy sprawdzają jak kontrolerzy pieczęci stawiają. Niech sami sprawdzają i obserwują, a z dwóch strzelb co miesiąc strzelać aż się zepsują i patrzeć co trzeba poprawić. Jeżeli broń zawiedzie w czasie walki to winnych bić po gołej skórze, właścicielowi 25 batów i zabrać czerwońca za każdą broń, głównego kontrolera bić do nieprzytomności, starszego przenieść do podoficerów, kontrolera zdegradować do pisarzy a młodszego pozbawić niedzielnej czarki przez cały rok. Nowemu właścicielowi fabryki Demidowowi nakazuje zbudować starszemu kontrolerowi i kontrolerowi pokoje nie gorsze od pokoi właściciela, jeżeli będą gorsze niech się Dawidow nie obraża każę ściąć mu głowę [Ukaz 1723] W dokumencie szczególnie interesujące są dwa fragmenty: prowadzenie badań niezawodnościowych wybranej próbki produktów oraz kara śmierci za wywyższanie się właściciela nad mianowanym przez cara kontrolerem. W tym przypadku można zastosować dwie interpretacje - nie należy być ważniejszym od przedstawiciela cara (polityczna) albo jeżeli kontroler ma takie pomieszczenia jak właściciel to takie samo jest znaczenie kontroli (jakościowa). Strona 9 (23)

10 We współczesnym przemyśle dopiero niedawno zaczęto zalecać podporządkowanie bezpośrednio kierownictwu, działu zapewnienia jakości lub pełnomocnika ds. systemu zarządzania jakością. Nadal jednak brakuje zrównania poziomu nadzoru nad jakością z kierownictwem firmy jak było XVIII wieku w Rosji, a zapewne i w innych inspekcjach królewskich na zachodzie Europy. Jakość w Cesarstwie Chińskim Gospodarka w Cesarstwie Chińskim była scentralizowana, mimo że występowały firmy: cesarskie (nawet do kilkunastu tysięcy osób); prywatne (do 100 osób) i rodzinne. Znaczenie władzy dworu cesarskiego było podstawowe. Dwór też ustanawiał standardy jakości i zapewniał ich przestrzeganie Jakość w starożytnych Chinach była nadzorowana od czasów najdawniejszych, co pokazuje np. fragment prawa z dynastii Zhou (XII-VII w. p.n.e) Narzędzia poniżej standardu nie są dozwolone do sprzedaży na rynku. Wozy poniżej standardu nie są dozwolone do sprzedaży na rynku. Bawełna i jedwab, których jakość i wielkość nie spełniają standardu nie są dozwolone do sprzedaży na rynku. Zbliżone rozwiązania stanowiły prawa z dynastii Tang ( r n e) - okresu największej ekspansji Chin: Wszystkie łuki i strzały, noże i lance są dozwolone do sprzedaży tylko po spełnieniu warunków określonych we wzorach i podaniu pełnych nazwisk wytwórców Podobnie z pozostałymi artykułami. Urzędnicy feudalni mają konfiskować wszystkie fałszywe i nieoznaczone wyroby na rynku. Te wyroby, które nie spełniają wymagań dotyczących wielkości i długości mają być zwracane (do wytwórcy) [Juran 1995]. Przykładem niezwykłej jakości są dzwony z brązu z 438 r. p.n.e, które po odkopaniu kilkanaście lat temu nadal nadają się do zastosowania i raz na rok odgrywany jest na nich koncert. Przepisy chińskie rygorystycznie określały czas szkolenia, a nawet sposób liczenia pracochłonności. Liczba i złożoność pracy ludzkiej powinna być obliczana na początku, a dopiero potem liczone wartości średnie osoby zajmujące się wierceniem, wycinaniem, obrabianiem i odlewaniem złota, srebra, miedzi i żelaza wymagają 4 lata szkolenia, osoby wykonujące wozy i instrumenty muzyczne - 3 lata, Strona 10 (23)

11 osoby wykonujące wyroby z bambusu i laki - 2 lata, itd. [Juran 1995] Cywilizacja chińska rozwijała się nieprzerwanie przez tysiące lat, podobnie system sterowania jakością. Poziom sterowania jakością w dawnych Chinach był na bardzo wysokim poziomie, oparty był na gromadzeniu doświadczeń; dotyczył także projektowania i materiałów. Nic dziwnego, że wyroby chińskie z okresu cesarstwa cieszyły się na świecie ogromnym uznaniem. Ciągłość historyczna była także związana z konserwatyzmem i niewielkimi zmianami w organizacji i technologii. Scentralizowana władza ograniczała rozwój np. wielkie wyprawy potężnych flot cesarskich z początku XV wieku zostały zakazane przez cesarza, a warto podkreślić że ówczesne statki chińskie były znacznie większe i doskonalsze od statków Kolumba. Priorytet związany z jakością był ściśle związany z władzą monarszą i wspomagany przez biurokrację. Ściśle scentralizowany system w istotny sposób hamował inicjatywę rzemieślników i spowalniał rozwój chińskiej gospodarki [Juran 1995]. Jakość w XIX w. Rozwój manufaktur Pierwsze manufaktury pojawiły się jeszcze w XVII wieku, a następnie w znacznie większej liczbie w XVIII w. Ideą manufaktur było zatrudnienie dużej liczby pracowników w jednym miejscu. Pracownicy ci byli znacznie słabej wyszkoleni niż zatrudnieni w cechach, przeważnie byli to chłopi, pozbawieni możliwości pracy na roli, zaczęto też zatrudniać coraz częściej kobiety, Na szeroką skalę zastosowano podział pracy oraz wykorzystywano nowe zdobycze techniki. Zwiększano, a nie ograniczano produkcję, ale zwykle odbywało się to także kosztem jakości. Słabo wyszkolony personel pozbawiony na dodatek zadowolenia z wykonywanej pracy i odpowiedzialności za wyrób, nie starał się utrzymywać jakości tylko pracować za marne pieniądze, często przez kilkanaście godzin na dobę. Upadek systemu cechowego a jakość Podstawową koncepcją gospodarczą drugiej połowy XVIII wieku w Anglii i początku XIX w. był liberalizm. Liberalizm zakładał zerwanie z przestarzałymi zwyczajami, uwolnienie indywidualności i ekonomii ze starych więzów. Liberalizm, ale także w postaci politycznej był silnie propagowany przez Rewolucję Francuską, w klimacie liberalizmu nie było miejsca na sterowanie jakością. W krajach zalewanych tanimi produktami z Wielkiej Brytanii system cechowy upadł; nowe przedsiębiorstwa poświęciły jakość na rzecz wydajności. Liberalizm dawał Strona 11 (23)

12 niezbędną wolność, ale wkrótce usterki, brak smaku i nieatrakcyjność nowych produktów dały o sobie znać. W Wielkiej Brytanii znaczenia nabierał bilans handlowy, potrzeba produkcji tanich wyrobów. Poprzez zapewnienie pracy masie biednych osób zwiększano produkcję pojawiały się także dążenia do doskonalenia procesów produkcyjnych. Był to początek rewolucji technicznej, ale odbywało się to kosztem jakości Jakość w XX wieku Problemy z jakością na początku XX w. Zainteresowanie jakością powróciło na początku XX w. Produkcja na tyle wzrosła, że obywatele coraz bardziej zwracali uwagę na trwałość i niezawodność wykonywanych towarów. Robotnicy niemieccy korzystając z doświadczeń wielu wieków istnienia systemu cechowego nie zatracili umiejętności starannego wykonywania wyrobów, nawet w warunkach przemysłowych i często wyroby made in Germany były symbolem dobrej jakości. Nadal istniały elementy nadzoru państwowego, chociaż jakość wyrobów nie była najwyższa. Przykładami problemów ze sprzętem był np. atak pierwszych czołgów brytyjskich w Cambrain w 1917r.. Po pierwszym dniu zdumiewającego sukcesu jakim było się wdarcie na 10 kilometrów na teren wroga, drugiego dnia natarcie stanęło, zabrakło czołgów i to nie dlatego że zostały one zniszczone ogniem wroga, bo straty były nieznaczne. Z kilkuset czołgów atakujących pierwszego dnia, nazajutrz pozostało sprawnych kilkanaście, inne się po prostu zepsuły. Innym przykładem jest katastrofa Titanica, co prawda dopiero niedawno ustalono, że rzekomo niezatapialny statek, zatonął z powodu złej jakości nitów, które pękały po zderzeniu z górą lodową; a liczba ofiar spowodowana była decyzją projektanta, który ze względów estetycznych ograniczył liczbę łodzi ratunkowych. Jakość w XX wieku rozwijała się coraz szybciej dzięki wprowadzenie coraz to nowszych narzędzi kontroli jakości a później metod zapewniania i zarządzania jakością. Inspekcja jakości Pierwszy etap to wprowadzenie inspekcji jakości, w zakładach Forda w 1910 roku, zostali wydzieleni pracownicy do kontrolowania jakości kontrolerzy. Przedtem oprócz kontroli wojskowej takich pracowników nie było, ich rolę spełniał mistrz, który oczywiście musiał przy tym kierować pracą kilkunastu lub kilkudziesięciu pracowników, a nie jak w cechach kilku czeladników. Kontrolerzy zajmowali się także odzyskiwaniem, sortowaniem wyrobów, niekiedy kalibrowaniem narzędzi. Zaczęto Strona 12 (23)

13 stosować działania korygujące, a czasami identyfikację źródeł niezgodności ze specyfikacją. Ogólnie jednak sprawa kontroli jakości nie była sprawą podstawową, liczono że jakością zajmą się robotnicy nadzorowani przez mistrza. Charakterystyczny jest artykuł Adamieckiego - twórcy polskiej naukowej organizacji pracy - który zwracał uwagę na konieczność stosowania kontroli jeszcze w 1930r., właśnie samo zwrócenie uwagi tą sprawę świadczy że występowało zjawisko rezygnowania z kontroli [Adamiecki 1927]. Kontrola jakości Początki kontroli jakości pojawiły się około 1930 roku, gdy po raz pierwszy zaczęto stosować: samokontrolę, badania wyrobów, zastosowanie statystyki do oceny jakości wyrobów, kontrolę dokumentacji. Fundamentalne znaczenia miały tutaj prace Shewharta, który zaproponował karty kontrolne, jako podstawowe narzędzie do statystycznego nadzoru nad jakością produkcji, zresztą stosowane do dzisiaj [ISO 8258]. Podejście statystyczne stosowane nie tylko w procesie produkcyjnym, ale także do odbioru wyrobów miało podstawowe znaczenie w czasie drugiej wojny światowej, kiedy uruchomiono masową produkcję broni i sprzętu wojskowego. Do produkcji sprzętu wojskowego każda ze stron podeszła inaczej. Niemcy opierali się głównie na wykorzystaniu pracy przymusowej, co mimo wysokich kwalifikacje przymusowych robotników wcale nie zapewniało dobrej jakości ze względu na ich niechęć do produkcji dla wroga. Kraje koalicji antyfaszystowskiej wykorzystały natomiast w znacznym stopniu pracę kobiet, co prawda kobiety były znacznie słabiej wyszkolone do pracy w przemyśle, ale za to starały się pracować jak najlepiej, myśląc o swoich mężczyznach walczących na froncie. Narzędzia statystyczne i inne sposoby kontroli jakości okazały się w doskonaleniu pracy niezwykle przydatne. Zapewnienie jakości Kolejną fazą podejścia do jakości jaką było zapewnienie jakości rozpoczęła się od około 1950, zaczęto wówczas stosować audity jakości, zawansowane planowanie jakości, spójne księgi jakości, kontrolę nad procesami, analizę kosztów jakości, analizę postaci i skutków uszkodzeń (FMEA), włączenie operacji nieprodukcyjnych do zagadnień analizowania jakości. [Dahlagaard 2000] Takie znacznie bardziej nowoczesne podejście rozwijało się jednak przez wiele lat. Po wielkim zwycięstwie w II wojnie światowej wcale jakość nie była najważniejsza, ponownie zwyciężał prymat ilości nad jakością. Jeden z uznanych później za guru jakości Deming, - wybitny statystyk - którego prace przyczyniły się do zwycięstwa w Strona 13 (23)

14 czasie wojnie nie był rozumiany w Ameryce Północnej. Natomiast w Japonii sytuacja była inna - kraj przegrał wojnę, gospodarka leżała w gruzach, a przysłowiowa niska jakość japońskich wyrobów nie ułatwiała sprzedaży zagranicą, co było niezbędne dla kraju nie posiadającego źródeł surowców. Deming zaproponował rozwiązania, które stały się podwalinami pod późniejszą japońską jakość. Jednak japońska jakość była opracowana głównie przez Japończyków to oni doprowadzili jakość ponownie do bezpośrednich wykonawców robotników, którzy zajmowali się doskonaleniem jakości na swoim stanowisku pracy m.in. w tzw. kołach jakości. W 1953 zaproponowano w Japonii - 7 narzędzi doskonalenia jakości, zwanych obecnie starymi, takich jak: lista zbiorcza, histogram, diagram korelacji, karty kontrolne, diagram Pareto, schemat blokowy, diagram Ishikawy. A w roku 1970 przedstawiono 7 nowych narzędzi doskonalenia jakości: diagram pokrewieństwa, diagram zależności, drzewo decyzyjne, diagram matrycowy, matrycowa analiza danych, diagram procesu decyzyjnego, diagram sieciowy (strzałkowy). Wszystkie te narzędzia były dostosowane do poziomu przeciętnego robotnika, który mógł je stosować na swoim stanowisku pracy Strona 14 (23)

15 W Europie i Stanach Zjednoczonych rozwój prowadzony był jednak poprzez opracowanie narzędzi zapewniania jakości, wywodzących się z podejścia wojskowego, których ukoronowaniem były normy ISO serii Systemy zapewniania jakości zgodnie z normami ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 wywodzą się z norm wojskowych, wojsko miało dość ciągłej kontroli wykonanej produkcji nawet za pomocą metod statystycznych, wojsko chciało wyrobów dobrej jakości. Najlepszym znanym wówczas (lata sześćdziesiąte XX w.) sposobem zapewniania jakości było wprowadzenie standardów działania projakościowego do wytwórców. Zaproponowanie pierwszych norm z tego zakresu spowodowało zainteresowanie wytwórców dostarczających wyroby dla wojska. Przełomu dokonała Wielka Brytania w której w 1978 r. opracowała normę BS 5759 pierwowzór norm ISO serii 9000, pierwszą normę do powszechnego zastosowania w przemyśle. Chronologia powstawania norm ISO serii 9000 przedstawia się następująco 1978 norma BS norma ISO 8402 terminologiczna 1987 normy ISO 9000,9001,9002,9003,9004 systemy zapewniania jakości normy wspomagające ISO 10011, znowelizowane normy ISO 9000,9001,9002,9003, norma ISO 9000,9001,9004:2000 systemy zapewniania jakości 2002 norma ISO zalecenia dla audytu 2004 norma ISO wytyczne dla jakości w informatyce 2005 Norma ISO 9000:2005 poprawiona norma terminologiczna 2008 Norma ISO 9001:2008 nowe wydanie normy z 2000r z niewielkimi zmianami Do roku 2000 wszystkie normy dotyczyły systemów zapewniania jakości, czyli określały jak zapewnić, że jakość będzie stała i zgodna z jakością produktów dostarczonych do pierwszego badania. Normy osiągnęły ogromny sukces w Europie, a potem na świecie, stały się też podstawą budowy systemów jakości w firmach. Były jednak bardzo krytykowane ze względu na nadmierne zbiurokratyzowanie oraz ograniczanie inicjatywy i przedsiębiorczości. Strona 15 (23)

16 W miarę opracowywania norm pojawiło się i rozwinęło na świecie, wywodzące się zresztą z doświadczeń japońskich i prac Deminga oraz Jurana podejście zwane Total Quality Management - zarządzanie przez jakość. Zarządzanie przez jakość (TQM) Zarządzanie przez jakość to całościowa wizja organizacji nakierowana na jakość, realizowana poprzez: ciągłe doskonalenie jakości i organizacji, pojęcie wewnętrznych klientów czyli stosowania zasady działania wewnątrz organizacji na zasadzie wzajemnych korzyści obu współpracujących stron, zapobieganie problemom jakościowym, a nie ich usuwanie, współudział wszystkich zatrudnionych w doskonaleniu, indywidualna adaptacja do zagadnień jakościowych, przywództwo w kierowaniu firmą, a nie tylko narzucanie swoich poleceń bez liczenia się ze zdaniem pracowników, podejście procesowe i zmiana procesów w celu doskonalenia skuteczności i efektywności w działanie projakościowe organizacji, włączenie dostawców i klientów do zarządzania jakością poprzez osiąganie wzajemnie korzystnych powiązań w tym pomoc dostawcom w uzyskanie odpowiedniej jakości, praca zespołowa nad rozwiązywaniem zagadnień jakościowych [Dahlagaard 2000]. Zarządzanie przez jakość stało się podstawą podejścia projakościowego w gospodarce i było bardzo energicznie wprowadzane w Stanach Zjednoczonych w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, niekiedy samo wprowadzanie tego rozwiązania nie było zgodne z ideą TQM. Obecnie zarządzanie przez jakość zostało włączone do norm ISO serii 9000 wydania 2000, które zalecają zastosowanie 8 zasad zarządzania jakością: Orientacja na klienta. Przywództwo. Zaangażowanie ludzi. Podejście procesowe. Strona 16 (23)

17 Podejście systemowe do zarządzania. Ciągłe doskonalenie. Podejmowanie decyzji na podstawie faktów. Wzajemne korzystne powiązania z dostawcami. TQM zostało w znacznym stopniu włączone do systemów zarządzania jakością, które obecnie uważane są za podstawę działań projakościowych w firmie i rzadko wspomina się o nim. Pojawiają się także nowe rozwiązania takie jak np. sixsigma, ale nie są one nawet w niewielkim stopniu tak rozpowszechnione jak normy ISO serii Odrębnym aczkolwiek bardzo przydatnym sposobem wykorzystania zaleceń TQM są nagrody jakości, takie jak na przykład Polska Nagroda Jakości [www.pnj.pl] czy europejski model doskonałości. Zmiany w historii jakości Chociaż Crosby pisał, że jakość jest za darmo [Crosby 1979], w historii jakości następowały jednak okresy gdy uważano że jakość jest zbyt kosztowna, żeby zwracać uwagę na nią lepiej produkować tanio marnie, ale szybko. Wydaje się że wszystko zależało od znaczenia konsumentów i kto był decydującym konsumentem. Znaczenie konsumentów a jakość Zainteresowanie jakością rośnie wraz ze wzrostem znaczenia konsumentów, np. gdy konsumentami są: Kapłani powołujący się na wpływy u swoich bogów Władcy, królowie, cesarze zwłaszcza w scentralizowanym silnym państwie Wielcy panowie, magnaci, ogólnie arystokracja mająca władzę, która mogła wymusić jakość Wojsko, które ze zrozumiałych względów nie chce posługiwać się bronią i sprzętem złej jakości zwłaszcza w czasie wojen bo w okresie pokoju bywały okresy obniżenia jakości Silne ruchy konsumenckie wymuszające na władzach działania projakościowe w celu ochrony obywateli Znaczenie jakości spada gdy do głosu dochodzą: Kupcy chcący jak najkorzystniej sprzedać wyroby atrakcyjne dla klienta ale tanie często o niskiej jakości. Strona 17 (23)

18 Handlarze zainteresowani zyskiem i zachwalający często w nieuczciwy sposób swoje wyroby - kuszący też niską ceną zakupu, bez zwracania uwagi na nietrwałość oraz wysokie koszty eksploatacji. Przemysłowcy chcący produkować tanio i masowo często kosztem jakości ale w dążeniu do uzyskiwania maksymalnego zysku, często obniżają oni jakość swoich wyrobów, a zwłaszcza ich trwałość, aby można sprzedać kolejne wyroby. Wynalazcy, a ogólnie firmy proponujące nowe rozwiązania zainteresowane są jak najszybszym uzyskaniem efektów z nakładów poniesionych na badania, czasami zresztą prowadzi to do fatalnych skutków np. w przemyśle farmaceutycznym. Znacznie jakości też spada zwykle w sytuacji niedoboru towarów, gdy nie ma czego kupić, ludzie nie zwracają uwagi na jakość, jest to zresztą zasada działająca w cyklu, brakuje towarów więc kupujemy wyroby gorszej jakości, które są mniej trwałe i bardziej zawodne, trzeba więc trzeba kupić kolejne, co powoduje wzrost popytu i brak towarów. Jakość a nowoczesność Wielu teoretyków uważa, że synonimem jakości jest nowoczesność wyrobów, [Kolman 2002], jednak w rzeczywistości wyroby najbardziej nowoczesne, nie są wysokiej jakości, czyli jakość, to nie to samo co nowoczesność. Najlepsze wyroby powstają w długim procesie doskonalenia. Nowoczesne wyroby w chwili pojawienia się nie mają wysokiej jakości, ale mogą być atrakcyjne, gdyż realizują nowe potrzeby społeczne, często zresztą nigdy przedtem nie określane. Są agresywnie reklamowane i popierane, a w niektórych dziedzinach, np. takich jak moda - nowoczesność decyduje o zadowoleniu klienta. Jakość, a presja na efektywność Wzrost liczby produkowanych wyrobów, a także presja na efektywność zwykle pogarsza ich jakość, gdyż żeby produkować więcej trzeba zatrudnić więcej ludzi, przenieść produkcję do miejsc gdzie jest nadmiar siły robocze, najlepiej taniej, czyli o niskich kwalifikacjach, lub mającej niską świadomość swojej wartości, co zwykle jest związane z brakiem świadomości jakości. Często wyższą efektywność osiąga się przez rezygnację z niektórych działań kontrolnych, nadal stosuje się preferencje zakupowe po najniższej cenie (co szczególnie widoczne jest w polskich zwyczajach zamówień publicznych), w nowych wersjach produktów rezygnuje się z zaproponowanych wcześniej rozwiązań i zabezpieczeń, gdyż są kosztowne i używane przez małą część klientów. Obniżenie bezpieczeństwa gdyby nie presja i wymagania państw mogło by, doprowadzić do wzrostu zagrożeń dla życia i zdrowia ludzi. Strona 18 (23)

19 Obecna faza przenoszenia wielu zakładów do Chin czy Indii, spowodowała obniżenie przeciętnej jakości wyrobów, które są jednak znacznie tańsze. Najpoważniejszym problemem jest jednak produkowanie wyrobów niższej jakości przez producentów znanych marek. A marka firmy to właściwie wynik osiągnięć poprzednich okresów zwłaszcza zakresie jakości. Wydaje się, że zapobiec temu można stosując nowoczesne technologie kontrolno pomiarowe, ale nie jest to w pełni prawdą, nowoczesna technologia pozwala nadzorować jakość w takim zakresie w jakim jest zastosowana, czyli nie zapobiegnie wprowadzeniu złej jakości przez człowieka w celu zwiększenia natychmiastowego zysku. Ostatnie problemy z jakością wyrobów produkowanych w Chinach wynikają albo z błędów projektowych, albo zastosowaniu tańszych substytutów półproduktów, albo elementarnej nieznajomości szkodliwego działania niektórych substancji, czy wykorzystania ich do fałszowania wyników badań (występuje to zwłaszcza w przemyśle spożywczym) Cykliczne zmiany znaczenia jakości Historycznie można wyróżnić fazy wzrostu znaczenia jakości i jego zmniejszenia. Doskonalenie jakości następowało zwykle w okresie powolnego rozwoju silnego zcentralizowanego państwa lub lokalnej społeczności (wspólnoty pierwotne, Egipt, Rzym, Cesarstwo Chińskie) W sytuacji postępu technicznego, nowych odkryć i wynalazków zainteresowanie jakością spadało, odbywało się tak zwykle w sytuacji silnej konkurencji pomiędzy miastami państwa lub państwami oraz gwałtownego rozwoju handlu (Sumer, Starożytna Grecja, Odrodzenie), także rozwój kapitalizmu w XIX i XX wieku. Oczywiście zdarzają się także katastrofy, które przerywały rozwój cywilizacji i powodowały obniżenie jakości ze względu na brak możliwości wytworzenia towarów, np. poprzez brak wykwalifikowanych pracowników czy utratę odpowiedniej wiedzy, bywały takie klęski jak epidemie, wędrówki ludów i przesiedlenia, rewolucje (np. Chińska która zniszczyła projakościowe podejście w tej cywilizacji), masowe katastrofy ekologiczne takie jak wieloletnia susza itp. W jakiej fazie podejścia do jesteśmy w XXI wieku zależy to raczej od wyrobu, niektóre wyroby są na wysokim poziomie jakości, jakość innych rośnie, a jeszcze innych spada. Wydaje się zresztą że w chwili obecnej po okresie fascynacji kontrolnymi działaniami rynku, w systuacji pojawiającego się kryzysu gospodarczego będą powracać dążenia do wprowadzenia nowych rozwiązań wspierających jakość. Czytelników tej książki interesuje jednak podejście do jakości w informatyce. Strona 19 (23)

20 Jakość w informatyce Czy jakość w informatyce jest wysoka: w przypadku sprzętu raczej tak, ale nie nadmiernie, nadal wiele wyrobów jest wysokiej jakości ale niektóre zwłaszcza polecane jako absolutne nowości - nie. A jak jest w przypadku oprogramowania, które rozwijało się gwałtownie przez ostatnie dziesięciolecia, ale już od lat sześćdziesiątych XXw. mówiono o kryzysie oprogramowania. [Brook 2000]. Warto uświadomić sobie, które z przedstawionych w rozdziale metod projakościowych są stosowane w projektowaniu oprogramowania. Zamiast inspekcji stosowane jest testowanie ale w wykonaniu ręcznym jest bardzo pracochłonne i kosztowne, zwykle nie ma też środków na testowanie całego kodu. Proste narzędzia zapewnienienia jakości nie są stosowane, chociaż oczywiście czasami jest inaczej. Schematy blokowe były powszechnie stosowane w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych przy projektowaniu algorytmów, potem wielkość programów przerosła te narzędzia. Metody zapewniania jakości są w oprogramowaniu stosowane w małym stopniu chociaż zastępują je częściowo metody zarządzania projektami. Narzędzia statystyczne praktycznie nie są stosowane, chociaż warto byłoby je wykorzystać przynajmniej w testowaniu. Ostatnio podczas szkolenia stwierdziłem, że nie są znane nawet proste metody statystyczne, które byłyby przydatne chociażby do odbioru sprzętu komputerowego. Systemy zapewniania jakości, a obecnie zarządzania jakością są stosowane w małym zakresie często bez uwzględnienia specyfiki oprogramowania. Nie są prawie zupełnie znane najnowsze standardy takie jak np. ISO/IEC [ISO 90003]. Rachunek kosztów jakości nie jest prawie zupełnie stosowany, przypominam sobie jak przedstawiałem tą koncepcję na konferencji, to znalazł się jeden z uczestników, który stwierdził że jest przestarzała, inni w ogóle jej nie znali. Jaką drogą poszło oprogramowanie. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XXw. i później zdając sobie sprawę z niskiej jakości przedstawiono doktrynę jakości wystarczająco dobrej. Wielkim zwolennikiem tego podejścia był Microsoft na czele z B.Gatesem. Jakość wystarczająco dobra miała zapełnić zadowolenie przeciętnego użytkownika, z możliwości korzystania z łatwego, intuicyjnego oprogramowania bez konieczności złożonych szkoleń i wiedzy. Oprogramowanie miało być wykorzystywane w sposób łatwy i przyjemny. Oprogramowanie było sprzedawane masowo i tanio; co powinno wystarczać do zadowolenia klienta, a fakt że było nie dopracowane i zawodne, nie miał specjalnego znaczenia, bo uciążliwości co prawda utrudniały pracę, ale wszyscy Strona 20 (23)

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka Zmiany w standardzie ISO 9001 dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka 1 W prezentacji przedstawiono zmiany w normie ISO 9001 w oparciu o projekt komitetu. 2 3 4 5 6 Zmiany w zakresie terminów używanych

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

Normy ISO serii 9000. www.greber.com.pl. Normy ISO serii 9000. Tomasz Greber (www.greber.com.pl) dr inż. Tomasz Greber. www.greber.com.

Normy ISO serii 9000. www.greber.com.pl. Normy ISO serii 9000. Tomasz Greber (www.greber.com.pl) dr inż. Tomasz Greber. www.greber.com. Normy ISO serii 9000 dr inż. Tomasz Greber www.greber.com.pl www.greber.com.pl 1 Droga do jakości ISO 9001 Organizacja tradycyjna TQM/PNJ KAIZEN Organizacja jakościowa SIX SIGMA Ewolucja systemów jakości

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Rozpowszechnianie całości lub fragmentów niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody wydawcy zabronione. Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań aby zawarte

Bardziej szczegółowo

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych.

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. Norma PN-EN ISO 9001:2009 System Zarządzania Jakością w usługach medycznych Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. www.isomed.pl Grzegorz Dobrakowski Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez KONCEPCJA SYSTEMU JAKOŚCI zgodnie z wymaganiami norm ISO serii 9000 dr Lesław Lisak Co to jest norma? Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez upoważnioną

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Janusz Bronisław Berdowski EUROPEJSKA UCZELNIA INFORMATYCZNO-EKONOMICZNA W WARSZAWIE ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od jakości nie ma odwrotu, gdyż na rynku globalnym nie walczy się tylko ceną

Bardziej szczegółowo

Waterfall model. (iteracyjny model kaskadowy) Marcin Wilk

Waterfall model. (iteracyjny model kaskadowy) Marcin Wilk Waterfall model (iteracyjny model kaskadowy) Marcin Wilk Iteracyjny model kaskadowy jeden z kilku rodzajów procesów tworzenia oprogramowania zdefiniowany w inżynierii oprogramowania. Jego nazwa wprowadzona

Bardziej szczegółowo

poprawy konkurencyjności

poprawy konkurencyjności Wdrażanie anie i doskonalenie systemów w zarządzania szansą poprawy konkurencyjności ci organizacji Andrzej Borcz "Przy istniejącej konkurencji firmy, które nie potrafią tworzyć i wcielać w życie doskonałej

Bardziej szczegółowo

Zmiany wymagań normy ISO 14001

Zmiany wymagań normy ISO 14001 Zmiany wymagań normy ISO 14001 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała 15 listopada br. zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi.

Bardziej szczegółowo

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ ISO Jakość samą w sobie trudno jest zdefiniować, tak naprawdę pod tym pojęciem kryje się wszystko to co ma związek z pewnymi cechami - wyrobu lub usługi - mającymi wpływ na

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

WZ PW Norma ISO/IEC 27001:2013 najnowsze zmiany w systemach zarzadzania bezpieczeństwem informacji IT security trends

WZ PW Norma ISO/IEC 27001:2013 najnowsze zmiany w systemach zarzadzania bezpieczeństwem informacji IT security trends Norma ISO/IEC 27001:2013 najnowsze zmiany w systemach zarzadzania bezpieczeństwem informacji dr inż. Bolesław Szomański Wydział Zarządzania Politechnika Warszawska b.szomański@wz.pw.edu.pl Plan Prezentacji

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl www.sybena.pl/uv/2014-wyklad-eko-zp-9-pl/wyklad4.pdf Podstawy konkurencyjności w projektach Koszt Wartość

dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl www.sybena.pl/uv/2014-wyklad-eko-zp-9-pl/wyklad4.pdf Podstawy konkurencyjności w projektach Koszt Wartość Wykład Zarządzanie projektami Zajęcia 4 Zarządzanie jakością w projekcie dr Stanisław Gasik s.gasik@vistula.edu.pl www.sybena.pl/uv/2014-wyklad-eko-zp-9-pl/wyklad4.pdf Podstawy konkurencyjności w projektach

Bardziej szczegółowo

FMEA. Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl. Opracował: Tomasz Greber (www.greber.com.pl)

FMEA. Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl. Opracował: Tomasz Greber (www.greber.com.pl) FMEA Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl FMEA MYŚLEĆ ZAMIAST PŁACIĆ Dlaczego FMEA? Konkurencja Przepisy Normy (ISO 9000, TS 16949 ) Wymagania klientów Powstawanie i wykrywanie wad % 75% powstawania wad

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1

HACCP- zapewnienie bezpieczeństwa zdrowotnego żywności Strona 1 CO TO JEST HACCP? HACCP ANALIZA ZAGROŻEŃ I KRYTYCZNE PUNKTY KONTROLI HAZARD ryzyko, niebezpieczeństwo, potencjalne zagrożenie przez wyroby dla zdrowia konsumenta ANALYSIS ocena, analiza, kontrola zagrożenia

Bardziej szczegółowo

Z-ZIP2-119z Inżynieria Jakości Quality Engineering

Z-ZIP2-119z Inżynieria Jakości Quality Engineering KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Z-ZIP2-119z Inżynieria Jakości Quality Engineering Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne VI Konferencja nt. systemów zarządzania w energetyce Nowe Czarnowo Świnoujście, 21-23 X 2008 Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne Grzegorz Ścibisz Łańcuch dostaw DOSTAWCA

Bardziej szczegółowo

Koncepcja systemu zarządzania jakością w dużym projekcie informatycznym zgodnie z normą ISO/IEC 9001:2008

Koncepcja systemu zarządzania jakością w dużym projekcie informatycznym zgodnie z normą ISO/IEC 9001:2008 Koncepcja systemu zarządzania jakością w dużym projekcie informatycznym zgodnie z normą ISO/IEC 9001:2008 Autor: Kinga Lewandowska Promotor: dr inż. Szymon Supernak Zakres pracy CZĘŚĆ TEORETYCZNA Przegląd

Bardziej szczegółowo

Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów

Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów Modele wdrażania i zarządzania projektami ERP Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów (c) Jarosław Żeliński IT-Consulting 1 Cel prezentacji Wskazanie kluczowych ryzyk projektów wdrożenia

Bardziej szczegółowo

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Inwestycje w technologie IT 1 muszą podlegać takim samym regułom oceny, jak wszystkie inne: muszą mieć ekonomiczne uzasadnienie. Stanowią one koszty i jako takie

Bardziej szczegółowo

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych?

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://wwwhuberpl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 W każdym

Bardziej szczegółowo

Jakość przed jakością

Jakość przed jakością Jakość przed jakością Oprogramowanie naprawdę przydatne (2) Robert Ganowski II Krajowa Konferencja Jakości Systemów Informatycznych, Warszawa, 21-22 czerwca 2005 r. 1 Teoria prawdy*

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do zarządzania projektami

Wprowadzenie do zarządzania projektami Wprowadzenie do zarządzania projektami Project Management dr Marek Wąsowicz Katedra Projektowania Systemów Zarządzania, UE Wrocław Wrocław, 23 października 2012 r. Zawartość modułu (4h): wskazanie możliwości

Bardziej szczegółowo

Czy 99% działań bez braków to dobry wynik?

Czy 99% działań bez braków to dobry wynik? Zarządzanie jakością działań zespołu projektowego ROZWAŻANIA WSTĘPNE Czy 99% działań bez braków to dobry wynik? 99% braków 2 katastrofy lotnicze dziennie w Polsce 150 000 wypłat zagubionych przy każdej

Bardziej szczegółowo

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001 Mariola Witek Przedmiot wykładu 1.Rozwój systemów zarządzania jakością (SZJ) 2.Potrzeba posiadania formalnych SZJ 3.Korzyści

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD V DR N. MED. EDYTA KĘDRA

WYKŁAD V DR N. MED. EDYTA KĘDRA WYKŁAD V DR N. MED. EDYTA KĘDRA 2 Sposoby klasyfikowania pojęcia jakości definicja ogólnadoskonałość produktu zwana wysoką jakością jako przeciwieństwo niskiej jakości. jakość jest z jednej strony osiągnięciem

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej, działający w ramach Polskiego

Bardziej szczegółowo

PRODUKT W MARKETINGU MIX

PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT W MARKETINGU MIX PRODUKT Towar, usługa lub pomysł zawierający określony zestaw materialnych i niematerialnych cech, które zaspakajają potrzeby klientów, otrzymywany w zamian za pieniądze lub inną

Bardziej szczegółowo

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA Strona: 1 z 6 1. Zaangażowanie kierownictwa Najwyższe kierownictwo SZPZLO Warszawa Ochota przejęło pełną odpowiedzialność za rozwój i ciągłe doskonalenie ustanowionego i wdrożonego zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Jakości Quality Engineering. Zarządzanie i Inżynieria Produkcji II stopień Ogólnoakademicki

Inżynieria Jakości Quality Engineering. Zarządzanie i Inżynieria Produkcji II stopień Ogólnoakademicki KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 Inżynieria Jakości Quality Engineering A. USYTUOWANIE MODUŁU W SYSTEMIE

Bardziej szczegółowo

Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie decyzji. Piotr Miller

Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie decyzji. Piotr Miller Systemowe zarządzanie jakością. Koncepcja systemu, ocena systemu, wspomaganie decyzji. Piotr Miller Podejmowanie decyzji na podstawie faktów to jedna z ośmiu zasad zarządzania jakością wymienionych w normie

Bardziej szczegółowo

Pełnomocnik i Audytor SZJ w Przemyśle Motoryzacyjnym wg ISO/TS 16949:2009

Pełnomocnik i Audytor SZJ w Przemyśle Motoryzacyjnym wg ISO/TS 16949:2009 Pełnomocnik i Audytor SZJ w Przemyśle Motoryzacyjnym wg ISO/TS 16949:2009 Przedmiot szkolenia: Przedmiotem szkolenia jest zapoznanie przyszłych Audytorów i Pełnomocników z metodami audytowania, wdrażania,

Bardziej szczegółowo

Procedura auditów wewnętrznych i działań korygujących

Procedura auditów wewnętrznych i działań korygujących 1/14 TYTUŁ PROCEURY Opracował: Zatwierdził: Pełnomocnik ds. SZJ Mariusz Oliwa 18 marca 2010r.... podpis Starosta Bolesławiecki Cezary Przybylski... podpis PROCEURA OBOWIĄZUJE O NIA: 25 czerwca 2010r. 18

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak.

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Książka stanowi szerokie kompendium wiedzy z zakresu systemów zarządzania. Stanowić ona może cenną pomoc

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Powszechnie przyjmuje się, że każde laboratorium, które chce reprezentować wiarygodne dane musi wdrożyć odpowiednie procedury zapewnienia jakości.

Bardziej szczegółowo

Poszerzona funkcjonalność procesów logistycznych na przykładzie systemu Plan-de-CAMpagne

Poszerzona funkcjonalność procesów logistycznych na przykładzie systemu Plan-de-CAMpagne Poszerzona funkcjonalność procesów logistycznych na przykładzie systemu Plan-de-CAMpagne W dzisiejszych czasach mamy do czynienia z dynamicznie zmieniającym się rynkiem dóbr i usług, w którym aby przetrwać,

Bardziej szczegółowo

Artykuł został opublikowany w książce Wybrane aspekty zarządzania jakością II Pod redakcją Marka Salerno-Kochana Kraków 2010 ISBN: 978-83-7464-305-4

Artykuł został opublikowany w książce Wybrane aspekty zarządzania jakością II Pod redakcją Marka Salerno-Kochana Kraków 2010 ISBN: 978-83-7464-305-4 Artykuł został opublikowany w książce Wybrane aspekty zarządzania jakością II Pod redakcją Marka Salerno-Kochana Kraków 2010 ISBN: 978-83-7464-305-4 Wydawca: Wydawnictwo AGH Wstęp Początki stosowania analizy

Bardziej szczegółowo

Rachunkowość. Rachunek kosztów w jakości 1/34

Rachunkowość. Rachunek kosztów w jakości 1/34 Rachunkowość zarządcza Rachunek kosztów w jakości 1/34 Rachunek kosztów w jakości Spis treści 1. Rozwój podejścia do zarządzania jakością 2. Co to są koszty jakości 3. Rachunek kosztów jakości 2/34 Rachunek

Bardziej szczegółowo

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt?

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? Anna Krawczyk Katedra Zarządzania Jakością Wydział Zarządzania UŁ Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? ? Korzyści > = < Nakłady Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Drewno? Naturalnie! budowa i remont

Drewno? Naturalnie! budowa i remont Dom z Ogrodem Tekst: Waldemar Zieliński, prezes Fabryki Konstrukcji Drewnianych S.A. Drewno? Naturalnie! Drewno było do niedawna dosyć często zastępowane w budownictwie żelbetonem, cegłą lub stalą. Coraz

Bardziej szczegółowo

Metoda Pięciostopniowego Programu Poprawy Jakości na przykładzie Samsung Electronics Poland Manufacturing Sp. z o.o.

Metoda Pięciostopniowego Programu Poprawy Jakości na przykładzie Samsung Electronics Poland Manufacturing Sp. z o.o. Metoda Pięciostopniowego Programu Poprawy Jakości na przykładzie Samsung Electronics Poland Manufacturing Sp. z o.o. Kamil Sałata Kimball Electronics Poland Inżynier Jakości Plan Cel wykładu Co to jest

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO

Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO UKatalog Szkoleń: Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO UBlok I Podejście procesowe: Zarządzanie procesowe (2 dni) Definicje procesu, zarządzanie procesami, podział i identyfikowanie

Bardziej szczegółowo

FUNKCJA I ROLA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ W ORGANIZACJACH

FUNKCJA I ROLA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ W ORGANIZACJACH УДК 316 0 FUNKCJA I ROLA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ W ORGANIZACJACH JÓZEF OBER Niniejszy artykuł ma za zadanie przybliżyć czytelnikowi zagadnienia związane z zarządzeniem jakością oraz ukazać jakie

Bardziej szczegółowo

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku ZARZĄDZENIE Nr 84/2011 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku zmieniające zasady organizacji studiów podyplomowych Zarządzanie jakością Na podstawie 7 Regulaminu

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa Strona 1 1. Księga Środowiskowa Księga Środowiskowa to podstawowy dokument opisujący strukturę i funkcjonowanie wdrożonego w Urzędzie Systemu Zarządzania Środowiskowego zgodnego z wymaganiami normy PN-EN

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: BADANIE JAKOŚCI I SYSTEMY METROLOGICZNE II Kierunek: Mechanika I Budowa Maszyn Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy na specjalności APWiR Rodzaj zajęć: projekt I KARTA PRZEDMIOTU CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki dr Iwona Pawlas Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 23 maja 2011 r. 1 Handel międzynarodowy/ handel zagraniczny

Bardziej szczegółowo

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Przegląd systemu zarządzania jakością

Przegląd systemu zarządzania jakością LOGO Nazwa i adres FIRMY PROCEDURA Systemowa P01.01 wyd. [data wydania] str. 1 / stron 5 ilość załączników: 4 Tytuł: Przegląd systemu zarządzania jakością egz. nr:... Spis treści 1. Cel... 2 2. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 14. Sprawdzanie funkcjonowania systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 14.1. Co to jest monitorowanie bezpieczeństwa i higieny pracy? Funkcjonowanie systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną

Bardziej szczegółowo

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA W TRAKCJA PRKiI S.A. Warszawa, maj 2015 SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od 1999 roku Trakcja PRKiI S.A. mając na uwadze satysfakcję Klienta i

Bardziej szczegółowo

NOWE PRAWA KONSUMENTA. Zwrot towaru zakupionego przez internet

NOWE PRAWA KONSUMENTA. Zwrot towaru zakupionego przez internet NOWE PRAWA KONSUMENTA Zwrot towaru zakupionego przez internet Sprzedaż towarów i usług przez Internet, ze względu na swoje walory praktyczne, ma coraz większe znaczenie dla klienta także tego, a może przede

Bardziej szczegółowo

6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI

6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI 6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI Urzeczywistnianie celów biznesowych w praktyce Planowanie i optymalizacja łańcucha dostaw Odkryj brakujące połączenie pomiędzy celami biznesowymi

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Mechaniczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Wzornictwa Przemysłowego

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014

Krzysztof Wawrzyniak Quo vadis BS? Ożarów Mazowiecki, styczeń 2014 1 QUO VADIS.. BS? Rekomendacja D dlaczego? Mocne fundamenty to dynamiczny rozwój. Rzeczywistość wdrożeniowa. 2 Determinanty sukcesu w biznesie. strategia, zasoby (ludzie, kompetencje, procedury, technologia)

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania

Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania Metodyka projektowania komputerowych systemów sterowania Andrzej URBANIAK Metodyka projektowania KSS (1) 1 Projektowanie KSS Analiza wymagań Opracowanie sprzętu Projektowanie systemu Opracowanie oprogramowania

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo

TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo Stosowanie wymagań norm serii ISO 3834 w procesie zapewnienia jakości wyrobów spawanych Mariusz Piękniewski Kierownik Sekcji Spawalnictwa

Bardziej szczegółowo

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r.

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r. Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie Warszawa 8 maja 2013 r. Efektywne zarządzanie energią jest jednym z warunków krytycznych do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy

Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy Ewa Górska Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy EWOLUCJA POGLĄDÓW NA ZAGADNIENIA BEZPIECZEŃSTWA PRACY Hand from root of finger to fingertip Hand frim wist to fingertip Arm from elbow to fingertip

Bardziej szczegółowo

REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY

REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY PODSTAWA REKLAMACJI DATA ZAWARCIA UMOWY SPRZEDAŻY PODSTAWA PRAWNA PODSTAWOWE PRZESŁANKI ODPOWIEDZIALNOŚCI SPRZEDAWCY z tytułu niezgodności towaru

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 17 ds. Pojazdów i Transportu Drogowego

PLAN DZIAŁANIA KT 17 ds. Pojazdów i Transportu Drogowego Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 17 ds. Pojazdów i Transportu Drogowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 17 ds. Pojazdów i Transportu Drogowego powołany został w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego

Bardziej szczegółowo

Metoda 5-WHY. Metoda 5-WHY. Wydanie 1. Zbigniew Huber. Maj 2006. Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl.

Metoda 5-WHY. Metoda 5-WHY. Wydanie 1. Zbigniew Huber. Maj 2006. Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl. Metoda 5-WHY Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://www.huber.pl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 Wstęp Rozwiązanie jakiegoś problemu i wprowadzenie skutecznego

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o.

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej. KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. WSTĘP Wśród jednakowo efektywnych

Bardziej szczegółowo

OBSŁUGA EKSPORTU POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW

OBSŁUGA EKSPORTU POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW OBSŁUGA EKSPORTU POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW SEKRETEM BIZNESU JEST WIEDZIEĆ TO, CZEGO NIE WIEDZĄ INNI Arystoteles Onassis SZANOWNI PAŃSTWO, Lubelskie Centrum Consultingu sp. z o. o. powstało w 2009 roku w

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

- w formie elektronicznej za pośrednictwem poczty elektronicznej na adres: sklep@kreatywnedzieci.com.pl,

- w formie elektronicznej za pośrednictwem poczty elektronicznej na adres: sklep@kreatywnedzieci.com.pl, Reklamacja towaru Podstawa i zakres odpowiedzialności Sprzedawcy względem Klienta, jeżeli sprzedany Produkt ma wadę fizyczną lub prawną (rękojmia) są określone powszechnie obowiązującymi przepisami prawa,

Bardziej szczegółowo

PRZEGLĄD KONCEPCJI ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

PRZEGLĄD KONCEPCJI ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Wykład 4. PRZEGLĄD KONCEPCJI ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ 1 1.Ogólna charakterystyka koncepcji zarządzania jakością i kierunki ich zmian w czasie: W historycznym podejściu do zarządzania jako- ścią można wyróżnić

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH Klasa I gimnazjum. rok szkolny 2015/2016

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH Klasa I gimnazjum. rok szkolny 2015/2016 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH Klasa I gimnazjum rok szkolny 2015/2016 Nauczyciel Danuta Paś Ocena uczniów z zaleceniami PPP nauczyciel obniża wymagania w zakresie wiedzy i umiejętności

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją VI

Zarządzanie Produkcją VI Zarządzanie Produkcją VI Dr Janusz Sasak Jakość Ogół cech i właściwości wyrobu lub usługi decydujących o zdolności wyrobu lub usługi do zaspokojenia stwierdzonych lub przewidywanych potrzeb Norma PN/EN

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG

SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG Wykład 10. SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ WEDŁUG NORM ISO 9000 1 1. Rodzina norm ISO 9000: Normy ISO 9000 są od 1987r., a trzecia rodzina norm ISO 9000 z 2000 r. (doskonalona w kolejnych latach) składa się

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Kazimierz Szatkowski - Przygotowanie produkcji. Spis treści

Księgarnia PWN: Kazimierz Szatkowski - Przygotowanie produkcji. Spis treści Księgarnia PWN: Kazimierz Szatkowski - Przygotowanie produkcji Spis treści Wstęp... 11 część I. Techniczne przygotowanie produkcji, jego rola i miejsce w przygotowaniu produkcji ROZDZIAŁ 1. Rola i miejsce

Bardziej szczegółowo

Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych

Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych Tester oprogramowania 2014/15 Tematy prac dyplomowych 1. Projekt i wykonanie automatycznych testów funkcjonalnych wg filozofii BDD za pomocą dowolnego narzędzia Jak w praktyce stosować Behaviour Driven

Bardziej szczegółowo

Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego- SERIQUAL, CIT, CSI.

Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego- SERIQUAL, CIT, CSI. Anna Jurek 133846 Izabela Sokołowska 133991 Gr. Pon. P godz. 15.15 Procesowe Zarządzanie Przedsiębiorstwem- seminarium. Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego-

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r.

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia planów studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Metody i narzędzia doskonalenia jakości Kierunek: Mechatronika Methods and Techniques of Quality Management Forma: studia stacjonarne Kod przedmiotu: B24 Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Jakością. System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem. Dr Mariusz Maciejczak

Zarządzanie Jakością. System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem. Dr Mariusz Maciejczak Zarządzanie Jakością System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem Dr Mariusz Maciejczak SYSTEM System to zespół powiązanych ze sobą elementów, które stanowią pewną całość. Istotną cechą

Bardziej szczegółowo

Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa. System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI

Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa. System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI NOWOCZESNY SYSTEM GOSPODARKI ODPADAMI PROBLEM CZY BIZNES? 13.11.2013

Bardziej szczegółowo

The Lindab BuilderTM. Lindab Building Systems. Lindab Building Systems. Sieć profesjonalnych wykonawców. www.lindab-buildings.com

The Lindab BuilderTM. Lindab Building Systems. Lindab Building Systems. Sieć profesjonalnych wykonawców. www.lindab-buildings.com www.lindab-buildings.com Lindab building systems The Lindab Builder Sieć profesjonalnych wykonawców Sieć związanych z Lindabem wykonawców to niezależne, wysoko wykwalifikowane firmy, które umożliwiają

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT NR 184 ds. Klejów

PLAN DZIAŁANIA KT NR 184 ds. Klejów Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT NR 184 ds. Klejów STRESZCZENIE Środowisko biznesowe: Zakres objęty działalnością KT 184 jest niezwykle szeroki i ma charakter wybitnie intersektorowy, gdyż dotyczy nie tylko

Bardziej szczegółowo

DCT/ISO/SC/1.01 Księga Jakości DCT Gdańsk S.A. Informacja dla Klientów 2014-04-29

DCT/ISO/SC/1.01 Księga Jakości DCT Gdańsk S.A. Informacja dla Klientów 2014-04-29 DCT/ISO/SC/1.01 Księga Jakości DCT Gdańsk S.A. Informacja dla Klientów 2014-04-29 2 ELEMENTY KSIĘGI JAKOŚCI 1. Terminologia 2. Informacja o Firmie 3. Podejście procesowe 4. Zakres Systemu Zarządzania Jakością

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo aplikacji i urządzeń mobilnych w kontekście wymagań normy ISO/IEC 27001 oraz BS 25999 doświadczenia audytora

Bezpieczeństwo aplikacji i urządzeń mobilnych w kontekście wymagań normy ISO/IEC 27001 oraz BS 25999 doświadczenia audytora Bezpieczeństwo aplikacji i urządzeń mobilnych w kontekście wymagań normy ISO/IEC 27001 oraz BS 25999 doświadczenia audytora Krzysztof Wertejuk audytor wiodący ISOQAR CEE Sp. z o.o. Dlaczego rozwiązania

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej

Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej Wiesław Paluszyński Prezes zarządu TI Consulting Plan prezentacji Zdefiniujmy

Bardziej szczegółowo

Etapy wdrażania systemu zarządzania bezpieczeństwem żywności (SZBŻ) wg ISO 22000

Etapy wdrażania systemu zarządzania bezpieczeństwem żywności (SZBŻ) wg ISO 22000 BIURO USŁUG DOSKONALENIA ZARZĄDZANIA I ORGANIZACJI SYSTEM SP.J. ul. Faradaya 53 lok. 44, 42-200 Częstochowa tel.: 34-321 43 80 e-mail: sekretariat@biuro-system.com www.biuro-system.com Etapy wdrażania

Bardziej szczegółowo

Cykle życia systemu informatycznego

Cykle życia systemu informatycznego Cykle życia systemu informatycznego Cykl życia systemu informatycznego - obejmuję on okres od zgłoszenia przez użytkownika potrzeby istnienia systemu aż do wycofania go z eksploatacji. Składa się z etapów

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

bezpieczeństwem infrastruktury drogowej

bezpieczeństwem infrastruktury drogowej Systematyka narzędzi zarządzania bezpieczeństwem infrastruktury drogowej Kazimierz Jamroz Michalski Lech Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska Katedra Inżynierii Drogowej Wprowadzenie W ostatnich latach

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo