ISSN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISSN 1427-3381 2 2010"

Transkrypt

1 ISSN

2 Szanowni Czytelnicy, Przekazujemy Pañstwu kolejny zró nicowany tematycznie numer Czasopisma. Szczególnie polecamy uwadze Czytelników artyku³ P. prof. Z. Kasztelewicza (cz. I publikowa³iœmy w nrze 1/2010), który w istotny sposób mo e wp³yn¹æ na powszechn¹ opiniê, e górnictwo odkrywkowe jedynie dewastuje œrodowisko naturalne. Treœæ artyku³u, bogato ilustrowana, sk³ania do korekty tych opinii. A teraz pozwólcie Pañstwo na kilka s³ów prywaty. Koñcz¹c moj¹ blisko 14-letni¹ pracê jako pomys³odawca, za³o yciel, wydawca i redaktor czasopisma Problemy Ekologii pragnê gor¹co podziêkowaæ za wspania³¹ wspó³pracê zw³aszcza by³ym i obecnym cz³onkom Zespo³u Redakcyjnego i Rady Naukowo-Programowej oraz obecnemu Wydawcy, Autorom, Poligrafom a tak e osobom i instytucjom, które nas wspiera³y. Liczê na Pañstwa yczliw¹ pamiêæ oraz dalsze wspieranie Czasopisma. Wdro enie idei rozwoju zrównowa onego i trwa³ego wymaga jeszcze tyle wspólnego wysi³ku Mys³owice, kwiecieñ 2010 r. Zbigniew J. Gurgul redaktor naczelny Œwiatowe ekowyró nienia dla polskich szkó³ Kolejne polskie szko³y do³¹cz¹ do miêdzynarodowego grona œwiadomych ekologicznie szkó³. 28 maja 2010 roku w Warszawie podczas IX Ogólnopolskiej Konferencji Szko³y dla Ekorozwoju 2010 odbêdzie siê uroczyste wrêczenie Certyfikatów Lokalnego Centrum Aktywnoœci Ekologicznej (LCAE) i miêdzynarodowych certyfikatów Zielonej Flagi. Certyfikaty, s¹ przyznawane przez Fundacjê Partnerstwo dla Œrodowiska, w ramach programu Szko³y dla Ekorozwoju, który jest realizowany pod honorowym patronatem Ministerstwa Œrodowiska i Ministerstwa Edukacji Narodowej. Miano Lokalnego Centrum Aktywnoœci Ekologicznej (LCAE) otrzymuj¹ szko³y, które w szczególny sposób pobudzaj¹ i skupiaj¹ aktywnoœæ lokalnego spo³eczeñstwa oraz poprzez dzia³anie i przyk³ad tworz¹ aktywne œrodowisko wychowawcze dla m³odzie y. Tytu³ LCAE jest pierwszym stopniem do odznaczenia szkó³ miêdzynarodowym certyfikatem Zielonej Flagi, który jest nadawany szko³om na ca³ym œwiecie w ramach realizowanego od 1994 roku Programu Eco-Schools (www.eco-schools.com), w którym uczestniczy ju blisko szkó³ z 46 krajów œwiata, z czego ponad 600 z Polski. Zaanga owanie na rzecz ochrony œrodowiska to dzisiaj obowi¹zek ka dego z nas. Inicjatywa najm³odszych i m³odzie y jest szczególnie wa na, poniewa ich wiedza w du ym stopniu wp³ywa na œwiadomoœæ rodziców, a st¹d prosta droga do wypracowania proekologicznych nawyków w domu. Dlatego promowanie ekologicznych postaw powinno byæ czêœci¹ edukacji ju od najm³odszych lat. Jak ogromne znaczenie maj¹ tego typu dzia³ania wiedz¹ nauczyciele, którzy w ramach Programu SdE edukuj¹ m³odzie szkoln¹ i wspólnie z dzieæmi anga uj¹ lokalne spo³ecznoœci w dobre i wa ne dla regionu rozwi¹zania ekologiczne i monitoruj¹ swoje oddzia³ywanie na œrodowisko. Program SdE cieszy siê rosn¹c¹ popularnoœci¹ wœród uczniów i nauczycieli z ca³ej Polski. Do tej pory w Polsce przyznano zaledwie 17 certyfikatów Zielonej Flagi i 26 odznaczeñ LCAE. Ten rok jest zatem szczególnie obfity dla polskich szkó³, bo zainteresowanie jest tak du e, e palujemy nagrodziæ 200 szkó³, ale ostateczn¹ decyzje podejmie Kapitu³a Programu 19 kwietnia br. Planujemy, e w konferencji weÿmie udzia³ ponad 250 osób. Bêd¹ to g³ównie liderzy dzia³añ lokalnych ze szkó³, regionalni partnerzy Programu, przedstawiciele krajowych instytucji oœwiatowych, cz³onkowie Kapitu³y Programu Szko³y dla Ekorozwoju przedstawiciele biznesu i krajowych instytucji partnerskich (m.in. przedstawiciele Ministerstwa Edukacji Narodowej, Ministerstwa Œrodowiska, NFOŒiGW, firmy Toyota, Cadbury i innych). Planujemy równie udzia³ goœci zagranicznych m.in koordynatora przedstawiciela Programu Eco-Schools z Malty i Dyrektora College Laberthonniere. Podczas Konferencji bêdzie mo na równie ogl¹dn¹æ wystawê fotografii poœwiêcon¹ yciu i zwyczajom mieszkañców Burkina Faso, Mali i Beninu oraz porozmawiaæ z dyrektorem College Laberthonniere. Wystawa jest czêœci¹ projektu pt. Szko³a dla Ekorozwoju w Burkina Faso. CENY ZAMIESZCZENIA REKLAM - DO UZGODNIENIA Z REDAKCJ Dodatkowych informacji udziela: Urszula Ptasiñska, tel w. 25

3 2 ecologic 2 PROBLEMS V 2 (80) marzec-kwiecieñ 2010 Dr in. Jan Pa³asz Politechnika Œl¹ska, Gliwice Prof. Ing. Magdaléna Lacko-Bartošová CSc. Slovenská pol'nohospodárska univerzita v Nitre (S³owacja) Prof. ndzw. dr hab. Krzysztof Malik Wydzia³ Zarz¹dzania i In ynierii Produkcji, Politechnika Opolska Wojciech Radecki: Ochrona œrodowiska w europejskim prawie karnym. Czêœæ III. Lista przestêpstw Environmental protection in the European criminal law. Part III. The list of criminal offences... Lucjan Kamionka: Architektura w œrodowisku zrównowa onym Architecture in a sustainable environment... Jerzy Kwapuliñski, Robert Rochel, Anna Michalewska, Joanna Dunat: Mechanizm pobierania metali ciê kich przez roœliny z gleby The mechanism of heavy metals uptake from soil by plants... Sebastaian Wall, ukasz Adamus: Zrównowa one budownictwo w pracach Europejskiego Komitetu Normalizacyjnego CEN Sustainable construction in the works of the European Committee for Standardization CEN... Zbigniew Kasztelewicz, Szymon Sypniewski: Górnictwo odkrywkowe a rekultywacja terenów pogórniczych. Cz. 2 Opencast mining in the context of post mining terrains reclamation, Part 2... Ma³gorzata Duda-Krynicka, Henryk Jaskólecki: Historia i perspektywy rozwoju rolnictwa w Polsce The history and opportunities of organic farming in Poland... Jerzy Winiarski: Ochrona œrodowiska w mieœcie Bielsko Bia³a Environmental protection in the city of Bielsko Bia³a... Krzysztof Jêdrzejko, Edward Walusiak: Wieloaspektowoœæ i specyfika kulturowa badañ przyrodniczych na cmentarzach w nawi¹zaniu do analiz florystycznych i fitosocjologicznych na obszarze Podbeskidzia Zachodniokarpackiego (Pogórze Œl¹skie i Wielickie) Multi aspect character and cultural problems of environmental studies at cemeteries in reference to vegetation analyses and phytosociological studies in the area of Podbeskidzie Zachodniokarpackie (Pogórze Œl¹skie and Wielickie)... Konferencje, targi, wystawy Conferences, Trade Fairs and Exhibitions Ligia Tuszyñska: Na szlaku do zrównowa onego rozwoju. Edukacja dla przysz³oœci On the pathway to sustainable development. Education for the future... ukasz Adamus: Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian Construction materials on the European market requirements and policies of change Streszczenia Summaries... Fot. na I ok³. Miros³aw Czapka 54

4 STRESZCZENIA by³ hrabia Stanis³aw Kar³owski, czemu da³ wyraz przestawiaj¹c jako pierwszy w Polsce swoje gospodarstwo w Szelejewie na metodê biodynamiczn¹. Ponadto Wojciech Radecki: Ochrona œrodowiska w europejskim prawie karnym. hrabia wyda³ broszury na temat owej metody gospodarowania, a w swoim maj¹t- Czêœæ III. Lista przestêpstw. Artyku³ 3 dyrektywy Parlamentu Europejskiego ku organizowa³ kursy szkoleniowe. Kolejnymi zainteresowanymi biodynamiczi Rady 2008/99/WE z 19 listopada 2008 r. w sprawie ochrony œrodowiska n¹ metod¹ gospodarowania byli in. Julian Osetek (od 1960 roku, przez 20 lat poprzez prawo karne zawiera listê dziewiêciu przestêpstw, które powinny byæ jako jedyny w Polsce prowadz¹cy t¹ metod¹ swoje gospodarstwo), który wraz œcigane na podstawie przepisów karnych pañstw cz³onkowskich. Przedmiotem z synem Jerzym intensywnie j¹ popularyzowa³ oraz prof. Mieczys³aw Górny, trzeciej czêœci szkicu jest omówienie tych przestêpstw oraz zestawienie ich z dziœ który do³¹czy³ do in. Osetka po tym jak mia³ okazjê wys³uchaæ jednego z jego obo-wi¹zuj¹cymi przepisami karnymi polskimi, ze zwróceniem uwagi tak e na licznych wyk³adów. Biodynamiczna metoda gospodarowania sta³a siê u nas tak pro-blematykê karalnoœci pod egania i pomocnictwa (art. 4 dyrektywy) oraz popularna, e w latach 80 tych XX wieku zosta³a uznana w Polsce za synonim sankcji (art. 5 dyrektywy). metody ekologicznej. W³aœciw¹ dat¹ powstania ruchu eko rolniczego jest w Pol- sce rok 1984, a pierwszym stowarzyszeniem ekologicznym jest powsta³e w 1989 Lucjan Kamionka: Architektura w œrodowisku zrównowa onym. Architektu- roku Stowarzyszenie Producentów ywnoœci Metodami Ekologicznymi EKOra stanowi wa ny element rozwoju œrodowiska z zachowaniem równowagi przy- LAND. rodniczej. Winna zagwarantowaæ mo liwoœci zaspakajania podstawowych popomimo Ekologiczna metoda gospodarowania jest doœæ m³od¹ dziedzin¹ w Polsce, ale trzeb obywateli lub szerzej ujmuj¹c poszczególnych spo³ecznoœci zarówno krótkiego czasu, jaki min¹³ od jej wprowadzenia mo na œmia³o powie- wspó³czesnego jak i przysz³ych pokoleñ. dzieæ, e perspektyw dla jej rozwoju jest, co najmniej kilka. Wœród nich mo na Architektura projektowana i realizowana zgodnie z zasadami zrównowa onego wymieniæ takie jak: rosn¹ca troska o zdrowie w³asne i rodziny przek³adaj¹ca siê rozwoju powoduje istotne korzyœci: na kupno bezpiecznych, bo wytwarzanych wg œcis³ych zasad produktów rol- nictwa ekologicznego, wzrost troski o stan naszego œrodowiska, naturalny dla œrodowiska przyrodniczego, przyczynia siê do ograniczenia zu ycia zasmak ekologicznych produktów. Czynniki te przek³adaj¹ siê na rosn¹cy popyt na sobów naturalnych oraz zmniejszenia degradacji œrodowiska; eko produkty, co znowu zachêca polskich rolników do przestawiania siê na ek- dla zdrowia i bezpieczeñstwa, przyczynia siê do poprawienia komfortu, ologiczn¹ metodê gospodarowania. Rozwojowi rolnictwa s³u y tak e kampania zdrowia oraz bezpieczeñstwa u ytkowników; prowadzona przez MRiRW od listopada 2006 roku, która ma informowaæ Po- spo³eczne, przyczynia siê do poprawia jakoœæ ycia i odci¹ enia lokalnej inlaków o korzyœciach wynikaj¹cych z produkcji ekologicznej, zachêciæ rolników frastruktury; do przestawiania siê na produkcjê ekologiczn¹ i wypromowaæ ekologiczne pro- ekonomiczne, przyczynia siê do podniesienia wypracowanych zysków. dukty wœród polskich konsumentów ywnoœci. Jednak najskuteczniejszym bodÿcem Projektuj¹c nowy obiekt architektoniczny czy te modernizuj¹c istniej¹cy nale y do rozwoju rolnictwa ekologicznego w Polsce wydaje siê byæ strach Pola- d¹ yæ do realizacji celów zrównowa onego rozwoju œrodowiska poprzez dziawszelkie ków przed ywnoœci¹ transgeniczn¹, a poniewa rolnictwo ekologiczne odrzuca ³ania: formy modyfikacji genetycznej, polscy konsumenci chc¹c unikn¹æ zmniejszenie zapotrzebowania na energiê i zasoby naturalne, przyjêcie stan- zakupu takiej ywnoœci bêd¹ coraz czêœciej siêgaæ po produkty wyprodukowane dardu budownictwa niskoenergetycznego, w przysz³oœci budownictwa pa- metodami ekologicznymi. sywnego, inteligentne stosowanie techniki, systemów naturalnych i zasobów odnawialmuje Jerzy Winiarski: Ochrona œrodowiska w mieœcie Bielsko Bia³a. Artyku³ podejnych, problematykê ochrony œrodowiska w mieœcie Bielsko Bia³a. Przedstawio- stosowanie materia³ów przyjaznych œrodowisku przy budowie obiektów no w nim najwa niejsze opracowane programy bezpoœrednio lub poœrednio ka dego rodzaju, zwi¹zane z ochron¹ œrodowiska w mieœcie oraz najwa niejsze zagadnienia rozwijanie koncepcji logistyki podczas budowy, w nich zawarte. Nastêpnie, przedstawiono wa ne zrealizowane i planowane redukcje iloœci zanieczyszczeñ powietrza i wody, zmniejszenie iloœci odpa- przedsiêwziêcia zwi¹zane z ochron¹ poszczególnych elementów œrodowiska nadów i œcieków oraz ciep³a odpadowego, turalnego w mieœcie.w zakoñczeniu podano uogólnienia dotycz¹ce podjêtego uwzglêdnienie podstawowej struktury klimatycznej obszaru przez odpo- tematu oraz wnioski. wiednie kszta³towanie i kombinacjê zabudowy, powierzchni, infrastruktury technicznej oraz ci¹gów zieleni. Krzysztof Jêdrzejko, Edward Walusiak: Wieloaspektowoœæ i specyfika kulturowa Dzia³ania ta prowadz¹ do okreœlonych, pozytywnych skutków ekologicznych badañ przyrodniczych na cmentarzach w nawi¹zaniu do analiz flo- kreuj¹c zrównowa ony rozwój œrodowiska. rystycznych i fitosocjologicznych na obszarze Podbeskidzia Zachodniokar- packiego (Pogórze Œl¹skie i Wielickie). Niniejszy artyku³ zawiera g³ówne wy- W Polsce coraz wiêcej firmy deweloperskich i budowlanych ubiega siê o specniki badañ i danych z obserwacji ekologicznych nad jakoœciowym zró nicowajalne, certyfikaty przyznawane budynkom realizowanym zgodnie z zasadami niem szaty roœlinnej (flora i roœlinnoœæ) na terenie 32 cmentarzy i ich bliskich rozwoju zrównowa onego. stref otulinowych na Podbeskidziu Zachodniokarpackim (transekt wynosi oko³o 120 km od Cieszyna do Brz¹czowic ko³o Dobczyc i Zalewu Dobczyckiego; Jerzy Kwapuliñski, Robert Rochel, Anna Michalewska, Joanna Dunat: Mecharyc. 1). Dokonano charakterystyki zró nicowania gatunkowego flory naczynionizm pobierania metali ciê kich przez roœliny z gleby. W pracy omówiono wej Tracheophyta na wybranych 32 powierzchniach badawczych/cmentarzach mechanizmy intoksykacji i kumulacji pierwiastków z gleby przez roœlinê. i ich otulinach (o promieniu ok. 100 m). Okreœlono tak e specyfikê sk³adu gatun- Dotychczas znane zjawisko pobierania rozpoznano dla Pb, Cd, Zn, As, Cu, Fe, kowego flory naczyniowej poszczególnych, wybranych cmentarzy (od 324 do Mn. Znajomoœæ omówionych przemian biochemicznych pozwala zrozumieæ 506 gatunków i ich ni szych taksonów), jak i w skali ogó³u gatunków tej flory, mo liwoœæ potencjalnego znaczenia fizjologicznego lub chemotoksycznego stwierdzonych na tych obiektach (³¹cznie 1250 gat. wraz z ni szymi taksonadanego pierwiastka dla roœlin. mi). Wykonano w terenie liczne spisy florystyczne oraz opracowano bardzo obszerny, naukowy zbiór alegatów zielnikowych, który z³o ono w Zielniku Nau- Zbigniew Kasztelewicz, Szymon Sypniewski: Górnictwo odkrywkowe a rekowym Instytutu Botaniki PAN w Krakowie. Badano równie udzia³ we florze kultywacja terenów pogórniczych cz. 2. W artykule przedstawiono stan rekulspontanicznie rozprzestrzeniaj¹cych siê sk³adników synantropijnych, t.j. rodzitywacji terenów pogórniczych w poszczególnych kopalniach wêgla brunatnego mych apofitów i obcych antropofitów, a wœród nich dawnych przybyszy arw Polsce. Omówiono procesy nabywania terenów pod dzia³alnoœæ górnicz¹ cheoofitów przyby³ych do Polski przed 1500 rokiem n. e.) oraz kenofitów, które i zbywania ich po przeprowadzonych pracach rekultywacyjnych oraz dotychprzywêdrowa³y do Polski po dacie odkrycia Nowego Œwiata/Ameryki (1492 r.) czasowe osi¹gniêcia kopalñ w zakresie dokonanej rekultywacji i rewitalizacji przez Krzysztofa Kolumba. Scharakteryzowano liczn¹ grupê pielêgnowanych terenów poeksploatacyjnych. Z artyku³u wy³ania siê obraz by³ych terenów eksroœlin ozdobnych obcego pochodzenia (jednoroczne, dwuletnie i byliny) wraz ploatacyjnych, które obecnie po procesie zagospodarowania przeprowadzoz aklimatyzowanymi przedstawicielami dendroflory (drzewa i krzewy). Zwróconym na europejskim poziomie s³u ¹ mieszkañcom do celów rekreacyjnych no uwagê, e w sk³adzie florystycznym wszystkich badanych cmentarzy znacz¹i w sposób znacz¹cy podnosz¹ atrakcyjnoœæ regionów, w których siê znajduj¹. cy udzia³ (oko³o 60%) ma równie grupa alopatycznych roœlin leczniczych, a wiele stosowanych jest w homeopatii. Zbadano zró nicowanie synekologiczne Ma³gorzata Duda Krynicka, Henryk Jaskólecki: Historia i perspektywy roz- /fitosocjologiczne budowanych przez te gatunki ugrupowañ (zespo³y sensu woju rolnictwa ekologicznego w Polsce. Historia rolnictwa ekologicznego œciœ- Braun Blaquet 1964, Matuszkiewicz 2001 oraz inne oprac.). Natomiast ogólnole powi¹zana jest z wprowadzeniem w Polsce biodynamicznej metody gospodaprzyrodnicze aspekty badawcze dotyczy³y przede wszystkim pomnikowych rowania. Alternatywne metody gospodarowania w Polsce pojawi³y siê w latach drzew oraz spontanicznego, dzikiego wystêpowania in situ roœlin objêtych ochro- 30 tych XX wieku, kiedy dr. Rudolf Steiner przyby³ do Kobierzyc, aby w tamn¹ prawn¹ w Polsce., a tak e chronionych gatunków pielêgnowanych na cmentejszym pa³acu hrabiostwa von Keyserlingk daæ cykl wyk³ad na temat biodynatarzach ex situ (³¹cznie ponad 30 gat. chronionych). micznej metody gospodarowania. Zainteresowany tak¹ metod¹ gospodarowania 54

5 SUMMARY the first time in Poland at his farm in Szalejewo. Moreover, the count issued a brochure concerning the biodinamic method of farming and organised a series of training courses at his property. Among the followers interested in this method was Julian Osetek the only person in Poland who had practiced this method at Wojciech Radecki: Environmental protection in the European criminal law. his farm for 20 years since Together with his son Jerzy he intensively Part III. The list of criminal offences. Article 3 of the Directive 2008/99/EC of promoted biodynamic farming. After one of his numerous lectures, Mr. Osetek the European Parliament and the Council on the protection of the environment was joined by professor Mieczys³aw Górny, who become another supporter of the through criminal law dated 19 November 2008 includes a list of nine criminal method. The biodynamic method of farming has become so popular in Poland offences which should be prosecuted on the basis of the criminal laws of the that during the 80s of the 20th century it was considered as an equivalent of Member States. Part III of the overview discusses these offences also in the ecological farming. The actual initiation date of the organic agriculture context of the current regulations of the polish criminal law with special focus on movement in Poland is the year 1984 while the first association was the the issue of incitement and aiding and abetting (Article 4) and the penalties Association of Food Producers by Ecological Methods EKOLAND established (Article 5). in The organic method of farming is a relatively young discipline in Poland. Lucjan Kamionka: Architecture in a sustainable environment. Architecture is Nevertheless, despite a relatively short time since it implementation, it can be a crucial element of environmental development while maintaining the natural easily stated that there are at list several opportunities for its development. They balance. It should ensure the possibility to satisfy the basic needs of the citizens or include an increasing care for own and family health expressed by the interest to individual communities of both: contemporary and future generations. buy safe food produced according to the restrictive rules of organic farming; care Architecture designed and implemented in line with the principles of sustainable for the environment as well as the natural taste of the organic products. These development brings meaningful benefits: factors contribute to an increasing demand for eco products which encourages to the natural environment by contributing to the reduced use of the natural Polish farmers to switch their farming practice into environmentally friendly. The resources and limiting the environmental degradation; development of organic agriculture is also supported by the Ministry of to human heath and safety by increasing the comfort, improving health and Agriculture and Rural development by its campaign launched in 2006 aimed at safety of the users; informing people about the advantages of ecological farming and encouraging farmers to implement this production method as well as promotion of organic social by contributing to the improvement of the quality of life and food among consumers. However, the most efficient driver of ecological farming unburdening the local infrastructure; in Poland is the concern of consumers regarding transgenic food. As organic economic by increasing the worked our profits. farming rejects any forms of genetic modification, Polish consumers wishing to When designing a new architectonic structure or modernizing an existing one, the avoid genetically modified products will more and more often choose food made implementation of sustainable development principles should be aimed at by the in an environmentally friendly way. following actions: reduction of the demand for energy and natural resources, adopting the construction standards of low-energy consumption and passive houses in the Jerzy Winiarski: Environmental protection in the city of Bielsko Bia³a. The future, article addresses the issue of environmental protection in the city of Bielsko smart coupling of technology, natural systems and recoverable resources, Bia³a. The most important programmes related directly or indirectly to the application of environmentally friendly construction materials for all types of protection of the environment in the city are presented together with their main buildings, assumptions. Furthermore, implemented projects and initiatives aimed at development of the logistic concepts during construction, protecting individual components of the natural environment in the city are reduction of air and water pollution as well as waste, wastewater and waste described. Some general comments and conclusions concerning the addressed heat, topic are also included. taking the account of the climatic structure of the area by appropriate shaping and combination of the buildings, surface, technical infrastructure and green Krzysztof Jêdrzejko, Edward Walusiak: Multi aspect character and cultural areas. problems of environmental studies at cemeteries in reference to vegetation These actions lead to specific, positive environmental effects creating sustainable analyses and phytosociological studies in the area of Podbeskidzie environmental development. Zachodniokarpackie (Pogórze Œl¹skie and Wielickie). The paper presents mainly the results of studies and data from ecological analyses of the qualitative In Poland the number of developers and construction companies who apply for diversity of vegetation (plant communities and flora) of 32 cemeteries and their special certificates awarded to buildings built in line with the sustainable vicinity within the area of Podbeskidzie Zachodniokarpackie (approximately 120 development principle has been growing. km from Cieszyn to Brz¹czowice in the Dobczyce Municipality, on Dobczyckie Lake; fig. 1). A profile of species diversity of vascular flora Tracheophyta within Jerzy Kwapuliñski, Robert Rochel, Anna Michalewska, Joanna Dunat: The 32 selected study areas / cemeteries and their vicinity (within the radius of 100 mechanism of heavy metals uptake from soil by plants. The study presents the metres). The characteristics of the species composition of the vascular flora of the mechanisms of intoxication and accumulation of elements from soil in plants. selected cemeteries have been specified (324 to 506 species and lower taxa). Up-to-date the phenomenon has been investigated for Pb, Cd, Zn, As, Cu, Fe, Mn. Numerous vegetation lists have been compiled and an extensive scientific The knowledge of the discussed biochemical processes allows for a better collection of herbarium specimens has been prepared, submitted to the National understanding of the potential physiological or chemotoxical impact of a given Herbarium of the Institute of Botany, PAN in Krakow. The study also concerned element on plants. the participation in plant communities of the spontaneously spreading synanthropic components, namely native apophytes and foreign anthropophytes, Zbigniew Kasztelewicz, Szymon Sypniewski: Opencast mining in the context also the plants that spread in the past, archeophytes (which appeared in Poland of post mining terrains reclamation part 2. The article presents the condition before 1500 AD) as well as kenophytes (which spread in Poland after the of post mining terrain s reclamation in particular Polish brown coal mines. The discovery of the New World / America by Christopher Columbus in 1492). A processes of buying terrains for mining activity and selling them after conducted numerous group of cultivated ornamental plants of foreign origin has been reclamation are discussed in detail. Hitherto achievements of Polish mines in the described (annual, biennial and perennial), as well as the acclimatised fields of reclamation and revitalization are also described. A picture of post dendroflora representatives (trees and shrubs). It has been observed that in the mining terrains which on which reclamation is conducted on an European level plant communities of all the analysed cemeteries, an important part (60%) is emerges from the article. These terrains now serve the inhabitants for recreation composed of allopathic medicinal plants, many of which are used in homeopathy. and significantly improve the attractivness of surrounding regions. Synecological / phytosociological diversity of such plant communities has also been studied (Braun Blaquet 1964, Matuszkiewicz 2001 and other studies). Other general aspects of the study concerned mainly monumental trees and Ma³gorzata Duda Krynicka, Henryk Jaskólecki: The history and opportunities spontaneous, wild distribution in situ of plants protected in Poland, as well as of organic farming in Poland. The history of organic agriculture is strictly protected plants cultivated at cemeteries ex situ (over 30 species of protected connected with the implementation of the biodinamic method of farming in plants). Poland. Alternative farming methods appeared in the 30s of the last century when Dr. Rudolf Steiner arrived to Kobierzyce to deliver a series of lectures on biodynamic farming at the property of the von Keyserlingk countship. Count Stanis³aw Kar³owski became deeply interested in this method implementing it for 55

6 WOJCIECH RADECKI Ochrona œrodowiska w europejskim prawie karnym Cz. III. Lista przestêpstw DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 2008/99/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie ochrony œrodowiska poprzez prawo karne (Tekst maj¹cy znaczenie dla EOG) Artyku³ 3 kodzenie cia³a lub znaczn¹ szkodê dla jakoœci powiet- Przestêpstwa rza, jakoœci gleby lub jakoœci wody, lub dla zwierz¹t lub roœlin; Pañstwa cz³onkowskie zapewniaj¹, by nastêpuj¹ce czyny, f) zabijanie, niszczenie, posiadanie lub przyw³aszczanie dokonane bezprawnie i umyœlnie lub bêd¹ce skutkiem sobie okazów chronionych gatunków dzikiej fauny lub przynajmniej ra ¹cego niedbalstwa, stanowi³y przestêps- flory, z wyj¹tkiem przypadków gdy postêpowanie to twa karne: dotyczy nieznacznej iloœci takich okazów i ma niea) zrzucanie, emisja lub wprowadzanie takich iloœci sub- znaczny wp³yw na zachowanie gatunków; stancji lub promieniowania jonizuj¹cego do powietrza, g) handel okazami chronionych gatunków dzikiej fauny gleby lub wody, które powoduj¹ lub mog¹ spowodowaæ lub flory, ich czêœciami lub pochodnymi, z wyj¹tkiem œmieræ lub powa ne uszkodzenie cia³a lub znaczn¹ przypadków gdy postêpowanie takie dotyczy nieznaczszkodê dla jakoœci powietrza, jakoœci gleby lub jakoœci nej liczby takich okazów i ma nieznaczny wp³yw na zawody lub dla zwierz¹t lub roœlin; chowanie gatunków; b) zbieranie, transport, odzysk lub unieszkodliwianie od- h) jakiekolwiek postêpowanie, które powoduje znaczne padów, w tym nadzór nad tymi dzia³aniami oraz póÿ- zniszczenie siedliska przyrodniczego na terenie chroniejsze postêpowanie z miejscami unieszkodliwiania nionym; odpadów, w tym tak e dzia³ania podejmowane nastêp- i) produkcja, przywóz, wywóz, wprowadzanie do obrotu nie w charakterze sprzedawcy lub poœrednika (zagos- lub wykorzystywanie substancji zubo aj¹cych warstwê podarowanie odpadów), które powoduj¹ lub mog¹ spo- ozonow¹. wodowaæ œmieræ lub powa ne uszkodzenie cia³a lub Artyku³ 3 ma kluczowe znaczenie w koncepcji dyrektywy. znaczn¹ szkodê dla jakoœci powietrza, jakoœci gleby lub Wskazuje on bowiem na dziewiêæ czynów, które pañstwa jakoœci wody, lub dla zwierz¹t lub roœlin; cz³onkowskie s¹ zobowi¹zane uznaæ za przestêpstwa poc) przemieszczanie odpadów, jeœli dzia³anie to wchodzi pe³niane przez osoby fizyczne, je eli zosta³y spe³nione trzy w zakres zastosowania art. 2 ust. 35 rozporz¹dzenia warunki: (WE) nr 1013/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady 1) wyczerpanie znamion okreœlonych pod lit. a) i), z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie przemieszczania 2) bezprawnoœæ, odpadów i jest dokonywane w znacznych iloœciach, bez 3) wina, przy czym w razie winy umyœlnej czyny te musz¹ wzglêdu na to, czy odbywa siê w ramach jednego przestanowiæ przestêpstwa zawsze, w razie winy nieumyœlmieszczenia czy kilku przemieszczeñ, które okazuj¹ siê nej musz¹ stanowiæ przestêpstwa wtedy, kiedy owa ze sob¹ powi¹zane; wina nieumyœlna ma postaæ ra ¹cego niedbalstwa, jed) eksploatacja zak³adu, w którym prowadzona jest dzia- eli zaœ jest to l ejsza wina nieumyœlna czyny te mog¹, ³alnoœæ niebezpieczna lub w którym s¹ sk³adowane lub ale ju nie musz¹ byæ uznane za przestêpstwa. wykorzystywane niebezpieczne substancje b¹dÿ preparaty oraz która, poza zak³adem, powoduje lub mo e Na tle zdania wstêpnego do art. 3 dyrektywy nale y z ca³¹ spowodowaæ œmieræ lub powa ne uszkodzenie cia³a stanowczoœci¹ podkreœliæ, e przewidziane w kolejnych lub znaczn¹ szkodê dla jakoœci powietrza, jakoœci gleby literach czyny maj¹ stanowiæ przestêpstwa karne. Oznacza lub jakoœci wody, lub dla zwierz¹t lub roœlin; to, e prawodawca wspólnotowy nie pozostawia pañ- e) produkcja, przetwarzanie, obs³uga, wykorzystywanie, stwom cz³onkowskim wyboru, czy czyny wskazane pod posiadanie, przechowywanie, transport, przywóz, wy- lit. a) i) œcigaæ jako przestêpstwa, jako wykroczenia wóz i usuwanie materia³ów j¹drowych lub innych niestwami (w niektórych systemach prawnych nazywane przestêpbezpiecznych substancji radioaktywnych, które powostracyjne, administracyjnymi ) czy jako inne delikty admini- duj¹ lub mog¹ spowodowaæ œmieræ lub powa ne usz- lecz wymaga, aby by³y one œcigane w³aœnie jako 56

7 przestêpstwa karne, czyli takie, za które karê mo e wy- odpadów. Rozporz¹dzenie odnosi siê do miêdzynarodomierzyæ tylko s¹d. Prawodawca wspólnotowy nie przes¹- wego przemieszczania odpadów, którego warianty zosta³y dza, czy znamiona takich przestêpstw maj¹ siê znaleÿæ odr ê b n ie zdefiniowane. Treœæ tego punktu 35 przytoczê w kodeksach karnych czy w innych ustawach, gdy to w ca³oœci: zale y od krajowych systemów prawa karnego (tytu³em Art. 2. Do celów niniejszego rozporz¹dzenia ( ): przyk³adu: w Czechach i S³owacji typizacja przestêpstw 35) nielegalne przemieszczanie oznacza przemieszczanie jest mo liwa tylko w kodeksach karnych, w Polsce jest to odpadów dokonane: mo liwe tak e w innych ustawach, jak choæby w ustawie a) bez zg³oszenia go wszystkim zainteresowanym w³aœci- o ochronie przyrody), wymaga jedynie tego, aby to by³y wym organom zgodnie z niniejszym rozporz¹dzeniem; rzeczywiœcie przestêpstwa karne. lub b) bez zgody zainteresowanych w³aœciwych organów zgodnie z niniejszym rozporz¹dzeniem; lub Typy przestêpstw przewidzianych w dyrektywie c) w przypadku gdy zgoda zainteresowanych w³aœciwych Znamiona przestêpstw przewidzianych w art. 3 dyrektywy organów zosta³a uzyskana w wyniku fa³szerstwa, wprodaj¹ siê podzieliæ na trzy grupy: wadzenia w b³¹d albo oszustwa; lub 1. Przestêpstwa w dziedzinie stanowi¹cej trzon ka dej d) w sposób, który nie jest zgodny z okreœlonym w dokukoncepcji prawnej ochrony œrodowiska, obejmuj¹cej mencie zg³oszeniowym lub w dokumentach przesy³a- problematykê zanieczyszczeñ, odpadów i innych sube) w sposób, który prowadzi do odzysku lub unieszkodli- nia; lub stancji niebezpiecznych oraz promieniowania (art. 3 lit. a) e) wiania niezgodnego z przepisami wspólnotowymi lub 2. Przestêpstwa w dziedzinie ochrony przyrody (art. 3 lit. miêdzynarodowymi; lub f) h) f) z naruszeniem art. 34, 36, 39, 40, 41 i 43; lub 3. Przestêpstwa w dziedzinie ochrony warstwy ozonowej g) zgodnie z art. 3 ust. 2 i 4, w odniesieniu do którego (art. 3 lit. i). stwierdzono, e: i) zawiera odpady, które nie zosta³y wyszczególnione Zastanawiaj¹c siê nad pierwsz¹ grup¹ przestêpstw nale y w za³¹cznikach III, IIIA lub III; lub maj¹c na uwadze konstrukcjê znamion wyró niæ dwie ii) zosta³ naruszony art. 3 ust. 4; podgrupy: iii) przemieszczanie jest realizowane w sposób, który 1.1. Przestêpstwa materialne (znamienne skutkiem rze- nie zosta³ konkretnie okreœlony w dokumencie, czywistym lub jedynie gro ¹cym) z art. 3 lit. a), b), d) o którym mowa w za³¹czniku VII. i e) 1.2. Przestêpstwa formalne z art. 3 lit. c). Rozwiniêcie tego przepisu jest w ramach mego szkicu oczywiœcie niemo liwe, gdy wymaga³oby ca³ego traktatu; 1. Zanieczyszczenia, odpady, substancje, promieniowanie nie pozostaje mi nic innego, jak odes³aæ do literatury [1]. Przytoczy³em ten punkt, aby wskazaæ, e dyrektywa nie Przystêpuj¹c do charakterystyki przestêpstw materialnych wymaga, eby w wyniku nielegalnego przemieszczania grupy pierwszej zauwa amy, e intencj¹ prawodawcy odpadów powsta³a jakakolwiek szkoda czy choæby jej nie- wspólnotowego jest œciganie spowodowania lub mo linaruszenie niezwykle szczegó³owych przepisów rozporz¹- bezpieczeñstwo, o przestêpnoœci czynu rozstrzyga samo woœci spowodowania najciê szych nastêpstw w postaci: œmierci lub powa nego uszkodzenia cia³a cz³owieka, dzenia, a jedynym znamieniem odró niaj¹cym naruszenia znacznej szkody dla jakoœci powietrza, jakoœci gleby mog¹ce byæ karane jako wykroczenia b¹dÿ delikty adminilub jakoœci wody, stracyjne od tych, które maj¹ byæ karane jako przestêpstwa, znacznej szkody dla zwierz¹t lub roœlin; jest znaczna iloœæ bezprawnie przemieszczanych odpaje eli któreœ z tych nastêpstw w postaci rzeczywistej lub dów, nie ma przy tym znaczenia, czy bêd¹ to odpady nie- choæby tylko gro ¹cej by³o skutkiem: bezpieczne czy inne ni niebezpieczne. zanieczyszczenia powietrza, gleby lub wody substancj¹ lub promieniowaniem jonizuj¹cym (art. 3 lit. a), 2. Przyroda operacji z odpadami (art. 3 lit. b), eksploatacji niebezpiecznego zak³adu (art. 3 lit. d), Wprawdzie ochrona przyrody jest traktowana jako jeden operacji z materia³ami j¹drowymi lub innymi niebeztyle swoisty, e zazwyczaj jest wyodrêbniany z ochrony z kierunków ochrony œrodowiska, ale jest to kierunek na piecznymi substancjami radioaktywnymi (art. 3 lit. e). œrodowiska. Tak te czyni dyrektywa w art. 3 lit. f) h). W oparciu o inn¹ koncepcjê jest ujête przestêpstwo for- Przewidziane w tych literach przestêpstwa mo na z kolei malne grupy pierwszej przewidziane w art. 3 lit. c). Dyrek- podzieliæ na: tywa odsy³a tu wprost do art. 2 pkt 35 rozporz¹dzenia 2.1. Przestêpstwa w dziedzinie ochrony gatunkowej zwiewspólnotowego nr 1013/2006 w sprawie przemieszczania rz¹t i roœlin wystêpuj¹ce w dwóch wariantach: 57

8 zabijanie, niszczenie, posiadanie lub przyw³aszczanie 1997 r. zatytu³owanym Przestêpstwa przeciwko œrosobie okazów chronionych (art. 3 lit. f), dowisku, handel okazami chronionymi, ich czêœciami lub po- art. 128 ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przychodnymi (art. 3 lit. g); rody (DzU z 2009 r. nr 151, poz. 1220). w obu wariantach warunkiem odpowiedzialnoœci za prze- Próbê skonfrontowania dyrektywy z ustawodawstwem stêpstwo ma byæ to, aby alternatywnie: polskim przeprowadzê wed³ug tego samego schematu, ja- iloœæ okazów bêd¹cych przedmiotem czynu by³a wiêkkim pos³u y³em siê omawiaj¹c dyrektywê. sza ni nieznaczna, wp³yw na zachowanie gatunków by³ wiêkszy ni nieznaczny. 1. Zanieczyszczenia, odpady, substancje, promieniowanie Je eli zatem iloœæ okazów by³a nieznaczna i jednoczeœnie Regulacji art. 3 lit. a) dyrektywy odpowiadaj¹ art. 182 i 185 wp³yw za zachowanie gatunków by³ nieznaczny, to taki polskiego k.k., które przytoczê w tym miejscu w ca³oœci: czyn nie musi byæ traktowany jako przestêpstwo i mo e Art Kto zanieczyszcza wodê, powietrze lub ziemiê byæ œcigany jako wykroczenie lub delikt administracyjny. substancj¹ albo promieniowaniem jonizuj¹cym w takiej iloœci lub w takiej postaci, e mo e to zagroziæ yciu lub 2.2. Przestêpstwa w dziedzinie ochrony obszarowej (art. 3 zdrowiu wielu osób lub spowodowaæ zniszczenie w œwiecie lit. h). Ten typ przestêpstwa polega na zniszczeniu sieroœlinnym lub zwierzêcym w znacznych rozmiarach, podledliska przyrodniczego, przy czym o przestêpnoœci ga karze pozbawienia wolnoœci od 3 miesiêcy do lat 5. czynu maja rozstrzygaæ dwa warunki: 2. Je eli sprawca dzia³a nieumyœlnie, podlega grzywnie, zniszczenie musi byæ znaczne, karze ograniczenia wolnoœci albo pozbawienia wolnoœci siedlisko musi znajdowaæ siê na terenie chroniodo lat 2. nym. ( ) Jest to typowe przestêpstwo materialne, znamienne skut- Art Je eli nastêpstwem czynu okreœlonego w art. kiem, jakim jest zniszczenie siedliska przyrodniczego, ale 182 1, art lub 3 lub w art lub 2 jest znisz- nie ka de, lecz tylko znaczne. Nieznaczne zniszczenie czenie w œwiecie roœlinnym lub zwierzêcym w znacznych (uszkodzenie) siedliska przyrodniczego mo e byæ œcigane rozmiarach, sprawca podlega karze pozbawienia wolnoœci jako wykroczenie lub delikt administracyjny. od 6 miesiêcy do lat Je eli nastêpstwem czynu okreœlonego w art , Jak ju by³a o tym mowa w czêœci II mego szkicu, ochrona art lub 3 lub w art lub 2 jest œmieræ cz³oprawnokarna przewidziana w art. 3 lit. f) h) dyrektywy wieka lub ciê ki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, spraw- 2008/99/WE przys³uguje gatunkom i siedliskom chro- ca podlega karze pozbawienia wolnoœci od lat 2 do 12. nionym prawem wspólnotowym, tj. dyrektyw¹ Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych atwo dostrzec zasadnicz¹ zbie noœæ art. 3 lit. a) dyrekoraz dzikiej fauny i flory, dyrektyw¹ Rady 79/409/EWG tywy z przepisami polskimi. Zagro enie mamy w art. 182 w sprawie ochrony dzikiego ptactwa oraz rozporz¹dzetencji dyrektywy. Ciê ki uszczerbek na zdrowiu w przepi- k.k., skutek materialny w art. 185 k.k., co odpowiada inniem Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony dzikiej fausach polskich to nic innego ni powa ne uszkodzenie cia³a ny i flory w drodze regulacji handlu nimi. w dyrektywie. Zniszczenie w œwiecie roœlinnym lub zwierzêcym w znacznych rozmiarach w przepisach polskich to 3. Warstwa ozonowa nic innego ni znaczna szkoda dla zwierz¹t lub roœlin w dyrektywie. Ostatnim przestêpstwem przewidziany w dyrektywie jest produkcja, przywóz, wywóz, wprowadzanie do obrotu lub Ró nice polegaj¹ na tym, e: wykorzystywanie substancji zubo aj¹cych warstwê ozo- powa ne zagro enie wed³ug przepisów polskich (art. now¹ (art. 3 lit. i). Regulacja penalna jest zwi¹zana z roz- 182 k.k.) musi odnosiæ siê do wielu osób, podczas gdy porz¹dzeniem (WE) nr 2037/2000 z 29 czerwca 2000 r. wed³ug dyrektywy wystarczy zagro enie jednej osoby, w sprawie substancji zubo aj¹cych warstwê ozonow¹ w typie kwalifikowanym ciê ki uszczerbek na zdrowiu (Dz.Urz. WE L 244 z ). Przestêpstwo to ma wed³ug przepisów polskich (art k.k.) tak e mucharakter formalny, rozstrzyga naruszenie przepisów rozsi dotkn¹æ wielu osób, podczas gdy wed³ug dyrektywy porz¹dzenia, a adna szkoda ani nawet jej niebezpieczeñswystarczy, e dotknie jednej osoby, two nie jest warunkiem odpowiedzialnoœci. samodzieln¹ przes³ank¹ karalnoœci za przestêpstwo jest Dyrektywa a polskie prawo karne spowodowanie lub mo liwoœæ spowodowania znacznej szkody dla jakoœci powietrza, gleby lub wody, czego Regulacje przewidziane dyrektyw¹ znajduj¹ ju odzwierstêpnoœci w przepisach polskich nie ma w ogóle, poniewa o przeciedlenie w polskim prawie karnym, a mianowicie w: decyduje dopiero zagro enie ludzi, roœlin lub rozdziale XXII kodeksu karnego (k.k.) z 6 czerwca zwierz¹t. 58

9 Regulacji art. 3 lit. b) dyrektywy odpowiadaj¹ art , przepisom przywozi z zagranicy substancje zagra aj¹ce 3 i 6 oraz art. 185 k.k. Przepis o typach kwalifikowanych œrodowisku. z art. 185 jest wspólny dla zanieczyszczeñ, odpadów i pro- ( ) mieniowania, przytoczê przeto tylko odnoœne przepisy doprzywozi 4. Karze okreœlonej w 1 podlega, kto wbrew przepisom tycz¹ce odpadów. Oto ich treœæ: odpady z zagranicy lub wywozi odpady za gra- Art Kto wbrew przepisom sk³aduje, usuwa, prze- nicê. twarza, dokonuje odzysku, unieszkodliwia lub transporwbrew 5. Kto bez wymaganego zg³oszenia lub zezwolenia albo tuje odpady lub substancje w takich warunkach lub w taki jego warunkom przywozi z zagranicy lub wywozi za sposób, e mo e to zagroziæ yciu lub zdrowiu wielu osób granicê odpady niebezpieczne, podlega karze pozbawienia lub spowodowaæ zniszczenie w œwiecie roœlinnym lub zwierzêcym wolnoœci od 6 miesiêcy do lat 8. w znacznych rozmiarach, podlega karze pozbawie- Regulacja polska jest niezwykle syntetyczna, ale w istocie nia wolnoœci od 3 miesiêcy do lat 5. odpowiada temu, czego wymaga prawodawca wspólnoto- ( ) wy w art. 3 lit. c) dyrektywy. 3. Karze okreœlonej w 1 podlega, kto wbrew obowi¹zkowi dopuszcza do pope³nienia czynu okreœlonego w 1, 2 i 4. Podkreœliæ trzeba, e wszystkie przestêpstwa z art ( ) polskiego k.k. s¹ karane tak e w razie nieumyœlnoœci, co 6. Je eli sprawca czynu okreœlonego w 1 5 dzia³a niewo nawet wykracza poza wymagania dyrektywy, gdy praumyœlnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolnoœci polskie nie wprowadza rozró nienia miedzy ra ¹cym albo pozbawienia wolnoœci do lat 2. i zwyk³ym niedbalstwem, ka de niedbalstwo uzasadnia Tak e tu mo na dostrzec zbie noœæ przepisów polskich odpowiedzialnoœæ. z dyrektyw¹, a ró nice sprowadzaj¹ siê do takich samych, jakie ju by³y sygnalizowane w odniesieniu do art. 182 k.k. 2. Przyroda Dalsza ró nica wynika st¹d, e wykaz operacji z odpadapolskiego Regulacji art. 3 lit. f) dyrektywy odpowiada art i 5 mi w art. 3 lit. b) dyrektywy jest bogatszy ni w art. 183 k.k. w brzmieniu: 1 k.k. Art ( ) 3. Karze okreœlonej w 2 (tj. grzywnie, karze ograniczenia wolnoœci albo pozbawienia wolnoœci Regulacja art. 3 lit. d) dyrektywy nie znajduje bezpoœreddo lat 2) podlega tak e ten, kto niezale nie od miejsca czyniego odzwierciedlenia w polskich przepisach karnych. nu niszczy lub uszkadza roœliny lub zwierzêta pozostaj¹ce Regulacji art. 3 lit. e) dyrektywy odpowiadaj¹ art. 184 i 185 pod ochron¹ gatunkow¹, powoduj¹c istotn¹ szkodê. k.k. Poniewa art. 185 jest wspólny dla zanieczyszczeñ, ( ) odpadów i promieniowania, przytoczê jedynie art Je eli sprawca czynu okreœlonego w 2 lub 3 dzia³a polskiego k.k., który stanowi: nieumyœlnie, podlega grzywnie albo karze ograniczenia Art Kto przewozi, gromadzi, sk³aduje, porzuca wolnoœci. lub pozostawia bez w³aœciwego zabezpieczenia materia³ Mo na zapewne przyj¹æ, e rozs¹dnie interpretowana j¹drowy albo inne Ÿród³o promieniowania jonizuj¹cego, istotna szkoda wed³ug przepisów polskich mieœci w sobie je eli mo e to zagroziæ yciu lub zdrowiu cz³owieka lub wiêksz¹ ni nieznaczna iloœæ okazów lub wiêkszy ni niespowodowaæ zniszczenie w œwiecie roœlinnym lub zwierzêznaczny wp³yw na zachowanie gatunków w rozumieniu cym w znacznych rozmiarach, podlega karze pozbawienia dyrektywy. Ró nice wszak e wystêpuj¹, skoro prawo polswolnoœci od 3 miesiêcy do lat 5. kie nie przewiduje odpowiedzialnoœci za posiadanie lub 2. Tej samej karze podlega, kto wbrew obowi¹zkowi doprzyw³aszczanie sobie okazów. puszcza do pope³nienia czynu okreœlonego w Je eli sprawca czynu okreœlonego w 1 lub 2 dzia³a Regulacji art. 3 lit. g) dyrektywy zdaje siê odpowiadaæ nieumyœlnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolrody. przede wszystkim art. 128 polskiej ustawy o ochronie przynoœci albo pozbawienia wolnoœci do lat 2. Przepis ten zosta³ zredagowany w sposób zas³uguj¹- cy na najostrzejsz¹ krytykê [2]. Mo na w nim znaleÿæ Zbie noœæ z postanowieniami dyrektywy jest bodaj wiêkpewne elementy, a jakie chodzi w art. 3 lit. g) dyrektywy, sza ni w poprzednich przypadkach, skoro wystarczy zam.in. penalizacjê bezprawnego przewo enia chronionych gro enie jednej osoby. Ró nice polegaj¹ na znacznie ubo - okazów przez granicê Unii Europejskiej (art. 128 pkt 1) czy szym opisie zachowania przestêpnego oraz tak jak w pote oferowanie, nabywanie lub pozyskiwanie okazów (art. przednich przypadkach braku usamodzielnienia znacz- 128 pkt 2 lit. d) z bardzo surow¹ sankcj¹ pozbawienia wolnej szkody dla jakoœci powietrza, gleby lub wody jako noœci od 3 miesiêcy do lat 5, ale brak jakiejkolwiek dyfeprzes³anki odpowiedzialnoœci za przestêpstwo. rencjacji, brak odpowiedzialnoœci za dzia³ania nieumyœlne Regulacji art. 3 lit. c) dyrektywy odpowiadaj¹ przepisy art. i mocno toporna redakcja przepisu nie pozwala uznaæ, 183 2, 4 i 5 polskiego k.k., które przytoczê: Art ( ) 2. Tej samej karze podlega, kto wbrew aby rzeczywiœcie odpowiada³ on temu, czego wymaga dyrektywa. 59

10 Regulacji art. 3 lit. h) dyrektywy odpowiada art. 187 pols- karê za pomocnictwo s¹d mo e zastosowaæ nadzwykiego k.k. w brzmieniu: czajne z³agodzenie kary (art k.k.), co nie jest Art Kto niszczy, powa nie uszkadza lub istotnie sprzeczne z dyrektyw¹. zmienia wartoœæ przyrodnicz¹ prawnie chronionego terenu lub obiektu, powoduj¹c istotn¹ szkodê, podlega grzyw- Artyku³ 5 nie, karze ograniczenia wolnoœci albo pozbawienia wolnoœci do lat 2. Sankcje 2. Je eli sprawca dzia³a nieumyœlnie, podlega grzywnie Pañstwa cz³onkowskie przyjmuj¹ niezbêdne œrodki albo karze ograniczenia wolnoœci. w celu zapewnienia, by przestêpstwa, o których mowa w art. 3 i 4, podlega³y skutecznym, proporcjonalnym Jeœli zwa yæ, e w koncepcji polskiej ustawy o ochronie i odstraszaj¹cym sankcjom karnym. przyrody siedlisko przyrodnicze chronione przepisami wspólnotowymi zawsze bêdzie przedmiotem czynu z art. Formu³a art. 5 dyrektywy jest typowa dla wszystkich prze- 187 k.k., a wymóg istotnej szkody jako znamiê tego pisów wspólnotowych (zarówno dyrektyw, jak i rozporz¹przestêpstwa to nic innego ni znaczne zniszczenie w rodzenie regulacji penalnych. Prawodawca wspólnotowy nie dzeñ) nakazuj¹cych pañstwom cz³onkowskim wprowa- zumieniu dyrektywy, wreszcie, e polski kodeks przewinarzuca pañstwo cz³onkowskim adnych szczegó³owych duje odpowiedzialnoœæ za nieumyœlnoœæ, mo na uznaæ, e art. 187 k.k. jest dok³adnym odzwierciedleniem tego, czewie wewnêtrznym sankcje karne by³y: rozwi¹zañ, wymaga tylko tego, aby wprowadzone w pra- go wymaga dyrektywa. 1) skuteczne, Nie ma natomiast adnego przepisu polskiego, który odpo- 2) proporcjonalne, wiada³by regulacji art. 3 lit. i) dyrektywy. Jest to zaska- 3) odstraszaj¹ce. kuj¹ce, poniewa poprzednia ustawa z 2 marca 2001 r. o postêpowaniu z substancjami zubo aj¹cymi warstwê Czy polskie przepisy karne odpowiadaj¹ temu nakazowi? ozonow¹ (DzU nr 52, poz. 537 ze zm.) przewidywa³a Nie mam w¹tpliwoœci, e jeœli chodzi o zanieczyszczenia, obok odpowiedzialnoœci za wykroczenia i delikty adminisstawione pytanie powinna byæ twierdz¹ca. Inaczej ocenia³- odpady, substancje i promieniowanie odpowiedÿ na tak potracyjne tak e odpowiedzialnoœæ za przestêpstwa. Ustabym sankcje za przestêpstwa w ochronie przyrody, a to co wa ta zosta³a uchylona obowi¹zuj¹c¹ ustaw¹ z 20 kwietnia 2004 r. o substancjach zubo aj¹cych warstwê ozonow¹ najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, sankcje z art. (DzU nr 121, poz. 1263), która ogranicza regulacje penalgodne, zw³aszcza w odniesieniu do przestêpstw nieumyœl i 5 oraz z art. 187 k.k. mo na oceniaæ jako zbyt ³ane do deliktów administracyjnych zagro onych karami pieniê nymi (art. 37) oraz wykroczeñ (art ), nie nych. Po drugie, w przepisach polskich dosz³o do zachwia- przewiduj¹c ju odpowiedzialnoœci za przestêpstwa. Uzyszestawiaj¹c z jednej strony bezprawne przewiezienie przez nia rozs¹dnych proporcji, co mo na z ³atwoœci¹ wykazaæ kanie zgodnoœci z dyrektyw¹ bêdzie wymagaæ wprowagranicê Unii Europejskiej w celach handlowych jednej roœdzenia do tej ustawy b¹dÿ te do kodeksu karnego znamion przestêpstw odpowiadaj¹cych treœci art. 3 lit. i) dyrektywy. liny chronionej (kara pozbawienia wolnoœci od 3 miesiêcy do lat 5 art. 128 pkt 1 ustawy o ochronie przyrody), z drugiej zaœ umyœlne powa ne zniszczenie chronionego sie- Artyku³ 4 dliska przyrodniczego (grzywna, kara ograniczenia wol- Pod eganie i pomocnictwo noœci albo pozbawienia wolnoœci do lat 2 art k.k.). Uwa am przeto, e staranne przemyœlenie sankcji Pañstwa cz³onkowskie zapewniaj¹, by pod eganie do i ujêcie ich w sposób odpowiadaj¹cy wymaganiu proporpostêpowania umyœlnego, o którym mowa w art. 3, oraz cjonalnoœci jest wa nym zadaniem stoj¹cym przed ustapomocnictwo w jego podejmowaniu podlega³y karze wodawc¹ polskim. jako przestêpstwa karne. Przepis art. 4 dyrektywy nakazuje wprowadzenie odpowiedzialnoœci za dwie formy wspó³dzia³ania przestêpnego [1] Jerzmañski J.: Miêdzynarodowe przemieszczanie odpadów w prawie unij- L I T E R A T U R A w pope³nianiu przestêpstw umyœlnych wskazanych w art. nym i polskim, Zeszyty Komunalne, nr 1, 2008 [2] Radecki W.: Ustawa o ochronie przyrody. Komentarz, s. 419 i n., War- 3 dyrektywy, tj. pod egania i pomocnictwa. szawa 2008 Przepisy polskiego kodeksu karnego s¹ w pe³ni zgodne z dyrektyw¹, poniewa karalne jest tak samo jak sprawstwo: pod eganie do ka dego przestêpstwa umyœlnego (art oraz art k.k.), pomocnictwo do ka dego przestêpstwa umyœlnego (art oraz art k.k.), z tym e wymierzaj¹c 60

11 LUCJAN KAMIONKA Architektura w œrodowisku zrównowa onym S³owa kluczowe: architektura, zrównowa ony rozwój, dzia³ania i skutki ekologiczne Keywords: architecture, sustainable development, operations and ecological results Zrównowa ony rozwój zosta³ zdefiniowany w roku 1987 zapobieganie zanieczyszczeniu, w Raporcie Nasza Wspólna Przysz³oœæ Our Common zharmonizowanie ze œrodowiskiem, Future) opracowanym przez Œwiatow¹ Komisjê ds. Œrodowiska zintegrowane i systemowe rozwi¹zywanie problemów. i Rozwoju ONZ (The World Commisssion on Thomas Max Fischer sformu³owa³, w postaci postulatów Environment and Development) zwanym te Raportem piêæ zasad zrównowa onej architektury œrodowiskowej [4]: Brundtland. Raport zawiera listê zagro eñ dla przysz³ego zdrowe œrodowisko wewnêtrzne, prawid³owego rozwoju ludzkoœci. Centraln¹ kategori¹ ra- wydajnoœæ energetyczna portu sta³o siê pojecie rozwoju zrównowa onego oraz pro- materia³y ekologicznie ³agodne, blem zaspakajania potrzeb ludzi kosztem przyrody, po- forma œrodowiskowa, trzeb bogatych kosztem biednych, potrzeb dzisiejszego dobry projekt. pokolenia kosztem przysz³ych pokoleñ. Stwierdzono, i Architektura stanowi wa ny element rozwoju œrodowiska zasady rozwoju zrównowa onego winny byæ realizowane z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwa³oœci przez wszystkie pañstwa, gdy dopiero wówczas mo na podstawowych procesów przyrodniczych. bêdzie zaspokoiæ aspiracje obecnych i przysz³ych pokoleñ [1]. Architektura i budownictwo stanowi¹ najwiêkszy sekj¹cej W dobie zagro enia œrodowiska przyrodniczego, postêputor gospodarki w aspekcie ekonomicznym, najwiêkszy dewastacji, kurcz¹cych siê zasobów energetycznych pod wzglêdem przep³ywu surowców. W budowle inwestunia architektura winna zagwarantowaæ mo liwoœci zaspakaja- je siê wiêkszoœæ kapita³u, zarówno finansowego jak i natuposzczególnych podstawowych potrzeb obywateli lub, szerzej ujmuj¹c, ralnego. Rola architektury i budownictwa w kreowaniu spo³ecznoœci zarówno wspó³czesnego poralnego. rozwoju zrównowa onego jest istotna i powinna byæ szeroko kolenia jak i przysz³ych pokoleñ. analizowana i badana. Gdy w procesie projektowym nastêpuje integracja dzia³añ zgodnie z zasadami zrównowa onego rozwoju mo e to do- Rola i znaczenie architektury w rozwoju zrównowa oprowadziæ do wielu korzyœci. Dotyczy to nie tylko oszczêdnym noœci zwi¹zanych ze zredukowanym zu yciem energii, wody, materia³ów, lecz tak e ograniczeñ iloœci napraw Rozwój zrównowa ony w odniesieniu do architektury zooraz kosztów eksploatacyjnych obiektu. sta³ po raz pierwszy przedstawiony w roku 1998 w Gavle i opublikowany w Agendzie 21 w dokumencie Zrównodami Architektura projektowana i realizowana zgodnie z zasawa one budowle [2]. Architektura zrównowa ona jest zrównowa onego rozwoju powoduje nastêpuj¹ce is- przedmiotem wielu artyku³ów, referatów na konferencjach totne korzyœci: miêdzynarodowych i krajowych, nie jest jednak jednakoograniczenia dla œrodowiska przyrodniczego przyczynia siê do wo rozumiana i zdefiniowana. Dobitnie wykaza³a to konszenia zu ycia zasobów naturalnych oraz zmniej- ferencja w Oslo Sustainable Building 2002, gdzie próbowano degradacji œrodowiska; poszukiwaæ definicji najbardziej odpowiednich dla zdrowia i bezpieczeñstwa przyczynia siê do w stosunku do stanu wiedzy i zaawansowania techniczneu ytkowników; poprawienia komfortu, zdrowia oraz bezpieczeñstwa go problematyki. spo³eczne przyczynia siê do poprawia jakoœæ ycia Projekt OECD (Organization for Economic Co operation i odci¹ enia lokalnej infrastruktury; and Development) identyfikuje 5 cech budynków zrówno- ekonomiczne przyczynia siê do podniesienia wyprawa onych [3]. cowanych zysków. wydajne wykorzystanie Ÿróde³, wydajne wykorzystanie energii, Architektura, to budowle, to miejsca pracy, zabawy i wy- poczynku, to w³aœnie architektura i budownictwo jest najwiêkszym sektorem gospodarki w aspekcie ekonomicz- Dr in. arch. L. Kamionka, Katedra Architektury i Urbanistyki Politechniki Œwiêtokrzyskiej w Kielcach, Skanska SA Biuro Projektów OBO Kielce nym, ale równie najwiêkszym pod wzglêdem przep³ywu 61

12 surowców. W budowle inwestuje siê wiêkszoœæ kapita³u, ny jest etap projektowania, wa ne s¹ etapy realizacji prozarówno finansowego jak i naturalnego. jektu, eksploatacji budowli i w koñcu etap jej utylizacji. Na Wnêtrze architektury to œrodowisko, które wp³ywa na natektury. rysunku 2 zilustrowano pe³ny cykl funkcjonowania archisze zdrowie poprzez wzajemne oddzia³ywanie wielu zanieczyszczeñ takich jak: ska enia biologiczne, pestycydy, Architektura zgodna z zasadami zrównowa onego rozwogazy, metale ciê kie, minera³y, promieniowanie oraz opa- ju wyznacza nowy system wartoœci. Analizuj¹c projekty ry. Zrównowa ona architektura to nie tylko problemy i realizacje architektury ekologicznej jak równie analizuenergetyczne, ale równie ekologiczne, spo³eczne. Na ry- j¹c publikacje specjalistyczne m.in. takich autorów jak: B. sunku 1 przedstawiono charakterystyczne wartoœci archi- i R.Vale [5], J. Wines [6], J. Mikoœ [7] mo na okreœliæ tektury zgodnej z zasadami zrównowa onego rozwoju. nastêpuj¹ce ogólne zasady projektowania ekologicznego zrównowa onego, których stosowanie w praktyce mo e mieæ wyraÿny wp³yw na przysz³oœæ œrodowiska cz³owieka. 1. Energooszczêdnoœæ, któr¹ mo na realizowaæ stosuj¹c w³aœciwe technologie i urz¹dzenia instalacyjne, odpowiednio dobrane zewnêtrzne przegrody budowlane, aktywn¹ izolacjê, odpowiednie usytuo wanie budynku i pomieszczeñ w stosunku do stron œwiata (docieplenie i ograniczenie strat poprzez zamkniecie elewacji od strony pó³nocnej i dogrzanie budynku poprzez otwarcie od po³udnia). 2. Wykorzystanie odnawialnych Ÿróde³ energii poprzez stosowanie wysokiej jakoœci rozwi¹zañ technicznych w celu pozyskiwania energii s³onecznej, wiatrowej, Ÿróde³ geotermicznych itp. Obie powy sze zasady s¹ zwi¹zane z wykorzystaniem lokalnych warunków klimatycznych. 3. Oszczêdnoœæ i ponowne wykorzystanie (reduce, reuse, recycle). Efektem stosowania tej zasady winna byæ oszczêdnoœæ i ponowne wykorzystanie zabudowanego terenu, u ytych materia³ów, stosowanie systemów konstrukcyjnych u³atwiaj¹cych adaptacjê, u ycie materia³ów ³atwych do przetwarzania, wprowadzenie urz¹dzeñ u³atwiaj¹cych oszczêdnoœæ wody i ponowne jej u ycie oraz racjonaln¹ gospodarkê œciekami i odpadami. 4. Szacunek dla u ytkownika oznacza realizacjê potrzeb ka dego cz³owieka, szerok¹ edukacjê i partycypacjê spo- ³eczn¹ w procesie projektowania i u ytkowania, kszta³towania zdrowego œrodowiska cz³owieka i umo liwienie kontaktu z natur¹, stosowanie bezpiecznych i zdrowych Rys. 1. Charakterystyczne wartoœci architektury zgodnej z materia³ów. zasadami zrównowa onego rozwoju 5. Szacunek dla terenu, oznacza oszczêdne zu ycie terenu, integracjê z krajobrazem, zwiêkszenie powierzchni biologicznej, czynnej poprzez stosowanie zielonych dachów, Architekturê rozwoju zrównowa onego nale y rozpatrylokalnych materia³ów i tradycji uwzglêdnienie kontekstu kulturowego oraz wykorzystanie waæ w pe³nym cyklu jej funkcjonowania (life cycle). Wa - budowania. 62 Rys. 2. Cykl funkcjonowania architektury

13 Realizuj¹c w miastach now¹ zabudowê czy te moderni- u ytkownikom w podnoszeniu energooszczêdnoœci oraz zuj¹c istniej¹c¹ tkankê urbanistyczn¹ d¹ y siê do realizacji wprowadzaniu odnawialnych Ÿróde³ energii do substancji okreœlonych celów ekologicznych [8]: budowlanej. W Programie mo e uczestniczyæ ka de przed- zmniejszenie zapotrzebowania na energiê i zasoby na- siêbiorstwo, spó³ka lub organizacja, osoba fizyczna zamieturalne przez przyjêcie standardu budownictwa nisko- rzaj¹ca wnieœæ swój wk³ad do zadañ Programu Budownicenergetycznego, w przysz³oœci budownictwa pasyw- twa Zielonego. Program Green Building jest: nego, elastyczny i otwarty tak by móg³ mieæ zastosowanie inteligentne stosowanie techniki, systemów natural- do ró nych rodzajów budynków wraz z ich otoczeniem, nych i zasobów odnawialnych, by móg³ równie obejmowaæ modernizacjê budynków stosowanie materia³ów przyjaznych œrodowisku przy ju istniej¹cych; budowie obiektów ka dego rodzaju, wystarczaj¹co precyzyjny, by gwarantowa³, e firmy, rozwijanie koncepcji logistyki, która prowadzi³aby do które przy³¹czaj¹ siê do programu i bêd¹ realizowaæ ograniczenia transportu materia³ów podczas budowy, swe zobowi¹zania osi¹gn¹ istotn¹ czêœæ potencjalnych redukcja iloœci zanieczyszczeñ powietrza i wody, zmniej- oszczêdnoœci energetycznych; szenie iloœci odpadów i œcieków oraz ciep³a odpado- mo liwy do zaadaptowania do ró nych uwarunkowañ wego, pañstwowych oraz lokalnych; uwzglêdnienie podstawowej struktury klimatycznej sprawny i skuteczny w rozpowszechnianiu Dyrektywy obszaru przez odpowiednie kszta³towanie i kombinacjê o Sprawnoœci Energetycznej Budynków i stymulowazabudowy, powierzchni, infrastruktury technicznej niu jej wdra ania. oraz ci¹gów zieleni, utrzymanie mo liwie niskiego poziomu uszczelnienia Program BREEAM [11] (Building Research Establishpowierzchni. ment Environmental Assessment Metod) opracowano w Wielkiej Brytanii w roku Program jest cyklicznie Programy certyfikuj¹ce architekturê ekologiczn¹ aktualizowany. Ostatnia nowelizacja nast¹pi³a w roku Jego standardy obejmuj¹ dwustopniow¹ procedurê Przegl¹d programów oceny zrównowa onej architektury oceny na etapach: projektowania, realizacji. ekologicznej nale y rozpocz¹æ od standardów architektury W ocenie wykorzystuje siê trzy poziomy oddzia³ywania na pasywnej, dla której problem energooszczêdnoœci jest œrodowisko: kluczowy i dominuj¹cy. globalny, Idea domu pasywnego powsta³a w Niemczech w latach 90. lokalny, XX w. Twórcy idei dr Wolfgang Feist i prof. Bo Adamsom wewnêtrzny. dokonali za³o eñ projektowych budowy domu, w myœl Poza Wielk¹ Brytani¹ BREEAM jest testowany na obiekktórych systemy pasywne mia³y pokrywaæ du ¹ czêœæ zast¹pili tach zrównowa onej architektury, których inwestorzy przypotrzebowania na ciep³o. ród³a energii pasywnej to: do programu na terenie Europy oraz innych konty- Ÿród³a ciep³a, takie jak np. ludzie, urz¹dzenia gospodarstwa nentów. domowego, Certyfikat LEED funkcjonuje gównie na terenie Stanów ciep³o odzyskiwane z powietrza, Zjednoczonych, ale trzeba odnotowaæ coraz wiêksze zain- pasywne zyski ze Ÿróde³ naturalnych jak energia s³o- teresowanie nim w Europie, na Bliskim Wschodzie i w Afneczna, energia ziemi. ryce. Program LEED [12] jako program kompleksowo W roku 1991 wybudowano w Darmstadt pierwszy dom ujmuj¹cy problematykê równowa onego rozwoju cieczy pasywny. W roku 1996 utworzono Instytut Domów Painwestorów, siê coraz wiêkszym zainteresowaniem i presti em wœród sywnych w Darmstadt. Dzia³a on pod kierunkiem dr Wolfnad deweloperów i projektantów. Aktualnie w po- ganga Feista jako niezale na jednostka badawcza. 33 krajach toczy siê postêpowanie kwalifikacyjnie w celu otrzymania certyfikatu. Komisja Europejska podejmuje wiele inicjatyw w zakresie zrównowa onego rozwoju i szczególnej roli dzia³alnoœci Warunkiem uzyskania certyfikatu LEED [13] jest ocena architektonicznej. W roku 2008 og³osi³a Konkluzje Rady budynku przez US Green Building Council w siedmiu na temat architektury w zrównowa onym rozwoju [9]. kategoriach, w których mo na otrzymaæ okreœlon¹, maksy- maln¹ iloœæ punktów: Komisja Europejska podjê³a inicjatywê programu opar- integracja obiektu z otoczeniem 26 tego na dobrowolnym uczestnictwie, maj¹cego na celu efektywnoœæ gospodarki wod¹ 10 zwiêkszenie efektywnoœci energetycznej budynków. energia i atmosfera 35 Program Green Building [10] Budownictwa Zielonego surowce i materia³y 14 proekologicznoœæ i komfort wnêtrza 15 (wystartowa³ w styczniu 2005 roku) jest dobrowolnym innowacyjnoœæ i jakoœæ rozwi¹zañ projektowych 6 programem, poprzez który pomaga siê w³aœcicielom oraz regionalne priorytety 4 63

14 Liczba przydzielonych punktów zale y od wyników, jakie budynek osi¹ga w powy szych kategoriach, natomiast o poziomie certyfikacji decyduje suma otrzymanych punktów. Obiekty architektoniczne z certyfikatem ekologicznym zrealizowane w Polsce W Polsce coraz wiêcej firmy deweloperskich i budowlanych ubiega siê o certyfikat. Kilka projektów i realizacji jest w trakcie procesu oceny i certyfikacji co jest trendem niezwykle po ¹danym. Pierwszy projekt domu pasywnego w Polsce zosta³ zrealizowany pod Wroc³awiem w Smolcu w roku 2008/2009 (Biuro Projektowe Lipiñscy). Architektura certyfikowanego domu pasywnego nawi¹zuje do archetypu domu jednorodzinnego. Prosta zwarta bry³a za³o ona na rzucie prostok¹ta o stromym dwuspadowym dachu. Proporcje dachu i œcian s¹ zbli one do wystêpuj¹cych w tradycyjnych domach. Maksymalizacjê solarnych zysków ciep³a osi¹gniê- to dziêki odpowiedniemu rozmieszczeniu okien na fasadach domu. Du e okna na po³udniowo zachodniej elewacji zaprojektowane w celu zapewnienia zysków energetycznych od promieniowania s³onecznego nada³y wspó³czesny posmak architekturze, wzmocniony dodatkowo centralnie umieszczonym kolektorem s³onecznym na po- ³aci dachu. Rys. 3. Biurowiec Atrium City Warszawa. Pierwszy w Polsce certyfikat Green Building Zastosowano podniesione pod³ogi, grzejniki kana³owe, system klimatyzacji oparty na belkach ch³odz¹cych, sys- temy kontroli dostêpu, monitoring za pomoc¹ telewizji przemys³owej CCTC, ca³odobow¹ ochronê. Komunikacjê pionow¹ zapewnia 7 szybkobie nych wind (m.in. cztery panoramiczne i jedna towarowa). Ca³oœæ obiektu nadzoruje Zintegrowany System Zarz¹dzania Budynkiem BMS. Belki ch³odz¹ce wyeliminowa³y wentylatory, co ma wp³yw na akustykê pomieszczeñ. Z analiz przeprowadzonych przez szwedzki instytut LTH (Lands Tekniska Hógskola) wynika, e oko³o 85% energii bilansu energetycznego budynku jest zu ywane podczas jego eksploatacji; w tym ok. 14% energii poch³ania transport. Jedynie ok. 1% energii wykorzystano przy jego budowie. Po³owa zu ywanej podczas eksploatacji energii jest wykorzystywana na potrzeby dzia³ania instalacji wewn¹trz budynku ogrzewanie, ch³odzenie, wentylacja, obs³uga wind. Druga po³owa to bezpoœrednia konsumpcja najemców, u ytkowników budynku. Rys. 2. Pierwszy dom pasywny w Polsce z Certyfikatem Budynek ma zwart¹ konstrukcjê. Zastosowano przegrody budowa 2007 r. Smolec k. Wroc³awia zewnêtrzne o lepszych parametrach ni wymagaj¹ to obo- W roku 2009 po³o ony w centrum Warszawy biurowiec wi¹zuj¹ce normy i przepisy prawno techniczne. Wspó³- Atrium City jako pierwszy w Polsce otrzyma³ od Komisji czynnik przenikania ciep³a dla zestawu szklenia Umin = 1,1 Europejskiej certyfikat Green Building. 2 2 W/m K, dla zestawu okiennego 1,4 W/m K. Zastosowanie Atrium City (zaprojektowany przez biuro architektoniczne fasady i okien z niskim wspó³czynnikiem przenikania Kazimierski & Ryba) zosta³ zlokalizowany na al. Jana ciep³a spowodowa³o redukcjê ca³kowitego zu ycia energii Paw³a II, w bezpoœrednim s¹siedztwie ronda ONZ. o 15%. Sprawnoœæ systemu odzyskiwania ciep³a jest na poziomie 60%. System wentylacyjno-klimatyzacyjny wy- Atrium City jest biurowcem klasy A, ma 14 piêter o ³¹cznej korzystuje powietrze usuwane z przestrzeni biurowej, aby 2 powierzchni u ytkowej ok m. Obiekt spe³nia naj- ogrzaæ atrium i poziom gara y. wy sze standardy, zarówno w zakresie komfortu u ytkowania, rozwi¹zañ technicznych jak i bezpieczeñstwa u ytwietleniem W budynku zintegrowano poziom nas³onecznienia z oœ- kowania. pomieszczeñ. 64

15 zmniejszenie iloœci odpadów i œcieków oraz ciep³a od- padowego, uwzglêdnienie podstawowej struktury klimatycznej obszaru przez odpowiednie kszta³towanie i kombinacjê zabudowy, powierzchni, infrastruktury technicznej oraz ci¹gów zieleni. W pomieszczeniach biurowych wykorzystano energooszczêdne œwietlówki, oœwietlenie czêœci wspólnych budynku jest zintegrowane z Centralnym Systemem Zarz¹dzania Budynkiem (BMS) i dziêki temu jego natê enie jest dos- tosowane do warunków zewnêtrznych (pora dnia, poziom zachmurzenia). Wszystkie elementy oœwietlenia s¹ wykonane z materia³ów nadaj¹cych siê do recyklingu: aluminium, stal, szk³o. L I T E R A T U R A Obni enie zu ycia energii ma nie tylko aspekt marketin- [1] 1987 Raport Nasza Wspólna Przysz³oœæ (Our Common Future) gowo-œrodowiskowy. To s¹ tak e realne korzyœci ekono- opracowany przez Œwiatow¹ Komisjê ds. Œrodowiska i Rozwoju ONZ miczne od ni szych nak³adów inwestycyjnych, poprzez (The World Commisssion on Environment and Development) zwany te Raportem Brundtland ni sze koszty serwisu, urz¹dzeñ technicznych i ni sze ko- [2] Dokumenty koñcowe Konferencji Narodów Zjednoczonych nt. szty eksploatacji budynku. Œrodowisko i rozwój, Rio de Janeiro , Szczyt Ziemi. Instytut Ochrony Œrodowiska. Warszawa 1998 [3] Wnioski [4] Fischer T.M., AIA, wypowiedÿ z listopada 1992 [5] Vale B. i R.: Green Architecture. Bulfinch Press.1991 [6] Wines J.: Zielona Architektura. Taschen 2008 Architektura powinna odgrywaæ istotn¹ rolê w kreowaniu rozwoju zrównowa onego œrodowiska. Gliwice [7] Mikoœ J.: Budownictwo ekologiczne. Wydawnictwo Politechniki Œl¹skiej. [8] Konferencja Naukowo-Techniczna Energooszczêdne budownictwo mieszkaniowe Mr¹gowo. 2001; Richter E.,Nowak K., Krauze H.,Nowak H.A.: Modernizacja budynków mieszkalnych w Niemczech. Warszawa. Instytut Techniki Budowlanej, s. 217, 2001 W Polsce wystêpuje du e zainteresowanie architektur¹ zgodn¹ z zasadami zrównowa onego rozwoju. Kilka projektów i realizacji jest w trakcie procesów certyfikacyjnych. Projekt domu pasywnego zrealizowany w roku [9] Dziennik Urzêdowym Unii Europejskiej (2008/C 319/05) 2008/2009 pod Wroc³awiem w Smolcu otrzyma³ jako pierwszy w Polsce certyfikat dom pasywny. Biurowiec Atrium City po³o ony w centrum Warszawy otrzyma³ w roku 2009 od Komisji Europejskiej certyfikat Green Building jako pierwszy w Polsce. Realizuj¹c now¹ zabudowê czy te modernizuj¹c istniej¹c¹ tkankê architektoniczno urbanistyczn¹ nale y d¹ yæ do realizacji celów zrównowa onego rozwoju œrodowiska poprzez dzia³ania: zmniejszenie zapotrzebowania na energiê i zasoby naturalne, przyjêcie standardu budownictwa niskoenergetycznego, w przysz³oœci budownictwa pasywnego, inteligentne stosowanie techniki, systemów naturalnych i zasobów odnawialnych, stosowanie materia³ów przyjaznych œrodowisku przy budowie obiektów ka dego rodzaju, rozwijanie koncepcji logistyki podczas budowy, redukcjê iloœci zanieczyszczeñ powietrza i wody, [10] The Eurpean GreenBuilding Programme. Endorser guidelines. European Commission Directorate General JRC. Institute for Environmental and Sustainability. Renewable Energies Unit. Ispra, 15 September 2005 [11] BREEAM 1/1990 An environmental assessment for New Office design, Œrodowiskowa ocena nowych budynków biurowych ; BREEAM 2/1991 An environmental assessment for New superes and supermarkets, Œrodo- wiskowa ocena nowych budynków handlowych typu supermarket ; BREEAM 3/1991 An environmental assessment for new homes, Œrodowiskowa ocena nowych domów jednorodzinnych ; BREEAM 4/1993 An environmental assessment for existing offices, Œrodowiskowa ocean istniej¹cych budynków biurowych [12] Referece Guide. Core & Stell Development. LEED. USGBC. June 2006 [13] LEED Greek Building Rating Sustem for Core nad Stell Development. July LEED 2008 for Core nad Stell Development Rating System USGBC Member Approved November 2008 Katedra Polityki Przemys³owej i Ekologicznej Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie oraz Stowarzyszenie Ekonomistów Œrodowiska i Zasobów Naturalnych zapraszaj¹ na ogólnopolsk¹ konferencjê naukow¹ nt. Rozwój polityki ekologicznej w Unii Europejskiej i w Polsce Konferencja odbêdzie siê w Krakowie, w dniach wrzeœnia 2010 r. Informacji udziela Katedra organizator: Kraków, ul. Rakowicka 17, UEK, p. F 408, tel. (012) , fax (012) ,, e mail 65

16 JERZY KWAPULIÑSKI, ANNA MICHALEWSKA ROBERT ROCHEL, JOANNA DUNAT Mechanizm pobierania metali ciê kich przez roœliny z gleby S³owa kluczowe: mechanizm transportu, transportery roœlinne, roœliny, metale ciê kie Keywords: transport mechanism, plant transporders, heavy metals W ostatnim czasie notuje siê du e zainteresowanie wielu oœrodków badawczych problematyk¹ intoksykacji i kumulacji metali ciê kich przez roœliny, które czêsto wykorzystuje siê jako bioindykatory wybranych pierwiastków. U podstaw tego zjawiska le y wiedza i zrozumienie procesów, które to umo liwiaj¹. G³ówne zasoby pierwiastków stanowi¹ gleba oraz py³ osiad³y na roœlinach a w szczegól- noœci na liœciach. W pierwszej kolejnoœci najwiêcej infor- macji zawiera piœmiennictwo o mechanizmie pobierania pierwiastków z gleby. ni korzenia ulegaj¹ ³atwo adsorpcji w wyniku dzia³ania si³ adhezji o charakterze elektrostatycznym, powsta³ego na skutek wystêpowania ujemnie na³adowanych ugrupowañ zwi ¹zków pektynowych œciany komórkowej i plazmalemmy. Reakcje te s¹ odwracalne i czêsto poszczególne jony mog¹ ulec wymianie na inne. Rzadko dochodzi do adsorpcji anionów, poniewa protopektyny œcian komórkowych i najbardziej zewnêtrzna czêœæ plazmalemmy ma niewiele centrów o ³adunku dodatnim. Jest to proces fizyczny, nie- Roœlina z warstwy przykorzennej gleby pobiera metale wymagaj¹cy nak³adu energii, nazywany faz¹ nie metabociê kie wykorzystuj¹c dwa zasadnicze mechanizmy trans- liczn¹, gdy jony nie s¹ jeszcze w³¹czane w proces metaportu: bierny i aktywny, a tak e towarzysz¹ce im procesy boliczny. Faza ta trwa bardzo krótko do ustalenia siê fizykochemiczne w ryzosferze, maj¹ce na celu przepro- stanu równowagi dynamicznej pomiêdzy roztworem glewadzenie wstêpnej modyfikacji transportowanych jonów bowym a przestrzeni¹ AFS. Tak wiêc w tym przedziale [1 8]. apoplaœcie mamy do czynienia tylko z procesem dyfuzji Ten ostatni proces jest czêœci¹ zjawiska dostêpnoœci w fa- prostej, a wiêc transportem biernym [1,2,4]. Coraz wiêcej dowodów wskazuje, e wychwyt jonów nastêpuje w obwodowej czêœci korzenia w epidermie lub hypodermie [8,9]. zie toksykologicznej. Proces pobierania i kumulacji w tkan- ce korzenia odbywa siê w dwóch oddzielnych czêœciach korzenia: jedna jest nazywana apoplastem, przestrzeni¹ pozornie woln¹ (AFS) lub przestrzeni¹ Donnana. Obejmuje tê czêœæ tkanek roœlinnych stanowi¹ œciany komórkowe zbudowane z pektyn i z celulozy oraz przestrzenie miêdzykomórkowe. Jony przenikaj¹ do niego ³atwo, na drodze dyfuzji, która jest procesem nieselektywnym, tzn. dotyczy wszystkich jonów obecnych w roztworze glebowym. W przep³ywie jonów tym szlakiem istnieje w entodermie bariera w postaci pasemek Caspariego. Pokonanie tej przeszkody odbywa siê prawdopodobnie na drodze dyfuzji u³atwionej lub wymusza transport metali poprzez drugi obszar symplast. Zawiera on w sobie sumê protoplastów komórkowych, po³¹czonych plasmodesmami, oddzielonych plazmolemm¹ od AFS. Poniewa jest to b³ona selektywna, pó³przepuszczalna, dlatego tylko niektóre jony mog¹ przez ni¹ swobodnie przenikaæ drog¹ dyfuzji, a znaczna wiêkszoœæ wymaga do jej pokonania nak³adu energii, czyli przenoszona jest na drodze transportu aktywnego [1,2,4]. Kationy, przenikaj¹ce z roztworu glebowego do apoplastu, czyli od stê enia wiêkszego do mniejszego, na powierzch- Prof. dr hab. J. Kwapuliñski, dr R. Rochel, dr A. Michalewska, mgr J. Dunat Œl¹ski Uniwersytet Medyczny, Wydzia³ Farmaceutyczny, Katedra i Zak³ad To- ksykologii 66 Nastêpnym etapem w wêdrówce metali w tkankach korze- niowych jest przenikanie przez plazmalemmê do cytoplazmy komórki, a wiêc do drugiego kompartmentu symplas- tu, co ma miejsce w g³êbszych warstwach kory pierwotnej [1,2,4,8,9]. Tylko niektóre metale mog¹ przenikaæ przez plazmalem- mê, wykorzystuj¹c zmodyfikowany mechanizm dyfuzji, zwany dyfuzj¹ u³atwion¹ W tym mechanizmie dyfuzji uczestnicz¹ specyficzne struktury bia³kowe transportery zwane permeazami. Transportowany metal przenika przez plazmalemmê zgodnie z gradientem stê eñ. Wi¹za- nie metalu z okreœlonym miejscem struktury bia³kowej zmienia jego konformacjê, co jest sygna³em do przeniesie- ni a t r a n sportowanej cz¹steczki do cytoplazmy (symplas- tu). Po drugiej stronie plazmalemmy dochodzi do od³¹cze- nia metalu od transportera i powrót jego do wyjœciowej konformacji. W trakcie tego procesu metal musi pokonaæ dwie bariery energetyczne pozbyæ siê otoczki hydratacyjnej przed po³¹czeniem z transporterem i po przejœciu b³ony ponownie j¹ utworzyæ. Permeaza znacznie obni a te bariery energetyczne. Transportowi z udzia³em przenoœników towarzyszy symport lub antyport protonów, które

17 Rys. 1. Ogólny schemat przedstawiaj¹cy ró ne typy przenoœników funkcjonuj¹cych w b³onie i tonoplaœcie komórek roœlinnych [1] dostarczaj¹ energii niezbêdnej do funkcjonowania per- Energiê a wiêc kierunek i natê enie transportu warunkuj¹ + meaz (rys. l) [1,2,4]. gradient potencja³u chemicznego H, gradient ÄpH i gradient potencja³u elektrycznego Ä?. Powstaj¹ one dziêki Do chwili obecnej zlokalizowano i wyodrêbniono kilka + rodzajów transporterów jonów metali w b³onie plazma- wystêpowaniu w plazmalemmie pompy protonowej H + tycznej [4,7,8,10,11]. ATP azy, która transportuje jony H cytoplazmy na zew- n¹trz komórki w sposób jednokierunkowy [1,2]. Transport bierny mo e odbywaæ siê tak e przez kana³y jonowe zbudowane z integralnych bia³ek b³onowych podleszym, tzw. transporcie pierwotnym, powstaje gradient po- Transport aktywny zachodzi w dwóch etapach. W pierwgaj¹cych czêsto modyfikacjom. Ich otwieranie i zamykatencja³u elektrochemicznego w wyniku dzia³ania pompy nie podlega kontroli fizjologicznej (np. przez receptory + b³onowe, zmiany napiêcia b³ony, wtórne przekaÿniki, bia³czas fosforyzacji oksydacyjnej. Dziêki tej energii, w dru- protonowej H ATP azy przy udziale ATP powsta³ej podko G (rys. 2) [ 1 ]. gim etapie transporcie wtórnym, protony powracaj¹ do komórki ju zgodnie z gradientem stê eñ, czemu towarzyszy transport jonów i cz¹steczek. Poniewa ten rodzaj transportu jest bezpoœrednio zwi¹zany z metabolizmem oddechowym, nazywany jest faz¹ metaboliczn¹. W okreœlonych warunkach, po przekroczeniu granicznych stê eñ danego metalu niszcz¹cych strukturê korzenia, transport z aktywnego mo e staæ siê bierny (rys. l) [1,2,3,12]. Rys. 2. Transport roztworów i zwi¹zków wielkocz¹steczkowych przez b³onê cytoplazmatyczn¹ [1] Jednak dla pokonania bariery plazmalemmy przez wiêk- szoœæ jonów jest wymagany okreœlony nak³ad energii. Bariera plazmalemmy jest to b³ona pó³przepuszczalna, a wys- têpuj¹ce pory s¹ za ma³e dla przenikaj¹cych jonów. W tym wypadku mamy do czynienia z ró norodnym mechanizmem transportu aktywnego. W pewnych wypadkach transport drobnych cz¹stek mo e siê odbywaæ w drodze endocytozy zale nej od receptorów b³onowych. Zachodzi w wyspecjalizowanych okolicach plazmalemmy, tzw. do³kach sp³aszczonych. Od strony cytoplazmy wystêpuje latryna, która jest spolimeryzowanym bia³kiem. Po zetkniêciu siê jonu z odpowiednim receptorem, sp³aszczone do³ki przekszta³caj¹ siê w pêcherzyk endosom, który przemieszcza siê w g³¹b cytoplazmy, gdzie ulega degradacji (rys. 2) [1,2,4]. Na drodze transportu biernego transportowane s¹: Pb, Cu, As, Mo i Cr. Œwiadczy o tym proporcjonalna iloœæ po- 67

18 branego metalu do jego stê enia w roztworze glebowym. Badania nad gatunkiem Arabidopsis thaliana potwier- Roztwór glebowy zawiera jony bezpoœrednio biodostêpne: dzi³y, i w transporcie miedzi uczestniczy zwi¹zek transjonowymienne i adsorbowane. Ponadto znajduj¹ siê tam portuj¹cy COPTl. Posiada on domeny transmembranometale potencjalnie biodostêpne w formie wêglanów i po- we, które wi¹ ¹ kationy miedzi, a zawieraj¹ metioninê i se- ³¹czeñ organicznych, co uwidacznia siê w razie obni enia rynê. Na obecnoœæ COPT1 natrafiono na terenie liœci, ³osiê odczynu gleby. Pozosta³e metale ciê kie, w tym Co, Zn, dygi i kwiatów, natomiast nie wystêpuje on w korzeniu Fe, Mn, Ni w przewa aj¹cy sposób s¹ pobierane przez ko- roœlin co wskazuje jednoznacznie, e ten transporter rzeñ na drodze transportu aktywnego, ale w pewnych wa- nie uczestniczy w pobieraniu miedzi przez korzeñ roœlirunkach po przekroczeniu stê eñ krytycznych mog¹ byæ ny [8,11,13]. transportowane biernie [3]. Dostêpne piœmiennictwo niewiele miejsca poœwiêca badaga redukcji analogicznie jak to ma miejsce w przypadku Ci¹gle nie jest wiadome, czy miedÿ przed transportem uleniom mechanizmu transportu z gleby do korzenia i dotyczy elaza. Poniewa jednak transporter miedzi znaleziony u Arabidopsis thaliana jest podobny do dro d owego dwóch zasadniczych form transportu metali: biernego i ak- + tywnego i to tylko dla niektórych pierwiastków œladookazaæ siê, e roœliny podobnie jak dro d e redukuj¹ miedÿ transportera Cu, dla którego substratem jest Cu, mo e wych. przed transportem. Ponadto wykazano, e niedobór Cu Informacje zwi¹zane z molekularnymi mechanizmami 3+ indukuje aktywnoœæ reduktazy chelatynowej Fe w grotransportu, a co za tym idzie mo liwoœci¹ przenikania chu, czego nie wywo³uje niedobór innych kationów takich metali ciê kich do tkanek roœlinnych stanowi¹ coraz czêœpierwiastków jak Ca, Mn i Zn. Znaleziono tak e kilka ciej zainteresowanie wspó³czesnych naukowców. Ich babia³ek transporterów: CTR2p i CTR3p, podobnych moledania zaowocowa³y odkryciem ca³ych grup transporterów kularnie do COPT1, a którym przypisuje siê hipotetyczn¹ uczestnicz¹cych w wychwycie jonów metali, a znajduj¹role bia³ek transportuj¹cych Cu, przy czym to ostatnie cych siê w roœlinach. Przyk³adem s¹: ATPazy typu P; sysbia³ko prawdopodobnie funkcjonuje w endocytarnej fortem u³atwiaj¹cy dyfuzje kationów CDF (Cation Diffumie transportu Cu [8,13]. sion Facilitator), pompy wi¹ ¹ce metale ABC (ATP binding casette), zwi¹zane proteiny ZIP (ZRT/IRT) Mangan jest pobierany przez roœliny g³ównie w postaci a tak e bia³ka naturalnej opornoœci zwi¹zane z makrofa- 2+ wolnych jonów Mn. W dostêpnym piœmiennictwie bragami tzw. proteiny Nramp (Narural resistance associated kuje obecnie informacji na temat wychwytu, transportu macrophage protein). Rysunek 3 przedstawia transportery, i redystrybucji Mn w roœlinie. Wskazuje siê, e transporter które wystêpuj¹ w b³onie cytoplazmatycznej i uczestnicz¹ IRT1 obok elaza transportuje tak e mangan [8,11,13]. w wychwycie metali z gleby [5,7,8,11,13]. Rys. 3. Przyk³adowe zwi¹zki bêd¹ce transporterami metali wystêpuj¹ce w komórce roœlinnej [11] 68

19 Jednak e najwiêcej transporterów dla manganu nale y do Pobieranie elaza rozpoczyna siê w³aœciwie w apoplaœcie rodziny przenoœników Nramp. Cech¹ charakterystyczn¹ komórek epidermalnych korzenia. Pierwiastek ten dyfunbudowy tego transportera jest kana³ sk³adaj¹cy siê z dzie- duje przez woln¹ przestrzeñ apoplastyczn¹ do plazmasiêciu domen transb³onowych po³¹czonych pêtl¹ glikoksy- lemmy. W warunkach dostêpu powietrza czêœæ elaza low¹. Z ry u wyizolowano trzy transportery dla Mn: ulega oksydacji i wytr¹ca siê jako sól wodorotlenkowa OsNrampl w korzeniach, OsNramp2 w liœciach oraz lub fosforanowa, tworz¹c pule elaza apoplastycznego, OsNramp3 w obu tych czêœciach morfologicznych. Ro- które obok elaza nieschelatowanego mo e nie zostaæ w dzina bia³ek Nramp mo e byæ podzielona na dwie klasy: ca³oœci importowane z gleby przez ró ne systemy wych- AtNramp1 i OsNrampl nale ¹ce do jednej oraz AtNramp wytu [7]. 2 5 i OsNramp2 do drugiej. Sugeruje siê, e Nramp transportuj¹ dwuwartoœciowe jony, byæ mo e miêdzy innymi Badania wyodrêbni³y grupê roœlin, która preferuj¹ mecha- 2+ Mn2 spoza komórki do wnêtrza makrofagu, gdzie po nizm zwany strategi¹ I i s¹ to: Arabidopsis thaliana, pomiutworzeniu fagosomu jest wykorzystywany do produkcji dor (Lycopersicon esculentum) i groszek (Pisum sativum). 3+ obronnych enzymów np. katalaz [5,8,11,13]. Zwiêkszenie dostêpnoœci elaza Fe roœliny uzyskuj¹ przez zakwaszenie œrodowiska, wydalaj¹c protony przez elazo ze wzglêdu na swoje specyficzne w³aœciwoœci fizy- 3+ ATPazê typu P oraz przez redukcjê Fe. Reakcjê tê katakochemiczne determinowane przez rozpuszczalnoœæ, a co lizuje reduktaza chelatynowa Fe(III) (FR02), zwi¹zana za tym idzie toksycznoœæ, doœæ trudno wnika do korzenia 3+ z b³on¹ cytoplazmatyczn¹, przekszta³caj¹c jon Fe do barroœliny. Dlatego te organizmy roœlinne wytworzy³y dwa 2+ dziej rozpuszczalnej formy Fe. Reduktazy chelatynowe mechanizmy odpowiadaj¹ce za wychwyt elaza przez ko- 3+ Fe s¹ integralnymi bia³kami b³onowymi i nale ¹ do rorzenie zwane strategi¹ I i strategi¹ II (rys. 4). Wnikanie edziny bia³ek, które przenosz¹ elektrony z cytozolowego laza do tkanek roœliny uzyskuje siê miêdzy innymi poprzez NADPH na FAD, a nastêpnie przez grupy hemowe do wzrost przez zakwaszenie gleby w procesie wydalania joakceptorów elektronów na zewnêtrznej stronie plazma- + nów H przez korzeñ. elazo jest metalem, który ³atwo ulelemmy. W dalszym etapie nastêpuje transport zredukoga utlenianiu i redukcji, zatem mo e pe³niæ tak e funkcjê 2+ wanego Fe przy udziale transportera. IRT1 znalezionego katalizatora wielu reakcji redox w skomplikowanych prou Arabidopsis thaliana, pomidora lub groszku. Zarówcesach metabolicznych. Jednak e te same w³aœciwoœci 3+ no reduktaza chelatynowa Fe jak i ekspresja transporpredysponuj¹ go do dzia³ania jako komórkowa toksyna, 2+ kiedy nie jest odizolowany od wra liwych komórkowych tera IRT1 dla Fe s¹ wzmocnione przy niedoborze elaza biomoleku³. Toksycznoœæ elaza polega na katalizowaniu [7,8]. Ponadto roœliny wykszta³ci³y inne adaptacje, by powstawania niezwykle reaktywnego rodnika hydroksyw morfologii korzenia, wykszta³cenie komórki transfero- usprawniæ proces wychwytu jonu, a mianowicie zmiany lowego w reakcji Fentona. Z tego powodu komórka musi ci¹gle utrzymywaæ elazo w zwi¹zanej formie, by unikn¹æ wej a tak e wzrost stê enia ligandu cytrynianu we flo- str¹cenia go, spowodowanego komórkowym ph, a tak e emie [7,13]. os³aniaæ elazo przed dzia³aniem wolnorodnikowym tle- Podstawowy transporter elaza IRT1 nale ¹cy do rodziny nu [7,8,13,14] transporterów ZIP, preferuje jon Fe przed Fe, a powino wactwo to wzmacnia obecnoœæ jonów Cu, Cu, Mn oraz 2+ Zn2 [5,7,8,11,13,15]. Rys. 4. Przebieg wy³apywania elaza przez korzenie roœliny zgodnie z koncepcj¹ strategii I i II [7] Sugeruje siê, e wszystkie transportery nale ¹ce do rodziny ZIP charakteryzuj¹ siê obecnoœci¹ oœmiu domen transb³onowych zawieraj¹ce od 309 do 476 aminokwasów. Dwie z tych domen (II i IV) posiadaj¹ tzw. obszar zmienny, bogaty w histydynê, który mo e s³u yæ jako miejsce wi¹- ¹ce metal [8]. Ponadto w korzeniach Arabidopsis thaliana wykryto homologiczny transporter elaza oznaczany jako IRT2, ale jego funkcja nie zosta³a jeszcze dobrze zbadana [7,16]. Roœliny, które pobieraj¹ elazo mechanizmem II strategii, to trawy i wa ne roœliny uprawne jak kukurydza (Zea mays), pszenica (Triticum aestivum), jêczmieñ (Hordeum vulgare) i ry (Oryna sativa). Ich korzenie uwalniaj¹ fitosiderofory (PS), ligandy o niskim ciê arze mole- 3+ kularnym, które s¹ dla Fe specyficzne. Ich biosynteza rozpoczyna siê od po³¹czenia trzech cz¹steczek metioniny w nikotianaminê (NA) w jednym etapie enzymatycznym 69

20 katalizowanym przez syntetazê nikotianaminy. Prawdopo- Do chwili obecnej jest nieznana adna biologiczna funkcja dobnie NA s³u y tak e jako ligand do transportu innych potencjalnie toksycznych jonów Pb, Cd, As i As. Dlamikroelementów. W dalszej kolejnoœci NA ulega deamina- tego te jest ma³o prawdopodobne, aby istnia³y przenoœcji do kwasu mugeinowego (MA), co katalizuje amino- niki specyficzne dla tych metali. Natomiast wydaje siê, e transferaza nikotianaminowa. Moleku³y tego kwasu s¹ te metale dostaj¹ siê do komórki na drodze konkurencji, 3+ w³aœciwymi sideroforami (PS), które wi¹ ¹ Fe dziêki poprzez przenoœniki kationów o szerokiej specyficznoœci obecnoœci ugrupowañ aminowych i karboksylowych [7, 8, w stosunku do transportowanego substratu [11,18 21] ]. Stwierdzono wystêpowanie przenoœnika dla PS Fe Przyk³adowo potwierdzono natomiast konkurencjê dla przede wszystkim w korzeniu, ale tak e w czêœciach nadziomie Ca Pb, Ca Cd [20] Zn Cd [21] oraz As-P04s [19] na po- ziemnych roœlin i opisano go jako YS 1. Po przetransporto- wychwytu przez korzeñ. 3+ waniu Fe do wnêtrza komórki mo e on byæ nadal wi¹za- Zauwa ono, e Cd mo e ograniczyæ wychwyt elaza przez ny przez NA, jak ma to miejsce u roœlin strategii I i II. Jed- transporter IRT1, co mo e sugerowaæ, e Cd jest substra- 3+ nak los importowanego Fe, jako czêœæ kompleksu PS, jest tem dla tego transportera [8,11]. Ponadto stwierdzono, e obecnie niejasny. Byæ mo e, e NA jako czynnik chelatuj¹- transporter AtNramp3 oraz ZNTI jest zaanga owany w wy- 3+ cy Fe jest tymczasowym magazynem tego jonu do czasu, 2+ chwyt Cd z gleby [4,5,10,11,13,21]. a zostanie przeznaczony do dalszego transportu, w miejsce docelowego magazynowania lub wbudowania do bia³ek W korzeniu pszenicy znaleziono transporter LCT1, które- 2+ funkcjonalnych [7]. go ekspresja wzrasta w obecnoœci Cd, dlatego zak³ada siê, 2+ e bia³ko LCTI mo e przenosiæ tak e jony Cd, które to Ponadto znaleziono w Arabidopsis thaliana przenoœniki zjawisko zauwa ono u dro d y [11,20]. o wysokim powinowactwie dla Fe, nale ¹ce do wspomnianej grupy transporterów Nramp AtNramp 1,3 i 4,5. Ulegaj¹ Pierwszy przyk³ad roœlinnego przenoœnika prawdopodob- 2+ one ekspresji w korzeniach i liœciach przy niedoborze e- nie uczestnicz¹cego w wychwycie Pb przedstawi³ Arazi laza [7,11]. Sugeruje siê, e Nramp, podobnie jak w razie i wsp. [4,5,11,13,20,22]. Odkryto go w gatunkach tytoniu Mn, transportuj¹ tak e Fe spoza komórki do wnêtrza ma- (Nicotiana), w plazmalemmie korzenia i oznaczono jako krofagu, gdzie po utworzeniu fagosomu jon Fe zostaje wy- NtCBP4. Jest to bia³ko wi¹ ¹ce kalmodulinê, zale ne od dalony i przeznaczony do produkcji enzymu przeciwutle- cyklicznych nukleotydów. Sugeruje siê tak e hipotetyczny 2+ niaj¹cego dysmutazy ponadtlenkowej. Wychwyt Fe 2+ udzia³ tego przenoœnika w transporcie Ni. Prowadzone przez makrofagi mo e pozwoliæ na produkcjê toksycznych badania udowodni³y istnienie innego nieselektywnego karodników hydroksylowych w reakcji Fentona, prowadz¹c na³u dla kationów AtCNGC, prawdopodobnie transpordo unicestwienia patogenów zawartych w fagosomie. Tak 2+ tuj¹cego jon Pb [20]. wiêc bia³ka Nramp przyczyniaj¹ siê, obok przenoœników IRT1, do homeostazy elaza [7,8]. Wydaje siê, e pobierachanizmie wychwytu i translokacji o³owiu w obrêbie ko- Dostêpne piœmiennictwo zawiera wiele informacji o menie i transport jonów chromu jest powi¹zany z jonami elarzenia, a tak e do czêœci nadziemnych roœliny [3, 4,11,12,23]. za, na co wskazuje sta³y stosunek Cr/Fe [3]. O³ów jest pobierany z gleby przez korzeñ za pomoc¹ spe- Cynk jest pobierany z gleby w postaci dwuwartoœciowych cyficznych transporterów zlokalizowanych w plazmalemkationów i w takiej postaci pe³ni ró ne funkcje w organiz- mie oraz prawdopodobnie na drodze endocytozy [3,4,6, mie roœliny. Niewiele prac jest poœwiêconych mechaniz- 11,12,23]. Jedne dane wskazuj¹, e wnikanie mo e siê odmom absorpcji i transportowi cynku w korzeniach roœliny. bywaæ na ca³ej d³ugoœci korzenia, w miarê równomiernie, Obecnie praktycznie nie ma zgody co do tego, czy cynk jak u Alium cepa [9,12,23] a inne, e mo e byæ zawê one jest wychwytywany i transportowany poprzez kana³y jo- do okreœlonych regionów czêœci obwodowej korzenia, nowe, czy te przenoœniki jonów i czy procesy te wyma- a mianowicie do strefy w³oœnikowej, merystematycznej gaj¹ zaanga owania nak³adów energetycznych [7]. czy strefy bazalnej, czyli regionu znajduj¹cego siê w pobli u hypokotylu np. u Populus hybryda [6,12,23]. Znacz- W korzeniu Arabidopsis thaliana wyizolowano trzy transna wiêkszoœæ wychwyconego przez roœlinê o³owiu jest deportery dla cynku, nale ¹ce do rodziny transporterów ZIP: ponowana w œcianach komórkowych komórek korzenia. ZIP1, ZIP2 i ZIP3 [4,5,7,10,11,13] oraz ZIP4 zlokalizowa- Stanowi to rodzaj mechanizmu detoksyfikuj¹cego i ograniny w korzeniu jak i w pêdzie [4,10,11,13]. Rola przenoœniczaj¹cego penetracjê tego toksycznego jonu do protoplasków ZIP w zaopatrywaniu roœlin w Zn jest poparta wietu [6,9]. loma publikacjami dotycz¹cymi homologów ZIP w ró - nych hiperakumulatorach gatunkach Thalspi. Znalezio- Wielu autorów wskazuje na apoplastyczny transport Pb do ne tam przenoœniki Zn oznaczono ZNT1, a ich ekspresja granicy z entoderm¹, a potem symplastem, w g³êbszych ma miejsce w korzeniu. Ponadto wskazuje siê, e przenoœ- warstwach kory do wi¹zek ksylemu [6,9,23]. Zwi¹zki nik IRT1 mo e okazaæ siê tak e zaanga owany w transport arsenu As i As s¹ dostêpne dla roœlin w formie orgacynku [4,5,10,11,13,15]. nicznej i nieorganicznej i mog¹ byæ transformowane jedna 70

UZASADNIENIE Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem, sporządzona w Waszyngtonie dnia 3 marca 1973 r., zwana dalej Konwencją Waszyngtońską lub

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia..2008 r. PROJEKT w sprawie sposobu prowadzenia dokumentacji obrotu detalicznego produktami leczniczymi weterynaryjnymi i wzoru tej dokumentacji

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

KARY ZA NIEPRZESTRZEGANIE PRZEPISÓW ROZPORZĄDZEŃ REACH I CLP. Żanna Jaśniewska Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych

KARY ZA NIEPRZESTRZEGANIE PRZEPISÓW ROZPORZĄDZEŃ REACH I CLP. Żanna Jaśniewska Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych KARY ZA NIEPRZESTRZEGANIE PRZEPISÓW ROZPORZĄDZEŃ REACH I CLP Żanna Jaśniewska Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych ZAKRES USTAWY Ustawa określa właściwość organów w zakresie wykonywania zadań

Bardziej szczegółowo

Kancelaria Radcy Prawnego

Kancelaria Radcy Prawnego Białystok, dnia 30.03.2007 r. OPINIA PRAWNA sporządzona na zlecenie Stowarzyszenia Forum Recyklingu Samochodów w Warszawie I. Pytania: 1. Czy zakaz ponownego użycia przedmiotów wyposażenia i części, ujętych

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ

SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ SUBSTANCJE ZUBOŻAJĄCE WARSTWĘ OZONOWĄ I) INFORMACJE OGÓLNE W ostatnich latach stosowanie licznych, szeroko rozpowszechnionych substancji syntetycznych napotkało na nowe ograniczenie, którym jest ochrona

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI. z dnia... 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI. z dnia... 2010 r. projekt z dnia 19.05.2010 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia... 2010 r. w sprawie przekazywania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe funkcjonariuszy Służby Więziennej zwolnionych

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych

ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych Dz.U.08.234.1577 ROZPORZ DZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie sposobu pobierania i zwrotu podatku od czynno ci cywilnoprawnych (Dz. U. z dnia 30 grudnia 2008 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

Co do zasady, obliczenie wykazywanej

Co do zasady, obliczenie wykazywanej Korekta deklaracji podatkowej: można uniknąć sankcji i odzyskać ulgi Piotr Podolski Do 30 kwietnia podatnicy podatku dochodowego od osób fizycznych byli zobowiązani złożyć zeznanie określające wysokość

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA Powiat Wrocławski z siedzibą władz przy ul. Kościuszki 131, 50-440 Wrocław, tel/fax. 48 71 72 21 740 SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA DLA PRZETARGU NIEOGRANICZONEGO CZĘŚĆ II OFERTA PRZETARGOWA

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

X001 Pozwolenie na wywóz AGREX Wymaga saldowania x. N823 Karta T5 x. 3DK1 Wniosek WPR1 x

X001 Pozwolenie na wywóz AGREX Wymaga saldowania x. N823 Karta T5 x. 3DK1 Wniosek WPR1 x Kod dokumentu Nazwa dokumentu Uwagi Archiwizacja przez organ celny (wymagana) L001 Pozwolenie na przywóz AGRIM 001 Pozwolenie na wywóz AGRE N823 Karta T5 3DK1 Wniosek WPR1 7P01 I004 002 7P22 7P16 przepisów

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY DO UDZIAŁU W PROJEKCIE AKADEMIA LIDERA HANDLU. I. Informacje Podstawowe:

FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY DO UDZIAŁU W PROJEKCIE AKADEMIA LIDERA HANDLU. I. Informacje Podstawowe: Załącznik nr 1 FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY DO UDZIAŁU W PROJEKCIE AKADEMIA LIDERA HANDLU Nazwa przedsiębiorstwa (pełna nazwa przedsiębiorstwa zgodna z dokumentem rejestrowym) Forma organizacyjna.. Imię i nazwisko

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r.

Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r. Zarządzenie Nr 144/2015 Wójta Gminy Tczew z dnia 27.08.2015 r. Tczew. w sprawie wprowadzenia zasad utrzymania placów zabaw stanowiących własność Gminy Na podstawie art.30 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIA DODATKOWE DO OGÓLNYCH WARUNKÓW GRUPOWEGO UBEZPIECZENIA NA ŻYCIE KREDYTOBIORCÓW Kod warunków: KBGP30 Kod zmiany: DPM0004 Wprowadza się następujące zmiany w ogólnych warunkach grupowego ubezpieczenia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI I NAUKI 1) z dnia 24 lutego 2006 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI I NAUKI 1) z dnia 24 lutego 2006 r. Dz.U.06.37.255 2008.01.15 zm. Dz.U.07.249.1865 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI I NAUKI 1) z dnia 24 lutego 2006 r. w sprawie nostryfikacji dyplomów ukończenia studiów wyższych uzyskanych za granicą

Bardziej szczegółowo

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO DZIENNIK URZÊDOWY WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 TREŒÆ: Poz.: ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO 81 nr 6 z dnia 29 sierpnia 2006 r. zmieniaj¹ce zarz¹dzenie

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r.

Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r. Zarządzenie Nr 4851/2014 Prezydenta Miasta Radomia z dnia 18 marca 2014 r. w sprawie: przyjęcia Regulaminu przyznawania, wydawania i użytkowania Karty Rodzina Plus. Na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 6a i

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) Dz.U.05.73.645 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz. U. z dnia 28 kwietnia 2005 r.) Na podstawie

Bardziej szczegółowo

2. Podjęcie uchwał w sprawie powołania członków Rady Nadzorczej 1[ ], 2[ ], 3[ ]

2. Podjęcie uchwał w sprawie powołania członków Rady Nadzorczej 1[ ], 2[ ], 3[ ] Warszawa, dnia 9 czerwca 2015 roku OD: Family Fund Sp. z o.o. S.K.A ul. Batorego 25 (II piętro) 31-135 Kraków DO: Zarząd Starhedge S.A. ul. Plac Defilad 1 (XVII piętro) 00-901 Warszawa biuro@starhedge.pl

Bardziej szczegółowo

Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych

Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych PROGRAM PRIORYTETOWY Tytuł programu: Współfinansowanie V osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko ochrona przyrody i kształtowanie postaw ekologicznych Część 1) Dla potencjalnych

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO

Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO I. Organizator konkursu Organizatorem konkursu jest Zarząd Powiatu w Środzie Śląskiej, zwany dalej Organizatorem. Koordynatorem konkursu z ramienia Organizatora

Bardziej szczegółowo

WZP.DZ.3410/35/1456/2011 Wrocław, 26 maja 2011 r.

WZP.DZ.3410/35/1456/2011 Wrocław, 26 maja 2011 r. Do uczestników postępowania o udzielenie zamówienia publicznego WZP.DZ.3410/35/1456/2011 Wrocław, 26 maja 2011 r. ZP/PO/45/2011/WED/8 Dotyczy: postępowania o udzielenie zamówienia publicznego na: Przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 19 maja 2014 r. Poz. 629 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 2 maja 2014 r.

Warszawa, dnia 19 maja 2014 r. Poz. 629 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 2 maja 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 19 maja 2014 r. Poz. 629 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 2 maja 2014 r. w sprawie wysokości kar pieniężnych za naruszenia

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

Prospołeczne zamówienia publiczne

Prospołeczne zamówienia publiczne Prospołeczne zamówienia publiczne Przemysław Szelerski Zastępca Dyrektora Biura Administracyjnego Plan prezentacji Zamówienia publiczne narzędzie Zamówienia prospołeczne w teorii Zamówienia prospołeczne

Bardziej szczegółowo

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej OPIS WYDARZENIA Kim jesteœmy? powsta³a w 2012 roku w Krakowie. W ramach dzia³alnoœci statutowej, Fundacja realizuje programy edukacyjne i aktywizuj¹ce, koncentruj¹ce siê na tematyce ekologicznej. Pomys³

Bardziej szczegółowo

Regulamin Wojewódzkiego Konkursu Małopolski Pracodawca Przyjazny Rodzinie 2015

Regulamin Wojewódzkiego Konkursu Małopolski Pracodawca Przyjazny Rodzinie 2015 Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr PS-0621-16/15 z dnia 26 sierpnia 2015 r. zmienionego zarządzeniem nr PS-0621-23/15 z dnia 16.10.2015 r. Regulamin Wojewódzkiego Konkursu Małopolski Pracodawca Przyjazny

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Zabezpieczenie społeczne pracownika

Zabezpieczenie społeczne pracownika Zabezpieczenie społeczne pracownika Swoboda przemieszczania się osób w obrębie Unii Europejskiej oraz możliwość podejmowania pracy w różnych państwach Wspólnoty wpłynęły na potrzebę skoordynowania systemów

Bardziej szczegółowo

POLSKA IZBA TURYSTYKI POLISH CHAMBER OF TOURISM

POLSKA IZBA TURYSTYKI POLISH CHAMBER OF TOURISM Załącznik nr 1 do Uchwały Prezydium Polskiej Izby Turystyki nr 3/2015/P/E Regulamin powoływania i pracy Egzaminatorów biorących udział w certyfikacji kandydatów na pilotów wycieczek I. Postanowienia ogólne

Bardziej szczegółowo

(KOD CPV: 80511000-9 - Usługi szkolenia personelu)

(KOD CPV: 80511000-9 - Usługi szkolenia personelu) Fortress Poland Spółka z o.o. Korpele 27/7 12-100 Szczytno Korpele, dnia 21.12.2012 e- mail: anna@eufunds.pl Tel.: 502 207 430 Nr sprawy: WNEFS.042-7/2012 Zapytanie ofertowe W związku z realizacją przez

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php? 1 z 6 2013-10-03 14:58 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.wup.pl/index.php?id=221 Szczecin: Usługa zorganizowania szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Strona 1 z 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.knf.gov.pl/o_nas/urzad_komisji/zamowienia_publiczne/zam_pub_pow/index.html Warszawa:

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG. z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina

UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG. z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina UCHWAŁA NR XXVIII/294/2013 RADY GMINY NOWY TARG z dnia 27 września 2013 r. w sprawie przyjęcia programu 4+ Liczna Rodzina Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 oraz art.51 ust.1 z dnia 8 marca 1990 r. ustawy

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO Aneks nr 8 do Prospektu Emisyjnego Cyfrowy Polsat S.A. KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO PLAC POWSTAÑCÓW WARSZAWY 1, 00-950 WARSZAWA WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO zatwierdzonego

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU DLA OPIEKUNA

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU DLA OPIEKUNA Nazwa organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie zasiłku dla opiekuna: Adres: WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU DLA OPIEKUNA przysługującego na podstawie z ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r.

Bardziej szczegółowo

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie:

1) w 1 pkt 4 otrzymuje brzmienie: Źródło: http://bip.mswia.gov.pl/bip/projekty-aktow-prawnyc/2005/481,projekt-rozporzadzenia-ministra-spraw-wewnetrznych-i -Administracji-z-dnia-2005-r.html Wygenerowano: Czwartek, 28 stycznia 2016, 20:27

Bardziej szczegółowo

Nazwisko. Ulica Numer domu Numer mieszkania.... (imię i nazwisko) Data urodzenia:... numer PESEL... Kod pocztowy: Ulica. Numer domu. Telefon...

Nazwisko. Ulica Numer domu Numer mieszkania.... (imię i nazwisko) Data urodzenia:... numer PESEL... Kod pocztowy: Ulica. Numer domu. Telefon... Nazwa organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych: Adres: Część I Dane osoby ubiegającej się WNIOSEK O USTALENIE i WYPŁATĘ ZASIŁKU DLA OPIEKUNA Imię Nazwisko Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

UMOWA POWIERZENIA PRZETWARZANIA DANYCH OSOBOWYCH (zwana dalej Umową )

UMOWA POWIERZENIA PRZETWARZANIA DANYCH OSOBOWYCH (zwana dalej Umową ) Nr sprawy: PZP1/2016 Załącznik nr 6 do Umowy w sprawie udzielenia zamówienia publicznego na o świadczenie kompleksowej usługi na wydruk, konfekcjonowanie oraz wysyłkę imiennych zaproszeń na badania mammograficzne

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Procedura odwoławcza wraz ze wzorem protestu

Procedura odwoławcza wraz ze wzorem protestu Załącznik nr 7 do Regulaminu konkursu nr RPMP.02.01.01-IZ.00-12-022/15 Procedura odwoławcza wraz ze wzorem protestu Dział I Zasady ogólne 1) Podstawa prawna Zasady dotyczące procedury odwoławczej w ramach

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 9/11/12 dyrektora PCKZ w Jaworze z dnia 30 marca 2012 r. Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 17 grudnia 2015 r. Poz. 11431 UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY CIECHANÓW. z dnia 20 listopada 2015 r.

Warszawa, dnia 17 grudnia 2015 r. Poz. 11431 UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY CIECHANÓW. z dnia 20 listopada 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 17 grudnia 2015 r. Poz. 11431 UCHWAŁA NR IX/55/15 RADY GMINY CIECHANÓW z dnia 20 listopada 2015 r. w sprawie trybu udzielania i rozliczania dotacji

Bardziej szczegółowo

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług.

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług. Jakie problemy podatkowe występują w przypadku przepisów ustawy o VAT? W trakcie audytów podatkowych audytorzy szczególną uwagę zwracają na rozliczenie przez podatników faktur wystawionych przez zagranicznych

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

z dnia 6 lutego 2009 r.

z dnia 6 lutego 2009 r. Pieczęć podłuŝna o treści Burmistrz Lądka Zdroju ZARZĄDZENIE NR 19 /09 Burmistrza Lądka Zdroju z dnia 6 lutego 2009 r. w sprawie ustalenia programu przeprowadzania szkoleń pracowników Urzędu Miasta i Gminy

Bardziej szczegółowo

Faktury elektroniczne a e-podpis stan obecny, perspektywy zmian. Cezary Przygodzki, Ernst & Young

Faktury elektroniczne a e-podpis stan obecny, perspektywy zmian. Cezary Przygodzki, Ernst & Young Faktury elektroniczne a e-podpis stan obecny, perspektywy zmian Cezary Przygodzki, Ernst & Young Poruszane zagadnienia Obecne przepisy o e-fakturach w kontekście e-podpisu Regulacje krajowe Regulacje UE

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE ZASADY PRZYZNAWANIA REFUNDACJI CZĘŚCI KOSZTÓW PONIESIONYCH NA WYNAGRODZENIA, NAGRODY ORAZ SKŁADKI NA UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE SKIEROWANYCH BEZROBOTNYCH DO 30 ROKU ŻYCIA PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W JAWORZE

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE I WYPŁATĘ ZASIŁKU DLA OPIEKUNA

WNIOSEK O USTALENIE I WYPŁATĘ ZASIŁKU DLA OPIEKUNA Nazwa organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych: Adres: Część I Dane osoby ubiegającej się Imię Numer PESEL *) Obywatelstwo WNIOSEK O USTALENIE I WYPŁATĘ ZASIŁKU DLA OPIEKUNA

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy

UMOWA PARTNERSKA. z siedzibą w ( - ) przy, wpisanym do prowadzonego przez pod numerem, reprezentowanym przez: - i - Przedmiot umowy UMOWA PARTNERSKA zawarta w Warszawie w dniu r. pomiędzy: Izbą Gospodarki Elektronicznej z siedzibą w Warszawie (00-640) przy ul. Mokotowskiej 1, wpisanej do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1821 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 23 października 2015 r.

Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1821 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 23 października 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 6 listopada 2015 r. Poz. 1821 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 23 października 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję?

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Opracowanie Grażyna Cybula Konsultant Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Procedury czyli zasady i kroki podejmowanych działań oparte

Bardziej szczegółowo

UMOWA SZKOLENIOWA. zawarta dnia:. 20 roku w Białymstoku pomiędzy:

UMOWA SZKOLENIOWA. zawarta dnia:. 20 roku w Białymstoku pomiędzy: UMOWA SZKOLENIOWA zawarta dnia:. 20 roku w Białymstoku pomiędzy: Stowarzyszeniem Przewoźników Podlasia z siedzibą w Białymstoku przy ulicy Kombatantów 4, 15-102 Białystok, wpisanym do Rejestru Przedsiębiorców

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady

Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania EUROGALICJA Regulamin Rady Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Rada Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Eurogalicja, zwana dalej Radą, działa na podstawie: Ustawy

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr Or/9/Z/05

ZARZĄDZENIE Nr Or/9/Z/05 ZARZĄDZENIE Nr Or/9/Z/05 Burmistrza Gminy i Miasta Lwówek Śląski z dnia 6 kwietnia 2005r. w sprawie udzielenia dnia wolnego od pracy Działając na podstawie art. 33 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 1990 r.

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA SERWISOWA. Wprowadzenie nowego filtra paliwa PN 874060 w silnikach ROTAX typ 912 is oraz 912 is Sport OPCJONALNY

INSTRUKCJA SERWISOWA. Wprowadzenie nowego filtra paliwa PN 874060 w silnikach ROTAX typ 912 is oraz 912 is Sport OPCJONALNY Wprowadzenie nowego filtra paliwa PN 874060 w silnikach ROTAX typ 912 is oraz 912 is Sport ATA System: Układ paliwowy OPCJONALNY 1) Zastosowanie Aby osiągnąć zadowalające efekty, procedury zawarte w niniejszym

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 2/2013/WWW

Zapytanie ofertowe nr 2/2013/WWW Zapytanie ofertowe nr 2/2013/WWW Rzeszów, dnia 18 marzec 2013 r. (do niniejszego trybu nie stosuje się przepisów ustawy Prawo zamówień publicznych) Szanowni Państwo, W związku z realizacją przez firmę

Bardziej szczegółowo

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu

Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu Regulamin studenckich praktyk zawodowych w Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Nowym Sączu 1 1. Uczelnia organizuje studenckie praktyki zawodowe, zwane dalej "praktykami", przewidziane w planach studiów

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT Szanowni Państwo! Prowadzenie działalności w branży energetycznej wiąże się ze specyficznymi problemami podatkowymi, występującymi w tym sektorze gospodarki.

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 27 października 2009 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 27 października 2009 r. Dz.U.2009.184.1436 11-12-10 zm. Dz.U.2011.254.1526 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 27 października 2009 r. w sprawie wymagań, jakim powinna odpowiadać osoba zajmująca stanowisko

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE Z DNIA w sprawie przyjęcia Programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2015. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO

KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO Stowarzyszenie Unia Nadwarciańska ogłasza konkurs na logo. Regulamin konkursu: I. POSTANOWIENIA WSTĘPNE 1. Regulamin określa: cele konkursu, warunki uczestnictwa w konkursie,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku w sprawie ulg w podatku od nieruchomości dla przedsiębiorców na terenie Gminy Lubomierz Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

Warszawa: usługa modyfikacji systemu ZSI db modułów finansowoksięgowych

Warszawa: usługa modyfikacji systemu ZSI db modułów finansowoksięgowych Page 1 of 6 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.msp.gov.pl Warszawa: usługa modyfikacji systemu ZSI db modułów finansowoksięgowych

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tel/FAKS 52 3322280w46 EMAIL; sekretarz@swiekatowo.pl. Ogłoszenie na stronie internetowej www.bip.swiekatowo.lo.

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tel/FAKS 52 3322280w46 EMAIL; sekretarz@swiekatowo.pl. Ogłoszenie na stronie internetowej www.bip.swiekatowo.lo. Tel/FAKS 52 3322280w46 EMAIL; sekretarz@swiekatowo.pl GMINA ŚWIEKATOWO ul. Dworcowa 20a 86-182 Świekatowo (Nazwa i adres firmy lub pieczątka firmowa/ Imię i nazwisko, adres, tel. ) Ogłoszenie na stronie

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR

KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR Załącznik nr 3 do Regulaminu Rady A. część ogólna - operacje inne niż granty Karty oceny zgodności z LSR PIECZĘĆ LGD NUMER WNIOSKU NADANY PRZEZ LGD KARTA OCENY ZGODNOŚCI Z LSR DATA ZŁOŻENIA WNIOSKU WERSJA

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 5.4.2013 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 95/9 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 313/2013 z dnia 4 kwietnia 2013 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1126/2008 przyjmujące określone międzynarodowe standardy

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) Dziennik Ustaw rok 2011 nr 221 poz. 1317 wersja obowiązująca od 2015-03-12 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia 7 października 2011 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach Na podstawie art. 95a ustawy

Bardziej szczegółowo

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Usługa e-tranzyt System NCTS 2 Aktualny stan wdrożenia Ogólnopolskie

Bardziej szczegółowo

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy REGULAMIN AKCJI PROMOCYJNEJ Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy 1. ORGANIZATOR, CZAS TRWANIA AKCJI PROMOCYJNEJ, PROGRAM AKCJI 1.1 Organizatorem akcji promocyjnej prowadzonej pod nazwą Skuteczność

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 91/2016 Wójta Gminy Zielonki z dnia 21 kwietnia 2016 roku

Zarządzenie nr 91/2016 Wójta Gminy Zielonki z dnia 21 kwietnia 2016 roku O-KRS-490-1/16 Zarządzenie nr 91/2016 Wójta Gminy Zielonki z dnia 21 kwietnia 2016 roku w sprawie ogłoszenia konkursu na kandydata na stanowisko Dyrektora Przedszkola Samorządowego w Zielonkach Na podstawie:

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ŚRODOWISKA

MINISTERSTWO ŚRODOWISKA Warszawa, dnia 16 maja 2005 r. MINISTERSTWO ŚRODOWISKA DIOŚ-4478/2005/kt Wytyczne dla wojewodów i dla beneficjentów w kwestii postępowania w stosunku do przepisów Dyrektywy 92/43/EWG, dotyczących ochrony

Bardziej szczegółowo