REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI NAJLEPSZE PRAKTYKI REKOMENDACJE DLA POLSKI NIEBIESKIE KSIÊGI Rekomendacje Nr 12

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI NAJLEPSZE PRAKTYKI REKOMENDACJE DLA POLSKI NIEBIESKIE KSIÊGI 2004. Rekomendacje Nr 12"

Transkrypt

1 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 Rekomendacje Nr 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI NAJLEPSZE PRAKTYKI REKOMENDACJE DLA POLSKI STANIS AW SZULTKA PIOTR TAMOWICZ MARTA MACKIEWICZ WSPÓ PRACA: EL BIETA WOJNICKA INSTYTUT BADAÑ NAD GOSPODARK RYNKOW GDAÑSK

2 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE Niniejszy dokument zosta³ opublikowany dziêki pomocy finansowej Unii Europejskiej. Za treœæ tego dokumentu odpowiada Instytut Badañ nad Gospodark¹ Rynkow¹, pogl¹dy w nim wyra one nie odzwierciedlaj¹ w adnym razie oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej. Instytut Badañ nad Gospodark¹ Rynkow¹ Polskie Forum Strategii Lizboñskiej ul. Do Studzienki 63, Gdañsk tel.: (58) , faks: (58) Opracowanie graficzne i sk³ad: Adam Kamiñski Projekt ok³adki: Magdalena Karbowiak ISBN CIP Biblioteka Narodowa Szultka Stanis³aw Regionlane strategie i systemy innowacji : najlepsze praktyki : rekomendacje dla Polski/ Stanis³aw Szultka, Piotr Tamowicz, Marta Mackiewicz ; wspó³pr. El bieta Wojnicka ; [Polskie Forum Strategii Lizboñskiej]. - Gdañsk : PFSL : Instytut Badañ nad Gospodark¹ Rynkow¹, (Niebieskie Ksiêgi 2004 : rekomendacje ; nr 12) Wydanie I 2

3 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... Spis treœci Wstêp Innowacje i systemy innowacji Rekomendacje dla realizacji i wdra ania regionalnych strategii innowacji w Polsce Za³¹cznik. Wypowiedzi uczestników seminarium Tworzenie i wdra anie regionalnych strategii i systemów innowacji w Polsce

4 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE 4

5 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... Wstêp Wa nym zadaniem stoj¹cym przed Uni¹ Europejsk¹ i Polsk¹, zapisanym m.in. w Strategii Lizboñskiej, jest podniesienie konkurencyjnoœci i budowa innowacyjnej gospodarki opartej na wiedzy. Jest to zadanie, które powinno byæ realizowane nie tylko na szczeblu krajowym, ale tak e regionalnym. Pomimo postêpuj¹cego procesu globalizacji w ostatnich latach daje siê bowiem zauwa- yæ wzrost znaczenia regionów w kszta³towaniu sytuacji spo³eczno gospodarczej. Coraz wiêcej regionów prowadzi w³asne polityki naukowe i proinnowacyjne, zaœ zgodnie z badaniami empirycznymi przeprowadzonymi dla UE w ramach Community Innovation Survey znaczna czêœæ interakcji pomiêdzy przedsiêbiorstwami oraz przedsiêbiorstwami i sfer¹ B+R zachodzi na poziomie regionalnym. Jest to spowodowane z jednej strony bliskoœci¹, z drugiej zaœ wiêkszym zaufaniem dla partnerów wywodz¹cych siê z danego regionu, wyznaj¹cych te same wartoœci oraz kszta³towanych przez te same czynniki kulturowe. Uwarunkowania te s¹ szczególnie istotne, gdy chodzi o tzw. kontakty nieformalne i transfer wiedzy ukrytej (tzw. tacit knowledge). Dlatego te wzrastaj¹cym zainteresowaniem cieszy siê koncepcja regionalnych systemów innowacyjnych. To w³aœnie poziom regionalny wydaje siê w³aœciwy dla budowania strategii proinnowacyjnych dostosowanych do specyficznych warunków gospodarczych i spo³ecznych. Od po³owy lat 90. Unia wspiera tworzenie regionalnych strategii, których celem jest wzmocnienie potencja³u innowacyjnego gospodarek poszczególnych regionów w oparciu o ich specyficzne uwarunkowania i przewagi. W roku 2002 pierwsze tego typu projekty finansowane ze œrodków UE wystartowa³y w piêciu województwach Polski. Obecnie trwaj¹ równie prace nad wypracowaniem regionalnych strategii innowacji w pozosta³ych województwach (za wyj¹tkiem woj. mazowieckiego) dofinansowane z grantów KBN. Wyzwanie, przed którym stoj¹ obecnie w³adze samorz¹dowe, to jak skutecznie zaplanowaæ i wdro yæ zapisy opracowanych strategii, tak aby przynios³y one rzeczywisty wzrost innowacyjnoœci i konkurencyjnoœci przedsiêbiorstw dzia³aj¹cych w regionie, a w efekcie poprawê poziomu ycia mieszkañców. Osi¹gniêcie tych celów bêdzie uzale nione, z jednej strony, od wyboru w³aœciwych priorytetów, z drugiej zaœ, od determinacji przy realizacji podjêtych dzia³añ. Przy ograniczonych œrodkach w³asnych (krajowych i regionalnych) kluczowe bêdzie tak- e jak najlepsze wykorzystanie œrodków i instrumentów oferowanych przez Uniê Europejsk¹. 5

6 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE Celem niniejszej publikacji jest przegl¹d najlepszych œwiatowych praktyk w zakresie rozwoju regionalnych systemów innowacji oraz zaproponowanie ogólnych rekomendacji dla Polski. Publikacja jest odzwierciedleniem analiz dokonanych przez ekspertów IBnGR oraz konsultacji przeprowadzonych w ramach realizacji projektu Strategia Lizboñska szans¹ dla Europy i Polski. Konsultacje te obejmowa³y m.in. publiczn¹ debatê internetow¹ nt. rozwoju gospodarki opartej na wiedzy oraz seminarium dyskusyjne pt. Tworzenie i wdra anie regionalnych strategii i systemów innowacji w Polsce zorganizowane przy wspó³pracy Ministerstwa Nauki i Informatyzacji. Wypowiedzi uczestników seminarium zosta³y za³¹czone na koñcu niniejszej publikacji. Wszystkim uczestnikom seminarium oraz osobom, które poprzez swoje uwagi i komentarze przyczyni³y siê do ostatecznego kszta³tu niniejszej publikacji, serdecznie dziêkujemy. Liczymy, e bêdzie ona stymulowa³a dalsz¹ debatê nt. rozwoju gospodarki opartej na wiedzy w Polsce oraz wymianê doœwiadczeñ i najlepszych praktyk pomiêdzy polskimi regionami. 6

7 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI Innowacje i systemy innowacji Koncepcja systemu innowacyjnego wywodzi siê z za³o enia, i wspó³zale noœci pomiêdzy poszczególnymi aktorami procesu innowacyjnego s¹ kluczowym czynnikiem wp³ywaj¹cym na jego dynamikê, a w efekcie konkurencyjnoœæ danej gospodarki. Innowacje oraz postêp technologiczny s¹ rezultatem interakcji i sprzê eñ zwrotnych zachodz¹cych pomiêdzy aktorami zajmuj¹cymi siê tworzeniem, transferem oraz wykorzystywaniem ró nego rodzaju wiedzy. Kluczowym elementem systemu s¹ przedsiêbiorstwa oraz sposób, w jaki organizuj¹ proces produkcyjny i innowacyjny, a tak e kana³y dostêpu do zewnêtrznych Ÿróde³ wiedzy. Koncepcja systemu innowacyjnego k³adzie tak e nacisk na wzrastaj¹c¹ liczbê instytucji zaanga owanych w proces produkcji i dystrybucji wiedzy, takich jak: uczelnie wy sze, jednostki badawczo-rozwojowe, centra transferu technologii, parki technologiczne, instytucje oko³obiznesowe itp. Sukces przedsiêbiorstw w coraz wiêkszym stopniu jest uzale niony od efektywnoœci uzyskiwania i wykorzystywania wiedzy od tych instytucji. Przeprowadzone badania m.in. Community Innovation Survey - pokazuj¹, e systemy innowacyjne w poszczególnych krajach ró ni¹ siê miêdzy sob¹. Nie jest wiêc mo liwe bezpoœrednie przeniesienie pewnych rozwi¹zañ z jednego kraju i zastosowanie ich w innym, bez uwzglêdnienia jego czynników historycznych, kulturowych oraz instytucjonalnych. Z tego wzglêdu konieczne jest zdefiniowanie indywidualnej polityki poszczególnych krajów czy regionów uwzglêdniaj¹cej ich mocne strony, s³aboœci, priorytety oraz uwarunkowania kulturowe i historyczne 1. Pomimo tych ograniczeñ, mo liwe jest wskazanie kilku istotnych czynników, które wydaj¹ siê byæ niezbêdne dla sprawnego i efektywnego funkcjonowania systemu innowacyjnego. Jako, e aden system innowacyjny (czy to regionalny czy narodowy) nie jest statyczny, ale podlega ci¹g³ej ewolucji, jednym z najwa niejszych czynników wp³ywaj¹cych na jego rozwój jest zdolnoœæ do uczenia siê poszczególnych jednostek oraz systemu jako ca³oœci zak³adaj¹ca zacieœnianie wspó³pracy, umiejêtne definiowanie silnych i s³abych stron oraz priorytetów. Istotny dla systemu innowacji jest równie system edukacyjny, w tym permanentne kszta³cenie zarówno formalne jak i nieformalne. Du e znaczenie ma równie tzw. kultura intelektualna i akademicka oraz system wartoœci. System innowacyjny musi byæ równie elastyczny i otwarty, gdy w dobie globalizacji procesy innowacyjne nie mog¹ byæ i nie s¹ ograniczone geograficznie staj¹ siê 1 European Innovation Scoreboard, European Commission, Brussels 2001, s

8 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE co raz bardziej transnarodowe. Wa ne s¹ wiêc powi¹zania tak na poziomie narodowych systemów innowacyjnych, jak równie bezpoœrednie pomiêdzy regionalnymi systemami innowacyjnymi. Ramka 1. Czynniki wp³ywaj¹ce na system innowacyjny 1) Czynniki instytucjonalne m.in. struktura przemys³owa i administracyjna gospodarki (samorz¹dowa czy raczej scentralizowana). Istotne znaczenie maj¹ te : struktura systemu edukacyjnego (czy jest dostosowana do potrzeb gospodarki), instytucje finansowe i ich wra liwoœæ na ryzyko, sektor badawczy (zdolnoœci do kreowania oraz dyfuzji technologii) oraz instytucje prawne (skutecznoœæ ochrony w³asnoœci intelektualnej). 2) Polityka pañstwa istotne jest, czy polityka ta przyjmuje charakter bezpoœredni np. poprzez bezpoœrednie finansowanie B+R, czy te sk³ania siê do poœredniego wp³ywania na wzrost innowacyjnoœci np. poprzez wspieranie wspó³pracy pomiêdzy przedsiêbiorstwami. Wa ne jest równie, który z poziomów posiada kompetencje w zakresie polityki czy jest to szczebel centralny czy raczej regionalny. 3) Aktywnoœæ innowacyjna obejmuje ona takie elementy jak lokalny popyt na innowacje technologiczne, ceny wyrobów, prywatn¹ i publiczn¹ aktywnoœæ inwestycyjn¹ w przedsiêwziêcia innowacyjne, zasoby naturalne, efektywnoœæ szkoleñ, kulturê zarz¹dzaj¹cych, poziom rywalizacji miêdzy firmami itd. ród³o: E. Okoñ-Horodyñska, Jak budowaæ regionalne systemy innowacji, IBnGR, Warszawa 2000, s Wa nym elementem systemu innowacji jest równie sektor publiczny, szczególnie w sferach kszta³cenia i badañ podstawowych wp³ywa on w istotny sposób na zdolnoœæ do wprowadzania innowacji. Ponadto sektor ten jest jednym z wa niejszych u ytkowników innowacji rozwijanych zarówno w sektorze prywatnym, jak i publicznym. Dla sprawnego funkcjonowania systemu innowacyjnego istotna jest równie wewnêtrzna organizacja firm. To w³aœnie przedsiêbiorstwa wprowadzaj¹ innowacje w ycie, wiêc od ich zdolnoœci do zdobywania, przetwarzania oraz wykorzystywania informacji zale y rozwój innowacji technologicznych. W tym zakresie istotne s¹ wzajemne interakcje pomiêdzy ró nymi departamentami zaanga owanym w procesy sprzeda y, kontroli jakoœci, produkcji i B+R. 8

9 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... Sprawne dzia³anie systemu innowacyjnego zale y od p³ynnego przep³ywu wiedzy i informacji pomiêdzy ró nymi instytucjami zaanga owanymi w proces innowacyjny. Przep³yw ten warunkuj¹ si³a i czêstotliwoœæ interakcji pomiêdzy przedsiêbiorstwami oraz pomiêdzy przedsiêbiorstwami a jednostkami naukowymi i badawczo rozwojowymi, rynkowa dyfuzja wiedzy i technologii oraz mobilnoœæ personelu. Kolejnym wa nym elementem jest wspó³praca pomiêdzy poszczególnymi aktorami systemu. Chodzi tu zarówno wspó³pracê pomiêdzy samymi przedsiêbiorcami, np. dostawcami i odbiorcami, ale równie bezpoœrednimi konkurentami (konkurowanie na rynku wcale nie musi oznaczaæ braku wspó³pracy w niektórych dziedzinach jak np. w dzia³alnoœci B+R). Istotne s¹ równie powi¹zania przedsiêbiorstw z oœrodkami badawczymi, zarówno prywatnymi jak i publicznymi. Wspó³praca taka mo e siê przejawiaæ np. w prowadzeniu wspólnych badañ lub te na dostarczeniu pewnych rozwi¹zañ technologicznych przez oœrodek badawczy, a nastêpnie jego komercyjne wykorzystanie w przedsiêbiorstwie. System innowacji jaki poziom optymalny? System innowacyjny pocz¹tkowo by³ rozpatrywany jedynie na poziomie narodowym. Wydawaæ by siê to mog³o oczywiste, poniewa na tym poziomie istnieje wiele wspólnych cech, które ³¹cz¹ dany system innowacyjny. S¹ to m.in. wspólne instytucje szczebla centralnego takie jak: ministerstwa odpowiedzialne za kszta³towanie narodowej polityki proinnowacyjnej oraz inne instytucje wspieraj¹ce B+R np. w Polsce Komitet Badañ Naukowych. Na poziomie narodowym wspólny jest równie system prawny przepisy i regulacje dotycz¹ce m.in. funkcjonowania przedsiêbiorstw i innych organizacji wystêpuj¹cych w systemie innowacyjnym, czy uregulowania dotycz¹ce ochrony w³asnoœci przemys³owej i intelektualnej. Wspólne s¹ tak e jêzyk, kultura i tradycje czynniki bardzo wa ne dla funkcjonowania systemu innowacyjnego wyznaczaj¹ce m.in. poziom wspó³pracy i zaufania oraz przedsiêbiorczoœci. W ostatnich latach daje siê jednak zauwa yæ i to pomimo postêpuj¹cego procesu globalizacji zjawisko wzrostu znaczenia regionów w kszta³towaniu ycia spo³eczno-polityczno-gospodarczego. Coraz wiêcej regionów prowadzi w³asne polityki naukowe i proinnowacyjne. Ponadto, co zosta³o dowiedzione w badaniach empirycznych 2, znaczna czêœæ interakcji pomiêdzy przedsiêbiorstwami oraz przedsiêbiorstwami i sfer¹ B+R zachodzi na poziomie regionalnym. Jest to spowodowane, z jednej strony, bliskoœci¹, z drugiej zaœ, wiêk- 2 Przeprowadzonych w UE w ramach Community Innovation Survey 9

10 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE szym zaufaniem dla partnerów wywodz¹cych siê z danego regionu, wyznaj¹cych te same wartoœci oraz kszta³towanych przez te same czynniki kulturowe. Uwarunkowania te s¹ szczególnie istotne, gdy chodzi o tzw. kontakty nieformalne i transfer wiedzy ukrytej (tzw. tacit knowledge). Dlatego te wzrastaj¹cym zainteresowaniem cieszy siê koncepcja regionalnych systemów innowacyjnych. To w³aœnie poziom regionalny wydaje siê w³aœciwy dla budowania strategii proinnowacyjnych dostosowanych do specyficznych warunków gospodarczych i spo³ecznych. Jednoczeœnie wspieranie systemów innowacyjnych w regionach s³abiej rozwiniêtych sta³o siê równie jednym z narzêdzi polityki maj¹cej na celu konwergencjê obszarów o ró nej sile ekonomicznej w ramach danego kraju czy obszaru integracyjnego. Programy UE na rzecz wspierania innowacyjnoœci w regionach Pierwsze próby wspierania rozwoju technologicznego w regionach by³y podejmowane przez Wspólnoty w latach 80. Przyk³adem takich dzia³añ by³ program STRIDE (Science and Technology for Regional Development in Europe) maj¹cy na celu wzmocnienie potencja³u w zakresie badañ i rozwoju technologicznego w regionach (by³ on wspierany przez fundusze strukturalne w regionach objêtych celami 1 i 2). Innym przejawem wzrastaj¹cego zainteresowania promowaniem postêpu technologicznego oraz innowacji by³ wiêkszy nacisk w rekomendacjach Komisji dla w³adz narodowych i regionalnych, aby w³¹czaæ podprogramy dotycz¹ce rozwoju technologicznego i innowacji do programów pomocowych wspólnoty. W ramach programu STRIDE w kilku regionach UE wprowadzono podprogramy Regional Technology Plans (RTP), których celem by³ rozwój i wzmocnienie planowania strategicznego w dziedzinie technologii. Efektem tych programów by³a poprawa zdolnoœci innowacyjnych regionów. W szczególnoœci RTPs przyczyni³y siê w znacz¹cy sposób do ustanowienia w regionach kultury strategicznego planowania oraz wyartyku³owania znaczenia promocji innowacji. Polityka innowacyjna sta³a siê jednym z kluczowych elementów polityki rozwoju regionu. Podejœcie popytowe pozwoli³o na szersze spojrzenie na politykê innowacyjn¹ oraz umo liwi³o œciœlejsze jej po³¹czenie z takimi dziedzinami jak rozwój zasobów ludzkich, finansowanie dzia³alnoœci innowacyjnej, wspó³praca pomiêdzy firmami oraz zarz¹dzanie ³añcuchami poda owymi. RTPs wp³ynê³y na poprawê regionalnego systemu innowacji w du- ym stopniu dziêki temu, i programy te oparto o indywidualne podejœcie w ka - dym regionie. We wszystkich regionach wspierano te poprawê relacji nauka przemys³. RTPs przyczyni³y siê te do przeorientowania wsparcia publicz- 10

11 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... nego na odpowiadaj¹ce bardziej potrzebom biznesu oraz do bardziej efektywnego zarz¹dzania funduszami publicznymi 3. Pomimo tego, e program STRIDE i inne inicjatywy nastawione na promowanie rozwoju technologicznego i innowacji, przyczyni³y siê do poprawy zarówno infrastruktury jak i us³ug przeznaczonych dla MSP, dalsze analizy pokaza³y, i potrzebne s¹ kolejne dzia³ania poprawiaj¹ce zdolnoœci do wprowadzania innowacji w regionach s³abiej rozwiniêtych. W zwi¹zku z tym Komisja Europejska zainicjowa³a nastêpne projekty, które by³y po czêœci kontynuacj¹ wczeœniejszych i wykorzystywa³y doœwiadczenia zdobyte podczas wprowadzania projektów RTP. Tymi programami maj¹cym wspieraæ procesy innowacyjne w regionach by³y Regional Innovation and Technololgy Transfer Strategies and Infrastructures (RITTS) oraz Regional Innovation Strategies (RIS). Pierwszy z tych programów RITTS mia³ za zadanie promowaæ strategiczne myœlenie oraz przep³yw tzw. dobrych praktyk. Zosta³ on rozpoczêty w 1994 roku w ramach tzw. Programów Innowacyjnych i by³ nadzorowany przez DG XIII (Przedsiêbiorstwa). Celem programu by³a pomoc dla w³adz regionalnych oraz organizacji wspieraj¹cych rozwój regionów przy ocenie infrastruktury wspieraj¹cej transfer technologii w regionach, zaprojektowanie strategii oraz wprowadzenie w ycie odpowiednich dzia³añ. Jednym z priorytetów by³a poprawa jakoœci powi¹zañ pomiêdzy podmiotami dostarczaj¹cymi odpowiedniego wsparcia technicznego i instytucjami finansowymi z jednej strony oraz potrzebami firm regionalnych (g³ównie MSP) z drugiej strony. Program bazowa³ na trzech g³ównych za³o eniach 4 : 1) podejœcie oddolne, 2) budowanie konsensusu, 3) rozwój praktycznych dzia³añ w odpowiedzi na zidentyfikowane braki. Podobny program RIS (Regional Innovation Strategies) zosta³ uruchomiony przez DG XVI (Polityka Regionalna). Do tej pory projekty w ramach tego programu zosta³y przeprowadzone w 31 regionach pañstw cz³onkowskich 3 The Evaluation of the Pre-Pilot Actions under Article 10: Innovative Measures Regarding Regional Technology Plans, June D. R. Charles, C. Nauwelaers, B. Mouton, D. Bradley, Assessment of the Regional Innovation and Technology Transfer Strategies and Infrastructures (RITTS) Scheme, Center for Urban and Regional Development Studies, University of Newcaltle, Newcastle

12 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE UE 5. Wiêkszoœæ z nich dotyczy³a obszarów objêtych wsparciem funduszy strukturalnych w ramach celu 1. Dwa podstawowe cele tych projektów to: 1) poprawa zdolnoœci podmiotów regionalnych do rozwoju polityk, które bra³yby pod uwagê rzeczywiste potrzeby sektora prywatnego oraz wzmocnienie potencja³u regionalnego systemu innowacji, 2) zapewnienie ram, dziêki którym Komisja Europejska, pañstwa cz³onkowskie oraz regiony mog³yby zoptymalizowaæ swe polityki odnoœnie przysz³ych inicjatyw dotycz¹cych rozwoju technologicznego, innowacji oraz transferu technologii na poziome regionalnym. Przy realizacji tych projektów Komisja Europejska nie próbowa³a wymuszaæ jednej metodologii, która by³aby zastosowana we wszystkich regionach przy opracowywaniu strategii innowacyjnych. Maj¹c na uwadze du ¹ ró norodnoœæ zarówno struktury gospodarczej jaki i ca³ego otoczenia instytucjonalnego w regionach, Komisja zaproponowa³a jedynie pewne wytyczne oraz elastyczne podejœcie metodologiczne dla regionów uczestnicz¹cych w programie RIS. Wytyczne te s¹ nastêpuj¹ce: 1) wzmacnianie œwiadomoœci innowacyjnoœci oraz budowanie konsensusu pomiêdzy kluczowymi podmiotami w regionie, 2) analiza regionalnego systemu innowacyjnego obejmuj¹ca ocenê g³ównych trendów rynkowych i technologicznych oraz przewidywanie zmian technologicznych i benchmarking w stosunku do innych regionów, 3) analiza silnych i s³abych stron firm regionalnych: ocena regionalnego popytu na us³ugi innowacyjne, w³¹czaj¹c w to audyt technologiczny (w szczególnoœci w MSP) oraz badanie dotycz¹ce potrzeb firm oraz ich potencja³u w takich sferach jak zarz¹dzanie, finanse, technologia, kszta³cenie, marketing itp. 4) ocena regionalnej infrastruktury wspieraj¹cej procesy innowacyjne oraz programów publicznych skierowanych na wspieranie tych procesów, 5) okreœlenie szczegó³owego planu dzia³ania oraz ustanowienie systemu monitoringu i oceny wprowadzanych dzia³añ. Jak widaæ oba programy (zarówno RITTS oraz RIS) by³y do siebie bardzo podobne. G³ówn¹ ró nic¹ pomiêdzy tymi dwoma programami by³ wiêkszy nacisk w ramach RIS na rozwój partnerstwa pomiêdzy kluczowymi pod

13 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... Ramka 2. Za³o enia dla regionalnych strategii innowacji W ramach przygotowywania projektów regionalnych strategii innowacyjnych oraz korzystaj¹c z wczeœniejszych doœwiadczeñ wypracowane zosta³y pewne za³o enia metodologiczne, którymi powinny siê charakteryzowaæ dobrze przygotowane strategie. 1) Partnerstwo i konsensus publiczno-prywatny (sektor prywatny jak i kluczowe podmioty sektora B+R powinni byæ zaanga owane w rozwój strategii oraz jej wprowadzanie). Partnerstwo publiczno-prywatne powinno obejmowaæ wszystkie etapy realizacji projektu tj. projektowanie, wprowadzanie, monitoring oraz dzia³ania sprawdzaj¹ce. 2) RSI powinny byæ zintegrowane oraz multidyscyplinarne. Nacisk powinien byæ po³o ony na po³¹czenia i wspó³zale noœci pomiêdzy sektorem publicznym (na ró nych poziomach europejskim, narodowym, regionalnym i lokalnym) oraz sektorem prywatnym w celu okreœlenia wspólnego celu. Ponadto dla innowacji istotna jest nie tylko sama technologia, ale równie kapita³ ludzki, badania i edukacja, kszta³cenie zawodowe, zarz¹dzanie, finansowanie, marketing, jak równie polityki regionalna, edukacyjna, technologiczna, przemys³owa oraz konkurencji. 3) RIS powinny k³aœæ nacisk na stronê popytow¹ (koncentrowaæ siê na innowacyjnych potrzebach firm, MSP w szczególnoœci) oraz podejœcie oddolne przy ich opracowywaniu. 4) RIS powinny byæ zorientowane na dzia³ania, powinny zawieraæ plan dzia³ania oraz jasno okreœlone projekty (efektem ich powinny byæ nowe projekty innowacyjne w firmach, nowe innowacyjne programy polityk oraz sieci powi¹zañ pomiêdzy firmami). 5) Regiony uczestnicz¹ce w RIS powinny wykorzystywaæ wymiar europejski poprzez wspó³pracê pomiêdzy regionami oraz benchmarking polityk. 6) RIS powinny byæ cykliczne, zakoñczone projekty powinny byæ ocenione, aby mo na by³o czerpaæ z wczeœniejszych doœwiadczeñ. ród³o: Final Report of the On-going Evaluation of the Regional Innovation Strategies under Article 10 of the ERDF, ECOTEC Research and Consulting Ltd.. 13

14 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE miotami regionu oraz œciœlejsza wspó³praca z Europejskim Funduszem Rozwoju Regionalnego. W ramach RITTS wiêksze znaczenie odgrywali te zewnêtrzni eksperci. Podczas gdy RIS koncentrowa³ siê na wspieraniu rozwoju regionalnego bazuj¹cego na innowacjach, w RITTS wiêksze znaczenie przyk³adano do zwiêkszenia efektywnoœci infrastruktury oraz polityk wspieraj¹cych innowacje. G³ównym efektem tych projektów by³o zwiêkszenie œwiadomoœci (wœród podmiotów regionalnych, zaanga owanych w rozwój gospodarczy oraz procesy innowacyjne), znaczenia innowacji dla rozwoju gospodarczego, potrzeby budowania konsensusu. Dodatkowym rezultatem by³o zdobycie doœwiadczenia w kwestiach wspierania innowacyjnoœci, co by³o efektem wzmocnionej wspó³pracy w sieciach. Ponadto projekty te przyczyni³y siê do zwiêkszenia zaanga owania MSP w proces rozwoju odpowiednich mechanizmów wspieraj¹cych przedsiêbiorczoœæ oraz innowacyjnoœæ. W nastêpnych latach powsta³y kolejne programy bazuj¹ce na wynikach otrzymanych z projektów RITTS/RIS. By³y to po pierwsze projekty RIS+, w ramach których pomaga siê regionom wprowadziæ w ycie konkretne œrodki i dzia³ania opracowane w ramach strategii RITTS/RIS. Drugim typem projektów s¹ Trans-Regional Innovation Projects (TRIP) równie wspieraj¹ce dzia- ³ania bêd¹ce efektem strategii opracowanych w ramach RITTS/RIS realizowane jednak e wspólnie przez kilka regionów 6. Od roku 1994 ponad 100 regionów Europy Zachodniej uczestniczy³o w opracowywaniu strategii innowacji w ramach projektów finansowanych w ramach programów RITTS oraz RIS. W latach 2001/2002 zapocz¹tkowane zosta³y równie projekty RIS w 16 regionach nowych krajów cz³onkowskich. W projektach tych uczestniczy³o równie piêæ województw z Polski tj. zachodniopomorskie, warmiñsko-mazurskie, wielkopolskie, œl¹skie oraz opolskie. W roku 2003 wystartowa³y równie projekty tworzenia RIS finansowane ze œrodków krajowych (KBN-u oraz Urzêdów Marsza³kowskich) w 10 województwach. Wyzwaniem przed którym stoj¹ w³adze samorz¹dowe i wszystkie inne podmioty zaanga owane w proces tworzenia regionalnych strategii innowacji, jest utrzymanie i wzmocnienie procesu, który zosta³ zapocz¹tkowany w ramach tych projektów, a tak e jak rozwi¹zanie zidentyfikowanych problemów i wdro enie zaproponowanych dzia³añ

15 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI Rekomendacje dla realizacji i wdra ania regionalnych strategii innowacji w Polsce Tworzenie kultury innowacyjnej Jednym z podstawowych wyzwañ jakie stoi przed regionalnymi strategiami innowacji w Polsce (ale równie w pozosta³ych regionach europejskich, w których te strategie s¹ realizowane) jest podniesienie œwiadomoœci wagi innowacji dla rozwoju gospodarczego. Nik³a œwiadomoœæ znaczenia innowacji dotyczy zarówno spo³eczeñstwa jako ca³oœci jak i poszczególnych grup aktorów zaanga owanych w procesy zachodz¹ce w gospodarce tj. przedsiêbiorstw (w szczególnoœci MSP), jednostek naukowych oraz administracji publicznej. Obecnie, gdy g³ównym problemem spo³ecznym jest wysokie bezrobocie oraz niezaspokojone potrzeby socjalne znacznej czêœci spo³eczeñstwa, a tak e liczne nieprawid³owoœci (afery) w funkcjonowaniu w³adzy publicznej, zagadnienia innowacyjnoœci schodz¹ na dalszy plan. W³adze publiczne koncentruj¹ swoje wysi³ki z jednej strony na rozwi¹zywaniu wspomnianych potrzeb spo- ³ecznych, a z drugiej strony na inwestowaniu w infrastrukturê typu drogi czy oczyszczalnie œcieków. Dzia³ania proinnowacyjne s¹ równie niepopularne z tego powodu, i rezultaty tych dzia³añ s¹ trudniejsze do pokazania (w przeciwieñstwie do np. odcinka autostrady), a ich efekty pojawiaj¹ siê zazwyczaj dopiero w œrednim i d³ugim okresie. Z kolei uczelnie i naukowcy równie wykazuj¹ niewielkie zainteresowanie anga owaniem siê w procesy innowacyjne (projekty badawcze) wspólnie z przedsiêbiorstwami. Uczelnie koncentruj¹ siê przede wszystkim na ich podstawowym zadaniu, jakim jest nauczanie, natomiast naukowcy nie s¹ zainteresowani wspó³prac¹ z biznesem. Brak jest zachêt do rozwijania takiej wspó³pracy oraz komercjalizacji wyników badañ naukowych. Awans zawodowy naukowców jest uzale niony od liczby publikacji, a nie od liczby wdro onych wynalazków. Równie wœród przedsiêbiorców œwiadomoœæ wa noœci innowacji jest ograniczona, chocia nale y stwierdziæ, i wraz z coraz silniejsza konkurencj¹ miêdzynarodow¹ sytuacja w tym wzglêdzie ulega poprawie. Jest to spowodowane m.in. s³aboœci¹ kapita³u ludzkiego oraz kwalifikacji mened erskich kadry zarz¹dzaj¹cej w wyniku czego ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa nie opracowuj¹ planów rozwojowych œrednio i d³ugookresowych, które s¹ niezbêdne w procesach innowacyjnych. Zmiana tej sytuacji wydaje siê byæ kluczowym zadaniem projektów regionalnych strategii innowacji. W³aœnie dlatego istotne jest zaanga owanie jak najszerszej rzeszy partnerów regionalnych oraz prowadzenie z nimi dialogu 15

16 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE i konsultacji. Wa ne równie jest prowadzenie szeroko zakrojonej akcji informacyjnej i promocyjnej w spo³eczeñstwie, w której kluczowa rola przypada m.in. mediom. W tym kontekœcie niezbêdne wydaje siê równie szerokie prezentowanie bie ¹cej dzia³alnoœci prac nad strategi¹ oraz publiczna debata nad obranymi priorytetami i proponowanymi dzia³aniami operacyjnymi, a tak- e informowanie o efektach tych dzia³añ. Tylko pe³na przejrzystoœæ podejmowanych dzia³añ mo e sprawiæ, i ryzyko niezaanga owania lub wrêcz dzia³añ destrukcyjnych ze strony pominiêtych podmiotów zostanie ograniczone do minimum. Inwestowaæ w infrastrukturê tward¹ czy miêkk¹? Nowe teorie wzrostu gospodarczego wskazuj¹, e rozwój regionów zale y od ich potencja³u endogenicznego i podnoszenia innowacyjnoœci. St¹d w polityce regionalnej Unii Europejskiej nast¹pi³o odejœcie od finansowania infrastruktury regionalnej na rzecz miêkkich czynników rozwoju. Myœlenie strategiczne ukierunkowane zosta³o przede wszystkim na rozwój kapita³u ludzkiego, jako podstawowego czynnika rozwoju. Podkreœla siê równie ogromn¹ rolê partnerstwa pomiêdzy wszystkimi aktorami procesów gospodarczych (biznesu, nauki oraz w³adz publicznych) dla rozwoju regionalnego, w szczególnoœci w zakresie wyboru kierunków i priorytetów polityki publicznej a tak e definiowania swoich potrzeb i oczekiwañ. Wynika to m.in. z faktu, e proces uczenia siê i przekazywania wiedzy, dzielenia siê ni¹ i tworzenia innowacji jest uwarunkowany wspó³prac¹ i zaufaniem tworz¹cym siê w œrodowisku regionalnym. Fakt ten ma ogromne znaczenie dla realizacji regionalnych strategii innowacji. Wiedza wytwarzana jest dziêki spo³ecznemu procesowi interakcji i wspó³pracy. Nowe procesy wytwarzania wiedzy s¹ bardziej popytowe ni poda owe, co oznacza, e odpowiadaj¹ na istniej¹ce spo³eczne zapotrzebowania. St¹d kluczowe znaczenie partnerstwa i wspó³pracy instytucji podkreœlane w ka - dej analizie RSI. Kiedy przyjrzymy siê rezultatom strategii realizowanych w regionach Unii Europejskiej widaæ, e regionalne polityki innowacyjne, które odnios³y sukces, by³y oparte na procesach wspomagaj¹cych regionalny kapita³ ludzki poprzez tworzenie partnerstwa publiczno-prywatnego i poprzez instytucje umo liwiaj¹ce transfer innowacji. W regionach, gdzie RIS nie przynios³y oczekiwanego skutku, g³ówn¹ przyczyn¹ braku sukcesu by³y s³abe powi¹zania pomiêdzy sektorem prywatnym i publicznym 7. 7 EU Commission 2001, Assessment of the Community regional innovation and technology transfer strategies. 16

17 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... Polskie regiony nale ¹ do najbiedniejszych regionów Unii Europejskiej. Takim regionom trudniej jest absorbowaæ œrodki przeznaczane na innowacje. Dodatkowo, przy zbyt sk¹pych œrodkach na budowê twardej infrastruktury, istnieje doœæ istotny element ryzyka politycznego. Wydatki na innowacje charakteryzuj¹ siê wiêkszym ryzykiem, a dodatkowo ich efekty nie s¹ widoczne od razu. Z tego powodu istnieje doœæ du a presja, aby w polskich regionach realizowaæ raczej twarde inwestycje, kosztem inwestycji innowacyjnych oraz inwestycji w kapita³ ludzki. Je eli jednak strategie innowacji maj¹ przyczyniæ siê do d³ugookresowej poprawy konkurencyjnoœci regionalnych gospodarek niezbêdne jest przyk³adanie wiêkszej wagi do realizacji celów zwi¹zanych z podnoszeniem jakoœci kapita³u ludzkiego. Jest to jeden z podstawowych warunków przyci¹gniêcia inwestycji, w tym w szczególnoœci w bran ach zaawansowanej techniki. Lokalni przedsiêbiorcy w pierwszej kolejnoœci szukaj¹ si³y roboczej w regionie, a dopiero potem poza regionem. Dlatego konieczne jest nie tylko zapewnienie kszta³cenia, ale równie stworzenie odpowiednich perspektyw dla absolwentów na rynku pracy. Wzmocnienie potencja³u i kompetencji MSP Jedn¹ z podstawowych przyczyn s³abej innowacyjnoœci polskich przedsiêbiorstw oraz tego i niewielka czêœæ z nich anga uje siê w prace badawczo rozwojowe jest s³aboœæ potencja³u ekonomicznego oraz kapita³u ludzkiego tych przedsiêbiorstw. W Polsce prowadzi dzia³alnoœæ ponad 3,3 mln przedsiêbiorstw z czego dzia³aj¹cych (aktywnych) jest nieco ponad 1,6 mln 8, ale jedynie niewielka czêœæ z nich dysponuje odpowiednimi œrodkami do tego, aby siê rozwijaæ i prowadziæ dzia³alnoœæ innowacyjn¹ 9. Jak wynika z badañ przeprowadzonych na Œl¹sku na próbie 303 przedsiêbiorstw, firmy wprowadzaj¹ innowacje ma³ym kosztem, oparte na w³asnych pomys³ach lub na informacjach ogólnodostêpnych. Dla 95% firm g³ównym Ÿród³em finansowania innowacji s¹ œrodki w³asne, a dla 1/3 jest to wy³¹czne Ÿród³o finansowania 10. Aby przedsiêbiorstwa sta³y siê partnerami dla œrodowiska naukowego oraz podnios³y sw¹ innowacyjnoœæ, istotne jest podniesienie ich potencja³u w tym zakresie. Nie- 8 Raport o stanie sektora ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw w Polsce w latach , PARP, Warszawa Wed³ug danych GUS w roku 2001 jedynie œrednich przedsiêbiorstw ponios³o nak³ady na innowacje. 10 Stawasz E., G³odek P., Raport z Badania Potrzeb Innowacyjnych Przedsiêbiorstw z Sektora MSP w Województwie Œl¹skim, ódÿ, luty

18 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE zbêdne jest z jednej strony poprawa ich dostêpu do kapita³u poprzez wspieranie ró nego rodzaju funduszy venture capital czy seed capital, a tak e funduszy po yczkowych i porêczeniowych. Ramka 3. Walia (Wielka Brytania) Tradycyjny przemys³ regionu, taki jak wydobycie wêgla, produkcja stali i elaza, przeszed³ gruntown¹ restrukturyzacjê i przekszta³ci³ siê w nowoczesny przemys³, taki jak produkcja czêœci do samochodów, elektronika i przemys³ lotniczy. Jednak region nadal charakteryzowa³o niskie PKB na mieszkañca oraz niska wartoœæ dodana w ga³êziach przemys³u pozostaj¹cych poza g³ównym nurtem, a tak e niska aktywnoœæ gospodarcza. Po przeprowadzeniu analizy strony poda owej okaza³o siê, e ma³e i œrednie przedsiêbiorstwa maj¹ problem ze znalezieniem Ÿróde³ finansowania innowacji. Ustalono, e w regionie jest mo liwoœæ finansowania innowacji poprzez skontaktowanie MSP z zasobnymi w kapita³ osobami, które mog³y dostarczyæ nie tylko znacz¹cych œrodków na finansowanie innowacji, ale równie wiedzy i pomocy mentorskiej. Celem RIS, wynikaj¹cym z potrzeb regionu, sta³o siê zapewnienie finansowania i dostêpu do zasobów wiedzy z zakresu zarz¹dzania dla ma³ych i œrednich przedsiêbiorstw (dodatkowe / zewnêtrzne zdolnoœci managerskie). W fazie realizacji utworzono sieæ anio³ów biznesu (Business Angel Network) zapewniaj¹c¹ pomoc dla przedsiêbiorców w poszukiwaniu inwestorów, a tak e pomoc m³odej kadrze zarz¹dzaj¹cej w przedsiêbiorstwach dzia³aj¹cych we wszystkich sektorach ze strony doœwiadczonych managerów. Zorganizowano równie kursy dla kadry zarz¹dzaj¹cej MSP i inne us³ugi z zakresu pomocy zarz¹dczej. W rezultacie znaleziono i po³¹czono prawie 100 business angels i ok. 100 przedsiêbiorców szukaj¹cych inwestorów, co zaowocowa³o m.in. ponad 50 zakoñczonymi inwestycjami (na kwotê 11.4 mln euro). Xenos wykorzystuje œrodki z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego do pokrycia bie ¹cych kosztów dzia³alnoœci, natomiast w³aœciwe inwestycje s¹ dokonywane przez indywidualnych anio³ów. ród³o: Innowacje zachodz¹ we wszystkich rodzajach dzia³alnoœci, we wszystkich bran ach i we wszystkich rodzajach przedsiêbiorstw. Prawd¹ jest, i niektóre 18

19 NR 12 REGIONALNE STRATEGIE I SYSTEMY INNOWACJI. NAJLEPSZE PRAKTYKI... rodzaje bran zaliczane do wysokiej techniki (w tym np. bran e ICT) s¹ w stanie stymulowaæ innowacyjnoœæ gospodarki bardziej ni inne. Jednak e nale y stwierdziæ, i bran e te maj¹ wci¹ niewielki udzia³ w gospodarce zarówno krajów wysoko rozwiniêtych (np. w Szwecji zatrudnienie w bran ach wysokiej i œrednio wysokiej techniki w roku 2001 wynios³o 8,26 % wszystkich zatrudnionych, a w Niemczech 9,19 %) jak i w Polsce. W Polsce udzia³ bran wysokiej i œrednio wysokiej techniki jest jeszcze mniejszy i w roku 2001 wyniós³ 4,05 % 11. Ponadto udzia³ bran wysokiej techniki jest nierównomiernie roz³o ony w ujêciu regionalnym. W niektórych regionach, mniej zurbanizowanych, w których nie wystêpuj¹ silne oœrodki naukowo badawcze ich udzia³ jest znikomy. Innowacje dotycz¹ ca³ego zakresu dzia³alnoœci przedsiêbiorstw tj. nie tylko dzia³alnoœci technologicznej, ale równie marketingu, organizacji pracy, dostaw, finansowania i innych. Innowacja to nie tylko nowy na skalê œwiatow¹ produkt czy technologia, które rewolucjonizuje dan¹ dziedzinê. Wrêcz przeciwnie, takie radykalne innowacje nale ¹ do rzadkoœci. Wiêkszoœæ innowacji ma charakter niewielkich usprawnieñ (tzw. innowacje przyrostowe), ale to w³aœnie one ze wzglêdu na sw¹ powszechnoœæ w efekcie daj¹ najwiêksze rezultaty w odniesieniu do ca³ej gospodarki. Regionalna strategia innowacji powinna uwzglêdniaæ potrzeby w zakresie zarówno innowacji radykalnych jak równie przyrostowych. Dlatego niezbêdne jest z jednej strony podejmowanie dzia³añ o charakterze horyzontalnym wzmacniaj¹cych potencja³ ekonomiczny i innowacyjny wszystkich przedsiêbiorstw (ze szczególnym uwzglêdnieniem potrzeb MSP), a z drugiej strony stymulowanie powstawania i rozwoju przedsiêbiorstw z bran zaliczanych do wysokiej techniki. W ramach pierwszej grupy dzia³añ nale y skoncentrowaæ wysi³ki na dwóch priorytetach: poprawie dostêpu przedsiêbiorstw do ró nego rodzaju Ÿróde³ informacji oraz podniesieniu poziomu kapita³u ludzkiego w przedsiêbiorstwach. Przemawia za tym, po pierwsze, koniecznoœæ dopasowania siê do charakteru wspó³czesnych procesów kszta³tuj¹cych konkurencyjnoœæ i innowacyjnoœæ (kapita³ spo- ³eczny i dostêp do rynku informacji, a nie zasobów jest kluczem do sukcesu), a po drugie niewystarczaj¹cy dostêp przedsiêbiorstw do zasobów informacji. Pod³¹czenie przedsiêbiorstw do regionalnych, krajowych, europejskich i œwiatowych rynków informacji jest wiêc za kwesti¹ kluczow¹. Celem tych dzia³añ powinno byæ zapewnienie dostêpu do mo liwie najpe³niejszych i najœwie szych informacji niezbêdnych dla innowacyjnych przedsiêbiorstw (informacje o part- 11 Key figures , Towards a European Research Area, Science, Technology and Innovation, European Commission,

20 NIEBIESKIE KSIÊGI 2004 REKOMENDACJE nerach, nowych technologiach). Cel ten nale y realizowaæ z jednej strony poprzez gromadzenie informacji (budowa baz danych), a z drugiej strony zapewnienie dostêpu do ró nych Ÿróde³ informacji ju istniej¹cych (m.in. w ramach sieci wspieranych przez UE) oraz stymulowanie efektywnego korzystania z tych informacji. Budowa baz danych powinna dotyczyæ g³ównie regionalnych przedsiêbiorstw (ofert technologii, zapotrzebowania na nowe rozwi¹zania technologiczne), instytucji badawczych (gotowe rozwi¹zania technologiczne, kluczowe kompetencje zespo³ów badawczych), a tak e regionalnych instytucji poœrednicz¹cych doradczych, szkoleniowych (informacje o oferowanych us³ugach i kompetencjach tych jednostek). Istotne jest równie wspieranie efektywnego wykorzystywania tych informacji poprzez ich szerok¹ promocjê. Ze wzglêdu na ograniczenie kosztów informacje te nale y dystrybuowaæ poprzez portal internetowy, który pozwala dotrzeæ w prosty sposób do szerokiego krêgu odbiorców po niskich kosztach. Poœrednim celem takiego rozwi¹zania by³oby równie zwiêkszenie wykorzystywania Internetu jako efektywnego na- Ramka 4. Weser Ems (Niemcy) Celem RIS w regionie Weser Ems by³o stworzenie instytucji doradczej, s³u ¹cej szeroko zakrojonym doradztwem i wiedz¹ technologiczn¹ dla najwa niejszych ga³êzi gospodarki regionu. Realizacja celu polega³a przede wszystkim na stworzeniu Centrów Kompetencji*. Na zapytanie o zainteresowanie uczestnictwem w projekcie zg³osi³o siê ok. 50 ekspertów. Istniej¹ce w regionie instytucje zg³osi³y chêæ do³¹czenia do Centrum Kompetencji. Najlepsze z nich zosta³y wytypowane do stworzenia centrum na podstawie przygotowanego business planu. Finansowanie dla projektu, poza œrodkami UE, zapewni³ sektor prywatny, administracja publiczna, instytucje bior¹ce udzia³ w projekcie. Pierwszym krokiem by³o otwarcie centrów dla ga³êzi kluczowych dla rozwoju regionu jak: przemys³ spo ywczy, turystyka, technologie ICT i przemys³ morski. *Centrum Kompetencji to jednostka badawcza - akademicka, resortowa lub bran- owa prowadz¹ca prace badawczo-rozwojowe w okreœlonej dyscyplinie, wspó³pracuj¹ca w tym kierunku z uznanymi partnerami zagranicznymi, wdra aj¹ca wyniki swoich prac oraz upowszechniaj¹ca zdobywan¹ i rozwijan¹ wiedzê w œrodowiskach naukowych i gospodarczych. ród³o: 20

Sergiusz Sawin Innovatika

Sergiusz Sawin Innovatika Podsumowanie cyklu infoseminariów regionalnych: Siedlce, 16 lutego 2011 Płock, 18 lutego 2011 Ostrołęka, 21 lutego 2011 Ciechanów, 23 lutego 2011 Radom, 25 lutego 2011 Sergiusz Sawin Innovatika Projekt

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP?

Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Dlaczego transfer technologii jest potrzebny MŚP? Kamil Bromski Kierownik, Dolnośląski Ośrodek Transferu Wiedzy i Technologii Specjalista ds. transferu technologii, Agencja Rozwoju Innowacji S.A. Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Departament Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Opole, 10 grudnia

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Plan Komunikacji na temat projektu samooceny

Plan Komunikacji na temat projektu samooceny Projekt wspóùfinansowany przez Uniê Europejsk¹ w ramach Europejskiego Funduszu Spoùecznego Dziaùanie 5.2. Wzmacnianie potencjaùu administracji samorz¹dowej Plan Komunikacji na temat projektu w Urzêdzie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 24.05.2012 r.

Warszawa, 24.05.2012 r. Relacje administracji rz dowej z otoczeniem na przyk adzie dwóch projektów realizowanych przez Departament S by Cywilnej KPRM Warszawa, 24.05.2012 r. Zakres projektów realizowanych przez DSC KPRM W latach

Bardziej szczegółowo

Mutual Learning Platform - platforma wymiany wiedzy i wspólnego. innowacyjnych w regionach europejskich. Jan Skonieczny

Mutual Learning Platform - platforma wymiany wiedzy i wspólnego. innowacyjnych w regionach europejskich. Jan Skonieczny - platforma wymiany wiedzy i wspólnego uczenia się o przedsięwzięciach innowacyjnych w regionach europejskich Jan Skonieczny Projekt europejski MLP został uruchomiony w kwietniu 2005 jako wspólna inicjatywa

Bardziej szczegółowo

Wsparcie sektora nauki i innowacyjnych przedsiębiorstw w latach 2014-2020 - załoŝenia krajowego programu operacyjnego Marcin Łata Dyrektor Departamentu Zarządzania Programami Konkurencyjności i Innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej

Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej Anna Tyrała Anna Siemek-Filuś PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Biuro Karier Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji w Warszawie, zwane dalej BK EWSPA to

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Załącznik nr 4 do SIWZ BZP.243.1.2012.KP Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Usługa polegająca na przygotowaniu i przeprowadzeniu badania ewaluacyjnego projektu pn. Rozwój potencjału i oferty edukacyjnej

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 PO Inteligentny Rozwój 2014-2020 Przyjęty w dniu 8 stycznia 2014 r. przez Radę Ministrów, Jeden z 6 programów operacyjnych zarządzanych z poziomu krajowego

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości z funduszy strukturalnych w latach 2007 2013

Wsparcie przedsiębiorczości z funduszy strukturalnych w latach 2007 2013 Wsparcie przedsiębiorczości z funduszy strukturalnych w latach 2007 2013 Agnieszka Jankowska Ministerstwo Rozwoju Regionalnego 1 Wsparcie dla przedsiębiorców w programach operacyjnych, 2007-2013 Program

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ

POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ Adam Krawiec Dyrektor Departamentu Edukacji i Sportu Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego MISJĄ SAMORZĄDU WOJEWÓDZTWA JEST REALIZACJA

Bardziej szczegółowo

Eureka Filary marki. Innowacyjność. Dostarczona. Dopasowanie Otwartość. wartość/efekt. Partnerstwo

Eureka Filary marki. Innowacyjność. Dostarczona. Dopasowanie Otwartość. wartość/efekt. Partnerstwo 1 Innowacyjność Dopasowanie Otwartość Partnerstwo Dostarczona wartość/efekt Współtworzymy sukcesy naszych Klientów w oparciu o trafną diagnozę organizacji, otoczenia biznesowego, wnikliwą analizę szans

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości wykorzystania funduszy europejskich w latach 2007-2013

MoŜliwości wykorzystania funduszy europejskich w latach 2007-2013 Warszawa, 30 czerwca 2008 r. MoŜliwości wykorzystania funduszy europejskich w latach 2007-2013 Zygmunt Krasiński Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE Instytut Podstawowych Problemów Techniki

Bardziej szczegółowo

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 (rok, za który sk ładane jest o świadczenie) DzialI Jako osoba odpowiedzialna za zapewnienie funkcjonowania adekwatnej,

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców

Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców Autor: R.P. / IPO.pl 18.07.2008. Portal finansowy IPO.pl Przeciętnemu Polakowi dotacje unijne kojarzą się z wielkimi inwestycjami infrastrukturalnymi oraz dopłatami

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim III Spotkanie Grupy Sterującej Ewaluacją I Monitoringiem Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim Badanie w ramach projektu pn. Opolskie Obserwatorium Terytorialne

Bardziej szczegółowo

Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020

Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 Załącznik Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 I. Poprawki do: Rozdział 1. Przepisy ogólne

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*: wyrażam

Bardziej szczegółowo

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi Agnieszka Wróblewska RAZEM JESTEŚMY NAJSILNIEJSI WDROŻENIE MODELU WSPÓŁPRACY W 6 GMINACH POWIATU ŁUKOWSKIEGO Projekt zakłada wdrażanie na poziomie gminy

Bardziej szczegółowo

Fiszka oferty usług proinnowacyjnych

Fiszka oferty usług proinnowacyjnych Fiszka oferty usług proinnowacyjnych I. Akredytowany wykonawca 1. Nazwa wykonawcy EDORADCA SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ SPÓŁKA KOMANDYTOWO-AKCYJNA 2. Forma prawna prowadzonej działalności SPÓŁKA

Bardziej szczegółowo

Kontrakt Terytorialny

Kontrakt Terytorialny Kontrakt Terytorialny Monika Piotrowska Departament Koordynacji i WdraŜania Programów Regionalnych Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 26 pażdziernika 2012 r. HISTORIA Kontrakty wojewódzkie 2001

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.sse.krakow.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.sse.krakow.pl 1 z 5 2012-05-21 15:07 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.sse.krakow.pl Kraków: Organizacja i przeprowadzenie szkolenia specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Alexander Lubański Partner, Black Pearls

Alexander Lubański Partner, Black Pearls Szanowni Państwo, Black Pearls to fundusz inwestycyjny wspierający rozwój polskich innowacji. Kluczowy zespół funduszu stanowią polscy oraz zagraniczni eksperci o interdyscyplinarnych kompetencjach. Black

Bardziej szczegółowo

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba - IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ Niniejszy dokument jest przeznaczony wyłącznie dla jego odbiorcy nie do dalszej dystrybucji 1 2012 Fundacja

Bardziej szczegółowo

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie priorytetu Pomoc techniczna

Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie priorytetu Pomoc techniczna Wniosek o dofinansowanie realizacji projektu w zakresie priorytetu Pomoc techniczna Uwaga: ubiegaj cy si o dofinansowanie projektu nie wype nia pól ciemnych. Data z o enia wniosku o dofinansowanie realizacji

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

SAMORZĄDOWA JEDNOSTKA ORGANIZACYJNA. Samorządowa wojewódzka osoba prawna. Jednostka finansów publicznych

SAMORZĄDOWA JEDNOSTKA ORGANIZACYJNA. Samorządowa wojewódzka osoba prawna. Jednostka finansów publicznych SAMORZĄDOWA JEDNOSTKA ORGANIZACYJNA Samorządowa wojewódzka osoba prawna Jednostka finansów publicznych POMORSKI OŚRODEK DORADZTWA ROLNICZEGO w GDAŃSKU ul. Trakt Św. Wojciecha 293 80-001 Gdańsk, www.podr.pl

Bardziej szczegółowo

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej OPIS WYDARZENIA Kim jesteœmy? powsta³a w 2012 roku w Krakowie. W ramach dzia³alnoœci statutowej, Fundacja realizuje programy edukacyjne i aktywizuj¹ce, koncentruj¹ce siê na tematyce ekologicznej. Pomys³

Bardziej szczegółowo

Nowe Zasady pomocy państwa na B&R&I. Katarzyna Piechucka European Commission Directorate General Competition

Nowe Zasady pomocy państwa na B&R&I. Katarzyna Piechucka European Commission Directorate General Competition Nowe Zasady pomocy państwa na B&R&I Katarzyna Piechucka European Commission Directorate General Competition 1 Disclaimer Poglądy wyrażone w niniejszej prezentacji są poglądami prelegenta i nie muszą odzwierciedlać

Bardziej szczegółowo

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE

PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE PLANUJEMY FUNDUSZE EUROPEJSKIE Druga połowa 2013 r. to czas intensywnej pracy instytucji zaangażowanych w przygotowanie systemu wdrażania funduszy europejskich w latach 2014 2020. Podczas wakacji opracowano

Bardziej szczegółowo

Wielkopolski Ośrodek Ekonomii Społecznej - oferta wsparcia i współpracy

Wielkopolski Ośrodek Ekonomii Społecznej - oferta wsparcia i współpracy Strona1 Wielkopolski Ośrodek Ekonomii Społecznej - oferta wsparcia i współpracy Wielkopolski Ośrodek Ekonomii Społecznej (WOES) to Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej Wysokiej Jakości akredytowany przez

Bardziej szczegółowo

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Charakterystyka przedmiotu badania W dniu 27 listopada 2013 r. Rada Ministrów przyjęła Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na

Bardziej szczegółowo

Prospołeczne zamówienia publiczne

Prospołeczne zamówienia publiczne Prospołeczne zamówienia publiczne Przemysław Szelerski Zastępca Dyrektora Biura Administracyjnego Plan prezentacji Zamówienia publiczne narzędzie Zamówienia prospołeczne w teorii Zamówienia prospołeczne

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia:

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.ncbr.gov.p Warszawa: Przeprowadzenie badania dotyczącego procesów zarządzania projektami B+R+I

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzêdowy. og³oszenia w Dzienniku Urzêdowym Województwa Wielkopolskiego. Przewodnicz¹cy. 1) stypendium stypendium, o którym mowa w niniejszej

Dziennik Urzêdowy. og³oszenia w Dzienniku Urzêdowym Województwa Wielkopolskiego. Przewodnicz¹cy. 1) stypendium stypendium, o którym mowa w niniejszej Województwa Wielkopolskiego Nr 81 6898 1140 UCHWA A Nr LI/687/V/2009 RADY MIASTA POZNANIA z dnia 17 marca 2009 r. w sprawie ustalenia zasad i trybu przyznawania stypendiów dla studentów uczelni wy szych,

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Raport z badania organizacji członkowskich Federacji MAZOWIA 2009

Raport z badania organizacji członkowskich Federacji MAZOWIA 2009 Badanie przeprowadzono w 2 etapach w I kwartale 2009 roku: rozesłano ankietę do organizacji członkowskich (4 zwroty) i przeprowadzono wywiady z organizacjami członkowskimi ( 14 wywiadów w siedzibach organizacji).

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący;

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący; Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, tel. +48 81 445 37 31; fax. +48 81 445 37 26, e-mail: wydzial.prawa@kul.pl

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Budowa elektronicznej administracji w ramach POIG Konferencja podsumowuj realizacj projektu pn. E-administracja warunkiem rozwoju Polski. Wzrost konkurencyjno

Bardziej szczegółowo

Środa z Funduszami dla przedsiębiorstw na rozwój

Środa z Funduszami dla przedsiębiorstw na rozwój Środa z Funduszami dla przedsiębiorstw na rozwój Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2 Działanie 1.1 Projekty B+R przedsiębiorstw Poddziałanie 1.1.1. Badania przemysłowe i prace rozwojowe realizowane

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW Opole, 29.01.2016 r. Danuta Michoń Opolski Ośrodek Badań Regionalnych Badania z zakresu innowacji ujęte w PBSSP Podstawowe pojęcia Działalność innowacyjna przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Społeczny w Województwie Pomorskim w latach 2007-2013

Europejski Fundusz Społeczny w Województwie Pomorskim w latach 2007-2013 Europejski Fundusz Społeczny w Województwie Pomorskim w latach 2007-2013 Obszary wsparcia EFS: -Rynek pracy -Integracja społeczna -Przedsiębiorczość -Edukacja -Obszary wiejskie Struktura PO Kapitał Ludzki

Bardziej szczegółowo

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7.

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7. Warszawa: Organizacja cyklu wyjazdów informacyjnych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego (RPO WM) w roku 2010 Numer ogłoszenia: 34595-2010; data zamieszczenia: 19.02.2010

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG)

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG) Priorytet 1 - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie1.1. Wsparcie badań naukowych dla budowy gospodarki opartej na wiedzy Identyfikacja kierunków prac B+R mających na celu zdynamizowanie rozwoju

Bardziej szczegółowo

Forum Społeczne CASE

Forum Społeczne CASE Forum Społeczne CASE Europejska Strategia Zatrudnienia (ESZ) w Polsce. Próba postawienia pytań. Mateusz Walewski, CASE, 14 marca 2003 roku. LICZBOWE CELE HORYZONTALNE ESZ 2005 2010 Ogólna stopa 67% 70%

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Hanna Kosarczyn* Wsparcie dla ma³ych i œrednich firm w ramach programów realizowanych przez Polsk¹ Agencjê Rozwoju Przedsiêbiorczoœci

Hanna Kosarczyn* Wsparcie dla ma³ych i œrednich firm w ramach programów realizowanych przez Polsk¹ Agencjê Rozwoju Przedsiêbiorczoœci ORUM LIDERÓW Hanna Kosarczyn* Wsparcie dla ma³ych i œrednich firm w ramach programów realizowanych przez Polsk¹ Agencjê Rozwoju Przedsiêbiorczoœci orum Programy liderów realizowane przez Polsk¹ Agencjê

Bardziej szczegółowo

SIEGMA-CONSULT Martin Siegwald

SIEGMA-CONSULT Martin Siegwald SIEGMA-CONSULT Martin Siegwald Dane identyfikacyjne Nazwa stosowana w obrocie gospodarczym Forma prawna SIEGMA-CONSULT Martin Siegwald osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą - mikroprzedsiębiorstwo

Bardziej szczegółowo

S ystem M onitorowania i E waluacji RIS

S ystem M onitorowania i E waluacji RIS S ystem M onitorowania i E waluacji RIS Prezentacja koncepcji 26 listopada 2013 r. Usługi doradczo-eksperckie w zakresie wdrożenia systemu informatycznego i infrastruktury technicznej do monitorowania

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Matematyka-nic trudnego!

Matematyka-nic trudnego! Dział II Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia Usługa zarządzania projektem, w charakterze Specjalisty ds. przygotowania wniosków o płatność, w ramach projektu pn.: Matematyka-nic trudnego!

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju

I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju Konferencja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju Metody wspierania

Bardziej szczegółowo

Innowacje (pytania do przedsiębiorstw)

Innowacje (pytania do przedsiębiorstw) Innowacje (pytania do przedsiębiorstw) Zwracamy się z uprzejmą prośbą o wypełnienie niniejszej ankiety dotyczącej Pani/a opinii na temat prawdopodobieństwa wystąpienia przedstawionych zjawisk w perspektywie

Bardziej szczegółowo

Coopetition- kooperencja- konkurencja- idea realizowana w nowosądeckim MultiKlastrze. Nowy Sącz, 3 grudnia 2010r.

Coopetition- kooperencja- konkurencja- idea realizowana w nowosądeckim MultiKlastrze. Nowy Sącz, 3 grudnia 2010r. Coopetition- kooperencja- konkurencja- idea realizowana w nowosądeckim MultiKlastrze Nowy Sącz, 3 grudnia 2010r. Wizje bez wdrożeń są tylko halucynacjami Prof. Anders Flodström Członek Zarządu EIT 2 CEL

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO

KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO Aneks nr 8 do Prospektu Emisyjnego Cyfrowy Polsat S.A. KOMISJA NADZORU FINANSOWEGO PLAC POWSTAÑCÓW WARSZAWY 1, 00-950 WARSZAWA WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ANEKSU NR 8 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO zatwierdzonego

Bardziej szczegółowo

Człowiek w cyberprzestrzeni możliwości, zagrożenia i wyzwania - założenia programu studiów INTERDYSCYPLINARNE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA w ramach

Człowiek w cyberprzestrzeni możliwości, zagrożenia i wyzwania - założenia programu studiów INTERDYSCYPLINARNE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA w ramach Człowiek w cyberprzestrzeni możliwości, zagrożenia i wyzwania - założenia programu studiów INTERDYSCYPLINARNE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA w ramach projektu Nauka i rozwój Założenia programu studiów Człowiek

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla przedsiębiorczych w 2013 roku.

Dotacje dla przedsiębiorczych w 2013 roku. Dotacje dla przedsiębiorczych w 2013 roku. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości w roku 2013, realizuje działania na rzecz wsparcia i rozwoju przedsiębiorstw. Obowiązkiem spoczywającym na PARP jest

Bardziej szczegółowo

Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP

Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP Fundusze venture capital jako wsparcie kapitałowe dla innowacyjnych MSP Konferencja pt. Potęga rozwoju rozwój do potęgi. Drogi innowacyjnych MSP po kapitał Poznań, 27.11.2014 dr Aleksandra Szulczewska-Remi

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska

ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI dr Magdalena Klimczuk-Kochańska 1. WPROWADZENIE DO ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI 1 RODZAJE DZIAŁAŃ REALIZOWANYCH W PRZEDSIĘBIORSTWIE CHARAKTERYSTYKA I RODZAJE DZIAŁAŃ W PRZEDSIĘBIORSTWIE

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Foresight technologiczny rozwoju sektora usług ug publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym

Foresight technologiczny rozwoju sektora usług ug publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Foresight technologiczny rozwoju sektora usług ug publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Wnioski z analizy dokument kumentów w strategicznych Konferencja Otwierająca Politechnika Śląska, Zabrze

Bardziej szczegółowo

Sieć Punktów Informacyjnych w Województwie Kujawsko- Pomorskim

Sieć Punktów Informacyjnych w Województwie Kujawsko- Pomorskim Sieć Punktów Informacyjnych w Województwie Kujawsko- Pomorskim 1 Sieć Punktów Informacyjnych o Funduszach Europejskich w Województwie Kujawsko- Pomorskim 18 grudnia 2008 r. podpisanie Porozumienia z Ministerstwem

Bardziej szczegółowo

KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi. Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015.

KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi. Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015. KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015. Nowe podejście Punktem wyjścia - samodzielność życiowa stan niezależności

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Cel strategiczny 2. Rozwój systemu innowacji i nowoczesnej infrastruktury innowacyjnej w regionie KARTA ZADAŃ NR 6. Cel operacyjny 2.

Cel strategiczny 2. Rozwój systemu innowacji i nowoczesnej infrastruktury innowacyjnej w regionie KARTA ZADAŃ NR 6. Cel operacyjny 2. strategiczny 2 Rozwój systemu innowacji i nowoczesnej infrastruktury innowacyjnej w regionie KARTA ZADAŃ NR 6 2.1 Rozwój społeczeństwa informacyjnego w regionie. szkolenia kadry e instytucji, budowa regionalnych

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Opole, 23 kwietnia 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Opole, 23 kwietnia 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Opole, 23 kwietnia 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Kredyt technologiczny premia dla innowacji

Kredyt technologiczny premia dla innowacji Kredyt technologiczny premia dla innowacji Bogus awa Skomska Zast pca Dyrektora Departamentu Wspierania Przedsi biorczo ci i Innowacji Warszawa, 2 pa dziernika 2009 r. Kredyt technologiczny PO Innowacyjna

Bardziej szczegółowo

Nanonauki, nanotechnologie, Materiały i nowoczesne procesy produkcyjne w 7 PR

Nanonauki, nanotechnologie, Materiały i nowoczesne procesy produkcyjne w 7 PR Dzień Informacyjno-szkoleniowy NMP w 7 PR, Warszawa, 25.06.2012 Nanonauki, nanotechnologie, Materiały i nowoczesne procesy produkcyjne w 7 PR Małgorzata Kapica Jarosław Piekarski Krajowy Punkt Kontaktowy

Bardziej szczegółowo

TRENER TRENING KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH

TRENER TRENING KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH OFERTA PRACY Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Spytkowicach w związku z realizacją projektu systemowego Czas odnowy klientów GOPS w Spytkowicach realizowanego w ramach POKL, Priorytet VII

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie alokacji w dzia aniach 4. osi priorytetowej PO IG

Wykorzystanie alokacji w dzia aniach 4. osi priorytetowej PO IG Realokacja rodków w ramach 4. osi priorytetowej PO IG dr Anna Kacprzyk Dyrektor Departamentu Funduszy Europejskich w Ministerstwie Gospodarki Wykorzystanie alokacji w dzia aniach 4. osi priorytetowej PO

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

POIG.01.01.01-30-022/08

POIG.01.01.01-30-022/08 Foresight w drzewnictwie scenariusze rozwoju badań naukowych w Polsce do 2020 roku POIG.01.01.01-30-022/08 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wykorzystanie rodków PROW 2007-2013 oraz ówne za enia i stan prac nad przygotowaniem PROW 2014-2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1 Stan realizacji PROW 2007-2013 Alokacja 17,4 mld euro rodki zakontraktowane

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu

INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu INTERREG IVC PROGRAM WSPÓŁPRACY MIĘDZYREGIONALNEJ Od pomysłu do projektu Katowice, 29 listopada 2007 r. Teresa Marcinów Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Punkt Informacyjny INTERREG IV C 1 14 & 15 November

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia Projektu systemowego Zarządzanie, wdrażanie i monitorowanie Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Śląskiego

Osiągnięcia Projektu systemowego Zarządzanie, wdrażanie i monitorowanie Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Śląskiego Osiągnięcia Projektu systemowego Zarządzanie, wdrażanie i monitorowanie Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Śląskiego Chorzów, 16 czerwca 2011r. Projekt - charakterystyka Wdrażanie Regionalnej

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH. Dr Bogusław Klimczuk

ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH. Dr Bogusław Klimczuk ZASADY TWORZENIA I FUNKCJONOWANIA KLASTRÓW W WARUNKACH POLSKICH Dr Bogusław Klimczuk POJĘCIE KLASTRA (1) Klaster gospodarczy Geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców,

Bardziej szczegółowo