Spis treści ISSN X MARKETING PARTNERSKI W SEKTORZE NASIENNYM... 2 HODOWLA ZIEMNIAKÓW W CAŁOWANIU... 12

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis treści ISSN 1231-918 X MARKETING PARTNERSKI W SEKTORZE NASIENNYM... 2 HODOWLA ZIEMNIAKÓW W CAŁOWANIU... 12"

Transkrypt

1 HODOWLA ROŚLIN I NASIENNICTWO NR 4/2008 KWARTALNIK POLSKIEJ IZBY NASIENNEJ Spis treści MARKETING PARTNERSKI W SEKTORZE NASIENNYM... 2 HODOWLA ZIEMNIAKÓW W CAŁOWANIU POLSKA HODOWLA ROŚLIN W ROKU SZKODLIWOŚĆ NIEZMIARKI PASKOWANEJ (CHLOROPS PUMILIONIS BJERK.) NA PSZENICY JAREJ. STOPIEŃ USZKADZANIA WYBRANYCH ODMIAN WARTOŚĆ SIEWNA NASION ZBÓŻ JARYCH WYPRODUKOWANYCH NA EKOLOGICZNYCH PLANTACJACH NASIENNYCH Redaguje zespół: Karol Duczmal - redaktor naczelny Eugeniusz Piątek Andrzej Szymański Adres redakcji: Poznań ul. Kochanowskiego 7/603 tel/fax (061) Skład i druk: PRODRUK Poznań, ul. Błażeja 3 tel. (061) Zasady zgłaszania artykułów: Artykuły prosimy nadsyłać do sekretariatu Redakcji w jednym egzemplarzu wraz z dyskietką lub pocztą ową, z podaniem imienia, nazwiska autora, dokładnego adresu i nr telefonu oraz nazwy zakładu pracy. Redakcja nie zwraca materiałów nie zamówionych i zastrzega sobie prawo skrótów tekstów, ograniczenia liczby rysunków, tabel i wykresów w ramach opracowania redakcyjnego. PROJEKT PRYWATYZACJI SPÓŁEK HODOWLI ROŚLIN, W KTÓRYCH PRAWA SKARBU PAŃSTWA Z AKCJI LUB UDZIAŁÓW WYKONUJE AGENCJA NIERUCHOMOŚCI ROLNYCH, JEDNOSTEK BADAWCZO-ROZWOJOWYCH NADZOROWANYCH PRZEZ MINISTRA ROLNICTWA ORAZ SPÓŁEK NASIENNYCH, W KTÓRYCH PRAWA SKARBU PAŃSTWA Z UDZIAŁÓW WYKONUJE BEZPOŚREDNIO MINISTER SKARBU Z ŻYCIA PIN Za treść artykułów odpowiedzialni są autorzy. Poglądy przez nich wyrażone nie muszą być zgodne z poglądami Redakcji. Tytuł indeksowany przez AGRO - LIBREX Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie Nakład 350 szt. ISSN X Zamówienia na prenumeratę prosimy kierować do biura Redakcji w formie pisemnej lub przekazu pieniężnego. Przedruk w całości lub w części dozwolony tylko za zgodą redakcji. Foto na okładce: Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego Sp. z o.o. Cena 1 numeru: 15 zł (w tym 0% VAT)

2 Jacek Chotkowski Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Pracownia Badań Rynkowych w Boninie k. Koszalina MARKETING PARTNERSKI W SEKTORZE NASIENNYM Przesłanki powstania i istota marketingu partnerskiego (relacji) Ostatnio pojawiła się potrzeba nowego podejścia do marketingu, uwzględniającego współczesne wyzwania i uwarunkowania. W świadomości bowiem wielu osób marketing postrzegany jest negatywnie. Kojarzony jest z dążeniem do sfinalizowania transakcji sprzedaży za wszelką cenę, w tym poprzez oszukiwanie klienta oraz uzasadniania sprzedaży produktów, które często są klientom zbędne. Dla klientów marketing oznacza też ciągłe przerywanie filmów reklamami i wyższe ceny zapewniające zwrot poniesionych nakładów na intensywną promocję. Ta koncepcja to rozwój marketingu relacji (partnerskiego, związków), opartego na współpracy i nowych stosunkach między uczestnikami rynku. Charakterystyczną cechą tej koncepcji jest funkcjonowanie marketingowej sieci powiązań producenta z lojalnymi klientami i innymi podmiotami otoczenia. Są one wzmacniane czynnikami psychologicznymi (zaufanie, zaangażowanie), behawioralnymi (bieżąca współpraca) i ekonomicznymi (opłacalność). Koncepcja marketingu partnerskiego powstała w końcu lat 90-tych ub. wieku i obok marketingu wiedzy, marketingu internetowego i marketingu strategicznego, stanowi dzisiaj nowoczesne rozwiązanie w zakresie polityki marketingowej przedsiębiorstwa. Ważnymi elementami tego nowego marketingu jest nawiązanie długotrwałej współpracy z klientem, bezpośredni kontakt i kreowanie zaufania. W rezultacie tworzy się sieć powiązań. Przedsiębiorstwa zaczynają uwzględniać w reklamie i promocji wartości etyczne, ekologiczne, społeczne, unikać anonimowości oraz traktować klienta jako inteligentny nośnik informacji i wartości. Punktem docelowym tej koncepcji jest nie tylko określona grupa konsumentów, lecz człowiek jako indywidualny konsument. Powstanie koncepcji i rozwój marketingu relacyjnego (relationship marketing) spowodowały następujące przesłanki: malejąca efektywność dotychczas stosowanych strategii marketingowych, opartych w większym stopniu na naśladownictwie niż innowacyjnych oryginalnych rozwiązaniach, osiągnięcie fazy dojrzałości wielu rynków branżowych (zbilansowana wartość obrotów nie będzie wzrastać) zwiększa znaczenie problemu utrzymania przy sobie dotychczasowych klientów, względnie stała liczba przedsiębiorstw - potencjalnych odbiorców w wielu branżach, zwłaszcza na rynku przemysłowym (business to business), wysoki koszt związany z pozyskaniem nowych klientów, rosnące oczekiwania klientów łatwiej zaspokoić, gdy prowadzi się dwustronną, opartą na dialogu komunikację oraz partnerstwo zakładające osiąganie obopólnych korzyści, duża gotowość nabywców do zmiany dostawcy lub marki, konieczność kształtowania emocjonalnych i psychologicznych elementów przywiązania do marki i producenta jako czynników budowania przewagi konkurencyjnej, dążenie do osiągnięcia korzyści wynikających ze wspólnego działania (efekt synergii) oraz zmniejszenia kosztów transakcyjnych. 2

3 Marketing relacji to koncepcja zarządzania przedsiębiorstwem, polegająca na organizowaniu wszystkich zasobów firmy, w tym w szczególności zasobów ludzkich, służących do budowania i pielęgnowania trwałych, wieloletnich, obopólnie korzystnych związków (relacji) z klientami i innymi partnerami w biznesie oraz elementami otoczenia rynkowego. Do najważniejszych cech charakteryzujących istotę marketingu relacyjnego należą: a) Koncentracja na utrzymaniu klienta. Przedsiębiorstwa powinny utrzymywać równowagę między wydatkami na pozyskiwanie nowych klientów a nakładami na zatrzymanie przy sobie już pozyskanych klientów, b) Długi okres współpracy. W marketingu partnerskim przedsiębiorstwo nie koncentruje się na jednej, najbliższej transakcji, lecz na wielu transakcjach, które będą realizowane w przyszłości. Stąd ewentualne straty poniesione na początku współpracy będą rekompensowane zyskami w terminie późniejszym, c) Przywiązanie klienta do przedsiębiorstwa. Partnerstwo buduje się nie tylko przez oferowanie atrakcyjnych towarów pod względem ceny i jakości, lecz w dużej mierze przez związki emocjonalne, czasem przekształcające się w przyjaźń między dostawcą a odbiorcą, d) Stała dwukierunkowa komunikacja z klientem. Stały kontakt z klientem ma na celu szybkie reagowanie na zmiany jego preferencji, przekazywanie informacji o nowych produktach i ofertach. Przekazywanie informacji i wiedzy o kierunkach rozwoju produktów, technologii i rynków ma na celu edukację i rozwijanie klienta, e) Jakość obsługi klienta. Ważnym elementem marketingu partnerskiego jest właściwe przygotowanie, kompetencja i uprzejmość personelu, z którym klient ma do czynienia. Powinien on być mile zaskoczony jakością obsługi. Przyjazny stosunek do klienta powinien cechować wszystkich pracowników przedsiębiorstwa, kontaktujących się z nim w różny sposób, f) Przewartościowanie instrumentów marketingowych. Najważniejszą pozycję uzyskują takie instrumenty jak ludzie oraz wszystkie działania, które zmierzają do identyfikacji potrzeb klientów oraz budowania relacji z klientami zapewniające trwałość związków. Pozostałe instrumenty (produkt, cena, promocja, dystrybucja) muszą być dostosowane do indywidualnych wymagań klientów i często ustalane są wspólnie przez sprzedawcę i nabywcę na drodze negocjacji, g) Szacowanie wartości poszczególnych klientów. Produkty i usługi są tylko narzędziem w tworzeniu wartości, która wynika ze związku, jaki tworzy się między klientem a dostawcą. Zarządzanie relacjami polega na identyfikacji rentownych klientów i zawiązywaniu takiej współpracy, która będzie źródłem korzyści dla obu stron. Firmy powinny szczególną uwagę poświęcać kluczowym klientom - dostarczającym najwięcej zysków. Z kolei należy rezygnować ze współpracy z klientami, z którymi współpraca jest nieopłacalna, h) Badanie satysfakcji nabywców oraz innych partnerów ze współpracy z firmą. Zadowoleni klienci kontynuują zakupy przez dłuższy czas i są lojalni oraz polecają firmę innym klientom, i) Budowa baz danych o klientach w oparciu o oprogramowanie komputerowe (CRM - customer relationship management). Chodzi o gromadzenie informacji o adresach klientów, ich potrzebach i preferencjach, wielkości zakupów, rozmiarach działalności gospodarczej i planach na przyszłość. Skuteczność systemu przekazywania nowych ofert, jest uwarunkowana uzgodnieniem terminów i zakresu przekazywanych informacji z klientem. Kierunki partnerskiej współpracy firm nasiennych na różnych rynkach Rynek nasienny, zaliczany do rynku dóbr przemysłowych, jest szczególnie predysponowany do wdrożenia zasad marketingu relacyjnego. Ostatecznymi nabywcami nasion są gospodarstwa rolnicze jako specyficzne przedsiębiorstwa. Gospodarstwa nabywają nasiona w ilościach hurtowych przeważnie bezpośrednio w firmach nasiennych, które następnie wykorzystują w procesach produkcji. Jedynie pewną część nasion ogrodniczych, ale również rolniczych, nabywają najczęściej za pośrednictwem branżowych sklepów detalicznych użytkownicy działek i małych gospodarstw, które przeznaczają zbiór na własne konsumpcyjne potrzeby. Tę drugą grupę odbiorców nasion należy raczej zaliczyć do klientów indywidualnych (rynek konsumpcyjny). W związku z tym, oprócz dominującego kierunku oddziaływania za pomocą 3

4 marketingu partnerskiego, firmy nasienne mogą stosować marketing tradycyjny (transakcyjny) charakterystyczny dla rynku konsumpcyjnego. W pewnym stopniu dotyczy ich zasada planowania podwójnej strategii marketingowej. Zgodnie z koncepcją marketingu partnerskiego, skuteczność działania przedsiębiorstwa nie zależy tylko od jego kontaktów z nabywcami, lecz uwarunkowana jest aktywnością na wielu rynkach zewnętrznych, jak i w ramach marketingu wewnętrznego. Na rysunku 1 wymieniono podmioty (rynki), z którymi firmy nasienne powinny rozwijać partnerskie kontakty. Charakterystykę poszczególnych rynków można przedstawić następująco: Producenci rolni różnych sektorów własności. Najważniejszym rynkiem są nabywcy. Ze względu na dominację bezpośrednich kanałów dystrybucji na rynku nasiennym, głównymi klientami w firmach nasiennych są gospodarstwa rolnicze, które wytwarzają produkty towarowe z przeznaczeniem do sprzedaży. Marketing partnerski zakłada tworzenie długookresowych kontaktów i pozyskanie stałych nabywców, zamiast poszukiwania corocznie nowych kontrahentów. Firma oczekuje, że zadowoleni ze współpracy rolnicy będą stałymi odbiorcami nasion oraz będą upowszechniali w swoim środowisku pozytywną opinię o firmie i jej materiałach nasiennych. Z drugiej strony obsługa nabywców stanowi podstawowy element wyróżniający daną ofertę od ofert konkurencji. Do ważniejszych narzędzi służących tworzeniu partnerskich relacji między firmą nasienną a gospodarstwami rolniczymi jako finalnymi użytkownikami nasion można zaliczyć: Dostarczanie w każdym przypadku nasion o najwyższych parametrach jakościowych, gwarantujących efekty plonotwórcze i dotyczące jakości zbioru produktu towarowego. W przypadkach niespełnienia tych wymogów musi istnieć system gwarancji i rekompensat dla rolników. Reklamacje muszą być realizowane natychmiast, zawsze na korzyść klienta i bez skomplikowanej procedury, Utrzymywanie kontaktu z rolnikami, będącymi stałymi klientami firmy nasiennej poprzez okresowe wizyty w ich gospodarstwach. Wizyta kompetentnego przedstawiciela powinna odbyć się przynajmniej raz w roku, najlepiej w okresie poprzedzającym okres zakupów kwalifikowanych nasion lub może być połączona z lustracją plantacji i doradztwem technologicznym. Wizyty powinny stanowić świadectwo bezpośrednich kontaktów i indywidualnego traktowania każdego nabywcy nasion, Uprzejma, profesjonalna i sprawna obsługa nabywców przez wszystkich pracowników firmy nasiennej, Organizowanie przynajmniej raz w roku spotkań nieformalnych rolników i ich rodzin z członkami kierownictwa firmy nasiennej. Spotkania służą budowaniu więzi emocjonalnej z firmą nasienną, Przekazywanie upominków, gadżetów i kartek okolicznościowych, np. z życzeniami z określonych okazji, Udzielanie stałym klientom odczuwalnych opustów cenowych, dogodne warunki płatności, w tym możliwość zakupu kredytowanego przez sprzedawcę, Dostarczanie nasion w uzgodnionych terminach, w tym bezpośrednio na pole (system: just in time dokładnie na czas), Szkolenia producentów dotyczące charakterystyki i zasad doboru odmian do założonego kierunku użytkowania zbioru oraz prawidłowej technologii uprawy roślin na cele towarowe. Szkolenie może być połączone z lustracją plantacji, gdzie stosowano nasiona dostarczone przez firmę, Dostarczanie oprócz doradztwa, w miarę potrzeby, pomocy technicznej, innych środków produkcji i usług, np. w zakresie zaprawiania nasion, chemicznych zabiegów ochrony roślin, przechowalnictwa i przygotowania zbioru do sprzedaży, Organizowanie w porozumieniu z odbiorcami roślinnych produktów towarowych (np. zakładami przetwórczymi, sieciami detalicznymi, przedsiębiorstwami eksportowymi) rynków zbytu na produkcję wytworzoną z wykorzystaniem dostarczonych materiałów nasiennych, Przekazywanie za pomocą uzgodnionych mediów (poczta, telefon, ) w uzgodnionych terminach aktualnej oferty sprzedaży firmy (w tym nowych odmian) oraz innych informacji istotnych dla rolników, Przekazywanie rolnikom materiałów szkoleniowych, prenumeraty czasopism fachowych, katalogów odmian, ulotek i broszur, 4

5 Konkurenci Producenci rolni Dystrybutorzy i po rednicy Rynek pracy Hodowla i inni dostawcy Firma nasienna Media i podmioty opiniotwórcze Gospodarstwa nasienne Nauka i doradztwo Pracownicy firmy Instytucje w adzy i organizacje W a ciciele firmy Rys. 1. Podmioty (rynki) oddziaływania marketingowego (partnerskiej współpracy) firmy nasiennej w ramach marketingu relacyjnego Źródło: Opracowanie własne Rys. 1. Podmioty (rynki) oddzia ywania marketingowego (partnerskiej wspó pracy) firmy Organizowanie nasiennej w ramach bazy marketingu danych (najlepiej relacyjnego komputerowej) o poszczególnych producentach rolnych. Gromadzone informacje powinny mieć ród o: charakter Opracowanie sformalizowany w asne i być dostępne dla wszystkich pracowników firmy nasiennej. Powinny one dotyczyć, oprócz danych adresowych rolnika, informacji o historii kontaktów handlowych (wielkość zakupów), danych o potencjale i planach produkcyjnych gospodarstwa, opinii odbiorcy o dostarczanych nasionach, odmianach, firmie oraz produktach konkurencji, Zorganizowanie strony internetowej firmy nasiennej zapewniającej wszechstronną informację dla nabywców z możliwością nawiązania przez nich interaktywnego kontaktu ze sprzedawcą. Dystrybutorzy i pośrednicy. Bezpośrednie kanały dystrybucji nasion powinny dotyczyć głównie większych gospodarstw i grup producenckich oraz innych hurtowych nabywców, np. zakładów przetwórczych. Ze względu na rozdrobnioną strukturę obszarową polskiego rolnictwa, część nasion musi być sprzedawana finalnym odbiorcom przez pośredników. Rolę pośredników najczęściej pełnią przedsiębiorstwa zaopatrzenia rolnictwa w środki produkcji, inne przedsiębiorstwa nasienne 5

6 itp. W miarę możliwości firma nasienna powinna dążyć do nawiązania współpracy z pośrednikiem pełniącym rolę wyłącznego dystrybutora reprezentującego jej interesy. Instrumenty partnerskiej współpracy z dystrybutorami powinny być podobne jak w odniesieniu do gospodarstw rolniczych. Narzędzia te należy uzupełnić o system rabatów handlowych mających charakter progresywny w miarę wzrostu skali sprzedaży nasion firmy. Hodowla i inni dostawcy. Firmy hodowlano-nasienne same wytwarzają materiały elitarne własnych odmian. Większość przedsiębiorstw nasiennych zajmuje się wyłącznie reprodukcją. Stąd muszą one zapewnić sobie dopływ materiałów do rozmnożeń nawiązując współpracę z hodowcami. Powinna być ona oparta o wieloletnie umowy oraz rozwój wzajemnie korzystnych kontaktów o charakterze marketingu partnerskiego. Przedsiębiorstwa nasienne współpracują ponadto z dostawcami innych środków i materiałów potrzebnych w procesach produkcyjnych. Marketing partnerski zakłada rezygnację z poszukiwania za każdym razem najtańszego dostawcy, lecz rozwój długookresowych relacji, opartych na wzajemnym zaufaniu, z odpowiednią wyselekcjonowaną i ograniczoną grupą dostawców. W ramach tej współpracy zwraca się uwagę w szczególności na dotrzymywanie umów, elastyczność i minimalizowanie kosztów dostaw, tworzenie optymalnego produktu w drodze ścisłej wymiany informacji między dostawcą a nabywcą. Gospodarstwa nasienne. Przedsiębiorstwa nasienne w przeważającej części nie posiadają własnych gospodarstw, lecz zlecają reprodukcję gospodarstwom nasiennym. Powinny być one traktowane jak szczególnego rodzaju dostawcy. W rzeczywistości stanowią one integralną część przedsiębiorstwa nasiennego. Oprócz wyżej wymienionych zasad współpracy z dostawcami, firma nasienna powinna pomagać gospodarstwu reprodukującemu nasiona do niższych stopni kwalifikacji w uzyskaniu materiałów o wymaganych parametrach jakościowych, w tym zdrowotności. Wymaga to ścisłego partnerskiego współdziałania, w tym zwłaszcza dwustronnej komunikacji. Firma nasienna jako integrator procesów reprodukcji nasion powinna świadczyć na rzecz gospodarstwa plantatorskiego m. in. następujące usługi: Kredytowanie dostaw materiału nasiennego do reprodukcji oraz innych środków produkcji - zbiorowy ich zakup i transport, Ubezpieczenie plantacji w celu redukcji ryzyka produkcyjnego i ekonomicznego, Zlecanie wyspecjalizowanym instytucjom niezbędnych badań (gleby, zdrowotności i jakości nasion) oraz pomoc w ich wykonaniu, Prowadzenie przez specjalistów bieżącej lustracji plantacji i świadczenie doradztwa technologicznego, W miarę potrzeby organizowanie usług specjalistycznych, np. w zakresie zwalczania agrofagów lub zakup specjalistycznych maszyn i organizowanie ich zbiorowego wykorzystania w rejonach reprodukcji, Odbiór nasion po zbiorach w celu poddania procesom czyszczenia, suszenia, uszlachetniania, konfekcjonowania i przechowywania. Pracownicy firmy nasiennej. Oddziaływanie marketingowe w stosunku do pracowników firmy nosi nazwę marketingu wewnętrznego. Celem tych działań jest integracja zatrudnionego personelu wokół realizacji misji i celów firmy, stymulowanie pracowników do owocnej wzajemnej współpracy zmierzającej do polepszenia poziomu obsługi klientów. Marketing wewnętrzny obejmuje wszystkich pracowników firmy, ze szczególnym uwzględnieniem osób mających bezpośredni kontakt z klientem oraz zaangażowanych w działania marketingowe. Do kluczowych procedur realizacji marketingu wewnętrznego w firmie należą: 1. System selekcji personelu. Firma powinna pozyskiwać do pracy odpowiednie osoby. Przykładowo w dziale obsługi klienta powinny być zatrudniane osoby o właściwych predyspozycjach osobowościowych - przyjaźnie nastawionych i wzbudzających zaufanie klienta. Personel powinien być systematycznie oceniany pod kątem efektywności pracy. 2. System komunikacji wewnątrz firmy. Pracownicy powinni być świadomi celów i zamierzeń firmy, gdyż ułatwia to zrozumienie sensu podejmowanych działań. Mogą być wykorzystane w szczególności takie formy komunikacji wewnętrznej w firmie jak: bezpośrednie rozmowy, zebrania i spotkania w małych grupach, regularne spotkania pracowników z kierownictwem (briefing zespołowy), poczta elektroniczna, Internet, tablica ogłoszeń, listy do pracowników, broszury informacyjne, biuletyn wewnętrzny. 6

7 Wśród narzędzi komunikacji wewnętrznej wyróżniamy narzędzia komunikacji formalnej (komunikacja w dół, komunikacja w górę, komunikacja horyzontalna) i nieformalnej. Najważniejszą rolę w komunikacji, w tym komunikacji nieformalnej odgrywają prawidłowe stosunki interpersonalne między kadrą kierowniczą a pracownikami. Menedżer powinien pełnić rolę opiekuna (trenera) w stosunku do podwładnych, m. in. dbając o zachowanie harmonii między ich pracą a życiem osobistym. Sukces liderów zależy od sukcesów pracowników, dlatego ich zadaniem jest kreowanie mistrzów. 3. Współpraca formalna i nieformalna między różnymi komórkami i osobami w firmie. Może być ona realizowana poprzez tworzenie zespołów składających się z przedstawicieli kilku działów powołanych dla rozwiązania określonego problemu. Bardzo ważną rolę odgrywa również likwidowanie barier dzielenia się wiedzą i korzystania z doświadczeń innych pracowników. 4. Wprowadzenie systemu zachęt motywujących pracowników do pożądanych zachowań. Interesującym elementem takiego systemu jest ocena różnych pracowników i komórek przez nabywców. Oprócz tradycyjnych narzędzi jak nagrody i wyróżnienia do czynników motywacji zaliczamy imprezy okolicznościowe, kluby pracownicze, popieranie zainteresowań i inicjatyw pracowników, działalność charytatywna na rzecz społeczności lokalnej. 4. System szkoleń. System ustawicznego szkolenia powinien obejmować wszystkich pracowników firmy, ze szczególnym uwzględnieniem tych, którzy mają częste i regularne kontakty z klientami. Szkolenie tej ostatniej grupy pracowników powinno obejmować m. in. rozwój umiejętności komunikacyjnych, negocjacyjnych, radzenia sobie z klientami w sytuacjach trudnych. Celem szkoleń jest wzrost poziomu kultury organizacyjnej firmy i świadomości marketingowej zatrudnionego personelu. Właściciele firmy. Większość firm nasiennych to małe przedsiębiorstwa zarządzane bezpośrednio przez właścicieli. Stąd zalecenie utrzymywania prawidłowych relacji z właścicielami dotyczy głównie firm hodowlano-nasiennych, które są spółkami Agencji Nieruchomości Rolnych oraz Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Zarządy tych spółek powinny dbać o przyjazne nastawienie instytucji właścicielskich. Do działań zmierzających w tym kierunku zaliczamy bieżące informowanie i wyjaśnianie kierunków rozwoju, zgodność celów przedsiębiorstw z interesami właścicieli. Prawidłowe stosunki pomagają w kreowaniu pozytywnego wizerunku, zapewniają stabilizację warunków funkcjonowania firmy oraz ułatwiają pozyskiwanie środków na inwestycje rozwojowe. Konieczność budowy prawidłowych relacji z właścicielami dotyczy również przedstawicielstw zagranicznych hodowli w Polsce. Instytucje władzy i organizacje. Firmy hodowlane i nasienne oferują nasiona kwalifikowane stanowiące nośnik postępu biologicznego. Ten element postępu rolniczego nie ma ograniczeń po stronie struktury agrarnej, stąd posiada znaczenie strategiczne jako czynnik unowocześniania polskiego rolnictwa. Dlatego firmy nasienne powinny rozwijać sformalizowane i nieformalne kontakty z instytucjami władzy wykonawczej (MRiRW i inne agendy rządowe) i ustawodawczej (Komisje Rolnictwa Sejmu i Senatu RP). Elementem tej współpracy powinno być wypracowanie strategicznych rozwiązań rozwoju sektora, w tym dotyczących polityki wsparcia finansowego i prywatyzacji. Ważna jest również współpraca z organizacjami rolniczymi, w tym zwłaszcza z Izbami Rolniczymi i branżowymi związkami producentów. Organizacje te mogą stanowić dodatkowy kanał komunikacji z rolnikami. Nauka i doradztwo. Hodowla nowych odmian zaliczana jest w krajach wysokorozwiniętych do działalności praktycznej. Ma jednak ścisły związek z nauką, stąd naturalny jest kontakt z ośrodkami naukowymi. Zapewnia to korzystanie z dorobku wiedzy i wdrożenie nowych technologii. Dlatego istotny jest systematyczny kontakt z nauką, śledzenie wyników badań i wdrożeń. Zlecanie wybranych elementów procesu hodowlanego jako usług badawczych jednostkom nauki może być czynnikiem zwiększenia efektywności hodowli. Oprócz uczestnictwa przedstawicieli jednostek hodowli i nasiennictwa w seminariach i konferencjach, przekazywania naukowych i upowszechnieniowych publikacji istotne są wspólne tematy badawcze i kontakt osobisty. Nauka, a zwłaszcza sfera doradztwa rolniczego realizuje działania edukacyjne i szkoleniowe na rzecz producentów rolnych. Przekazuje ponadto informacje o ofercie odmianowej firm, charakte- 7

8 rystyce użytkowej, biologicznej i agrotechnicznej poszczególnych odmian i zasadach ich doboru do założonych kierunków użytkowania i warunków gospodarstw. Stąd firmy nasienne powinny dbać o bieżące przekazywanie kompletnej informacji o swojej ofercie nasiennej oraz współpracować z nauką i doradztwem w organizacji szkoleń dla rolników, opracowywania broszur i ulotek. Informacje przekazywane przez przedstawicieli nauki i doradztwa mogą być postrzegane przez rolników jako bardziej obiektywne. Media i podmioty opiniotwórcze. Kształtowanie pozytywnej opinii o firmie należy do sfery działań promocyjnych w ramach propagandy marketingowej (public relations). Oprócz zlecania płatnych reklam, firmy nasienne powinny przekazywać czasopismom przeznaczonym dla rolników i sektora agrobiznesu okresowe informacje o kierunkach i wynikach swojej działalności, ze szczególnym uwzględnieniem osiągnięć w zakresie hodowli i postępu biologicznego. Podobne relacje powinny istnieć między firmami a redakcjami rolnymi radia i telewizji, w tym ośrodków regionalnych, dziennikarzami gazet regionalnych zajmującymi się problematyką rolną i wiejską. Do rynku podmiotów opiniotwórczych w środowisku zaliczamy też przedstawicieli administracji samorządowej (np. wójtów, radnych), działaczy organizacji i działaczy społecznych oraz dobrych rolników pełniących rolę miejscowych liderów. Opinie o firmie i jej odmianach mogą również rozpowszechniać osoby i przedsiębiorstwa związane z zaopatrzeniem rolnictwa w inne, poza nasionami, środki produkcji. Poszczególne firmy powinny określić najważniejsze jednostki opiniotwórcze na swoim rynku i opracować oraz wdrożyć działania zmierzające do nawiązania partnerskich kontaktów. Przedstawiciele środowisk opiniotwórczych mogą być zapraszani m. in. do uczestnictwa w imprezach okolicznościowych organizowanych cyklicznie przez firmę. Rynek pracy. Ogólnym zadaniem firm nasiennych na rynku pracy jest pozyskiwanie i utrzymywanie w firmie takich pracowników, którzy się z nią identyfikują, są lojalni i zaangażowani w realizację przyjętych celów. Większość przedsiębiorstw hodowlanych i nasiennych jest zlokalizowanych w miejscowościach oddalonych od większych aglomeracji miejskich. Dlatego mogą wystąpić trudności ze znalezieniem wysoko wykwalifikowanych specjalistów. Wymaga to stworzenia w firmie sformalizowanego systemu poszukiwania pracowników. W przypadku niektórych czynności, zamiast zatrudniania potrzebnych specjalistów, można je zlecić firmom zewnętrznym na zasadzie tzw. outsourcingu. Rynek konkurentów. Elementem otoczenia firm nasiennych są także konkurenci. Wyróżniamy dwie podstawowe formy aktywności na tym rynku: obserwacja i naśladownictwo działalności konkurentów i ewentualnie innych firm agrobiznesu oraz neutralizacja konkurencji poprzez tworzenie różnych form współpracy lub zależności. Proces wzorowania się na konkurentach pełniących rolę liderów w branży nazywamy benchmarkingiem. Proces poprawy skuteczności funkcjonowania firmy na podstawie obserwacji konkurentów składa się z pięciu etapów: określenie kluczowych konkurentów firmy. Uwzględniamy tutaj przede wszystkim liderów rynku oraz konkurentów, z którymi porównują daną firmę nabywcy, opracowanie rankingu (z punktu widzenia klientów) obszarów stanowiących przedmiot porównań i konkurencyjnych ofert, porównanie najważniejszych elementów oferty firmy z konkurentami na podstawie opinii nabywców oraz informacji pierwotnych o konkurentach (zebranych przez firmę lub wyspecjalizowane agencje marketingowe) i informacji wtórnych zamieszczonych w publikowanych danych i analizach, opracowanie planu eliminacji słabych stron funkcjonowania poszczególnych obszarów w porównaniu z konkurencją, wdrożenie zmian w funkcjonowaniu firmy. Drugim kierunkiem działalności firmy na rynku konkurentów jest rozwój różnych form współpracy. Pierwszym obszarem współdziałania firm nasiennych jest członkostwo w Polskiej Izbie Nasiennej i ewentualnie innych organizacjach zawodowych (np. Związek Twórców Odmian Roślin Uprawnych) i społecznych pracujących na rzecz branży. Efektem współpracy jest wypracowywanie elementów polityki regulacyjnej wobec sektora, opiniowanie projektów aktów prawnych oraz zajmowanie wspólnego stanowiska odnośnie do problemów branży. W ostatnim okresie podejmowane są próby zbudowania systemu ewidencjonowania i pobierania opłat licencyjnych od rolników za wykorzystywanie do siewu materiału określo- 8

9 nych odmian z własnego zbioru. Kolejnym kierunkiem współdziałania firm nasiennych z konkurentami jest tworzenie wymienionych wcześniej form współpracy biznesowej np. wspólne zlecanie prac badawczo-rozwojowych lub organizowanie kanałów dystrybucji nasion. Obsługa klienta czynnikiem kształtowania lojalności nabywców Na rynku nasion mamy do czynienia z koniecznością ponownego zakupu w poszczególnych latach uprawy roślin (sezonach wegetacyjnych). W związku z tym ważne jest pozyskanie lojalności nabywców, aby wracali oni do dotychczasowego dostawcy. Chodzi więc o uzyskanie stanu zadowolenia klienta z określonego dostawcy nasion. Ważnym instrumentem satysfakcji klienta w marketingu relacji stanowi poziom obsługi klienta. Rola obsługi jako czynnika budowania przewagi konkurencyjnej wzrasta zwłaszcza w sytuacji, gdy w wyniku wzrostu konkurencji wyrównuje się jakość oferowanych produktów. Taka sytuacja ma miejsce na rynku nasiennym. Obsługa klienta jest szczególnie istotnym instrumentem w firmach działających na rynku usług i rynku dóbr przemysłowych (zaopatrzeniowych). Skuteczne konkurowanie na rynku wymaga aby producent (oferent) starał się zaoferować więcej niż klienci oczekują. W obsłudze klienta wyróżnia się elementy przed transakcją, związane z transakcją wymiany towarowo-pieniężnej oraz po transakcji. Do elementów obsługi przedtransakcyjnej na rynku nasiennym można zaliczyć w szczególności następujące działania: sformułowanie i rozpropagowanie wśród potencjalnych nabywców nasion i własnych pracowników założeń misji i polityki obsługi klienta. Misja ta powinna stanowić część ogólnej misji przedsiębiorstwa nasiennego i informować po co firma istnieje, jakie i czyje potrzeby zaspokaja. Istotna jest ponadto przekonująca deklaracja o oferowaniu nasion tylko bardzo dobrej jakości oraz wysokim poziomie obsługi nabywców nasion, sformułowanie w formie pisemnej celów obsługi klienta oraz zaplanowanie procedur obsługi, przeszkolenie personelu w zakresie profesjonalnych sposobów obsługi, przygotowanie odpowiedniego z punktu widzenia właściwej obsługi klienta zaplecza technicznego, przygotowanie materiałów w formie ulotek i broszur zawierających charakterystykę użytkową, biologiczną i agrotechniczną oferowanych odmian na tle odmian konkurencyjnych, przygotowanie materiałów szkoleniowych oraz przygotowanie oferty szkoleń dla producentów rolnych i dystrybutorów dotyczących korzyści stosowania kwalifikowanego materiału nasiennego jako ważnego elementu prawidłowej technologii produkcji określonej rośliny uprawnej. Elementami obsługi związanej z transakcją jest oferowanie nasion dobrej jakości o asortymencie (w tym strukturze odmianowej) dostosowanej do potrzeb potencjalnych odbiorców. Kolejnym istotnym czynnikiem jest sprawna, kompetentna i uprzejma obsługa klienta ze strony personelu sprzedawcy. Zaliczamy tutaj dogodne dla klienta formy prezentacji produktu, czas, miejsce i forma sprzedaży, formy rozliczeń i płatności. Ważne jest również stworzenie ogólnego pogodnego i przyjaznego nastroju w jakim odbywają się czynności związane z zawieraniem transakcji. Ze względu na dużą masę i objętość nasion jako towaru, który podlega sprzedaży niezwykle istotne są także elementy logistyki, transportu, załadunku itp. Sprzedawca powinien zorganizować załadunek towaru na środki transportu nabywcy lub w zależności od potrzeb dostarczyć produkt własnym transportem na wskazane miejsce. Dotyczy to również preferowanej przez rosnącą liczbę dużych gospodarstw formy dostaw nasion dokładnie na czas (just in time). W tym ostatnim przypadku do usług towarzyszących sprzedaży będziemy zaliczać przechowywanie nasion do momentu wysiewu na polu. Najistotniejszym etapem obsługi klienta jest etap potransakcyjny, którego zadaniem jest uzyskanie stanu jego zadowolenia z zakupu, co powinno skutkować utrwaleniem nawiązanych z nim relacji i pozyskaniem jego lojalności przy zawieraniu kolejnych transakcji. W przypadku rynku nasiennego zakup powtarzany jest w kolejnych sezonach wegetacji roślin uprawnych. Wśród czynności realizowanych na tym etapie można wyróżnić następujące: 9

10 udzielenie gwarancji jakości, w tym zdrowotności i właściwej siły kiełkowania, przekazywanie w uzgodnionych terminach i w uzgodnionej formie ofert sprzedaży następnych produktów przedsiębiorstwa, przekazywanie oferty sprzedaży produktów komplementarnych w stosunku do nasion, takich jak nawozy, środki ochrony roślin itp. kontrola jakości wschodów i stanu plantacji przez przedstawicieli przedsiębiorstwa nasiennego, połączona z doradztwem technologicznym, przekazanie gospodarstwu rolnemu ankiety, gdzie nabywca ma okazję wypowiedzieć swoją opinię odnośnie do jakości i efektów uzyskanych w wyniku wysiewu nasion dostarczonych przez daną firmę nasienną, przekazanie propozycji członkostwa w klubie stałych klientów firmy, terminowe i rzetelne załatwianie ewentualnych reklamacji producentów rolnych i innych użytkowników nasion. Ze względu na biologiczny charakter procesu produkcji rolniczej oraz wpływ uwarunkowań przyrodniczych efekty zastosowania nasion w praktyce rolniczej mogą odbiegać od spodziewanych, w tym deklaracji i zobowiązań sprzedawcy nasion. Każde przedsiębiorstwo nasienne musi się więc liczyć z koniecznością przeznaczenia części swojego potencjału ludzkiego i ekonomicznego na załatwianie reklamacji i skarg odbiorców sprzedanego materiału nasiennego. Reakcja przedsiębiorstwa na reklamacje klientów stanowi wyznacznik ich stosunku do klientów. Badania dotyczące lojalności klientów wskazują, że klienci, którzy są przeświadczeni o tym, że ich uwagi i reklamacje są mile widziane i spotykają się z właściwą reakcją sprzedawcy, chętniej dokonują ponownego zakupu. Pewna część niezadowolonych rolników nie składa jednak skarg i reklamacji do dostawców nasion, nie dając tym samym szans firmie nasiennej na naprawienie błędu. W związku z tym zadaniem przedsiębiorstwa, które nie chce tracić klientów, jest zdobywanie informacji, kto i dlaczego jest niezadowolony i rezygnuje z jego usług. Tworzenie przyjaznego klientowi systemu zgłaszania skarg i reklamacji w przedsiębiorstwie powinno składać się m. in. z następujących elementów: ocena dotychczasowego systemu oraz opracowanie właściwej strategii zbierania i załatwiania skarg i reklamacji, a następnie odpowiednie przeszkolenie pracowników, uświadomienie klientom i pracownikom firmy, że skarga jest prezentem dla firmy - pozwala poznać opinie klientów bez konieczności wykonywania kosztownych badań marketingowych, wprowadzenie różnych form komunikacji z klientem: wizyta osobista, list, telefon (w tym w ramach infolinii 0-800), fax, , pozwolenie klientowi na złożenie skargi na osobności, stworzenie grupy mężów zaufania wśród lojalnych klientów i kontaktowanie się z nimi regularnie, aby sukcesywnie poznawać ich odczucia i opinie na temat praktyki funkcjonowania firmy, nie zadowalanie się zdawkową odpowiedzią klienta, a poszukiwanie rzeczywistych przyczyn problemu, składanie wizyt klientom, aby umożliwić im podzielenie się swoimi problemami, docieranie do klientów, którzy nie odpowiadają na ankiety, ponieważ istnieje prawdopodobieństwo, że zamierzają zrezygnować z produktów firmy lub już to zrobili, stworzenie emocjonalnego systemu oceny w celu uzyskania rzeczywistej opinii klienta. Szybkie i satysfakcjonujące rozwiązanie problemów klientów, którzy złożyli skargi w większości wypadków skutkuje ponownym zakupem, jak też poinformowaniu o tym pozytywnym doświadczeniu przeciętnie pięciu osób. Rzetelne i satysfakcjonujące klientów załatwianie reklamacji przez sprzedawcę jest ważnym czynnikiem budowy relacji partnerskich i utrzymania lojalności nabywców. Do ważniejszych korzyści, jakie może przynieść przedsiębiorstwu współpraca z lojalnymi klientami można zaliczyć: Zysk ze zwiększających się zakupów. Wieloletni klienci, zadowoleni ze współpracy często nabywają coraz więcej produktów i usług dostawcy, Zmniejszenie kosztów transakcyjnych. Firma i klient znają się coraz lepiej, więc łatwiej jest obniżyć operacyjne koszty współpracy, jednocześnie obsługując klientów efektywniej, 10

11 Zmniejszenie nakładów na marketing. Firma nie musi ponosić znacznych kosztów akwizycji. Mniej kosztowna jest również komunikacja, gdyż nie wymaga przekonywania do zakupu. Lojalni klienci często korzystają z nowości (nowych odmian), gdyż mają zaufanie do ich jakości, wyrobione przez lata współpracy, Polecanie firmy innym odbiorcom. Bazując na własnych pozytywnych doświadczeniach zadowoleni klienci rekomendują firmę swoim znajomym, Stali klienci łatwiej akceptują podwyżki cen. Lojalni klienci są bardziej skłonni akceptować niewielkie podwyżki cen i fakt ten nie skłania ich do szukania alternatywnych dostawców. Stąd firmy nasienne powinny wzmacniać lojalność dotychczasowych klientów i przeciwdziałać ich odchodzeniu do konkurentów. Pomocną w tym może być analiza motywów lojalności. Motywy skłaniające klientów do utrzymywania relacji z obiektami lojalności, tj. odmianą, materiałem nasiennym, marką (firmą), osobą (osobami) sprzedawcy można zakwalifikować do czterech grup: 1. Motywy lojalności wynikające z relacji klienta z firmą - poczucie osobistej więzi klienta z personelem dostawcy, - poczucie uczestnictwa klienta w kształtowaniu oferty firmy, - utożsamianie się klienta z wartościami prezentowanymi przez dostawcę, - poczucie klienta, że jest ważny dla firmy, - nadzieje klienta na uzyskanie szczególnych korzyści w przyszłości, - przekonanie klienta o swobodzie wyboru oferty, - poczucie przywiązania i posłuszeństwa dla autorytetu firmy i posiadających autorytet osób reprezentujących firmę. 2. Społeczne motywy lojalności - wzbudzenie aprobaty środowiska, w którym klient jest zaangażowany, bycia docenionym przez innych ludzi, - chęć odróżnienia się od innych ludzi, - chęć dzielenia z grupą klientów własnych wartości i zainteresowań. 3. Motywy lojalności związane z oceną korzyści ekonomicznych - pragnienie zakupu po najkorzystniejszej cenie, - pragnienie korzyści dodatkowych przy kolejnym zakupie. 4. Motywy lojalności wywołane przymusem zewnętrznym - poczucie przymusu powodowane sytuacją monopolistyczną dostawcy w regionie, - uzyskanie oszczędności czasu, zaangażowania i kosztów, - wysokie koszty zmiany dostawcy (wysokie bariery wyjścia). Uwzględniając znaczenie lojalności klientów wiele firm, zwłaszcza w branży paliwowej, farmaceutycznej, spożywczej oraz wszelkiego rodzaju usług, wdraża specjalne programy lojalnościowe, mające na celu nagradzanie stałych klientów firmy. Najczęściej stosowanym narzędziem w tych programach są programy bonusowe polegające na gromadzeniu punktów z tytułu zakupu określonej ilości produktu (np. litrów paliwa), a następnie odbieraniu nagród. W branży nasiennej zakup odbywa się raz w roku, więc trudno sobie wyobrazić funkcjonowanie systemu gromadzenia punktów z tytułu zakupu nasion na kartach elektronicznych. Po drugie system tego rodzaju opiera się na korzyściach finansowych, które są łatwe do skopiowania przez konkurencję i nie kształtują przywiązania klienta do sprzedawcy. Bardziej skuteczne są więzi o charakterze emocjonalnym, społecznym i strukturalnym. Wśród różnych form więzi społecznych na rynku nasiennym mogą mieć zastosowanie: specjalne kredytowe formy płatności, pierwszeństwo w nabywaniu nowych odmian i możliwość ich testowania, otrzymywanie czasopism, biuletynów i publikacji specjalnych, otrzymywanie dyplomów i medali, członkostwo w klubie stałych klientów, uczestnictwo w imprezach typu: dni pola, targi. Z kolei do więzi strukturalnych zaliczyć można m. in. nadawane certyfikaty najlepszym klientom, umowy wyłączności, umowy dealerskie, dystrybutorskie i franchaisingowe, pomoc w rozwoju gospodarstwa (przedsiębiorstwa) odbiorcy i wyposażenie go w sprzęt techniczny przydatny w produkcji i obrocie nasiennym. 11

12 Marian Górski Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie HODOWLA ZIEMNIAKÓW W CAŁOWANIU W bogatej historii hodowli ziemniaków na ziemiach Polskich na przypomnienie zasługuje hodowla w Całowaniu k/otwocka. Hodowla ta była prowadzona od 1900 r. do 1937 r. Inicjatorem jej powstania był Karol Drewitz. Karol Drewitz urodził się w 1846 r. w Berlinie. Jego ojciec był architektem, a Karol zamiłowanym rolnikiem. Rolnictwa nauczył się w znakomitych gospodarstwach prowincji Saskiej oraz dokształcał się na różnych kursach wieczorowych. Był doskonałym praktykiem i całe życie badał postęp w rolnictwie, zwłaszcza w niemieckim. Po odbyciu dwóch kampanii pruskich w latach 1866 i 1970, ożenił się z córką aptekarza warszawskiego Wernera i osiadł w Polsce. W 1872 r. wydzierżawił folwarki Warszawice i Całowanie, a w 1883 r. kupił 40-włókowe Całowanie, które w 1908 r. oddał w dzierżawę synowi Teodorowi. W folwarku tym gleba była słaba, przeważnie lekki szczerk, nieco sapów i zabagnione pastwiska. Poprzez umiejętną pracę doprowadził folwark ten do wielkiej kultury. Dzięki starannej uprawie roli, stosowaniu nawozów zielonych i sztucznych w Całowaniu uzyskiwano dobre plony rzepaku, pszenicy, jęczmienia, buraków, żyta, ziemniaków i seradeli. Korzystając z bliskości Otwocka rozwijał produkcję mleka i uprawę szparagów. Okolicznym rolnikom służył radą i pomocą. Drewitzowie w Całowaniu rozwijali produkcję rolną w oparciu o nowoczesne rolnictwo niemieckie. Na łamach Gazety Rolniczej, która była organem urzędowym Związku Organizacji Rolniczych Rzeczypospolitej Polskiej, Rady Naczelnej Organizacji Ziemiańskich i Polskiego Związku Zawodowego Rolników i Leśników z Wyższym Wykształceniem zabierali głos na tematy zawodowe i społeczne. Na przełomie XIX i XX w. folwark Całowanie nabrał znaczenia w historii polskiego rolnictwa. W 1900 r. Karol Drewitz wraz z synem Teodorem rozpoczęli hodowlę nowych odmian ziemniaków. Obydwaj byli bardzo aktywni w życiu zawodowym. W 1909 r. wyhodowane w Całowaniu odmiany ziemniaków Syrena i Warszawa w doświadczeniach przeprowadzonych w stacji doświadczalnej w Sobieszynie k/ryk, wśród pięćdziesięciu odmian z różnych hodowli, były na czołowych miejscach i wydały wysokie plony bulw. Odmiana Syrena q/ha, a odmiana Warszawa 276 q/ ha. Były to odmiany o wysokiej zawartości skrobi, wybitnie pastewne. W plonie skrobi odmiana Warszawa przez wiele lat była na pierwszym miejscu. W 1909 r. w doświadczeniach sobieszyńskich wydała 5192 kg /ha W 1912 r. na Wszechrosyjskiej Wystawie Nasion i Maszyn do Czyszczenia Ziarna w Petersburgu hodowla ziemniaka w Całowaniu otrzymała Wielki Złoty Medal za doskonałe odmiany. Ponadto w Całowaniu wyhodowano następujące odmiany ziemniaków: Białe Wczesne, Garwolin, Klio, Norma, Syrena, Świder i Almy. Folwark ten, oprócz hodowli ziemniaków, specjalizował się w uprawie żyta jako wyborowego materiału siewnego. W 1914 r. Centralne Towarzystwo Rolnicze zakwalifikowało do siewu 200 korców żyta odmiany Petkus i 30 korców żyta Świętojańskiego. W 1919 r. w czerwcu redakcja Gazety Rolniczej zwróciła się do wielu właścicieli ziemskich o opinie z zakresu sytuacji w rolnictwie, w tym i do właścicieli Całowania. Teodor Drewitz z datą 6 czerwca podaje następującą ocenę: Żyto średnie, gęstość mała, sło- 12

13 ma bardzo krótka. Pszenica bardzo dobra. Jarzyny małe, szczególnie wcześnie siane ucierpiały od przymrozków i szronu. Okopowe zaczęły wschodzić. Rozpoczęto siew jarzyn 12 marca, a ukończono 15 kwietnia. Sadzenie okopowych rozpoczęto 15 maja. Rozpoczęcie robót było normalne, lecz nastąpiły przerwy spowodowane mrozami, śniegiem i deszczem. Szczególniej zimna dały się we znaki. Obsiew normalny. Żyto nie puściło się z powodu zimna, owies i jęczmień przymarzł, na burakach pastewnych widać liście podcięte przez owady, tak samo i na wyce. Zasób wilgoci w roli na razie wystarczający, lecz z powodu ciągłego zimna porost traw bardzo słaby. Inwentarz pociągowy słabszy niż przed wojną, dużo gorzej żywiony; ceny konia do roboty od 4 do 8 tysięcy marek. W najbliższej okolicy strajków nie było, ze względu na dodatki dobrowolne, robotnik drogi, lecz aż nadto wystarczający, szczególniej za naturalia. Dyskusją sejmową o reformie rolnej umysły są zajęte, lecz odczuwa się to, że nie jest to sprawa konieczna, z natury rzeczy tylko wpajana przez agitacje, szczególnie przez pisma skrajne. W sprawie przymusowego wydzierżawienia odłogów było kilka obiektów, lecz zdaje mi się, że nie ma amatorów na to i w ogóle warunki, w jakich sprawa cała się toczy, są zupełnie nie do przeprowadzenia. Ta ocena dotyczy czasów tuż po zakończeniu I wojny światowej i uzyskaniu przez nasz kraj niepodległości. Drewitzowie, jak i wielu innych właścicieli ziemskich, wspomagali ubogą ludność Warszawy. W 1920 r. Teodor Drewitz na łamach Gazety Rolniczej przeprowadził polemikę z prof. St. Moszczyńskim z SGGW w Warszawie i właścicielem majątku Bronisze k/ożarowa Maz., na temat zaorywania ozimin. Drewitz jako praktyk i działacz społeczny uważał, że nie należy pochopnie zaorywać słabych po zimie ozimin, ponieważ jest duże zapotrzebowanie na ziarno żyta i pszenicy dla wyżywienia ludzi. Ponadto w tej polemice Drewitz odwoływał się do aktualnej trudnej sytuacji gospodarczej kraju. 2 sierpnia w 1922 r. Sekcja nasienna Centralnego Towarzystwa Rolniczego w Całowaniu zakwalifikowała do siewu 200 q żyta odmiana Kawenczyńskie w stopniu oryginału. Na łamach Gazety Rolniczej w 1925 r. Drewitz wypowiedział się na temat dochodu w gospodarstwach posiadających słabsze grunty. W latach 30-tych Karol Drewitz zwiedzał w Niemczech hodowle żyta Petkus. W 1936 r. Wydział Wytwórczości Roślinnej Lubelskiej Izby Rolniczej w Lublinie zakwalifikował, jako wysokiej jakości materiał siewny, żyto jare odmiany Petkus. W 1928 r. zabrał głos na temat zastąpienia pracy koni, pracą ciągówek, czyli obecnych traktorów. Również w tym roku radził, by nadmiar ziemniaków wykorzystać do pasienia koni. W 1929 r. zgłosił uwagi dotyczące naprawy systemu walki z kryzysem w rolnictwie oraz uprawy roli w przypadku opóźnionej wiosny. W 1930 r. podał kilka interesujących wskazówek, jak należy uprawiać ziemniaki i jak je przygotować do sprzedaży i wykorzystania w gospodarstwie. Natomiast syn Teodor Drewitz w 1931 r. zabierał głos w następujących sprawach: jak naprawiać drogi lokalne, jak likwidować bezrobocie na wsi, jak sadzić ziemniaki i jak należy wykorzystać otręby w żywieniu świń. W 1932 r. zabierał głos i służył radą w sprawie zakupu i wykorzystania maszyny parowej. Postulował zorganizowanie walki z chorobami ziemniaków. Wypowiadał się w sprawie wykorzystania krwi i resztek poubojowych z wielkich rzeźni do produkcji kompostów i nawożenia pól. Radził, jak zapobiegać nieurodzajowi ozimin. Natomiast w 1934 r. dzielił się uwagami o przyczynach upadłości majątków, podawał sposoby na przeżywienie inwentarza u powodzian. Interesujący jest jego artykuł pt. Wrażenia z wystawy propagandy mleka. W 1938 r. doradzał jak sobie radzić na przednówku z paszą. Podejmował dyskusję dotyczącą opłacalności uprawy żyta. W 1939 r. zabierał głos o prawidłowym zagospodarowaniu pastwisk. Karol Drewitz umarł na początku 1937 r. Jak napisano w żałobnej kronice był cudzoziemcem, ale trzy czwarte swego życia spędził w Polsce. Był lojalnym obywatelem, dobrym i zamiłowanym rolnikiem i zawsze służył swoją wiedzą i pomocą młodym rolnikom. Reasumując należy stwierdzić, że w stosunkowo krótkim okresie hodowla ziemniaków w Całowaniu odegrała znaczącą rolę w hodowli ziemniaka, nasiennictwie roślin uprawnych i w krzewieniu kultury rolnej poprzez aktywny udział na łamach ówczesnej prasy i bezpośredni kontakt z lokalnymi właścicielami ziemskimi i gospodarstwami chłopskimi. 13

14 Karol Marciniak DANKO Hodowla Roślin sp. z o. o. w Choryni POLSKA HODOWLA ROŚLIN W ROKU 2008 Materiał zaprezentowany na konferencji Naukowej Miejsce i rola przedsiębiorstw wielkotowarowych w rolnictwie polskim, SGGW Warszawa, 21 listopada 2008 Światowa gospodarka, w każdej dziedzinie, w coraz większym stopniu rozwija się dzięki tworzeniu i umiejętnemu wdrażaniu innowacji. Podobnie jest w dziedzinie rolnictwa, gdzie największy udział we wzroście produktywności ma postęp biologiczny. Nowe odmiany wprowadzane na rynek cechują się coraz wyższym potencjałem plonowania, lepszą odpornością na ciągle zmieniające się patogeny oraz cennymi cechami użytkowymi. Ponadto, od niedawna oczekiwania wobec hodowli roślin znacznie wzrosły. Wynika to z nowych wyzwań, przed jakimi stanęło całe rolnictwo, takich jak: zmiany klimatyczne, ochrona zasobów genowych, bioróżnorodność, kurczenie się zapasów surowców naturalnych, wzrost populacji ludności. Obecnie produkcja roślinna, to nie tylko ciągle aktualna produkcja żywności czy pasz, ale także masowa produkcja różnorodnych odnawialnych surowców dla przemysłu chemicznego oraz bioenergia z pól. Zatem kondycja i zaawansowanie technologiczne sektora hodowlano-nasiennego będzie jednym z najważniejszych czynników rozwoju gospodarczego kraju. Rok 2007 był ostatnim rokiem kiedy możliwe było wspieranie hodowli roślin ze środków publicznych. Od bieżącego roku tworzenie nowych odmian roślin uprawnych jest traktowane jak każda inna działalność komercyjna. Koszty nie mogą być już pokrywane ze środków publicznych a jedynie z przychodów rynkowych. W ciągu kilkunastu lat od czasu rozpoczęcia transformacji ustrojowej sektor hodowli roślin miał się dostosować do gospodarki rynkowej. Niniejsze opracowanie ma za zadanie przedstawienie obecnej organizacji i pozycji rynkowej a także barier i szans dalszego rozwoju krajowej hodowli roślin. Ośrodki hodowli roślin w Polsce Hodowlą roślin w Polsce zajmują się prawie wyłączne podmioty państwowe. W przeciwieństwie do prawie całej polskiej gospodarki hodowla roślin nie została sprywatyzowana. Co więcej, nie ukształtowały się, jak ma to miejsce Europie Zachodniej, klasyczne firmy hodowlane zajmujące się wyłącznie działalnością hodowlaną. Dominują u nas firmy hodowlano-nasienne, czy wręcz hodowlano-produkcyjne. Ponadto, w wyniku braku długofalowej strategii rozwoju dla sektora oraz wskutek podejmowania decyzji organizacyjnych bez uwzględniania docelowej optymalnej struktury branży, mamy obecnie do czynienia ze swoistym dualizmem państwowej hodowli roślin. Po pierwsze, działalność hodowlaną prowadzą spółki Agencji Nieruchomości Rolnej (15 spółek), które zostały zaliczone do 14

15 grona tzw. spółek strategicznych, a więc o szczególnym znaczeniu dla gospodarki. Z drugiej strony mamy spółki będące własnością placówek naukowych, powstałe na bazie najlepszych, byłych zakładów doświadczalnych instytutów branżowych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Dotyczy to w szczególności spółek Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie (trzy spółki własne oraz udziały w czwartej pospołu z prywatnymi firmami nasiennymi) oraz Instytutu Warzywnictwa (udziały w jednej spółce). Ponadto komercyjna hodowla nowych odmian jest również prowadzona w samych instytutach oraz, w mniejszym zakresie, na uczelniach wyższych. Dotyczy to przeważnie takich gatunków, których hodowlą zajmują się spółki hodowlane instytutowe lub agencyjne. Twórczą hodowlą w gatunkach o mniejszym znaczeniu rynkowym zajmują się także: Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, Instytut Włókien Naturalnych w Poznaniu, Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach oraz w Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich, a także wydziały niektórych wyższych uczelni rolniczych. Prywatne firmy hodowlane są bardzo nieliczne: Wielkopolska Hodowla Buraka Cukrowego jedyna hodowla roślin, która została sprywatyzowana, a ponadto firmy hodowlane W. Legutki i S. Ramendy. Struktura organizacyjna spółki hodowlanej Jak już wspomniano wcześniej, większość krajowych podmiotów zajmujących się hodowlą roślin rolniczych to duże firmy hodowlano-nasienne. Bardzo często, z różnych stron można usłyszeć krytykę takiej organizacji firm hodowlanych. Działalność hodowlana i nasiennictwo w jednej organizacji mogą ze sobą konkurować (hodowla chce wysokich opłat licencyjnych, a dla nasiennictwa jest to kosztem). Ponadto duże działy produkcyjne najzwyczajniej uniemożliwiają skoncentrowanie wszystkich wysiłków na najważniejszej działalności, jaką jest twórcza hodowla nowych odmian. Ponadto, duża podaż nasion sprzedawanych przez hodowcę rolnikom może zniechęcać firmy nasienne do współpracy z takim hodowcą. Wśród polskich firm można znaleźć bardzo różne proporcje działu hodowli do działu nasiennego oraz działu pozostałej produkcji. Są firmy w których dział hodowli dominuje, a dział nasienny jest niewielki i służy jedynie wytworzeniu wystarczających ilości nasion do rozmnożeń. Są także firmy o silnej hodowli i o silnym nasiennictwie wytwarzającym większość lub całość nasion na potrzeby rynku dotyczy to zwłaszcza roślin warzywnych i rolniczych zajmujących się np. rzepakiem. Są też firmy o niewielkim dziale hodowlanym lecz o dużym nasiennictwie, a wreszcie można znaleźć firmy o niewielkiej hodowli roślin i nasiennictwie, ale za to z dużym działem pozostałej produkcji rolnej. U podstaw tworzenia firm hodowlano-nasiennych leżało przeświadczenie, że koszty hodowli można będzie pokrywać z zysku innych działów. Tymczasem koszty każdej działalności, nie tylko hodowlanej, rosną. Zachodzi też potrzeba stałego inwestowania w rozwój tych działów. Obserwując obecne tendencje w rolnictwie można zdecydowanie stwierdzić, że nie jest możliwe finansowanie hodowli nowych odmian z innej działalności przedsiębiorstwa. Jeśli koszty hodowlane będą wyższe od przychodów z tytułu egzekwowania praw własności do odmian, wówczas taka hodowla zostanie najzwyczajniej zlikwidowana. Nie można w dłuższym okresie czasu prowadzić działalności gospodarczej przynoszącej permanentne straty, gdyż jest to działaniem na szkodę spółki. Z drugiej strony można znaleźć dowody na to, że duża i efektywna działalność produkcyjna, a zwłaszcza nasienna, może nie być przeszkodą w rozwoju programów hodowlanych w spółce. Warunkiem niezbędnym jest jednak uznanie działalności hodowlanej za priorytetową i zbudowanie właściwej strategii firmy, która pozwoli na dobrą współpracę z firmami nasiennymi, pomimo własnej dużej produkcji nasion. Konkurencyjność krajowej hodowli roślin Po wejściu Polski do Unii Europejskiej możemy mówić o otwartym rynku, na którym działa nieskrępowana konkurencja, ograniczona tylko jednakowymi dla wszystkich regulacjami w zakresie praw do odmian i nasiennictwa. Zatem 15

16 wynika to jednak z coraz wi kszej akceptacji przez rynek nasion odmian miesza cowych, w hodowli których polska hodowla ro lin ma niewielkie sukcesy. Najlepsza sytuacja dotyczy owsa oraz pszen yta. Od wielu lat w tych gatunkach odmiany krajowej hodowli zdecydowanie dominuj na rynku (owies 94,7%, pszen yto ozime 100%, jare 96% powierzchni reprodukcji nasiennej w 2008 r.). Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 4/2008) ród o: PIORiN pszenica ozima pszenica jara j czmie ozimy j czmie jary yto ozime owies pszen yto ozime pszen yto jare Rys. 1. Udział odmian zbóż krajowej hodowli wg udziału w powierzchni reprodukcji nasion w latach źródło: Rys. PIORiN 1. Udzia odmian zbó krajowej hodowli wg udzia u w powierzchni reprodukcji nasion w latach udział polskiej hodowli w rynku odzwierciedla z grubsza Znacz cy jej obecny wzrost potencjał, udzia u odmian zarówno zagranicznych pod hodowli wynika jęczmienia g ównie jarego z otwarcia i ozimego rynku stanowi- na słodowniami. Jeśli w 2000 r. odmiany krajowej względem obce odmiany wartości po wej ciu odmian, Polski jak i do umiejętności struktur UE oraz ły odpowiednio z os abienia krajowej 81 i 74% hodowli to w 2008 (malej ce r. zaledwie dotacje, zmniejszaj cy si zakres prac hodowlanych a tak e katastrofalna sytuacja na rynku wprowadzenia ich na rynek. Dane o wielkości 30,7 i 18,1% powierzchni reprodukcji. Nieco lepiej jest na rynku pszenic. Produkcja nasienna nasion kwalifikowanych. Wydaje si, e udzia odmian krajowej hodowli nie b dzie si dalej rynku możemy czerpać przede wszystkim z Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa, a dotyczą one głównie wielkości produkcji okresie z 90 do 55,4%, a pszenicy jarej z 99 do krajowej pszenicy ozimej spadła w tym samym nasiennej. 67,4% powierzchni upraw nasiennych. Podobne 3 Na podstawie danych o powierzchni reprodukcji poszczególnych odmian można przeanalizo- do 59,7%). W tym przypadku wynika to jednak z dane odnotowano dla żyta ozimego (spadek z 97 wać obecną kondycję krajowej hodowli roślin. W coraz większej akceptacji przez rynek nasion odmian mieszańcowych, w hodowli których polska 2008 r. na rynku nasion zbóż w Polsce krajowi hodowcy konkurują z 23 hodowcami zagranicznymi. Udział krajowych odmian, mierzony po- sytuacja dotyczy owsa oraz pszenżyta. Od wielu hodowla roślin ma niewielkie sukcesy. Najlepsza wierzchnią reprodukcji nasion, wynosił 61,1% lat w tych gatunkach odmiany krajowej hodowli - Rys. 1. Najtrudniejsza sytuacja dotyczy jęczmienia ozimego ze względu na niewielką skalę pszenżyto ozime 100%, jare 96% powierzchni zdecydowanie dominują na rynku (owies 94,7%, krajowej hodowli tego gatunku oraz jęczmienia jarego, gdzie z kolei największe znaczenie Znaczący wzrost udziału odmian zagranicz- reprodukcji nasiennej w 2008 r.). mają zagraniczne odmiany browarne, rejestrowane i komercjalizowane w ścisłej kooperacji ze odmiany po wejściu Polski do struktur UE nych wynika głównie z otwarcia rynku na obce oraz 16

17 zmniejszania si uprawy tego gatunku w Europie. Zasiewy w naszym kraju spad y z 480 w 1990 r. do 200 tys. ha w 2008 r. Krajowa hodowla to dwie spó ki: Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego oraz sprywatyzowana spó ka Wielkopolska Hodowla Buraka Cukrowego. Ich udzia w rynku nasion buraka szacowany jest odpowiednio na 20 i 18%. Hodowla Roślin i Nasiennictwo (kwartalnik 4/2008) ków na frytki i chipsy (95%). Na rynku ziemniaków pozostałych, głównie jadalnych, polskie odmiany stanowią ok. 50%. Krajowi hodowcy kukurydzy (dwie spółki) skutecznie konkurują z 22 hodowcami zagranicznymi. Udział nasion krajowej hodowli jest szacowany na ok. 38% rynku. Polska hodowla traw ma istotne znaczenie na rynku traw gazonowych ok. 75%, a na rynku traw frytki skrobia pozosta e pastewnych jest równowaga (ok. 50% nasion odmian krajowych) ród o: PIN Rys. 2. Udział polskich odmian ziemniaka w rynku w zależności (Rys. 3). Hodowlą twórczą zajmują się cztery podmioty, które od rodzaju przetwórstwa Rys. 2. Udzia źródło: polskich PIN odmian ziemniaka w rynku w zale no ci od rodzaju konkurują przetwórstwa z 13 firmami zagranicznymi. Hodowl z osłabienia ziemniaka krajowej w Polsce hodowli zajmuj (malejące si dotacje, zmniejszający 11 hodowców się zakres zagranicznych. prac hodowlanych Udzia krajowych je na rynku sadzeniaków nasion warzyw. szacowany Wynika to przede trzy spó ki. Ponadto Bardzo sadzeniaki trudna sytuacja s istnie- oferowane przez jest na blisko a także 38% katastrofalna (powierzchnia sytuacja reprodukcji na rynku w nasion 2008 r). wszystkim Krajowe z odmiany faktu, że nasiona dominuj krajowych na hodowców zagraniczne są sprzedawane zdominowa y głównie rynek na rynku nasion rynku odmian kwalifikowanych. skrobiowych Wydaje (ok. 90%). się, że Z udział kolei odmiany ziemniaków krajowej na frytki hodowli i chipsy nie (95%). będzie Na się rynku dalej ziemniaków znacząco dla pozosta ych, działkowiczów, g ównie gdzie jadalnych, stanowią one ponad polskie odmiany zmniejszał. stanowi Wskazuje ok. 50%. na to m. in. stabilizacja 90%. Rynek ten obecnie gwałtownie maleje i stanowi konkuruj ok. 30% stanu z 22 sprzed hodowcami kilku lat. Natomiast Krajowi w ostatnich hodowcy trzech kukurydzy latach na (dwie głównych spó ki) rynkach skutecznie zagranicznymi. nasion Udzia zbóż, nasion tj. pszenicy krajowej ozimej hodowli oraz jęczmienia jest szacowany udział na polskich ok. 38% nasion rynku. na stabilnym rynku nasion Polska ozimego hodowla i jarego. traw ma istotne znaczenie na rynku traw profesjonalnych gazonowych jest niski ok. 75% i nie, przekracza a na 20%. rynku traw pastewnych Polscy hodowcy jest równowaga rzepaku (dwie(ok. spółki) 50% konkurują zajmuj z 10 hodowcami si cztery zagranicznymi. podmioty, które Szacuje konkuruj globalnej z 13 firmami obecnie zagranicznymi. konkurencji (obecnie 166 ho- nasion Reasumując odmian krajowych) można stwierdzić, (Rys. 3). że pomimo Hodowl twórcz Bardzo się, trudna że sytuacja tym bardzo istnieje trudnym na rynku, nasion krajowa warzyw. dowców Wynika zagranicznych to przede oferuje wszystkim swoje odmiany w z faktu, e hodowla nasiona dostarcza krajowych blisko hodowców 20% nasion. s sprzedawane Są to zarówno gdzie odmiany stanowi populacyjne one ponad jak i mieszańcowe. 90%. Rynek ten rzy odmiany obecnie gwa townie zdolne do konkurowania maleje i na rynku Polsce) g ównie krajowa na rynku hodowla nasion w dalszym dla ciągu two- dzia kowiczów, stanowi ok. 30% Hodowla stanu sprzed buraków kilku cukrowych, lat. Natomiast nie tylko udzia w polskich krajowym nasion z odmianami stabilnym zagranicznych rynku hodowców, dysponujących daleko większymi możli- nasion profesjonalnych Polsce, stoi przed jest niski faktem i nie znaczącego przekracza zmniejszania się uprawy tego gatunku w Europie. Zasiewościami finansowania prac hodowlanych. W 20%. Reasumuj c wy w naszym mo na kraju stwierdzi, spadły z e 480 pomimo w 1990 globalnej r. zagranicznych obecnie hodowców, konkurencji dysponuj cych (obecnie daleko wi kszymi mo 166 hodowców 200 zagranicznych tys. ha w 2008 oferuje r. Krajowa swoje hodowla odmiany to w Polsce) krajowa hodowla w dalszym dwie spółki: Kutnowska Hodowla Buraka Cukrowego 80 ci gu tworzy odmiany zdolne konkurowania na rynku krajowym z odmianami oraz sprywatyzowana spółka Wiel- kopolska Hodowla Buraka Cukrowego. Ich udział w rynku nasion buraka szacowany jest odpowiednio na 20 i 18%. 40 Hodowlą ziemniaka w Polsce zajmują się 30 4 trzy spółki. Ponadto sadzeniaki są oferowane przez 11 hodowców zagranicznych. Udział krajowych sadzeniaków szacowany jest na blisko 38% (powierzchnia reprodukcji w 2008 trawy pastewne trawy gazonowe r). Krajowe odmiany dominują na rynku odmian skrobiowych (ok. 90%). Z kolei odmia- ród o: PIN Rys. 3. Konkurencyjność krajowych odmian traw wg szacunkowego udziału w rynku ny zagraniczne zdominowały rynek ziemnia- Rys 3. Konkurencyjno krajowych odmian źródło: PIN traw wg szacunkow prac hodowlanych. W mniejszym stopniu dotyczy to odmia 17 przewa aj odmiany zagraniczne. Na pozycj rynkow krajowej warto odmian, ale tak e marketing, w czym krajowa hodowla wy hodowcy, oferuj cy niewiele odmian o znaczeniu rynkowym, n skutecznego systemu promocji i marketingu konieczna jest

18 mniejszym stopniu dotyczy to odmian mieszańcowych, gdzie przeważają odmiany zagraniczne. Na pozycję rynkową krajowej hodowli wpływa nie tylko wartość odmian, ale także marketing, w czym krajowa hodowla wyraźnie ustępuje. Poza tym, hodowcy, oferujący niewiele odmian o znaczeniu rynkowym, nie są w stanie zbudować skutecznego systemu promocji i marketingu konieczna jest konsolidacja niektórych programów hodowlanych lub przedsięwzięcie wspólnych działań marketingowych. Jeśli chodzi o eksport odmian krajowych to niestety, poza nielicznymi wyjątkami, polska hodowla roślin ma niewiele do zaoferowania rynkom międzynarodowym. Finansowanie działalności hodowlanej Na zdolność tworzenia kolejnych odmian przez krajową hodowlę zasadniczy wpływ będzie miała skuteczność pozyskiwania wystarczających środków finansowych z rynku. Dotychczasowe dotacje pokrywały blisko 50% kosztów hodowli nowych odmian. Czy krajowy rynek nasion będzie w stanie zrekompensować zaprzestaną pomoc ze środków publicznych? Najważniejsze przeszkody w uzyskaniu wystarczających wpływów z rynku to: najniższe w Europie użycie nasion kwalifikowanych; powszechny i bezkarny, nielegalny obrót nasionami; pobłażliwe traktowanie przestępstw przeciwko prawu do odmian przez policję i sądy oraz powszechny brak świadomości w zakresie praw do odmian. Biorąc pod uwagę bardzo zmienną koniunkturę w rolnictwie, trudności w zapewnieniu środków finansowych na wsparcie dla rolników stosujących nasiona kwalifikowane (pomoc de minimis) oraz ograniczony, jak dotychczas, zakres zbierania opłat od rozmnożeń własnych, trudno będzie oczekiwać rewolucji w tym względzie. Niewątpliwie ważną rolę odegra determinacja hodowców w dochodzeniu swoich praw w obliczu zagrożenia hodowli likwidacją. Podstawą skutecznego egzekwowania opłat z tytułu komercyjnego wykorzystania odmian jest własność odmian. Zasady przyznawania wyłącznego prawa do odmiany oraz korzystania z niego określa Ustawa o prawnej ochronie odmian z 1993 r., znowelizowana w 2006 r. Zapisy te pozwalają hodowcom skutecznie egzekwować opłaty licencyjne, stanowiące część ceny za nasiona kwalifikowane. Niestety, ze względu na przynajmniej dziesięciokrotnie niższe niż średnia europejska stosowanie nasion kwalifikowanych, wpływy dla krajowej hodowli roślin z tego źródła będą w najbliższych latach dalece niewystarczające. Obecnie pokrywają mniej niż połowę kosztów hodowli nowych odmian. Jest oczywiste, że pomimo niewielkiego zużycia nasion kwalifikowanych, potencjał nowych odmian jest przez rolników dość powszechnie wykorzystywany - poprzez nasiona namnożone przez nich samych. Niestety rolnicy, korzystający w taki sposób z wieloletniego wysiłku hodowców, w olbrzymiej większości nie łożą na koszty hodowli nowych odmian. Tymczasem, zarówno Konwencja UPOV jak i ustawodawstwa unijne i krajowe, zezwalają rolnikom na użycie nasion odmian chronionych wyprodukowanych w gospodarstwie do dalszych rozmnożeń, ale pod warunkiem uiszczenia stosownej opłaty na rzecz właściciela odmiany. Jest to tzw. przywilej rolnika, który jest odstępstwem od prawa własności do odmiany (tzw. odstępstwo rolne). Wprowadzone w 2006 r. zmiany prawa dają hodowcom pewne narzędzia do zbierania należnych z tego tytułu opłat. Działająca w imieniu kilkunastu hodowców Agencja Nasienna, rozpoczęła w 2007 r. budowanie systemu zbierania należnych opłat. Potencjalna kwota tych opłat to ponad 50 mln zł rocznie wg cen za 2008 r., jednak hodowcom udało się zebrać z tego tytułu niewielką kwotę. Podstawowym problemem jest niewygodny dla rolników system rozliczania należnych opłat oraz opór rolników. Jednakże opór ten wynika nie tylko z niechęci do zapłaty za korzystanie z nasion wyprodukowanych przez siebie, ale również z poczucia niesprawiedliwości, gdyż system obejmuje bardzo niewielką część rolników, których dane są w posiadaniu Agencji Nasiennej. W związku z niewielkim rynkiem nasion kwalifikowanych w Polsce przetrwanie i rozwój hodowli krajowej w znacznej mierze będzie uzależniony od skutecznego zbierania opłat od rozmnożeń własnych. Konieczna jest dalsza nowelizacja ustawy o prawnej ochronie odmian. Odpowiedni projekt został przez Departament Hodowli i Ochrony Roślin opracowany i od dawna czeka na rozpoczęcie procesu legislacyjnego. Przewiduje 18

19 on ułatwienie rolnikom rozliczanie się z hodowcami z należnych opłat oraz pozwoli objąć swym zakresem wszystkich rolników. Nauka na rzecz hodowli roślin Współczesna hodowla roślin jest dziedziną niezwykle innowacyjną, która w coraz większym stopniu wymaga dobrej współpracy z instytucjami badawczymi, działającymi na jej rzecz. W szczególności kluczowe znaczenie dla wprowadzania coraz lepszych odmian będzie miał dostęp do nowych źródeł genetycznych i do nowych metod oraz technik hodowlanych. Bardzo istotnym problemem, wpływającym zasadniczo na efektywność prac badawczych oraz na dystrybucję wyników jest usytuowanie zaplecza badawczego względem komercyjnej hodowli roślin. W Polsce większość prac badawczych na rzecz hodowli roślin wykonywanych jest w instytutach branżowych MRiRW. Te państwowe instytuty zostały powołane dla prowadzenia prac badawczych na rzecz całej krajowej hodowli roślin. Tymczasem, jednostki te zajmują się również komercyjną hodowlą nowych odmian, bezpośrednio w instytutach oraz w utworzonych na bazie stacji doświadczalnych spółkach, przez co konkurują na rynku z pozostałą krajową hodowlą roślin. Co więcej, firmy hodowlane nie mają faktycznego wpływu na kierunki i zakres tzw. statutowych prac badawczych, a jedynie na prace badawcze, zlecone przez MRiRW na wniosek hodowców (tzw. materiały wyjściowe). Jednakże, należyte rozliczenie tych prac będzie trudne z uwagi na fakt, że wśród rozliczających są hodowcy formalnie podlegający rozliczanym jako pracownicy podległych spółek hodowlanych. Jest oczywiste, że jednostki badawcze, działające na rzecz branży, nie będą spełniać swej roli, jeśli jednocześnie będą pełnić funkcję właściciela bądź współwłaściciela w stosunku do tej branży. W związku z powyższym należy zaprzestać komercyjnej hodowli prowadzonej przez jednostki naukowe lub przesunąć ją do spółek hodowlanych, a także, co jest jeszcze ważniejsze, przesunąć spółki hodowlane z instytutów (IHAR) do ANR, gdzie cała krajowa hodowla roślin będzie zarządzana z jednej ręki. Dopiero wówczas instytuty badawcze nie będą stroną, lecz bezstronnym, a jednocześnie niezwykle ważnym, ogniwem w strukturze sektora hodowlano-nasiennego. Wówczas będzie także możliwa kompleksowa restrukturyzacja krajowej hodowli roślin, sprowadzająca się do konsolidacji wokół najsilniejszych ośrodków oraz ostrożnej, stopniowej prywatyzacji części firm hodowlanych. Instytuty powinny prowadzić twórczą hodowlę nowych odmian tylko tych gatunków, których hodowlą nie zajmują się firmy komercyjne, a których znaczenie jest na tyle duże dla krajowej gospodarki, że państwo zdecyduje się na ich utrzymanie. Należy także zaznaczyć, że ze względu na innowacyjny charakter hodowli nowych odmian, nie powinno zabraknąć niezbędnych środków, krajowych bądź wspólnotowych, na finansowanie efektywnych prac badawczych dla tego sektora. Wnioski: bez względu na rodzaj i skalę działalności produkcyjnej strategia firmy hodowlano-nasiennej powinna uwzględniać priorytet dla hodowli roślin, odmiany krajowej hodowli roślin są w większości gatunków konkurencyjne dla odmian zagranicznych, krajowe firmy hodowlane stosują mniej skuteczny system promocji i marketingu, przez co dobre odmiany nie mogą uzyskać należnej pozycji rynkowej, obecny rynek nasion w Polsce nie zapewnia utrzymania istniejącego potencjału hodowlanego - konieczna jest konsolidacja niektórych programów hodowlanych i/lub konsolidacja przedsięwzięć marketingowych, mechanizm dopłat do nasion de minimis powinien być trwałym narzędziem polityki rolnej MRiRW, niezbędne i pilne jest umacnianie prawa własności do odmiany (nowelizacja ustawy) oraz skuteczniejsze przeciwdziałanie nielegalnemu handlowi nasion nie tylko właścicieli odmian, ale także odpowiednich organów państwa, konieczne jest inne umiejscowienie nauki względem hodowli, aby nie powodowało to konfliktu interesów, np. przez przesunięcie spółek hodowlanych z instytutów do ANR, zapewnienie rosnących nakładów na projekty badawcze na rzecz hodowli roślin. 19

20 Zdzisław Kaniuczak Instytut Ochrony Roślin, Terenowa Stacja Doświadczalna w Rzeszowie SZKODLIWOŚĆ NIEZMIARKI PASKOWANEJ (CHLOROPS PUMILIONIS BJERK.) NA PSZENICY JAREJ. STOPIEŃ USZKADZANIA WYBRANYCH ODMIAN W skali światowej zboża stanowią 50% produkcji roślinnej. W polskim rolnictwie w ostatnich kilku latach zboża zajmują blisko 75% zasiewów. Obecnie pszenica ozima ma dominujące znaczenie w uprawie zbóż, a jej powierzchnia waha się od 1,8 mln do 1,9 mln ha. Natomiast powierzchnia pszenicy jarej wynosi około 380 tys. ha. Intensyfikacja upraw zbóż, dalekosiężne zmiany w agrotechnice i strukturze zasiewów, stosowanie ciągle tych samych środków ochrony roślin są przyczynami coraz częściej występującego zagrożenia ze strony szkodników. Ważnym gospodarczo szkodnikiem zbóż uprawianych na obszarze północnej i środkowej Europy jest niezmiarka paskowana (Chlorops pumilionis Bjerk.). Po II wojnie światowej, aż do lat 70-tych, gatunek ten był postrzegany jako ważny szkodnik zbóż w Polsce. Od połowy lat 70-tych do najgroźniejszych szkodników tej grupy roślin zaczęto zaliczać mszyce i skrzypionki. Jak wykazały obserwacje własne, prowadzone w południowo-wschodniej Polsce, gatunek ten występuje dość powszechnie, uszkadzając dokłosia różnych gatunków zbóż przede wszystkim pszenicę jarą, pszenicę ozimą i jęczmień jary. W integrowanym zwalczaniu niezmiarki paskowanej konieczne jest łączne stosowanie kilku metod. Wśród nich najtańszym i najłatwiejszym w praktycznym wykorzystaniu byłby siew odmian mniej uszkadzanych (odporniejszych) na tego szkodnika. Niezmiarka zimuje w stadium larwy wewnątrz źdźbła zbóż ozimych i traw. Przepoczwarcza się wiosną, a muchówki wylatują w maju. Zaraz po wylocie zapłodnione samice składają jaja na liściach zbóż, zwykle po jednym na roślinę. Wylęgłe larwy dostają się do pochew liściowych, do samego kłosa, gdzie wyżerają na źdźble, w kierunku pierwszego węzła, bruzdkę, która się rozszerza i pogłębia. Źdźbła pszenicy uszkodzone przez larwy rosną źle lub przestają rosnąć, dokłosie ulega skróceniu, także kłosy tylko częściowo wysuwają się z pochew lub nie wysuwają się wcale. Jeżeli źdźbło zostanie zaatakowane przed wykształceniem się kłosa, to jest on ząbkowany lub jednostronny, przy czym kłoski nad bruzdką są płonne. Uszkodzone silnie rośliny pszenicy reagują nie tylko skróceniem dokłosia i kłosa, ale i zmniejszeniem ciężaru i ilości ziarna. Ponadto żerowanie larw niezmiarki pogarsza jakość 20

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński

2012 Marketing produktu ekologicznego. dr Marek Jabłoński 2012 Marketing produktu ekologicznego dr Marek Jabłoński Od kilku lat ekologia przestaje mieć znaczenie ideologiczne, w zamian za to nabiera wymiaru praktycznego i inżynierskiego. Większość firm na świecie,

Bardziej szczegółowo

Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji

Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji Nowy Sącz, 3 grudnia 2010 dr Marek Rutkowski Relacje to stosunki zachodzące między dwoma (lub więcej) osobami, organizacjami, przedmiotami, zdarzeniami;

Bardziej szczegółowo

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Cena jako element marketingu mix

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Cena jako element marketingu mix Cena jako element marketingu mix Cena jako element marketingu mix Cena to pieniądze lub inne środki wymienialne na własność lub użytkowanie produktu lub usługi Dla konsumenta cena to wyznacznik wartości

Bardziej szczegółowo

Mega Projekt. Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech

Mega Projekt. Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech Mega Projekt Projekt badawczy wykorzystania nawozów azotowych na doświadczalnych poletkach obszaru Polski, Niemiec i Czech W 5-letnim cyklu badani oceniany jest wpływ nawożenia nawozami azotowo siarkowymi

Bardziej szczegółowo

Promocja w marketingu mix

Promocja w marketingu mix Promocja w marketingu mix Promocja Promocja- jest procesem komunikowania się przedsiębiorstwa z rynkiem i obejmuje zespół środków, za pomocą których przedsiębiorstwo przekazuje na rynek informacje charakteryzujące

Bardziej szczegółowo

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion KIEDYŚ Poznańska Hodowla Roślin, jako przedsiębiorstwo państwowe, została powołana w 1959 roku. W obecnej strukturze prawnej, spółki z o.o. istnieje od 1994 roku. Prace hodowlane zapoczątkowano w latach

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

PR to nie potwór. Po co firmie PR?

PR to nie potwór. Po co firmie PR? Oferta W swojej codziennej pracy pomagamy firmom w budowaniu dobrego wizerunku i wzmocnieniu pozycji marki. Staramy się wykorzystać jak najwięcej dostępnych form i narzędzi komunikacji, aby dotrzeć z informacją

Bardziej szczegółowo

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER

O nas. Małopolski. Rys. Cele fundacji EKLASTER EKLASTER O nas Fundacja eklaster powstała z inicjatywy środowisk reprezentujących MŚP oraz samorządowców i naukowców województwa małopolskiego. Duży i wciąż w niewielkim stopniu wykorzystany potencjał

Bardziej szczegółowo

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Michał Majcherek Agro Klaster Kujawy Stowarzyszenie Na Rzecz Innowacji i Rozwoju W dzisiejszych warunkach konkurencyjność

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Budowanie marki salonu beauty

Budowanie marki salonu beauty Budowanie marki salonu beauty Czym jest marka? Klient dokonując zakupu danej usługi czy produktu, kupuje przede wszystkim zadowolenie wynikające ze swojego zakupu. Zatem marka jest wartością, która przekłada

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do

Innowacja. Innowacja w przedsiębiorczości. Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do Innowacja w przedsiębiorczości Andrzej Zakrzewski Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości andrzej.zakrzewski@inkubatory.pl Innowacja Innowacją jest wprowadzenie do praktyki nowego lub znacząco ulepszonego

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19 Spis treści Wstęp...13 CZĘŚĆ I. MODEL FUNKCJONOWANIA MARKETINGU Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie....19 1.1. Koncepcja modelu funkcjonowania marketingu........ 19 1.2.

Bardziej szczegółowo

Marketing-mix. Promocja. Co to promocja? Rola instrumentów promocji. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P

Marketing-mix. Promocja. Co to promocja? Rola instrumentów promocji. Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P Marketing-mix Promocja Klasyfikacja środków konkurencji wg McCarthy ego - 4 P PRODUKT (product) CENA (price) dr Grzegorz Mazurek DYSTRYBUCJA (place) PROMOCJA (promotion) 7 (P) (+ Process, Personnel, Physical

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE

Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Opracowanie indeksu gatunkowego i optymalizacja technologii produkcji wybranych roślin energetycznych. Akronim projektu IGRE Agro-Centrum Innowacyjnych Technologii Unia Europejska zamierza do 2030 roku

Bardziej szczegółowo

USTAWA. o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych

USTAWA. o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych USTAWA z dnia.... 2006 r. PROJEKT o zmianie ustawy o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych rynków rolnych Art. 1. W ustawie z dnia 11 marca 2004 r. o Agencji Rynku Rolnego i organizacji niektórych

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Marketing: relacje z klientami Istota dr hab. Justyna Światowiec Szczepańska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 21 marca 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Kluczowy fragment Rozdziału 2 Koncepcja przedsięwziecia z książki Biznesplan w 10 krokach. Konkurenci. Geneza przedsięwzięcia. Kluczowe dane finansowe

Kluczowy fragment Rozdziału 2 Koncepcja przedsięwziecia z książki Biznesplan w 10 krokach. Konkurenci. Geneza przedsięwzięcia. Kluczowe dane finansowe Koncepcja to zbiór założeń, które będą stanowić podstawę sporządzenia biznesplanu. Powinny one dotyczyć genezy pomysłu, oceny pojemności potencjalnych rynków zbytu wraz z identyfikacją potencjalnych konkurentów,

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE

EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE EKONOMIKA I ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM W AGROBIZNESIE Anna Grontkowska, Bogdan Klepacki SPIS TREŚCI Wstęp Rozdział 1. Miejsce rolnictwa w systemie agrobiznesu Pojęcie i funkcje agrobiznesu Ogniwa agrobiznesu

Bardziej szczegółowo

Artur Banach. Restrukturyzacja małych gospodarstw

Artur Banach. Restrukturyzacja małych gospodarstw Restrukturyzacja małych gospodarstw Pomoc przyznaje się rolnikowi będącemu osobą fizyczną, jeżeli: jest posiadaczem samoistnym lub zależnym gospodarstwa rolnego lub nieruchomości służącej do prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Usługi dystrybucyjne FMCG

Usługi dystrybucyjne FMCG Usługi dystrybucyjne FMCG 1990 powstaje firma handlowa Mister w Tychach 1992 rozpoczynamy współpracę z firmą Procter&Gamble jako jedna z 650 polskich hurtowni 1993 25 firm zostaje regionalnymi dystrybutorami

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek Zapisy pok. 309 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności Zarządzanie łańcuchami dostaw żywności w Polsce. Kierunki zmian. Wacław Szymanowski Książka jest pierwszą na naszym rynku monografią poświęconą funkcjonowaniu łańcuchów dostaw na rynku żywności w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego

Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Agro Klaster Kujawy regionalna organizacja przedsiębiorców sektora rolno-spożywczego Michał Majcherek Agro Klaster Kujawy Stowarzyszenie Na Rzecz Innowacji i Rozwoju WAŻNE DATY Listopad 2011 niektóre firmy

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce?

Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Innowacyjność i nauka to nie to samo czyli jakiej polityki innowacyjności potrzeba w Polsce? Wojciech Cellary Katedra Technologii Informacyjnych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Mansfelda 4, 60-854 Poznań

Bardziej szczegółowo

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Proces budowania strategii Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Strategia nie jest badaniem obecnej sytuacji, ale ćwiczeniem polegającym na wyobrażaniu

Bardziej szczegółowo

AUDYT MARKETINGOWY- SAMOOCENA PROCESÓW/FUNKCJI W PRZEDSIĘBIORSTWIE

AUDYT MARKETINGOWY- SAMOOCENA PROCESÓW/FUNKCJI W PRZEDSIĘBIORSTWIE AUDYT MARKETINGOWY- SAMOOCENA PROCESÓW/FUNKCJI W PRZEDSIĘBIORSTWIE Proszę samodzielnie ocenić procesy/funkcje w przedsiębiorstwie: 0 Proces/funkcja nie występuje 1 Proces/funkcja zaczyna dopiero się rozwijać

Bardziej szczegółowo

Eventy w oczach przedsiębiorców

Eventy w oczach przedsiębiorców Eventy w oczach przedsiębiorców Justyna Piesiewicz 11 marca, 2009 All rights reserved Accreo Taxand 1 Czy eventy są ważne; Skuteczna komunikacja w event marketingu; Podsumowanie; Q&A. Agenda All rights

Bardziej szczegółowo

Future Advert. Doświadczona agencja PR. Zajmujemy się kompleksową obsługą firm w zakresie wizualizacji marki oraz komunikacji.

Future Advert. Doświadczona agencja PR. Zajmujemy się kompleksową obsługą firm w zakresie wizualizacji marki oraz komunikacji. Future Advert Doświadczona agencja PR. Zajmujemy się kompleksową obsługą firm w zakresie wizualizacji marki oraz komunikacji. Nasza Agencja Profesjonalna obsługa Public Relations dla Twojej firmy. Posiadamy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Screening i ranking technologii

Screening i ranking technologii Screening i ranking technologii Maciej Psarski Uniwersytet Łódzki Centrum Transferu Technologii Screening i ranking Selekcja idei, technologii, opcji, możliwości, rynków, Na wczesnych etapach rozwoju przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem.

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem. ROLA OPAKOWAŃ Dla niektórych wyrobów opakowanie stanowi tylko czasowy element logistyczny ułatwiający przemieszczanie. W odniesieniu do artykułów spożywczych opakowanie jest ściśle związane z produktem

Bardziej szczegółowo

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Etapy przygotowań do przeprowadzenia badań marketingowych 2 Badania marketingowe a funkcje marketingu Analiza otoczenia Analiza klientów Planowanie produktów i usług Planowanie dystrybucji Planowanie

Bardziej szczegółowo

GIMNAZJALNA OLIMPIADA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI MARKETING TEST Z KLUCZEM I KOMENTARZAMI

GIMNAZJALNA OLIMPIADA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI MARKETING TEST Z KLUCZEM I KOMENTARZAMI GIMNAZJALNA OLIMPIADA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI MARKETING TEST Z KLUCZEM I KOMENTARZAMI edycja I eliminacje centralne 14 maja 2015 r. 9. Strategia polegająca na zaspokajaniu potrzeb klientów mało wrażliwych na

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan AKTUALNE PROBLEMY POLITYKI KONKURENCJI KONFERENCJA JUBILEUSZOWA Z OKAZJI XX-LECIA UOKiK KONKURENCJA JAKO FUNDAMENT GOSPODARKI WOLNORYNKOWEJ Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego BIZNESPLAN

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego BIZNESPLAN BIZNESPLAN Dokument wypełniają osoby, które uczestniczyły w module szkoleniowym, ubiegające się o udział w doradztwie indywidualnym w ramach projektu SPINAKER WIEDZY II Regionalny program wsparcia przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

E-commerce w exporcie

E-commerce w exporcie E-commerce w exporcie Radosław BARTOCHOWSKI International Trade Technologies Sp. z o.o. Jasionka 954, 36-002 Jasionka Podkarpacki Park Naukowo-Technologiczny www.itt-poland.com 1. Możliwości automatyzacji

Bardziej szczegółowo

Lojalność. śći programy. Wprowadzenie warsztatowe

Lojalność. śći programy. Wprowadzenie warsztatowe Lojalność śći programy lojalnościowe Wprowadzenie warsztatowe Copyright Synergia Sp. z o.o. 2010 Obsługa klienta Budowanie lojalności zaczyna sięod dobrej obsługi klienta Klienta i obsługa Czym firmy działające

Bardziej szczegółowo

Szczęście w nieszczęściu, czyli jak wykorzystać potencjał utraconych klientów

Szczęście w nieszczęściu, czyli jak wykorzystać potencjał utraconych klientów Szczęście w nieszczęściu, czyli jak wykorzystać potencjał utraconych klientów Kluczowym czynnikiem tworzącym sukces każdej firmy jest zadowolenie odbiorców. Lojalni klienci pomagają w rozwoju przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011 Komentarz do wyników polskiej wersji badania Warszawa, maj 2011 r. 1.Wprowadzenie Badanie zostało zrealizowane metodą ankiety elektronicznej między 14 grudnia 2010 a 16 stycznia 2011. Polska wersja badania,

Bardziej szczegółowo

Zakład Zaopatrzenia Ogrodniczego i Rolniczego Wia-Lan sp.j.

Zakład Zaopatrzenia Ogrodniczego i Rolniczego Wia-Lan sp.j. Zakład Zaopatrzenia Ogrodniczego i Rolniczego Wia-Lan sp.j. O firmie Wia-Lan jest firmą obecną na polskim rynku od 1992 roku. Jest jedną z pierwszych firm działających w sektorze zaopatrzenia ogrodnictwa

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW

POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW POLITYKA ZAKUPU SPRZĘTÓW I USŁUG ZRÓWNOWAŻONY ŁAŃCUCH DOSTAW WSTĘP Jednym z długoterminowych celów Fabryki Komunikacji Społecznej jest korzystanie z usług dostawców spełniających wymogi bezpieczeństwa,

Bardziej szczegółowo

KATALOG KOSZTÓW KWALIFIKOWALNYCH

KATALOG KOSZTÓW KWALIFIKOWALNYCH Projekt jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego na lata 2007-2013 oraz ze środków budżetu

Bardziej szczegółowo

Bądź niezależny korzystając z siły grupy

Bądź niezależny korzystając z siły grupy Bądź niezależny korzystając z siły grupy O NAS d kilkunastu lat jesteśmy obecni na rynku farmaceutycznym, w związku z tym nie są nam obce oproblemy z jakimi borykają się dziś właściciele aptek. Zmiany

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o.

KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. Projekt współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii Europejskiej. KODEKS ETYKI FIRMY JARS Sp. z o.o. WSTĘP Wśród jednakowo efektywnych

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Technikum - informacje

Technikum - informacje Technikum - informacje Czteroletnie technikum, którego ukończenie umożliwia uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu odpowiednich kwalifikacji, a także uzyskanie świadectwa dojrzałości

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska wspiera eksport mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw z województwa wielkopolskiego

Unia Europejska wspiera eksport mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw z województwa wielkopolskiego Unia Europejska wspiera eksport mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw z województwa wielkopolskiego Dnia 20.08.2015 r. został ogłoszony konkurs w ramach poddziałania 1.4.1 Kompleksowe wsparcie działalności

Bardziej szczegółowo

Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny

Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny Zarządzanie logistyką Dr Mariusz Maciejczak Łańcuch dostaw Łańcuch logistyczny www.maciejczak.pl Łańcuch logistyczny a łańcuch dostaw Łańcuch dostaw w odróżnieniu od łańcucha logistycznego dotyczy integracji

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 - Brief Komercjalizacyjny planowanego przedsięwzięcia typu spin off ... ... ... Rynek

Załącznik nr 6 - Brief Komercjalizacyjny planowanego przedsięwzięcia typu spin off ... ... ... Rynek Załącznik nr 6 - Brief Komercjalizacyjny planowanego przedsięwzięcia typu spin off Numer projektu*: Tytuł planowanego przedsięwzięcia:......... Rynek Jaka jest aktualna sytuacja branży? (w miarę możliwości

Bardziej szczegółowo

Szanowni Państwo, Zapraszamy do współpracy. Zaufali nam: Logo + nazwy firm

Szanowni Państwo, Zapraszamy do współpracy. Zaufali nam: Logo + nazwy firm Szanowni Państwo, Zarządzanie personelem nie musi być trudne i kosztowne. Elastyczne formy zatrudniania i nowoczesne metody doboru pracowników gwarantują tańsze i skuteczniejsze prowadzenie polityki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Organizator systemu HYDROPRESS

Organizator systemu HYDROPRESS Organizator systemu HYDROPRESS Organizatorem systemu HYDROPRESS jest firma Hydropress Wojciech Górzny z siedzibą przy ul. Rawskiej 19B w Elblągu, działający od 1997 roku na rynku krajowym i zagranicznym.

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

F.H. Nowalijka: efektywna integracja różnych źródeł informacji z SAP Business One

F.H. Nowalijka: efektywna integracja różnych źródeł informacji z SAP Business One F.H. Nowalijka: efektywna integracja różnych źródeł informacji z SAP Business One Partner wdrożeniowy Nazwa firmy F.H. Nowalijka Branża Handel Produkty i usługi Obrót owocami i warzywami Strona WWW www.nowalijka.pl

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

PORÓWNYWARKA CEN ENERGII ELEKTRYCZNEJ ZOBACZ ILE MOŻESZ ZAOSZCZĘDZIĆ

PORÓWNYWARKA CEN ENERGII ELEKTRYCZNEJ ZOBACZ ILE MOŻESZ ZAOSZCZĘDZIĆ PORÓWNYWARKA CEN ENERGII ELEKTRYCZNEJ ZOBACZ ILE MOŻESZ ZAOSZCZĘDZIĆ PORÓWNYWARKA JAK OBNIŻYĆ RACHUNKI za energię elektryczną? Wybór sprzedawcy prądu jest Twoim prawem! Od 2007 roku możesz swobodnie wybierać

Bardziej szczegółowo

Standard HRD BP i jego konsekwencje dla sposobu definiowania projektów rozwojowych

Standard HRD BP i jego konsekwencje dla sposobu definiowania projektów rozwojowych Standard HRD BP i jego konsekwencje dla sposobu definiowania projektów rozwojowych Stowarzyszenie PSTD istnieje od 2005 roku i jest organizacją zrzeszającą profesjonalistów zajmujących się obszarem szkoleń.

Bardziej szczegółowo

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Paweł Zemła Członek Zarządu Equity Investments S.A. Wprowadzenie Strategie nastawione na

Bardziej szczegółowo

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce

Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik bezpieczeństwa żywnościowego w Polsce Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Ekonomiczno-Społeczny Zakład Rachunkowości, Rynków Finansowych i Towarowych w Gospodarce Żywnościowej Rozwój rynku rodzimych roślin strączkowych jako czynnik

Bardziej szczegółowo

SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA POLSKIEGO (Lechosław Garbarski) str. 15. Na drodze do nauki marketingu str. 17

SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA POLSKIEGO (Lechosław Garbarski) str. 15. Na drodze do nauki marketingu str. 17 Spis treści SŁOWO WSTĘPNE DO WYDANIA POLSKIEGO (Lechosław Garbarski) str. 15 WPROWADZENIE str. 17 Na drodze do nauki marketingu str. 17 Podróż marketingowa: tworzenie wartości dla klienta i pozyskiwanie

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi?

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? AKTYWNA SPRZEDAŻ Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? Potrzebna jest odpowiednia baza, polegająca na odpowiednim nastawieniu sprzedawcy do swojego zawodu, oraz nabyciu i skorygowaniu

Bardziej szczegółowo

XXXIV Międzynarodowe Targi Rolno-Przemysłowe. Wystawa Zwierząt Hodowlanych 2 3. 7. 2011. www.agro-tech-minikowo.pl

XXXIV Międzynarodowe Targi Rolno-Przemysłowe. Wystawa Zwierząt Hodowlanych 2 3. 7. 2011. www.agro-tech-minikowo.pl XXXIV Międzynarodowe Targi Rolno-Przemysłowe Wystawa Zwierząt Hodowlanych 2 3. 7. 2011 www.agro-tech-minikowo.pl AGRO-TECH MINIKOWO Marka godna zaufania Targi AGRO-TECH to jedna z najważniejszych wystaw

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA ZAKRES DZIAŁALNOŚCI PMG CONSULTING PMG CONSULTING PMG CONSULTING PROJEKTY PROJEKTY POMOCOWE POMOCOWE UNII UNII EUROPEJSKIEJ EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE ZAKRESIE ZARZĄDZANIA ZARZĄDZANIA MARKETINGOWE MARKETINGOWE

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Pojęcie i istota marki

Pojęcie i istota marki Pojęcie i istota marki Marka to nazwa, symbol (znak graficzny) lub ich kombinacja stworzona w celu identyfikacji dóbr i usług sprzedawcy i wyróżnienia ich spośród produktów konkurencyjnych Znaczenie marki

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT]

Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] Wytyczne dotyczące przygotowania raportu z Audytu Marketingowego Młodej Firmy zał. nr 3 do umowy Audyt Marketingowy Młodej Firmy [RAPORT] NAZWA AUDYTOWANEJ FIRMY:.. ADRES:. DATA PRZEKAZANIA PRZEPROWADZENIA

Bardziej szczegółowo

Praca dyplomowa. Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady

Praca dyplomowa. Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady Praca dyplomowa Ocena zarządzania jakością według normy ISO 9001 w przedsiębiorstwach przemysłu spożywczego Autor: Justyna Gniady Opiekun pracy: dr inż. Stanisław Zając INSTYTUT GODPODARKI I POLITYKI SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

group Brief Marketingowy

group Brief Marketingowy 2 1. Sytuacja 1.1 Wyzwanie 1.1.1. Na czym polega wyzwanie dla marki/oferty Firmy w Polsce? 1.1.2. Z czego wynika? wg Firmy 1.1.3. Na jakiej podstawie zostało zdefiniowane? badania; doświadczenie; wyniki

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

OUTSOURCING SZKOLENIOWY

OUTSOURCING SZKOLENIOWY W dobie outsourcingu każdy robi to, co potrafi najlepiej. Korzyści - odnoszą wszyscy" SPIS TREŚCI 1. Wstęp...3 2. Cel naszej usługi...3 3. Pakiety...3 4. Etapy działania...7 5. Korzyści...7 6. Nasza kadra...8

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

oferta dla Marketingu

oferta dla Marketingu ! oferta dla Marketingu Warsztaty współpracy Marketing - Sprzedaż. Szkolenia kompetencyjne dla Działu Marketingu. Doradztwo przetargowe i efektywna współpraca z Agencją.. WARSZTATY WSPÓŁPRACY MARKETING

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Dotacje na innowacje. Inwestujemy w Waszą przyszłość ZAPYTANIE OFERTOWE

Dotacje na innowacje. Inwestujemy w Waszą przyszłość ZAPYTANIE OFERTOWE GlobProc Sp. z o. o. ul. Św. Ducha 20/6 87-100 Toruń Toruń, 7.01.2014 ZAPYTANIE OFERTOWE Zwracamy się z prośbą o przedstawienie oferty handlowej na planowany zakup kompleksowej usługi realizacji zadań

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok

TEMATYKA PRAC. Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok TEMATYKA PRAC Zapisy dnia 18.02.2015 r. o godz. 9.45 Zarządzanie Studia stacjonarne II stopień I rok Prof.nzdz. dr hab. Agnieszka Sitko-Lutek pok. 1018 1. Uwarunkowania i zmiana kultury organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA

OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Lp. I Informacje o Organizacji OCENA ANKIETY WERYFIKACYJNEJ W ZAKRESIE UZYSKANIA CERTYFIKATU ORGANIZACJA SPOŁECZNIE ZAANGAŻOWANA Pensjonat Reymontówka*** Ul. Nędzy Kubińca 170 34-511 Kościelisko II Informacje

Bardziej szczegółowo

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke

Konferencja prasowa. Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Konferencja prasowa Sekretarza Stanu w MRiRW Kazimierza Plocke Oczekiwania rybactwa i wędkarstwa wobec nowej perspektywy finansowej Program Operacyjny Rybactwo i Morze na lata 2014-2020 Warszawa, 23 lipca

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo