Rynek dzie sztuki w kontekêcie mikroekonomicznej teorii rynku

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rynek dzie sztuki w kontekêcie mikroekonomicznej teorii rynku"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe nr 680 Akademii Ekonomicznej w Krakowie 2005 Joanna Bia ynicka-birula Katedra Analizy Rynku i Badaƒ Marketingowych Rynek dzie sztuki w kontekêcie mikroekonomicznej teorii rynku 1. Wprowadzenie Rynek dzieł sztuki jest specyficznym rynkiem branżowym, przede wszystkim ze względu na niepowtarzalny charakter przedmiotów wymiany. Podejmując rozważania nad istotą rynku dzieł sztuki należy mieć na względzie szeroki kontekst podejmowanego problemu, obejmującego nie tylko zagadnienia z obszaru ekonomii i sztuki, ale również zjawiska dyskutowane na gruncie innych dyscyplin naukowych. Z ekonomicznego punktu widzenia rynek dzieł sztuki może być przedmiotem wieloaspektowych analiz (np. w ujęciu podmiotowym, przedmiotowym, przestrzennym, czasowym) 1. W niniejszym artykule uwaga zostanie skoncentrowana przede wszystkim na omówieniu istoty i uwarunkowań podaży i popytu w odniesieniu do rynku dzieł sztuki, stanowiących podstawowe kategorie, podejmowane w teorii mikroekonomii. W rozważaniach dotyczących podaży i popytu na rynku dzieł sztuki nieodzowne jest odwołanie się do prawidłowości sformułowanych na gruncie teorii ekonomii. W literaturze ekonomicznej wyróżnia się szereg czynników wywierających wpływ na kształtowanie się podaży i popytu na rynku 2. Już na wstępie roz- 1 Szerzej zob. w szczególności na temat systemowego ujęcia rynku w pracy: J. Białynicka- -Birula, Morfologia rynku aukcyjnego dzieł sztuki, Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 605, Kraków 2002, s Zob. szerzej w literaturze ekonomicznej z zakresu mikroekonomii m.in. w: D. Begg, S. Fischer, R. Dornbusch, Ekonomia, PWE, Warszawa 1993; F. Case, Principles of Economics, Prentice-Hall International, New York 1997; M. Nasiłkowski, System rynkowy, Wydawnictwo Key-Text, Warszawa 1995; H.R. Varian, Mikroekonomia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995; S. Marciniak, Mikro- i makroekonomia podstawowe problemy, PWN, Warszawa 1998; Z. Dach, Podstawy mikroekonomii, Wydawnictwo Naukowe Synaba, Kraków 1999; R. Milewski, Podstawy ekonomii, PWN, Warszawa 1999.

2 30 Joanna Białynicka-Birula ważań pojawia się chęć uzyskania odpowiedzi na pytanie: czy wymieniane przez ekonomistów determinanty podaży i popytu będą adekwatne również w stosunku do rynku dzieł sztuki? Należy oczekiwać, że uwarunkowania podaży i popytu na dzieła sztuki mogą wykazywać pewne różnice w porównaniu z uwarunkowaniami podaży i popytu na inne dobra. Stwierdzenie to wynika przede wszystkim z charakteru dzieła sztuki, który kreuje specyfikę rynku. 2. Niestandardowy charakter dzieł sztuki jako czynnik kreujàcy specyfik rynku Specyfika rynku dzieł sztuki wynika z heterogenicznego charakteru przedmiotów wymiany. Dzieło sztuki niewątpliwie wyróżnia się na tle innych dóbr, będących przedmiotem wymiany rynkowej. Charakterystyczną cechą dzieła sztuki jest jego unikatowość. Każdy przedmiot określany tym mianem jest niepowtarzalny, jedyny w swoim rodzaju. Do istoty dzieła sztuki należy to, że jest przedmiotem unikalnym, występującym tylko w jednym egzemplarzu. W zasadzie każdy wytwór tego rodzaju posiada jednostkowe walory oraz indywidualny, tylko jemu właściwy charakter. Niemożliwe jest zatem podejmowanie jakichkolwiek prób standaryzacji, przeprowadzanych w odniesieniu do niektórych grup towarów (np. będących przedmiotem wymiany na giełdach towarowych). Unikatowość jako immanentna cecha dzieła sztuki implikuje niemożność jego reprodukowania, wartość oryginału nie może być przeniesiona i przypisana nawet doskonałej reprodukcji. Należy podkreślić, że znaczenie unikatowego charakteru każdego dzieła zostało uwypuklone w niektórych definicjach dzieła sztuki poprzez wprowadzenie klauzuli oryginalności, zgodnie z którą kopie czy reprodukcje, a nade wszystko falsyfikaty nigdy nie są w stanie zastąpić oryginału 3. Unikatowy charakter dzieła sztuki z artystycznego i estetycznego punktu widzenia na gruncie ekonomii oznacza szczególnie wyraźny brak spełnienia założenia rynku doskonałego o homogeniczności towarów. Na rynku dzieł sztuki mamy bowiem do czynienia z wysokim stopniem heterogeniczności towarów, niespotykanym w odniesieniu do innych rynków branżowych. Biorąc pod uwagę poszczególne niepowtarzalne dzieła sztuki sprzedający może być traktowany jako monopolista, będący w wyłącznym posiadaniu określonego obiektu. Tym samym transakcje kupna-sprzedaży zawierane na rynku dzieł sztuki mają zindywidu- 3 Pojęcie falsyfikat obejmuje dwie zasadnicze kategorie: fałszerstwo i zafałszowanie. Fałszerstwo polega na świadomym stworzeniu obrazu mającego uchodzić za oryginalną pracę znanego artysty. Zafałszowanie polega na przerobieniu lub dopisaniu sygnatury do obrazu w celu przypisania jej innemu twórcy i tym samym podniesienia rangi pracy. Szerzej zob. P. Sarzyński, Przewodnik po rynku malarstwa, Iskry, Warszawa 1999, s ; zob. też: F. Arnau, Sztuka fałszerzy, fałszerze sztuki; trzydzieści wieków antykwarskich mistyfikacji, WAiF, Warszawa 1988.

3 Rynek dzieł sztuki w kontekście 31 alizowany charakter, co więcej, poziom ceny (z wyjątkiem wyników notowań aukcyjnych) może pozostać znany tylko ich stronom. W toku rozważań warto zwrócić uwagę na inny aspekt wyróżniający dzieło sztuki na tle innych dóbr. Dzieło sztuki jest dobrem szczególnego rodzaju, a mianowicie jest dobrem kultury. W myśl Konwencji Paryskiej podpisanej w 1970 r. za dobra kultury uważane są dobra, które ze względów religijnych lub świeckich uznawane są za mające znaczenie dla archeologii, literatury, sztuki lub nauki 4. Wśród kilkunastu pozycji występujących w wykazie dóbr kultury widnieją dobra przedstawiające wartość artystyczną, obejmujące m.in. obrazy, malowidła i rysunki; oryginalne dzieła sztuki posągowej i rzeźby, sztychy; ryciny i litografie itd. Dzieła sztuki jako dobra kultury stanowią dziedzictwo kulturowe narodu i z tego względu podlegają ustawowej ochronie ze strony państwa. Ochrona ta polega na podejmowaniu środków prawnych mających na celu przeciwdziałanie kradzieżom, nielegalnym wykopaliskom, przywozowi i wywozowi dzieł sztuki poza granice państwa 5. Na arenie międzynarodowej zagadnienie ochrony dóbr kultury było niejednokrotnie podejmowane na forum ONZ, w ramach prac UNESCO oraz konwencji dwu- i wielostronnych zawieranych między państwami 6. Oprócz porozumień o charakterze międzynarodowym ochronie dóbr kultury są poświęcone wewnętrzne akty prawne poszczególnych krajów. W Polsce kwestia ochrony zabytków jest uregulowana w Ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r., która zastąpiła obowiązującą wcześniej Ustawę o ochronie dóbr kultury z 1962 r. 7 W nowej ustawie pojęcie dobro 4 Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, Paryż 1970, Dz.U Prawzorów środków zmierzających do zapobieżenia niebezpieczeństwu utraty cennych dóbr kultury można doszukać się w prawodawstwie papieskim z 1464 r., kiedy to Pius II zakazał wywozu dzieł sztuki z państwa kościelnego. Rozwój prawnego normowania opieki nad zabytkami i dziełami sztuki przypada jednakże dopiero na koniec XIX i początek XX w., wtedy wiele państw wprowadziło przepisy dotyczące zakazu wywozu dóbr kultury. Z czasem ochrona dzieł sztuki stała się normą prawa międzynarodowego zakazującą rabunku, a ponadto wprowadzającą obowiązek restytucji dóbr do krajów ich pochodzenia. Na temat ochrony i restytucji dóbr kultury zob. szerzej: W. Kowalski, Restytucja dzieł sztuki. Studium z dziedziny prawa międzynarodowego, Uniwersytet Śląski, Katowice 1993; Ochrona i konserwacja dóbr kultury w Polsce, red. A. Tomaszewski, Materiały Konferencji Naukowej Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, Warszawa Najbardziej istotne podpisane przez Polskę konwencje dotyczące ochrony dóbr kultury to: Konwencja Berneńska o ochronie dzieł literackich i artystycznych, Berno 1886, Berlin 1908, Rzym 1928, Dz.U ; Konwencja o ochronie dóbr kultury w razie konfliktu zbrojnego, Haga 1954, Dz.U ; Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, Paryż 1970, Dz.U ; Porozumienie o współpracy i pomocy wzajemnej w sprawie zatrzymywania i zwrotu dóbr kultury nielegalnie przewożonych przez granice państw, Plowdiw 1986, Dz.U Ustawa o ochronie dóbr kultury z dnia 15 lutego 1962 r., Dz.U ; Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r., Dz.U. z dnia 17 września 2003 r.

4 32 Joanna Białynicka-Birula kultury zostało zastąpione pojęciem zabytek. Zgodnie z literą ustawy, ochronie i opiece podlegają zabytki ruchome bez względu na stan zachowania. Ustawa stanowi, że zabytki mogą być wywożone za granicę na stałe, jeżeli ich wywóz nie spowoduje uszczerbku dla dziedzictwa kulturowego. Prawna ochrona dzieł sztuki z jednej strony chroni bogactwo kulturowe narodu, z drugiej zaś wprowadza ograniczenia w przepływie dzieł sztuki między państwami. W konsekwencji prowadzi to do częściowego zamknięcia rynku krajowego, a tym samym do ograniczenia wielkości podaży na rynku krajowym. Wymiana dzieł sztuki, ze względu na fakt, że stanowią one część dziedzictwa kulturowego narodu, podlega pewnym ograniczeniom, nie tylko na forum międzynarodowym, ale również w ramach rynku krajowego. Egzemplifikację może stanowić prawo pierwokupu przysługujące muzeom. Zostało ono ustanowione w celu zapewnienia ochrony i szerokiego dostępu do cennych przedmiotów stanowiących bogactwo kulturowe narodu. Zgodnie z prawem pierwokupu państwo posiada pierwszeństwo zakupu przedmiotów wystawionych na sprzedaż publiczną za pośrednictwem muzeów narodowych. We Francji prawo pierwokupu (droit de préemption) obowiązuje od 1921 r. W Polsce na podstawie Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami muzea rejestrowane posiadają prawo pierwokupu bezpośrednio na aukcji, po wylicytowanej cenie 8. Prawo pierwokupu może w pewnym stopniu ograniczać wymianę dzieł sztuki, ale równocześnie pozwala na udostępnienie dzieła szerokiej publiczności muzeum, a także zapewnienie mu właściwej konserwacji przez ekspertów. Omówione wyżej aspekty podkreślają wyjątkowy charakter dzieł sztuki i ich szczególną pozycję na tle innych dóbr rynkowych. Podsumowując dotychczasowe rozważania należy zwrócić uwagę, że dzieło sztuki, mimo swego specyficznego charakteru, jest przedmiotem wymiany na rynku, co w konsekwencji umożliwia identyfikację takich kategorii ekonomicznych, jak podaż, popyt i cena Uwarunkowania poda y na rynku dzieł sztuki Mając na względzie niepowtarzalny charakter każdego dzieła sztuki, w niniejszym artykule autorka rozważy wielkość podaży dzieł sztuki, którą należy traktować jako liczbę dzieł sztuki oferowaną do sprzedaży na rynku w określonym miejscu i czasie 10. Wielkość podaży dzieł sztuki jest uzależniona od ogólnej 8 Ustawa o ochronie zabytków i opiece, art Szerzej na temat elementów rynku zob. J. Białynicka-Birula, Morfologia rynku aukcyjnego 10 W teorii ekonomii podaż jest traktowana jako relacja zachodząca miedzy ceną a ilością oferowanego dobra, natomiast wielkość podaży jako absolutna liczba dóbr.

5 Rynek dzieł sztuki w kontekście 33 liczby wytworzonych przez artystów i już istniejących dzieł. Jeśli chodzi o liczbę dzieł stworzonych przez określonego twórcę, należy stwierdzić, że jest ona stała w odniesieniu do twórców nieżyjących. Przyjmując założenie o stałej liczbie dzieł poszczególnych artystów, można wysunąć wniosek o stałej liczbie istniejących dzieł sztuki. Jednakże w przypadku artystów żyjących współcześnie należy brać pod uwagę możliwość powstania kolejnych prac, a tym samym wzrost wielkości podaży. Z ogólnej liczby dzieł sztuki, istniejących w danym momencie na określonym terytorium, część jest oferowana do sprzedaży na rynku, stanowiąc wielkość podaży. Istnienie określonej liczby dzieł w sposób naturalny może ograniczać podaż, co istotnie różni rynek dzieł sztuki od rynków innych dóbr, których produkcja może wzrastać. Jeśli chodzi o wielkość podaży dzieł sztuki na rynku, może być ona rozpatrywana w kilku aspektach. Po pierwsze w najwęższym ujęciu jako liczba dzieł sztuki wykonana przez poszczególnych twórców i przeznaczona do sprzedaży na rynku w określonym czasie. W tym przypadku chodzi o wielkość podaży dzieł określonego artysty (np. liczbę prac malarskich J. Malczewskiego). Wymieniony aspekt jest istotny z punktu widzenia specyfiki rynku dzieł sztuki, analizowanego częstokroć z uwzględnieniem kryterium autorstwa dzieła. Po drugie, wielkość podaży może być traktowana jako liczba dzieł sztuki wykonanych przez artystów reprezentujących określony kierunek artystyczny i przeznaczona do sprzedaży na rynku w określonym czasie. Wreszcie po trzecie w najszerszym znaczeniu wielkość podaży można traktować jako ogólną liczbę dzieł sztuki oferowaną na rynku w określonym czasie. Zgodnie z teorią ekonomii, jednym z podstawowych czynników wpływających na podaż dóbr na rynku jest cena. Prawo podaży wskazuje na dodatnią zależność między zmianą ceny i zmianą wielkości podaży wzrost ceny wywołuje w konsekwencji, ceteris paribus, wzrost podaży, i odwrotnie. Pojawia się zatem pytanie, czy identyczna zależność występuje na rynku dzieł sztuki. Ogólnie można stwierdzić, że wysoki poziom cen na rynku dzieł sztuki może spowodować wzrost zainteresowania tym rynkiem, a także wzrost podaży, przejawiający się pośrednio np. we wzroście liczby organizowanych sesji aukcyjnych 11. Należy jednakże zaznaczyć, że wzrost podaży dzieł sztuki jest zawsze ograniczony liczbą istniejących dzieł, a w szczególności liczbą dzieł dostępnych w określonym czasie i na określonym geograficznie terytorium. Rozważając omawiane zagadnienie w kontekście 11 Sytuacja taka miała miejsce w Polsce w 1991 r. Stały wzrost cen dzieł sztuki skłaniał właścicieli dzieł do wystawiania ich na sprzedaż aukcyjną, co prowadziło do wzrostu podaży na rynku i wzrostu liczby organizowanych sesji aukcyjnych. Szerzej na temat sytuacji na rynku zob.: J. Białynicka-Birula (J. Babiarz), Aukcyjny rynek dzieł sztuki w Polsce w latach , Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 543, Kraków 2000.

6 34 Joanna Białynicka-Birula podaży dzieł określonego artysty, należy oczekiwać, że wzrost poziomu cen skłoni właścicieli (czy samego twórcę) do podjęcia decyzji o ich sprzedaży. Wzrost cen może więc spowodować wzrost podaży dzieł na rynku, o ile takie dzieła istnieją. W wypadku braku dzieł danego artysty, które mogłyby być zaoferowane na rynku, podaż mimo wzrostu cen nie ulegnie zmianie. Podsumowując należy podkreślić, że wielkość podaży na rynku dzieł sztuki może wzrastać do pewnej granicy, którą stanowi liczba istniejących dzieł. Rozważając z kolei ogólny spadek cen dzieł sztuki na rynku, należy się spodziewać, że właściciele nie będą podejmować decyzji o sprzedaży, co wpłynie na zmniejszenie wielkości podaży 12. W teorii ekonomii podaż dóbr może podlegać zmianom nie tylko pod wpływem zmian poziomu cen, ale także pod wpływem zmian wielu innych czynników 13. Zasadne wydaje się więc poszukiwanie innych pozacenowych uwarunkowań podaży na rynku dzieł sztuki. Należy wskazać, że większość podawanych w literaturze ekonomicznej czynników warunkujących podaż dóbr nie będzie adekwatna w odniesieniu do rynku dzieł sztuki. Na podaż dzieł sztuki nie będą zatem wpływać koszty czynników produkcji, rozwój nowych technologii, warunki naturalne czy zjawisko sezonowości produkcji. Wydaje się, że brak zależności pomiędzy wymienionymi czynnikami a wielkością podaży dzieł sztuki nie wymaga uzasadnienia. Można natomiast stwierdzić, że podaż dzieł sztuki jest w pewnym stopniu uwarunkowana interwencjonizmem państwa. Ważnym instrumentem polityki interwencyjnej państwa, oddziałującym na wzrost lub spadek wielkości podaży dzieł sztuki, jest polityka celna. Regulacje prawne dotyczące możliwości przywozu i wywozu dzieł sztuki z kraju wywierają niewątpliwie wpływ na rozmiary eksportu i importu, a tym samym na wielkość oraz strukturę podaży na rynku krajowym. Wprowadzenie ceł na dzieła sztuki w znacznym stopniu może hamować proces ich przepływu między krajami. Instrument ten był stosowany już w XVI w. w Niderlandach, kiedy to w celu wyeliminowania importu dzieł i ograniczenia ich podaży na rynku wewnętrznym na handel dziełami sztuki zezwalano tylko oso- 12 Ogólny spadek cen dzieł sztuki, jaki miał miejsce na polskim rynku w 1992 r., wywołał spadek podaży dzieł na rynku. Jednocześnie spadła wówczas liczba organizowanych sesji aukcyjnych oraz liczba organizujących je instytucji (domów aukcyjnych). 13 W literaturze można znaleźć grupy czynników warunkujących wielkość podaży, które w zależności od autora różnią się nieznacznie od siebie. Na przykład do czynników pozacenowych wpływających na wielkość podaży Z. Dach zalicza: koszty produkcji, przewidywania producentów co do kształtowania się cen i popytu w przyszłości, interwencjonizm państwa, liczbę przedsiębiorstw w branży, warunki naturalne, czynniki losowe, sezonowość produkcji, rozmiary importu i eksportu. Zob. szerzej: Z. Dach, op. cit. Według R. Milewskiego wśród pozacenowych czynników warunkujących podaż znajdują się: koszty wytworzenia, rentowność produkcji dóbr substytucyjnych, czynniki naturalne, inne obiektywne czynniki. Szerzej zob.: R. Milewski, op. cit., PWN, Warszawa 1999.

7 Rynek dzieł sztuki w kontekście 35 bom należącym do cechu malarzy 14. Innym przykładem interwencyjnej polityki celnej może być wprowadzenie przez Stany Zjednoczone w 1881 r. cła na dzieła sztuki sprowadzane z Europy. W konsekwencji spowodowało to liczne bankructwa galerii w XIX-wiecznych stolicach handlu sztuką Paryżu i Monachium. Należy podkreślić, że współcześnie większość państw stosuje narzędzia mające na celu ograniczenie eksportu dzieł sztuki (traktowanych jako dobra kultury narodowej) poza granice kraju 15. Oprócz polityki celnej, na wielkość podaży dzieł sztuki na rynku wywiera wpływ polityka podatkowa państwa, obejmująca swym zakresem takie instrumenty, jak np. wprowadzenie możliwości regulowania podatków dziełami sztuki (Francja, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone), określenie wysokości stawek podatkowych lub wprowadzanie zwolnień z podatku dochodowego, podatku VAT. Na wielkość podaży dzieł sztuki wpływa również polityka wydatków budżetowych, w szczególności wydatki dokonywane przez organizacje państwowe i instytucje artystyczne, stypendia fundowane na rzecz artystów. Na wielkość podaży dzieł sztuki na rynku mogą także wpłynąć oczekiwania co do kształtowania się poziomu cen w przyszłości. Przewidywanie wzrostu cen skłania właścicieli dzieł sztuki do wstrzymania się z decyzją o ich sprzedaży. Z kolei zakładanie spadku cen może doprowadzić do wystawienia dzieła na sprzedaż w danym okresie. Ponadto do czynników warunkujących wielkość podaży dzieł sztuki na rynku należy zaliczyć grupę czynników, które można by nazwać losowymi. Czynniki, o których mowa, mogą oddziaływać na spadek wielkości podaży (np. działania wojenne, zaginięcia, pożary, kradzieże i nielegalny wywóz za granicę) lub też jej wzrost (np. niespodziewane odkrycia dzieł nieznanych, dzieł uznanych za zaginione lub zniszczone). 4. Uwarunkowania popytu na rynku dzieł sztuki Po omówieniu kategorii podaży na rynku dzieł sztuki, przedmiotem rozważań stanie się popyt i jego uwarunkowania. U źródeł popytu leżą potrzeby człowieka ujawnione na rynku i mające pokrycie w odpowiednim funduszu nabywczym. Ujmując potrzeby jednostki jako kontinuum, od potrzeb podstawowych mających na celu zapewnienie homeostazy organizmu do potrzeb wyższego rzędu, należy stwierdzić, że zakup dzieła sztuki pozwala na zaspokojenie potrzeb pojawiają- 14 M. Golka, Rynek sztuki, Agencja Badawczo-Promocyjna Artia, Poznań Szerzej na temat instrumentów polityki celnej stosowanych w zakresie polityki celnej zob.: P.J. OʼKeefe, L.V. Prott, Handbook of National Regulations Concerning the Export of Cultural Property, UNESCO, Sydney 1988; P. Askerud, E. Clement, Preventing the Illicit Traffic in Cultural Pro-perty. A Recourse Handbook for the Implementation of the 1970 UNESCO Convention, UNESCO Division of Cultural Heritage, Paris 1997.

8 36 Joanna Białynicka-Birula cych się dopiero po realizacji potrzeb biologicznych, a więc należących do grupy potrzeb wyższego rzędu. Potrzeby kreujące popyt na rynku dzieł sztuki mają swój początek i mogą być zaspokojone w różnych wymiarach egzystencji człowieka opisywanych na gruncie psychologii, socjologii i estetyki 16. Popyt efektywny na rynku dzieł sztuki nie tylko jest związany z pragnieniem posiadania danego dzieła przez nabywcę, ale też musi być poparty realną możliwością jego zakupu (funduszem nabywczym). Wielkość popytu na dzieła sztuki, podobnie jak wielkość podaży, może dotyczyć: dzieł stworzonych przez określonego artystę, dzieł przypisywanych do określonej szkoły artystycznej lub też dzieł sztuki w ogóle (liczby dzieł, którą nabywcy są skłonni kupić w danym okresie na określonym geograficznie terytorium). W teorii mikroekonomii popyt jest uznawany za funkcję wielu zmiennych, wśród których na pierwszym miejscu wymieniana jest cena. Zależność między ceną a popytem jest z reguły odwrotna, a mianowicie wzrost ceny powoduje, ceteris paribus, spadek popytu, zaś spadek ceny wzrost popytu. Należy jednak zauważyć, że na rynku dzieł sztuki kategoria ceny odgrywa niejednokrotnie odmienną rolę niż na rynkach innych dóbr. Z reguły, zgodnie z prawem popytu, wzrost ceny dzieła sztuki powoduje spadek popytu. Zależność taką można zaobserwować w trakcie licytacji, kiedy to stopniowy wzrost poziomu ofert cenowych prowadzi do spadku liczby licytujących uczestników sesji aukcyjnej aż do momentu pozostania jednego kupującego (wygrywającego). Działanie prawa popytu nie dotyczy jednakże wszystkich dzieł sztuki. T. Veblen w Teorii klasy próżniaczej sformułował tezę, w myśl której wysoki poziom ceny bądź jej wzrost w pewnych warunkach może stymulować wzrost wielkości popytu, co pozostaje w sprzeczności z klasycznym ujęciem zależności pomiędzy ceną i ilością. Wysoki poziom ceny dzieła sztuki, zgodnie z paradoksem Veblena, może stanowić bodziec zachęcający do dokonania zakupu. Sytuacja taka dotyczy z reguły dzieł artystów uznanych, z pewnych względów, za cenionych i wartościowych. W takim wypadku elastyczność cenowa popytu przyjmuje wartości dodatnie, wzrost ceny powoduje w konsekwencji wzrost popytu. Cena traktowana jest wówczas jako wyznacznik statusu materialnego, zewnętrzny znak bogactwa i prestiżu społecznego. Należy ponadto zaznaczyć, że w przypadku obniżenia poziomu ceny dobro stałoby się mniej pożądane przez konsumentów, a tym samym nastąpiłby spadek popytu. Według T. Veblena dzieła sztuki są uważane za piękne, ponieważ są drogie i bezużyteczne Szerzej na temat potrzeb leżących u źródła zakupu dzieł sztuki zob.: J. Białynicka-Birula, Morfologia rynku aukcyjnego 17 T. Veblen, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Biblioteka Socjologiczna, Warszawa 1971.

9 Rynek dzieł sztuki w kontekście 37 Oprócz ceny w literaturze z zakresu ekonomii podaje się wiele pozacenowych determinant popytu 18. Wśród nich można wymienić dochody społeczeństwa. Związek między zmianami dochodu a zmianami popytu jest z reguły jednokierunkowy, tzn. wzrost poziomu dochodu powoduje w konsekwencji wzrost popytu 19. Poszukiwanie zależności między dochodami a wydatkami stanowiło przedmiot badań wielu ekonomistów 20. Ocena związku między poziomem dochodów a popytem na dzieła sztuki musi uwzględniać ponadpodstawowy charakter tych dóbr. Popyt na dzieła sztuki może się pojawić dopiero przy pewnym stosunkowo wysokim poziomie dochodu, gwarantującym uprzednie zaspokojenie potrzeb o większym stopniu pilności. Fakt ten pozwala na zakwalifikowanie dzieła sztuki do dóbr luksusowych zgodnie z kryteriami sformułowanymi przez Allena i Bowleya oraz koncepcją Törnquista 21. Na marginesie warto zwrócić uwagę, że krzywa Törnquista dla dóbr luksusowych, w odróżnieniu od innych rodzajów dóbr, nie posiada poziomu nasycenia. Wraz ze wzrostem dochodów, a tym samym wzrostem wielkości funduszu swobodnej decyzji, pojawiają się nie tylko zwiększone możliwości konsumpcyjne, ale również oszczędności i inwestycje. Warto zaznaczyć, że zakup dzieła sztuki może być traktowany nie tylko w kategoriach zaspokojenia określonych potrzeb estetycznych, psychicznych czy społecznych. Stanowi również inwestycję, kalkulowaną z ekonomicznego punktu widzenia i dokonywaną jedynie z myślą osiągnięcia zysku w przyszłości. Rozważając spekulacyjny motyw zakupu dzieła sztuki należy wskazać, że wielkość popytu na dzieła sztuki może być uwarunkowana atrakcyjnością alternatywnych form lokowania i inwestowania pieniędzy. Stąd wśród czynników wywierających wpływ na wielkość popytu na dzieła sztuki należy wymienić: poziom stóp procentowych, kursy papierów wartościowych na 18 Podawane w literaturze przez różnych autorów grupy czynników warunkujących popyt różnią się nieznacznie. Determinantami popytu są: cena, dochody gospodarstw domowych, zasoby zakumulowane (oszczędności), ceny innych produktów, preferencje i gusta konsumentów, oczekiwania co do przyszłych dochodów, zasobów i cen. Zob. szerzej: F. Case, op. cit.; M. Nasiłkowski, op. cit. Czynniki wpływające na popyt to według S. Marciniaka: cena, dochody, preferencje i gusta konsumentów, dobra substytucyjne, dobra komplementarne, liczba i struktura demograficzna ludności, oczekiwania zmian cen i dochodów. Zob. szerzej: S. Marciniak, op. cit. Determinanty popytu to według Z. Dach: dochody kupujących, poziom cen dóbr substytucyjnych i komplementarnych, liczba nabywców i ich struktura, preferencje nabywców, oczekiwania co do zmian cen i dochodów w przyszłości, sytuacja gospodarcza i polityczna w kraju. Zob. szerzej: Z. Dach, op. cit. 19 Wyjątek dotyczy dóbr niższego rzędu: wzrost dochodu powoduje wówczas spadek popytu. 20 J.M. Keynes sformułował prawo, zgodnie z którym wraz ze wzrostem dochodów maleje udział wydatków na konsumpcję, a wzrasta udział oszczędności. Prawo Engla-Szwabego stanowi, że wraz ze wzrostem dochodu rośnie procentowy udział wydatków na dobra trwałego użytku. 21 Zob. szerzej: S. Mynarski, Analiza rynku. Problemy i metody, PWN, Warszawa 1987, s

10 38 Joanna Białynicka-Birula giełdzie, kursy walut czy cenę złota. Niski poziom stóp procentowych lokat bankowych, spadek kursu złotego, niekorzystna sytuacja na giełdzie papierów wartościowych, przejawiająca się w niskim poziomie kursów instrumentów finansowych mogą stanowić przyczynę wzrostu popytu na dzieła sztuki. Determinantą popytu są też oczekiwane zmiany poziomu cen na rynku sztuki w przyszłości. Czynnik ten wywiera szczególnie istotny wpływ w odniesieniu do omawianego popytu spekulacyjnego. Czynnikami wpływającymi na wielkość popytu na dzieła sztuki są także powiązane ze sobą czynniki makroekonomiczne. Jeden z nich stanowi koniunktura gospodarcza, rozumiana najczęściej jako splot warunków i czynników wywierających znaczny wpływ na sytuację gospodarczą kraju. Wzrost PNB oznacza wzrost konsumpcji i inwestycji. Należy oczekiwać, że faza ożywienia w koniunkturze, związana z wyższym poziomem dochodów osobistych, w konsekwencji wpłynie na wzrost wielkości popytu. Zainteresowanie zakupem dzieł sztuki może być również uzależnione od poziomu wskaźnika cen towarów i usług w gospodarce. Wysoki poziom inflacji, niekorzystny dla wzrostu gospodarczego kraju, powinien negatywnie oddziaływać na koniunkturę, a tym samym na rynek dzieł sztuki. Z drugiej strony jednakże, mówiąc o inflacji warto zwrócić uwagę na taki jej skutek, jakim jest ucieczka od pieniądza. Zjawisko to może prowadzić do wzrostu popytu na dzieła sztuki, a w efekcie przy niezmienionej podaży do wzrostu ich cen. Kolejnym czynnikiem wpływającym na popyt są gusty i preferencje nabywców, które w odniesieniu do dzieł sztuki mogą być szczególnie zróżnicowane. Nie wdając się w tym miejscu w dyskusje nad zagadnieniem preferencji konsumenta, istotne wydaje się podkreślenie, że są one wypadkową wielu czynników: osobowościowych, ekonomicznych, społecznych i kulturowych. Wśród czynników kształtujących popyt na dzieła sztuki wyróżnia się także czynniki natury społeczno-demograficznej. Na szczególną uwagę zasługują cechy struktury społecznej, a w szczególności: liczba osób o określonym poziomie dochodów, zawód, wykształcenie, wiek, miejsce zamieszkania. Wymienione cechy mogą w istotny sposób wpływać na wielkość popytu na dzieła sztuki. Ważną rolę w pobudzaniu potrzeb estetycznych, kreowaniu popytu i wpływaniu na jego wielkość odgrywają szeroko pojmowane działania marketingowe. Popyt na dzieła sztuki, zwłaszcza współczesne, uzależniony jest w dużej mierze od ich promocji. Mówiąc o konieczności promowania twórców i stworzonych przez nich dzieł warto wspomnieć o znaczącej roli opinii historyków sztuki i krytyków artystycznych. Wydawane przez nich sądy wpływają na listy rankingowe twórców, a w konsekwencji na popyt. Opinie ekspertów są respektowane przez podmioty rynku dzieł sztuki dzieła twórców uznanych przez autorytety za genialnych, oryginalnych, nowatorskich uzyskują wyższe poziomy cen niż te uznane za prze-

11 Rynek dzieł sztuki w kontekście 39 ciętne czy słabe. Wśród działań promocyjnych i działań z zakresu public relations szczególną rolę w kształtowaniu popytu na rynku dzieł sztuki odgrywają wystawy i targi sztuki 22. Warto również podkreślić znaczenie reklamy w mass mediach, informacji o rekordach cenowych i wysokiej rentowności inwestycji w dzieła sztuki, a także wszelkiego rodzaju publikacji o sztuce, albumów i czasopism artystycznych 23. Czynnikiem wywierającym wpływ na wielkość popytu jest również moda, rozumiana tu jako zjawisko o podłożu psychologiczno-społecznym o charakterze tymczasowym, polegające na naśladowaniu zakupów dokonywanych przez inne jednostki. Moda jest czynnikiem nie poddającym się kwantyfikacji, a jednocześnie mogącym wywrzeć istotny wpływ na poziom ceny dzieła sztuki w danym okresie. Moda dotyczy artysty, stylu czy kierunku w historii sztuki. Źródłem powstania mody na rynku dzieł sztuki są np. słynne wydarzenia artystyczne, wystawy, śmierć artysty itp. 24 Na gruncie ekonomii zjawiska te zyskały miano efektu imitacji lub naśladownictwa społecznego (bangwagon effect), polegającego na chęci upodobnienia się do innych 25. Jego przeciwieństwem jest efekt snobizmu (snob effect), przejawiający się w manifestowaniu indywidualizmu i oryginalności, a w konsekwencji spadku popytu indywidualnego na dobra pożądane przez innych konsumentów. Czynnikiem wywierającym wpływ zarówno na podaż, jak i na popyt na rynku dzieł sztuki mogą być szeroko rozumiane manipulacje gry rynkowe, które w zależności od tego, czy są prowadzone przez sprzedającego, pośrednika, czy przez potencjalnych kupujących, mogą mieć różny charakter. Należy w tym miejscu podkreślić, że uchwycenie manipulacji stosowanych przez podmioty rynku jest bardzo trudne, a praktycznie niemożliwe do stwierdzenia. 22 Targi sztuki FIAC w Paryżu, Art Cologne w Kolonii, targi w Barcelonie, Bazylei, Gandawie. 23 Więcej informacji na temat zastosowania instrumentów marketingu w działaniach podmiotów na rynku kultury, w tym na rynku dzieł sztuki, można znaleźć w: K. Mazurek-Łopacińska, Techniki marketingowe na rynku sztuki [w:] Marketing sprzedaży dóbr kultury, Gdańsk 1991; K. Mazurek-Łopacińska, Kultura w gospodarce rynkowej. Problemy adaptacji marketingu, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław Moda na polskich aukcjach na obrazy artystów ze szkoły Ecole de Paris (A. Aberdam, H. Epstein, St. Eleszkiewicz, L. Gottlieb, Z. Landau, H. Hayden, R. Kanelba, R. Kramsztyk, J. Weingart) została zapoczątkowana przez W. Fibaka, na J. Malczewskiego po uzyskaniu wysokiej ceny za jego obraz Orfeusz i Eurydyka. Brak dzieł modnych twórców w kraju doprowadził do importu dzieł sztuki z zagranicy. Dzieła Ecole de Paris były sprowadzone z Francji, Izraela i USA, monachijczyków z Niemiec i Austrii. 25 B. Rouget, D. Sagot-Duvauroux, Economie des art plastiques, lʼharmattan, Paris 1996, s ; K. Mazurek-Łopacińska, Kultura w gospodarce, s. 120.

12 40 Joanna Białynicka-Birula Kończąc rozważania na temat uwarunkowań podaży i popytu na rynku dzieł sztuki, należy przypomnieć, że w teorii ekonomii zarówno podaż, jak i popyt wpływają na kształtowanie się poziomu ceny Podsumowanie W artykule omówiono podstawowe kategorie podejmowane na gruncie teorii mikroekonomii podaż oraz popyt w kontekście rynku dzieł sztuki. Punktem wyjścia rozważań stała się kwestia specyficznego charakteru dzieł sztuki jako dóbr podlegających wymianie rynkowej. Szczególną uwagę zwrócono na unikatowy charakter dzieła sztuki z artystycznego i estetycznego punktu widzenia, co na gruncie ekonomicznych rozważań o rynku oznacza heterogeniczność towarów. Ponadto zostało podjęte zagadnienie prawnej ochrony dzieł sztuki jako dóbr kultury. Na tym tle omówiono kwestię uwarunkowań podaży i popytu na rynku dzieł sztuki w kontekście teorii mikroekonomii. Na zakończenie warto podkreślić, że rozważania nad rynkiem dzieł sztuki nie mogą być ograniczone wyłącznie do aspektów ekonomicznych, lecz należy mieć na względzie osiągnięcia innych dyscyplin naukowych w tym estetyki, historii sztuki, a także psychologii i socjologii. Literatura Arnau F., Sztuka fałszerzy, fałszerze sztuki; trzydzieści wieków antykwarskich mistyfikacji, WAiF, Warszawa Askerud P., Clement E., Preventing the Illicit Traffic in Cultural Property. A Resourse Handbook for the Implementation of the 1970 UNESCO Convention, UNESCO Division of Cultural Heritage, Paris Begg D., Fischer S., Dornbusch R., Ekonomia, PWE, Warszawa Białynicka-Birula J. (Babiarz J.), Aukcyjny rynek dzieł sztuki w Polsce w latach , Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 543, Kraków Białynicka-Birula J. (Babiarz J.), Identyfikacja czynników kształtujących ceny aukcyjne dzieł sztuki, opracowanie cząstkowe badań statutowych Badania wielowymiarowe rynków branżowych, AE w Krakowie, Kraków Na temat czynników warunkujących ceny dzieł sztuki zob. szerzej prace autorki: J. Białynicka-Birula (J. Babiarz), Identyfikacja czynników kształtujących ceny aukcyjne dzieł sztuki, opracowanie cząstkowe badań statutowych Badania wielowymiarowe rynków branżowych, AE w Krakowie, Kraków 2000; J. Białynicka-Birula (J. Babiarz), Wpływ cech dzieł sztuki na poziom ich cen aukcyjnych [w:] Zależności przyczynowo-skutkowe w badaniach rynkowych i marketingowych, Materiały z V Warsztatów Metodologicznych, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków 2002, s

13 Rynek dzieł sztuki w kontekście 41 Białynicka-Birula J., Morfologia rynku aukcyjnego dzieł sztuki, Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 605, Kraków Białynicka-Birula J. (Babiarz J.), Wpływ cech dzieł sztuki na poziom ich cen aukcyjnych [w:] Zależności przyczynowo-skutkowe w badaniach rynkowych i marketingowych, Materiały z V Warsztatów Metodologicznych, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków Case F., Principles of Economics, Prentice-Hall International, New York Dach Z., Podstawy mikroekonomii, Wydawnictwo Naukowe Synaba, Kraków Duret-Robert F., Ventes dʼoevres dʼart, Edition Dalloz, Paris Golka M., Rynek sztuki, Agencja Badawczo-Promocyjna Artia, Poznań Konwencja dotycząca środków zmierzających do zakazu i zapobiegania nielegalnemu przywozowi, wywozowi i przenoszeniu własności dóbr kultury, Paryż 1970, Dz.U Kowalski W., Restytucja dzieł sztuki. Studium z dziedziny prawa międzynarodowego, Uniwersytet Śląski, Katowice Marciniak S., Mikro- i makroekonomia podstawowe problemy, PWN, Warszawa Mazurek-Łopacińska K., Kultura w gospodarce rynkowej. Problemy adaptacji marketingu, Wydawnictwo AE we Wrocławiu, Wrocław Mazurek-Łopacińska K., Techniki marketingowe na rynku sztuki [w:] Marketing sprzedaży dóbr kultury, Gdańsk Milewski R., Podstawy ekonomii, PWN, Warszawa Mynarski S., Analiza rynku. Makromechanizmy, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków Mynarski S., Analiza rynku. Problemy i metody, PWN, Warszawa Nasiłkowski M., System rynkowy, Wydawnictwo Key-Text, Warszawa Ochrona i konserwacja dóbr kultury w Polsce, red. A. Tomaszewski, Materiały Konferencji Naukowej Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków, Warszawa OʼKeefe P.J., Prott L.V., Handbook of National Regulations Concerning the Export of Cultural Property, UNESCO, Sydney Rheims M., Art on the Market, Weidenfeld and Nicolson, London Rouget B., Sagot-Duvauroux D., Economie des art plastiques, lʼharmattan, Paris Sarzyński P., Przewodnik po rynku malarstwa, Iskry, Warszawa Ustawa o muzeach z dnia 21 listopada 1996 r., Dz.U. 1997, nr 5, poz. 24, art. 20, ust. 2. Ustawa o ochronie dóbr kultury z dnia 15 lutego 1962 r., Dz.U Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 r., Dz.U. z dnia 17 września 2003 r. Varian H.R., Mikroekonomia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Veblen T., Teoria klasy próżniaczej, PWN, Biblioteka Socjologiczna, Warszawa The Market for Works of Art in the Context of Microeconomic Market Theory In this article, the author describes the basic categories of microeconomic theory supply and demand in the context of the market for works of art. The author begins the discussion with the issue of the specific nature of works of art as goods exchanged on

14 42 Joanna Białynicka-Birula the market. She draws particular attention to the unique character of works of art from an artistic and aesthetic perspective, which in economic discussions on the market means heterogeneity of goods. In addition, the article deals with the issue of the legal protection of works of art as cultural goods. It is against this background that the author describes supply and demand issues for works of art in the context of microeconomic theory. It is worth emphasising that discussions on the market for works of art cannot be limited to economic aspects; instead they should consider other academic disciplines including aesthetics, history of art, as well as psychology and sociology.

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Anna Irena Szymańska Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.4 Temat zajęć: Kto ustala ceny, czyli popyt, podaż i równowaga rynkowa 1. Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie pojęć: popyt, podaż, cena,

Bardziej szczegółowo

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ POPYT to zależność pomiędzy ilością dobra, którą chcą i mogą kupić konsumenci, a ceną tego dobra. Popyt jest przedstawiany za pomocą

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz Teoria popytu Teoria popytu Wielkość popytu zgłaszane zapotrzebowanie na określony towar przy danej jego cenie w określonym

Bardziej szczegółowo

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena

Temat Rynek i funkcje rynku. Elementy rynku. Rynek. Popyt i podaż. Cena - pieniężny wyraz wartości. Popyt Podaż Cena Temat i funkcje rynku 1. Rynkowa a administracyjna koordynacja działań gospodarczych 2. opyt, podaż, cena równowagi 3. Czynniki wpływające na rozmiary popytu 4. Czynniki wpływające na rozmiary podaży 5.

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 3: Popyt

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 3: Popyt Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 3: Popyt Podstawowe pojęcia: rynek, popyt, krzywa popytu, prawo popytu, efekt snobizmu, efekt Veblena, cena maksymalna i minimalna, zmiana popytu, dobro Griffena, dobra

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ekonomia KOD S/I/st/10

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ekonomia KOD S/I/st/10 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Ekonomia KOD S/I/st/10 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu Podstawy ekonomii Nazwa modułu w języku angielskim Fundamentals of Economics Kod modułu Kody nie zostały jeszcze przypisane Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa

Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Mikroekonomia -Ćwiczenia Ćwiczenia 4: Podaż i równowaga rynkowa Podstawowe pojęcia: rynek, podaż, krzywa podaż, prawo podaż, cena równowagi, cena maksymalna i minimalna, zmiana podaż dr inż. Anna Kiełbus

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia

Podstawowe zagadnienia Podstawowe zagadnienia Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemw codziennej egzystencji: - jakie dobra i usługi - co wytwarzać - dla kogo je wytwarzać Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. Karta przedmiotu

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. Karta przedmiotu Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie Karta obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 01/013 Wydział Wychowania Fizycznego i Sportu Kierunek studiów: Sport

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Cena jako element marketingu mix

Generated by Foxit PDF Creator Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For evaluation only. Cena jako element marketingu mix Cena jako element marketingu mix Cena jako element marketingu mix Cena to pieniądze lub inne środki wymienialne na własność lub użytkowanie produktu lub usługi Dla konsumenta cena to wyznacznik wartości

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: brak 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. Karta przedmiotu

Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie. Karta przedmiotu Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie Wydział Turystyki i Rekreacji Karta obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Turystyka

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną dr Izabela Michalska-Dudek MARKETING Program zajęć Konsultacje: piątki

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii wykład I-II Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii -teoria EKONOMIA nazwą ta posługiwał się Arystoteles (gr. oikos 'dom',

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Strona1 Anna Irena Szymańska Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.3 Temat zajęć: Rynek i jego funkcje w gospodarce 1. Cele lekcji: Uczeń: zna i rozumie pojęcia:, sprzedający, kupujący, gospodarstwo domowe,

Bardziej szczegółowo

Autorka wskazuje na konkretnym przykładzie, jak należy rozwiązywać problemy dotyczące rozpoznawania takich transakcji.

Autorka wskazuje na konkretnym przykładzie, jak należy rozwiązywać problemy dotyczące rozpoznawania takich transakcji. Autorka wskazuje na konkretnym przykładzie, jak należy rozwiązywać problemy dotyczące rozpoznawania takich transakcji. Po kilku latach funkcjonowania przepisów ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku

Bardziej szczegółowo

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Kaja Retkiewicz-Wijtiwiak XI Warszawskie Targi Sztuki 12 października 2013 Współczesny rynek sztuki w Polsce Młody rynek: Pierwsze aukcje miały miejsce w 1988 r.

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania Nazwa przedmiotu: Ekonomia Ekonomy Kierunek: Rodzaj przedmiotu: obieralny Rodzaj zajęć: wykład, ćwiczenia Matematyka Poziom kwalifikacji: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka

Finanse przedsiêbiorstw Katedra Strategii Gospodarczych dr Helena Baraniecka KARTA MODU U / KARTA PRZEDMIOTU Kod moduùu Nazwa moduùu MAKROEKONOMIA Nazwa moduùu w jêzyku angielskim Macroeconomics Obowi¹zuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE MODU U W SYSTEMIE STUDIÓW

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: wszystkie Semestr: 2 Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Ekonomia wykład 02. dr Adam Salomon

Ekonomia wykład 02. dr Adam Salomon Ekonomia wykład 02 dr Adam Salomon Ekonomia: GOSPODARKA RYNKOWA. MIKROEKONOMICZNE PODSTAWY GOSPODAROWANIA Ekonomia dr Adam Salomon, Katedra Transportu i Logistyki, WN AM w Gdyni 2 Rynek Rynek jest to proces,

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. mgr Maciej Szczepankiewicz. Katedra Nauk Ekonomicznych. semestr zimowy 2015/2016

MIKROEKONOMIA. mgr Maciej Szczepankiewicz. Katedra Nauk Ekonomicznych. semestr zimowy 2015/2016 MIKROEKONOMIA semestr zimowy 2015/2016 mgr Maciej Szczepankiewicz Katedra Nauk Ekonomicznych Kontakt E: maciej@szczepankiewicz.net Dyżury: Wtorek 12-13.30 nieparzyste 10.15-11.45 parzyste Środa 13.15-14.45

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II

ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II ZAGADNIENIA I WYMAGANIA DLA UCZNIÓW KL.I LO PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ SEMESTR I /II SEMESTR I l.p Zagadnienia. 1. Kim jest osoba przedsiębiorcza? Typy osobowości Wymagania dla ucznia wyjaśnia, czym jest przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos

Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos Spis Treści 1. Strategia marketingowa 2. Rodzaje strategii marketingowych 3. Uwarunkowania wewnętrzne zachowań konsumentów 4. Psychologiczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia. Opracowały: Dr Katarzyna Nagel, Dr Bożena Sroka

Mikroekonomia. Opracowały: Dr Katarzyna Nagel, Dr Bożena Sroka Mikroekonomia Opracowały: Dr Katarzyna Nagel, Dr Bożena Sroka I. Ogólne informacje o przedmiocie: Cel przedmiotu: Celem przedmiotu jest zapoznanie studentów z podstawowymi narzędziami analizy ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Relacje cen i dochodów

Relacje cen i dochodów Cena - określona wartość wyrażona w pieniądzu, przy której sprzedający i kupujący gotowi są do wymiany towaru, - jedyny instrument marketingu związany bezpośrednio z zyskiem przedsiębiorstwa, - ekwiwalent

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 1. Wymień układy, których współdziałanie jest niezbędne do wykonania ruchu. 2. Scharakteryzuj łańcuch biokinematyczny kończyny

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. w języku polskim. w języku angielskim USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW. Włodzimierz Kędziorek

KARTA PRZEDMIOTU. w języku polskim. w języku angielskim USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW. Włodzimierz Kędziorek Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU w języku polskim w języku angielskim USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW Marketing usług turystycznych i rekreacyjnych Marketing of services in tourism

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Zagraniczna polityka handlowa Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Podstawowe definicje Zagraniczna polityka gospodarcza oddziaływanie państwa na stosunki wymiany

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Mikroekonomia Rok akademicki: 2013/2014 Kod: GIP-1-103-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

WAŻNE ZAGADNIENIA NA MIKRO

WAŻNE ZAGADNIENIA NA MIKRO WAŻNE ZAGADNIENIA NA MIKRO KRZYWA MOŻLIWOŚCI PRODUKCYJNYCH (zwiększanie produkcji jednego dobra nie jest możliwe bez zmiany produkcji drugiego dobra) krzywa możliwości produkcyjnych pokazuje możliwości

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia Microeconomics

Mikroekonomia Microeconomics KARTA MODU U / KARTA PRZEDMIOTU Kod moduùu Nazwa moduùu Nazwa moduùu w jêzyku angielskim Obowi¹zuje od roku akademickiego 2012/2013 Mikroekonomia Microeconomics A. USYTUOWANIE MODU U W SYSTEMIE STUDIÓW

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Działania marketingowe

Działania marketingowe Działania marketingowe Czyli jak sprzedać produkt Urszula Kazalska 1 Marketing Nazwa- od słowa market- rynek. Czyli marketing związany jest z wszelkiego rodzaju interakcjami jakie zachodzą pomiędzy kupującymi

Bardziej szczegółowo

Kształcenie z zakresu ekonomii. dydaktycznych 1. Ogółem 9 Zaliczenie pracy kontrolnej z całości 2. Wykłady. Zakład Organizacji i Zarządzania

Kształcenie z zakresu ekonomii. dydaktycznych 1. Ogółem 9 Zaliczenie pracy kontrolnej z całości 2. Wykłady. Zakład Organizacji i Zarządzania Opis przedmiotu wersja skrócona Wydział Nauk o Zdrowiu Ratownictwo Medyczne I Nazwa Wydziału Nazwa kierunku/specjalności Studia (odpowiednie podkreślić) I stopnia - pomostowe: poziom A / B / C/ D/ E NAZWA

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19

Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie...19 Spis treści Wstęp...13 CZĘŚĆ I. MODEL FUNKCJONOWANIA MARKETINGU Rozdział 1. Przesłanki działalności marketingowej w przedsiębiorstwie....19 1.1. Koncepcja modelu funkcjonowania marketingu........ 19 1.2.

Bardziej szczegółowo

OTOCZENIE MARKETINGOWE

OTOCZENIE MARKETINGOWE OTOCZENIE MARKETINGOWE OTOCZENIE PRZEDSIĘBIORSTWA......to zespół warunków i czynników zewnętrznych, które decydują o powodzeniu lub niepowodzeniu w osiąganiu celów przedsiębiorstwa STRUKTURA UKŁADU RYNKOWEGO

Bardziej szczegółowo

Wybrane modele handlu międzynarodowego

Wybrane modele handlu międzynarodowego Uniwersytet Mikołaja Kopernika Wydział Matematyki i Informatyki Lidia Wasielewska nr albumu: 244871 Praca licencjacka na kierunku matematyka Wybrane modele handlu międzynarodowego Opiekun pracy dyplomowej

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Podstawy gospodarki rynkowej

Podstawy gospodarki rynkowej Podstawy gospodarki rynkowej Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji ekonomicznej dr hab. prof. SGH Izabela Zawiślińska Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Konrad Turkowski prof. UWM. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Podstawy ekonomii. Warszawa 2008

Dr hab. Konrad Turkowski prof. UWM. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Podstawy ekonomii. Warszawa 2008 Dr hab. Konrad Turkowski prof. UWM Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Podstawy ekonomii Warszawa 2008 Plan wykładu 1. Wstęp do ekonomii 2. Popyt, podaż, mechanizm rynkowy 3. Elastyczność popytu i podaży 4.

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA

KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA KARTA MODUŁU KSZTAŁCENIA 1. Informacje ogólne Nazwa modułu i kod (wg planu studiów) Kierunki studiów Specjalność: Poziom kształcenia Profil kształcenia Forma studiów Obszar kształcenia Koordynator przedmiot:

Bardziej szczegółowo

2. Na czym polega zasadnicza różnica między mikro- i makroekonomią?

2. Na czym polega zasadnicza różnica między mikro- i makroekonomią? A) Proszę udzielić odpowiedzi na pytania: 1. Czym zajmuje się ekonomia? EKONOMIA jest nauką badającą w jaki sposób społeczeństwo gospodarujące decyduje o tym co jak i dla kogo wytwarzać. Naczelnym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Rynek: popyt, podaż, cena. Co to jest rynek Krzywe popytu i podaży, cena równowagi

Wykład 2. Rynek: popyt, podaż, cena. Co to jest rynek Krzywe popytu i podaży, cena równowagi Wykład 2. Rynek: popyt, podaż, cena Co to jest rynek Krzywe popytu i podaży, cena równowagi Nawet z papugi można zrobić wytrawnego ekonomistę. Wystarczy ją nauczyć dwóch słów: popyt i podaż. /Thomas Carlyle/

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 2: Popyt, podaż i cena równowagi. Elastyczności popytu

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 2: Popyt, podaż i cena równowagi. Elastyczności popytu Ekonomia Wykład dla studentów WPiA Wykład 2: Popyt, podaż i cena równowagi. Elastyczności popytu wa kluczowe słowa: popyt i podaż Popyt to ilość dobra, jaką nabywcy są gotowi kupić zależnie od poziomu

Bardziej szczegółowo

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska

Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Transformacja systemowa w Polsce Plan L.Balcerowicza Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki Gospodarczej Sytuacja gospodarcza Polski w 1989 r. W 1989

Bardziej szczegółowo

Podstawowa analiza rynku

Podstawowa analiza rynku Podstawowa analiza rynku Wykład 4 Jerzy Wilkin Co kryje się za pojęciem: rynek? Miejsce styku kupujących i sprzedających Miejsce przejawiania się popytu i podaży Złożony proces wzajemnego oddziaływania

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY EKONOMII 1 2014-03-28 PODSTAWOWE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

PODSTAWY EKONOMII 1 2014-03-28 PODSTAWOWE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII PODSTAWY 1 Definicje zastosowanie ekonomia pozytywna normatywna makroekonomia - mikroekonomia dr Piotr Karniej ZAKŁAD ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIA, KATEDRA ZDROWIA PUBLICZNEGO WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU EKONOMIA

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ZIP-3-803-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Zarządzania Kierunek: Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia III stopnia Forma i tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Załącznik nr 1 do procedury nr W_PR_12 Nazwa przedmiotu: Ekonomia / Economy Kierunek: inżynieria środowiska Kod przedmiotu: 2.2 Rodzaj przedmiotu: Poziom kształcenia: treści ogólnych, moduł 2 I stopnia

Bardziej szczegółowo

Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy system oceniania. 2 Organizacja pracy w roku szkolnym

Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy system oceniania. 2 Organizacja pracy w roku szkolnym ZAKRES TREŚCI Z PRZEDMIOTU PODSTAWY ORGAMIZACJI PRZEDSIĘBIORSTWA TRANSPORTOWO- SPEDYCYJNEGO KL 1 TLS ROK SZKOLNY 2015/2016 L.p. Zakres treści 1 Moduł dział - temat Program nauczania dla przedmiotu. Przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Elastyczność cenowa i dochodowa popytu- pojęcie i zastosowanie. Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski 1. Instytut Nauk Ekonomicznych

Elastyczność cenowa i dochodowa popytu- pojęcie i zastosowanie. Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski 1. Instytut Nauk Ekonomicznych Elastyczność cenowa i dochodowa popytu- pojęcie i zastosowanie Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski 1. Instytut Nauk Ekonomicznych Popyt elastyczny Prawo popytu mówi, ze zmiany ceny wywołują

Bardziej szczegółowo

Marketing w turystyce

Marketing w turystyce Marketing w turystyce MT 7 Polityka cenowa w turystyce dr Edyta Gołąb-Andrzejak MSU4 sem. 3, MSU3 sem. 2 (zimowy), studia dzienne Gdańsk 2011-12 Szczególne rodzaje cen w turystyce TARYFA cena bezwzględnie

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej

Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej Przykładowe pytania z zakresu tzw. wiedzy ogólnoekonomicznej 1. Kryzys na rynku kredytów hipotecznych w USA określany jest mianem: a. kryzysu subprimes debts, b. kryzysu collateral debts, c. kryzysu senior

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Wszystkie Semestr: Forma studiów: I stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i organizacja

Ekonomika i organizacja Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw Ekonomika i organizacja produkcji Ekonomika i organizacja produkcji Wymiar godzinowy: 30 h wykładów Wykłady zakończone

Bardziej szczegółowo

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce TEMAT: Pojęcie potrzeb transportowych jako determinantu zarządzania transportem w przedsiębiorstwie Z punktu widzenia zarządzania

Bardziej szczegółowo

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92.

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92. 34 Podstawowe pojęcia i zagadnienia mikroekonomii 88. zysta stopa procentowa zysta stopa procentowa jest teoretyczną ceną pieniądza, która ukształtowałaby się na rynku pod wpływem oddziaływania popytu

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics

Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 A. USYTUOWANIE MODUŁU W SYSTEMIE

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MOBILNOŚCIĄ.

ZARZĄDZANIE MOBILNOŚCIĄ. II Regionalne Seminarium Mobilny Śląsk Katowice, dn. 17 marca 2015 r. ZARZĄDZANIE MOBILNOŚCIĄ. MOBILITY MANAGEMENT (MM) Dr inż. arch. Tadeusz Kmieć, Eniwersytet Ekonomiczny w Katowicach EPOMM is the European

Bardziej szczegółowo