MAMA W PRACY CZY W DOMU?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MAMA W PRACY CZY W DOMU?"

Transkrypt

1 MAMA W PRACY CZY W DOMU?

2

3 MAMA W PRACY CZY W DOMU? WYNIKI BADAŃ I ANALIZ PRZEPROWADZONYCH W RAMACH PROJEKTU INNOWACYJNEGO PI NOVUM SUBSYDIUM Redakcja naukowa Anna Dybała Kielce 2012

4 RECENZENT Prof. zw. dr hab. Tomasz Tokarski KOREKTA Zespół FORMATOWANIE KOMPUTEROWE Beata Stachurska Copyright by Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2012 ISBN

5 SPIS TREŚCI WSTĘP... 7 ROZDZIAŁ I PRACA I RYNEK PRACY W UJĘCIU NAUK SPOŁECZNYCH Kategoria pracy w teorii nauk społecznych (Anna Dybała) Popyt i podaż na rynku pracy (Anna Dybała) Płaca jako cena pracy (Anna Dybała) Zasoby i strumienie na rynku pracy (Anna Dybała) Segmentacja rynku pracy jako przejaw jego instytucjonalizacji (Anna Dybała) ROZDZIAŁ II ELASTYCZNOŚĆ RYNKU PRACY W WYMIARZE MIKRO I MAKROEKONOMICZNYM Elastyczność rynku pracy (Anna Dybała) Modele zatrudnienia pracowników wykorzystywane w przedsiębiorstwach (Anna Dybała) Innowacyjne formy organizacji pracy a wydajność środowiska pracy (Edyta Łyżwa) Innowacyjne praktyki pracy elastyczny czas pracy (Edyta Łyżwa) ROZDZIAŁ III SYTUACJA KOBIET I MĘŻCZYZN NA RYNKU PRACY Aktywność ekonomiczna i bezrobocie (Agata Szydlik-Leszczyńska) Obowiązki rodzinne i ich konsekwencje dla aktywności zawodowej (Agata Szydlik -Leszczyńska) Różnice w wynagrodzeniu i możliwości awansu (Agata Szydlik-Leszczyńska) ROZDZIAŁ IV UWARUNKOWANIA AKTYWNOŚCI KOBIET NA RYNKU PRACY Społeczno-kulturowe i ekonomiczne determinanty aktywności zawodowej kobiet (Marek Leszczyński) Aktywność kobiet w kontekście starzenie się społeczeństwa (Marek Leszczyński) Przemieszczenia ludności (migracje) a rynek pracy (Marek Leszczyński) Prognozy demograficzne dla woj. Świętokrzyskiego (Marek Leszczyński) Polityka równości szans (Anna Dybała) ROZDZIAŁ V ZAPOTRZEBOWANIE NA INNOWACYJNĄ FORMĘ WSPARCIA ZATRUDNIENIA ½ ETATU W ŚWIETLE BADAŃ ANKIETOWYCH Metodologia badań (Anna Dybała) Projekt Innowacyjny PI Novum Subsydium w kontekście zróżnicowanych wymiarów innowacyjności (Edyta Łyżwa) Charakterystyka terytorialnego obszaru badań województwo świętokrzyskie w świetle trendów i procesów rozwojowych na tle kraju (Janusz Kot) Lokomotywy nowoczesności regionu innowacyjność przedsiębiorstw województwa świętokrzyskiego na tle kraju (Edyta Łyżwa) Subsydiowana forma zatrudnienia w opinii pracodawców (Edyta Łyżwa, Anna Dybała) Subsydiowana forma zatrudnienia w opinii osób wychowujących dziecko/dzieci do 6. roku życia (Agata Szydlik-Leszczyńska, Marek Leszczyński) WNIOSKI REKOMENDACJE BIBLIOGRAFIA SPIS TABEL SPIS SCHEMATÓW SPIS WYKRESÓW

6

7 WSTĘP Praca zawodowa kobiet stanowi stały i niepodważalny element życia społecznego i ekonomicznego współczesnych społeczeństw. Jest ona wartością szczególnie wysoko cenioną, ponieważ kobiety w swojej aktywności zawodowej odnajdują nie tylko korzyści ekonomiczne, ale również traktują ją jako formę samorealizacji. Porównując jednakże podstawowe wskaźniki rynku pracy, jak współczynnik aktywności zawodowej, wskaźnik zatrudnienia czy stopa bezrobocia w podziale na płeć widać wyraźnie, iż kobiety znajdują się na słabszej pozycji na rynku pracy w porównaniu z mężczyznami. I tak, na przykład współczynnik aktywności zawodowej kobiet w 2011 r. wyniósł 48,7% i był o 16 punktów procentowych (pp.) niższy od analogicznej wartości dla mężczyzn (64,7%). Podobnie w odniesieniu do wskaźnika zatrudnienia, który kształtował się na poziomie 43,4% dla kobiet a 58,9% dla mężczyzn (różnica ponad 15 pp. na niekorzyść kobiet). Jednocześnie kobiety częściej obarczone były ryzykiem bezrobocia. W 2011 r. stopa bezrobocia wśród kobiet w wieku produkcyjnym wyniosła 11,1% i była o 2,1 pp. wyższa od analogicznej wartości dla mężczyzn. Kobiety także częściej niż mężczyźni były zagrożone bezrobociem długookresowym, w 2011 r. 37,6% zarejestrowanych bezrobotnych kobiet i 31,0% zarejestrowanych mężczyzn pozostawało bez pracy dłużej niż rok 1. Słabsza pozycja kobiet na rynku pracy w dużej mierze warunkowana jest stereotypowym postrzeganiem roli kobiety w społeczeństwie i niemal całkowitym obarczaniem jej opieką i wychowaniem dzieci. Potwierdzają to dane świadczące o przeważającym udziale kobiet korzystających z prawa do urlopu wychowawczego ze względu na najmłodsze dziecko (38,4% kobiet wobec 1,2% mężczyzn) 2. Tymczasowa lub całkowita rezygnacja z pracy, przekłada się na utrudniony powrót kobiet na rynek pracy. Ze względu na przerwę w zatrudnieniu pracodawcy postrzegają kobiety jako mniej kompetentne (spadek kwalifikacji), bojąc się jednocześnie ich absencji ze względu na opiekę nad dzieckiem, w konsekwencji nie chcą ich zatrudniać. Jak podaje A. Kurowska z badań Del Boca, Pasqua i Pronzato wynika, iż zbyt długi urlop macierzyński czy wychowawczy negatywnie wpływa na powrót kobiet na rynek pracy i osłabia ich pozycję na rynku pracy 3. Jednym z rozwiązań służących zwiększeniu udziału kobiet wychowujących dzieci, które nie są objęte obowiązkiem szkolnym, mogłaby stać się subsydiowana forma zatrudnienia ½ etatu. Takie rozwiązanie dawałoby szansę kobietom na godzenie tradycyjnej roli matki z funkcją pracownika, jako aktywnego uczestnika rynku pracy. Co prawda, praca na część etatu z wynagrodzeniem proporcjonalnym do wynagrodzenia pełnoetatowego, wskazywana jest dopiero na piątym miejscu pod względem preferencji dotyczących rozwiązań umożliwiających godzenie pracy zawodowej i obowiązków rodzicielskich (po 1 Kobiety i mężczyźni na rynku pracy, Informacje i opracowania statystyczne, GUS, Warszawa 2012, za: 2 Praca a obowiązki rodzinne w 2010 r., Informacje i opracowania statystyczne, GUS, Warszawa 2012, s A. Kurowska, Bariery i uwarunkowania aktywności zawodowej młodych matek w Polsce, Polityka Społeczna nr 11-12, Warszawa 2010, s

8 elastycznym czasie pracy, wydłużeniu urlopu macierzyńskiego, lepszych możliwościach opieki dzieci do lat 7 poza domem i wyższych zasiłkach na dzieci) 4, natomiast niewątpliwie utrzymuje kobiety w stanie aktywności zawodowej. Dzięki temu wzrastają szanse zatrudnienia pełnoetatowego w przyszłości, wpływając także na obecną i przyszłą sytuację materialną rodzin oraz niezależność kobiet. Niniejsza publikacja, stanowiąca integralną część Projektu Innowacyjnego PI Novum Subsydium, podejmuje próbę odpowiedzi na pytanie o zapotrzebowanie pracodawców i potencjalnych pracowników na subsydiowane zatrudnienie w wymiarze ½ etatu. Publikacja stanowi efekt współpracy, jaką Miejski Urząd Pracy w Kielcach nawiązał z Uniwersytetem Jana Kochanowskiego w Kielcach w związku z realizacją projektu pod tytułem PI Novum Subsydium finansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Priorytetu VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich, działania 6.1. Poprawa dostępu do zatrudnienia oraz wspieranie aktywności zawodowej w regionie, poddziałania Wsparcie osób pozostających bez zatrudnienia na regionalnym rynku pracy Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Celem głównym niniejszej publikacji jest przedstawienie wyników badań i analiz na temat zapotrzebowania pracodawców i pracobiorców kobiet i mężczyzn wychowujących dzieci/dziecko do 6. roku życia na innowacyjną, subsydiowaną formę aktywizacji zawodowej, jaką jest ½ etatu. Dotychczas takie rozwiązanie legislacyjne nie stanowi formy wsparcia osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy przewidzianej w Ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Uzyskane w procesie badawczym informacje dotyczą zatem innowacyjnego, nowatorskiego instrumentu, który mógłby znaleźć się w katalogu rozwiązań administracyjno-prawnych wykorzystywanym przez publiczne służby zatrudnienia. Dla pełniejszego obrazu rynku pracy dokonano badań m.in. rozszerzeniowego popytu na pracę, wybranych determinantów popytu i podaży pracy, ale przede wszystkim zbadano zapotrzebowanie obydwu stron rynku pracy pracodawców i pracobiorców na ½ etatu, jako formę wsparcia zatrudnienia osób kobiet i mężczyzn wychowujących dziecko lub dzieci do 6. roku życia. W naturalny sposób, wynikający z ról społecznych i uwarunkowań kulturowych, podmiotem szczególnego zainteresowania w niniejszym projekcie są kobiety ich opinie na temat wspierania ich aktywności zawodowej i łączenie ról matki i pracownicy oraz opinii pracodawców na temat kobiet, posiadających małe dzieci, jako pracownic. Powyższe zagadnienia zostaną przedstawione w dwóch perspektywach teoretycznej i empirycznej. Publikacja składa się z pięciu rozdziałów, poprzedzonych wstępem i podsumowanych we wnioskach i rekomendacjach. W pierwszej części przedstawiono znaczenie pracy w życiu społecznym i gospodarczym jednostki oraz społeczeństwa. Opisano także podstawowe elementy mechanizmu rynku pracy. Szczególną uwagę poświecono kwestii instytucjonalizacji rynku pracy. W rozdziale 4 Diagnoza Społeczna Warunki i jakość życia Polaków, Raport (red.) J. Czapiński, T. Panek, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2011, s

9 drugim przedstawiono procesy zwiększania elastyczności rynku pracy na poziomie przedsiębiorstw i w wymiarze ogólnogospodarczym. W kolejnej części publikacji zaprezentowano kwestie związane z uczestnictwem kobiet i mężczyzn na rynku pracy, wątek ten jest uszczegółowiony w rozdziale czwartym. Odniesiono się w nim do podstawowych uwarunkowań aktywności zawodowej kobiet. W części empirycznej, w rozdziale piątym, publikacji przedstawiono wyniki badań ankietowych, przeprowadzonych w 2012 r. na obszarze wybranych powiatów województwa świętokrzyskiego. Badania i analizy do niniejszego projektu zostały przeprowadzone z wykorzystaniem dwóch źródeł informacji: ogólnodostępnych danych statystycznych, w tym materiałów Głównego Urzędu Statystycznego, danych źródłowych, uzyskanych w drodze badań ankietowych przeprowadzonych wśród pracodawców oraz kobiet i mężczyzn wychowujących dzieci do lat 6. z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety. Wykonano także kwerendę piśmiennictwa, stanowiącą teoretyczną podstawę do przeprowadzenia analiz empirycznych. Realizacja Projektu PI Novum Subsydium, którego integralną częścią jest niniejsza publikacja, została zapewniona dzięki merytorycznemu zaangażowaniu zespołu badawczego, w skład którego wchodzili: prof. dr hab. Janusz Kot, dr Edyta Łyżwa, dr Agata Szydlik-Leszczyńska, dr hab. Marek Leszczyński, mgr Beata Stachurska, dr Anna Dybała (koordynator badań). Wymienione osoby są wieloletnimi pracownikami Instytutu Ekonomii i Administracji Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Zespół badawczy 9

10 ROZDZIAŁ I PRACA I RYNEK PRACY W UJĘCIU NAUK SPOŁECZNYCH 1.1. Kategoria pracy w teorii nauk społecznych Praca stanowi niezwykle istotny obszar zainteresowania nauk społecznych z uwagi na pełnione funkcje zarówno w odniesieniu do jednostek, tworzących społeczeństwo, jak i dla społeczeństwa jako całości. Nośnikiem pracy jest człowiek, dążący do realizacji określonych celów i jest w zasadzie autonomicznym podmiotem procesu pracy. Sam proces pracy jest tym, co wiąże poziom mikrospołecznych, indywidualnych działań z poziomem makro, a więc procesów zachodzących w systemie gospodarczym oraz w przestrzeni systemowych rozwiązań instytucjonalnych 5. W ujęciu socjologicznym praca oznacza celową czynność prowadzącą do zaspokojenia potrzeb ludzkich. Zapewnia ona jednostkom i grupom, które ją wykonują, określoną pozycję w społeczeństwie i przez to posiada społeczną doniosłość. Pracę traktuje się jako jeden z determinantów budżetu czasu, stylu życia, powiązań społecznych, oddziaływującą na sposób myślenia, poglądy, system wartości, dążenia i aspiracje jednostek i społeczeństwa 6. R. Drozdowski podkreśla, iż praca jest obszarem w obrębie którego kształtują i ujawniają się określone wzory relacji społecznych 7. Osłabienie pozycji człowieka, jako podmiotu w procesie pracy wywołuje dehumanizację pracy. Praca stanowi formę samoafirmacji człowieka, realizacji aspiracji zawodowych i społecznych oraz jest formą uczestnictwa w życiu społecznym. Socjologowie ponadto zwracają uwagę na fakt, iż praca nie oznacza jedynie czynności, lecz stanowi także zasób. Znamiennym jest to, iż jest on do pewnego stopnia zasobem prywatnym, ponieważ sposób zarządzania nim zależy od poszczególnych jednostek, z drugiej zaś strony, jest zasobem wspólnym, stanowiącym o wzroście dobrobytu całego społeczeństwa. Nauki ekonomiczne eksponują z kolei walor gospodarczy pracy, zwracając uwagę, iż stanowi ona najważniejszy czynnik każdego procesu wytwarzania określonych dóbr czy wykonywania usług niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa 8. A. Smith, ojciec ekonomii, w traktacie Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów twierdził, iż roczna praca każdego narodu jest funduszem, który zaopatruje go we wszystkie rzeczy konieczne i przydatne w życiu, a bogactwo narodu zwiększa się dzięki umiejętności, sprawności i znawstwu, z jakim (naród) swą pracę zazwyczaj wykonywa; po drugie od stosunku liczby tych, którzy pracują 5 R. Drozdowski, Rynek pracy w Polsce. Oczekiwania, strategie dostosowawcze, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2002, s A. Sowińska, Praca w życiu człowieka, Polityka społeczna 1991, nr 4. 7 R. Drozdowski, Rynek pracy w Polsce. op.cit., s R. Kowalczuk, T. Sieczyński, Psychologia i socjologia pracy, op.cit., s

11 użytecznie, do tych którzy tego nie czynią 9. Zatem rozmiary bogactwa kraju zależą od dwóch podstawowych czynników ilości pracy wykonywanej przez społeczeństwo i jej wydajności. Praca jako zasób generujący długofalowy rozwój społeczny i gospodarczy kształtowany jest przez czynniki ilościowe i jakościowe. Do czynników o charakterze ilościowym zalicza się: liczbę osób w wieku produkcyjnym, normatywny czas pracy wynikający z rozwiązań legislacyjnych, a także uwarunkowania społeczno-kulturowe związane z podejmowaniem i angażowaniem się w proces pracy. Im więcej osób znajduje się w wieku zdolności do pracy oraz im dłuższy tygodniowy lub miesięczny wymiar czasu pracy, im większe zaangażowanie w świadczenie pracy tym większe są zasoby pracy. Aspekt jakościowy społecznego zasobu pracy kształtowany jest przez strukturę osób w wieku produkcyjnym, pod względem: wieku, płci, wykształcenia, kwalifikacji. Suma indywidualnych potencjałów kapitału ludzkiego tworzy kapitał społeczny. Definiowany jest on jako zdolności, wiedza, umiejętności i motywacja ucieleśnione w społeczeństwie 10. Ponadto praca jest czynnikiem bez którego niemożliwe jest zastosowanie pozostałych: kapitału, ziemi i technologii. Znamiennym dla kapitału ludzkiego jest to, że nie ulega on tak silnej deprecjacji w czasie jak w przypadku kapitału rzeczowego, a każda inwestycja przyczynia się do rozwoju społecznego zasobu pracy. Powszechną akceptacją ekonomistów cieszy się opinia, iż zasoby ludzkie nie kapitał, nie dochód, nie materialne zasoby stanowią ostateczną podstawę bogactwa narodów, a niepełne jego wykorzystanie, to marnotrawstwo możliwości i szans wynikających z optymalnego wykorzystania zasobów. Specyfika czynnika praca przesądza o tym, że sam rynek pracy jest miejscem o wyjątkowych właściwościach, a mechanizmy działania na tym rynku pozostają pod wpływem czynników ekonomicznych, prawnych, instytucjonalnych i kulturowych Popyt i podaż na rynku pracy Rynek pracy, podobnie jak pozostałe rynki funkcjonujące w systemie gospodarczym, rozpatruje się jako miejsce spotkania popytu na pracę i podaży pracy, na którym kształtowana jest cena pracy, czyli płaca. Jest on także 9 Za: J.K. Galbraith, Ekonomia w perspektywie. Krytyka historyczna, PWE, Warszawa 1992, s M. Rybak, Zarządzanie kapitałem ludzkim a kluczowe kompetencji, [w:] Kapitał ludzki a konkurencyjność przedsiębiorstw, (red.) M. Rybak, Poleź, Warszawa 2003, s Por. Polityka ekonomiczna, (red.) A. Fajerek, Wyd. AE w Krakowie, Kraków 1999, s

12 definiowany jako ogół, zależnych od uwarunkowań instytucjonalno-prawnych w zakresie warunków pracy i płacy, form i procesów najmu pracowników 12. Głównymi funkcjami rynku pracy są alokacja i realokacja zasobów ludzkich, zapewniające w długim okresie równowagę między podażą i popytem na pracę. W największym uproszczeniu popyt na pracę to zapotrzebowanie na pracowników zgłaszane przez pracodawców. A. Fajferek definiuje popyt na rynku pracy jako zapotrzebowanie na pracobiorców pod względem ilościowym i jakościowym. L. Kozioł i A. Pocztowski zwracają uwagę, że popyt na pracę wyraża się zazwyczaj liczbą wszystkich stanowisk pracy istniejących w poszczególnych jednostkach organizacyjnych w gospodarce narodowej 13. Zapotrzebowanie na pracę określone jest zatem liczbą wszystkich miejsc pracy, jaką oferuje gospodarka, region lub przedsiębiorstwo w danych warunkach społeczno-ekonomicznych. E. Kryńska podkreśla, że popyt na pracę określa rzeczywistą zdolność absorbcyjną gospodarki na potencjał ludzi zdolnych do pracy 14. Z kolei J. Meller zwraca uwagę, na zawężanie pojęcia popytu na pracę jednie do wolnych miejsc zgłoszonych przez pracodawców i zarejestrowanych w publicznych służbach zatrudnienia. Jest to ograniczenie desygnantów pojęcia, ponieważ niezagospodarowane miejsca pracy stanowią zaledwie część niezaspokojonego popytu na pracę 15. Popyt na pracę w badaniach Głównego Urzędu Statystycznego, obejmuje zarówno zagospodarowane określone aktualną liczbą pracujących jak i wolne miejsca pracy. Wolne miejsca pracy powstają wskutek zmian miejsca pracy przez zatrudnionych, bądź w wyniku utworzenia nowych stanowisk pracy. Nowo utworzone miejsca pracy (popyt rozszerzający) obejmują zarówno te powstałe w wyniku zmian organizacyjnych, rozszerzenia lub zmiany profilu działalności podmiotów gospodarczych, jak i wszystkie miejsca pracy w jednostkach nowo powstałych 16. Podstawowym źródłem popytu rozszerzającego w gospodarce rynkowej jest zapotrzebowanie na wytwarzane produkty i wykonywane usługi. Im wyższy popyt na dobra i usługi, tym większe zapotrzebowanie na pracę służącą do ich wytwarzania. W związku z tym, zapotrzebowanie na pracę traktuje się jako pochodne w stosunku do popytu na rynku towarowym. W ujęciu makroekonomicznym, popyt na pracę uzależniony jest od stanu koniunktury gospodarczej oraz intensywności wzrostu gospodarczego. Wzrost gospodarczy jako czynnik determinujący popyt na pracę cechuje masowy charakter 12 E. Kryńska, J. Suchecka, B. Suchecki, Prognoza popytu na pracę i podaży pracy w Polsce do 2010, IPiSS, Warszawa 1998, s L. Kozioł., A. Pocztowski, Gospodarowanie zasobami pracy, AE, Kraków 1988, s E. Kryńska, Istota i uwarunkowania popytu na pracę we współczesnej gospodarce rynkowej (wybrane koncepcje), [w:] J. Meller, E. Dolny (red.) Popyt na pracę w Polsce. Teoria i praktyka, UMK, Toruń 1997, s J. Meller, Popyt na pracę i jego determinanty, [w:] (red.) R. Horodeński, Gospodarowanie zasobami pracy, Wyd. Wyższej Szkoły Ekonomicznej, Białystok 1998, s Popyt na pracę w 2000 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2001, s

13 oddziaływania, znacząca skala efektów. Ponadto, powstałe i utrzymywane miejsca pracy są racjonalne z ekonomicznego punktu widzenia, w konsekwencji są stabilne. Nie mniej istotny jest fakt, iż przyrost miejsc pracy finansowany jest w zdecydowanej mierze przez kapitał prywatny, co nie obciąża finansów publicznych 17. Zatem wzrost gospodarczy jest skutecznym sposobem pobudzania i utrzymywania popytu na pracę na wysokim poziomie w skali całej gospodarki. Drugim zespołem czynników, wpływających na wielkość i strukturę popytu na pracę, jest poziom płac wraz z pozapłacowymi kosztami zatrudnienia i utrzymania pracownika. Przy założeniu, że pozostałe czynniki nie ulegają zmianie, zależność między płacą, a popytem na pracę w danym okresie, jest odwrotnie proporcjonalna. Niższemu, poziomowi płac towarzyszy większe zapotrzebowanie na siłę roboczą. Pracodawcy ustalają swoje zapotrzebowanie na pracę w punkcie, w którym krańcowy produkt pracy zrówna się ze stawką płacy realnej. Poziom płac oddziałuje nie tylko na wielkość i strukturę zatrudnienia, ale także na rozmiary i strukturę bezrobocia. Kształtowanie wymienionych zasobów zależy również od: relacji płacy przeciętnej do minimalnej, rozpiętości płac, powiązania płacy z produktywnością oraz od wewnętrznej struktury płac. Do uwarunkowań popytu na pracę zalicza się również organizację pracy, a także ilość produkcji wytwarzanej w jednostce czasu przez pracownika, czyli jego wydajność. Wydajność pracy wytworzona przez pracownika oraz cena produktu finalnego, wyznaczają rynkową wartość pracy pracownika dla przedsiębiorcy. W dłuższej perspektywie, popyt na pracę warunkowany jest także postępem technicznym. Dlatego wybór techniki i technologii produkcji w przedsiębiorstwie, czy całej gospodarce, określa wielkość oraz strukturę zatrudnienia. Rozwijanie nowoczesnych technik i technologii produkcji skutkuje, w krótkim okresie czasu, ograniczaniem zapotrzebowania na pracowników. Jednak, dylemat dotyczący wypierania kapitału ludzkiego przez nowe technologie powinien być rozpatrywany w dwóch horyzontach czasowych. W krótkim okresie, jak zaznaczono powyżej, postęp techniczny ogranicza zapotrzebowanie na pracowników, ale w długim postęp techniki przyczynia się do wzrostu konkurencyjności przedsiębiorstwa lub gospodarki, co sprzyja wzrostowi produkcji, a to z kolei wzrostowi zatrudnienia. Każdy z czynników oddziałujących na zwiększenie lub ograniczenie zapotrzebowania na pracowników, oznacza także modyfikację pożądanych właściwości zawodowych pracobiorców. Czynniki kształtujące popyt na pracę mają głównie charakter ekonomiczny natomiast oddziałujące na podaż pracy mają znacznie częściej uwarunkowania subiektywne, o charakterze pozaekonomicznym. 17 J. Meller, Popyt na pracę i jego determinanty, op.cit., s

14 S. Marciniak określa podaż pracy jako określoną liczbę ludności w wieku zdolności do pracy i taką zdolność posiadającą, która gotowa jest do podjęcia pracy za oferowaną płacę w określonym czasie, na danym rynku pracy 18. J. Unolt zwraca uwagę, że podaż pracy można mierzyć także liczbą godzin pracy, którą dysponuje gospodarka. Zasoby pracy obliczane w ten sposób określa się mianem potencjału pracy 19. Mierzenie zatrudnienia w robotnikogodzinach wskazane jest z ekonomicznego punktu widzenia, wówczas bowiem wielkość produkcji, jak i nakłady pracy mierzone są jako strumienie, czyli przepływy w danym okresie. W przeciwnym razie są one mierzone jako zasób istniejący w danym momencie lub jako średnia z kilku momentów w danym okresie 20. Podaż pracy analizuje się w zakresie indywidualnych i zbiorowych decyzji dotyczących aktywności bądź bierności zawodowej. Podaż pracy pojedynczego pracownika jest definiowana jako użyteczność ujemna (disutility) towarzysząca pracownikowi w trakcie wykonywania czynności pracy. Krańcowa przykrość pracy rośnie wraz ze wzrostem przepracowanej liczby godzin, a wyższa godzinowa stawka płacy, rekompensuje wyższą przykrość pracy, wpływając na wzrost podaży pracy. Wysokość płacy realnej stanowi o intensywności bodźców do podejmowania zatrudnienia. Zależność między podażą pracy a stawką płacy jest wprost proporcjonalna. Wyższej stawce płac towarzyszy większa ilość zasobów siły roboczej, ponieważ bodźce do rezygnacji z czasu wolnego są intensywniejsze. Z kolei spadek płac, oznacza mniejszą motywację do podejmowania pracy. Długookresowe obserwacje rynku pracy wskazują jednak, że wzrost poziomu płac skutkować może wzrostem bądź spadkiem zaangażowania czasowego osób, które już pracują lub zainteresowane są podjęciem pracy 21. Teoria ekonomii te dwa przeciwstawne zachowania wyjaśnia efektami: substytucyjnym i dochodowym płac. Otóż, gdy płace są niskie, to ich wzrost powoduje, że bodźce do rezygnacji z czasu wolnego są znaczące z pracy uzyskuje się więcej korzyści. Czas wolny staje się dobrem droższym, a racjonalny konsument rezygnuje z nabywania dóbr drogich. W konsekwencji zwiększa się podaż pracy (efekt substytucyjny wzrostu płac). Inaczej rzecz się przedstawia przy wysokim poziomie płac realnych. Wówczas korzyści gospodarstwa domowego rosną, gdy zwiększa się ilość czasu wolnego (efekt dochodowy). Obserwacje długookresowych trendów rynku pracy wskazują, że w XX wieku płace wzrosły kilkukrotnie, ale także wzrósł wymiar czasu wolnego. Wystąpił zatem efekt dochodowy, jednak ta tendencja dotyczyła mężczyzn, wśród kobiet bowiem wzrostowi płac towarzyszył wzrost aktywności zawodowej (efekt 18 Elementy makro- i mikroekonomii dla inżynierów, (red.) S. Marciniak, PWN, Warszawa 1994, s J. Unolt, Ekonomiczne problemy rynku pracy, Wyd. UŚ, Katowice 1999, s L. Kozioł, Podaż zasobów pracy, [w:] Rynek pracy w okresie transformacji, op.cit., s Tamże, s

15 substytucyjny). Przytoczone fakty świadczą o tym, że efekty substytucyjny i dochodowy, wzajemnie się ograniczają ( wypierają ) 22. Decyzje o całkowitym zaniechaniu czy tylko ograniczeniu aktywności zawodowej są, przynajmniej częściowo, skojarzone z motywami o charakterze socjologiczno-psychologicznym 23. R. Horodeński wskazuje na pozapłacowe korzyści z alternatywnych zajęć i społeczno-kulturowe uwarunkowania aktywności zawodowej, m.in.: satysfakcję z pracy, pozycję społeczną danej grupy pracowniczej 24. R. Milewski dodaje jeszcze: bezpieczeństwo pracy, dni wolne od pracy, świadczenia społeczne itd 25. Z powyższych rozważań wynika, że zarówno popyt, jak i podaż pracy uzależnione są od poziomu płac z tym, że popyt na pracę jest bardziej wrażliwy na działanie mechanizmu cenowego Płaca jako cena pracy Na wstępie należy wskazać na różnice między, często utożsamianym pojęciami: wynagrodzenie i płaca. Zasadnicza różnica polega na tym, że płaca stanowi część składową wynagrodzenia i obejmuje składniki związane bezpośrednio z treścią i wynikami pracy 26. Wynagrodzenie, natomiast, zawiera również inne elementy, niezwiązane bezpośrednio z zakresem obowiązków pracownika, na przykład świadczenia urlopowe. Płaca oznacza cenę pracy, a jej istota wyraża się poprzez pełnione funkcje. L. Kozioł za najistotniejsze z nich uznaje: agregacyjną, redystrybucyjną, informacyjną i motywacyjną 27. Funkcja agregacyjna umożliwia wartościowanie prac o różnym stopniu zaangażowania i trudności do wspólnej, porównywalnej podstawy. Przywracanie równowagi na rynku pracy oraz bilansowanie strumieni dochodów pieniężnych ze strumieniem rzeczowym realizowane jest przez funkcję redystrybucyjną. Rola informacyjna oznacza dla pracowników i pracodawców bodziec procesów dostosowawczych, w zakresie zwiększania lub zmniejszania podaży i popytu na pracę. Płaca spełnia także funkcję motywacyjną. Jest instrumentem kształtowania 22 Por. M. Socha, Rynek pracy w gospodarce rynkowej, Nowe Życie Gospodarcze 2001, nr 18, s Sulima, Uwarunkowania popytu i podaży na rynku pracy, Optimum - Studia ekonomiczne nr 1 (17) 2003, Uniwersytet Białostocki, Białystok, s Por R. Horodeński, Podaż pracy jako kategoria ekonomiczna i społeczna, [w:] (red.) R. Horodeński, Gospodarka zasobami pracy, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Ekonomicznej, Białystok 1998, s Podstawy ekonomii, (red.) R. Milewski, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2000, s A. Pocztowski, Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategie procesy, metody, PWE, Warszawa 2003, s L. Kozioł., Płaca jako instrument pracy, [w:] Rynek pracy w okresie transformacji systemu gospodarczego, op.cit., s

16 postaw i zachowań pracowników zgodnych z oczekiwaniami zatrudniającej organizacji. Siła oddziaływania płacy, jako czynnika warunkującego angażowanie się w sprawy firmy i efektywnego wykonywania zakresu obowiązków, zależy od wysokości oraz sposobu powiązania płacy z osiąganymi przez pracownika wynikami 28. Niewątpliwie, dążenie pracownika do podniesienia jakości życia wymaga coraz wyższego poziomu jego dochodów, co wpływa motywująco na podnoszenie kwalifikacji, podejmowanie prac bardziej odpowiedzialnych, skomplikowanych, a nawet zmianę zawodu, miejsca pracy i/lub zamieszkania. Wzmacnianie funkcji motywacyjnej płacy bezsprzecznie wpływa na wzrost wydajności pracy 29. Funkcja motywacyjna płacy pozostaje w bliskiej relacji z jej aspektem dochodowym. Ta ostatnia powinna odnosić się nie tylko do kontekstu danego przedsiębiorstwa, lecz także do otoczenia zewnętrznego, w tym przede wszystkim do ogólnego poziomu cen w kraju (kształtowanie realnego poziomu płac) 30. Płace, stanowiące dochody pracobiorców, są jednocześnie ważnym składnikiem kosztów dla pracodawców, oddziałując na poziom konkurencyjności firmy na rynku 31. Pomiędzy funkcjami dochodową i kosztową, istnieje ewidentna sprzeczność: pracodawcy dążą do minimalizowania kosztów, pracownicy zaś maksymalizowania dochodów. Sposobem niwelowania tego konfliktu interesów może być uzależnienie poziomu płac od wydajności pracy. Oznacza to, że każdy wzrost płac powinien być poprzedzony wzrostem wydajności. W przeciwnym wypadku wzrost płac może spowodować zwiększenie kosztu jednostkowego produkcji, wpływając na podwyżkę cen produktów finalnych lub obniżenie zysków przedsiębiorstw. Podkreślenia wymaga fakt, iż pracodawcy decydując o rozmiarach zatrudnienia biorą pod uwagę ogólne koszty pracy, czyli ogół wydatków podmiotu zatrudniającego, związanych z wykorzystaniem czynnika ludzkiego w procesach gospodarczych 32. Zatem, dla pracodawców, koszty pracy obejmują także pozapłacowe składniki, w tym: ubezpieczenia społeczne, świadczenia zdrowotne, rekreacyjne, koszty szkoleń, dodatkowe ubezpieczenia itd., ponadto koszty stosowania się pracodawcy do regulacji rynku pracy. Wyższy stopień regulacji rynku pracy, powodujący wzrost kosztów pracy i zmniejszenie zatrudnienia pracowników najemnych, może skutkować wzrostem liczby pracujących na własny rachunek 33. Oddziaływanie płac na rynek pracy jest, w praktyce, ograniczone przez działania różnych podmiotów, w tym: państwa, związków zawodowych pracowników i pracodawców. Podmioty te uczestniczą w regulowaniu zasad 28 L. Kozioł, Motywacja w pracy. Determinanty ekonomiczno-organizacyjne, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa-Kraków 2002, s L. Kozioł., Płaca jako instrument pracy, [w:] Rynek pracy w okresie transformacji systemu gospodarczego, op.cit., s Zarządzanie zasobami ludzkimi, op.cit., s I. Lichniak., Płace i koszty pracy a zatrudnienie i bezrobocie, Wyd. AGH Warszawa 2002, s L. Kozioł, Motywacja pracy, op.cit., s Rynek pracy wobec integracji z Unią Europejską, (red.) St. Borkowska, IP i SS, Warszawa 2002, s

17 wynagradzania i zatrudniania, wpływając tym samym na popyt na pracę i podaż pracy 34. Oznacza to, że kształtowanie się płac jest w znacznym stopniu uzależnione od, znajdującego się poza rynkiem pracy, układu czynników społecznoekonomicznych 35. Nie oznacza to jednak Jak twierdzi E. Kryńska, że płaca przestaje pełnić funkcję ekonomiczną ceny pracy, a częściowa utrata przez płacę atrybutu wyceny czynnika pracy nie jest specyfiką wyłącznie współczesnego rynku pracy. Podobnie, na rynkach dóbr i usług, ceny coraz częściej tracą swój pierwotny charakter, lecz mimo to nadal są traktowane jako najistotniejszy składnik mechanizmu rynkowego. Niezależnie od zróżnicowanych poglądów faktem jest, że jeśli funkcjonuje rynek pracy, to musi występować na nim wycena czynnika pracy w postaci płacy Zasoby i strumienie na rynku pracy Rynek pracy jest obszarem dynamicznych zmian zachodzących pomiędzy jego uczestnikami. Proces dokonujących się ruchów związany jest z powstawaniem nowych miejsc pracy, zwalnianiem pracowników i przyjmowaniem do pracy. Stąd rodzi się konieczność postrzegania zjawisk zachodzących na rynku pracy nie tylko od strony zasobów (zatrudnienia, bezrobocia w danym momencie), ale także w kontekście przepływów zachodzących pomiędzy nimi. Ilustrację tych zjawisk i procesów stanowi schemat 1. Schemat 1. Zasoby i strumienie na rynku pracy Zasoby: Z zatrudnienie; B bezrobocie; NSr osoby nie należące do siły roboczej. Strumienie: 1 napływ do bezrobocia z zatrudnienia; 2 odpływ z bezrobocia do zatrudnienia; 3 odpływ z bezrobocia do grupy znajdującej się poza siłą roboczą; 4 napływ do bezrobocia spoza siły roboczej; 5 odpływ z zatrudnienia poza siłę roboczą; 6 napływ do zatrudnienia spoza siły roboczej. Źródło: Opracowanie własne. 34 J. Unolt., Ekonomiczne problemy rynku pracy, op.cit., s E. Kryńska, Segmentacja rynku pracy, op.cit., s Tamże, s

18 Zmiany zachodzące na rynku pracy ukazują kierunki przemieszczania ludności w wieku produkcyjnym, w ramach trzech zasobów: zatrudnienia (Z), bezrobocia (B), osób nie należących do zasobów siły roboczej (NSr). Z punktu widzenia równowagi rynku pracy szczególnie istotne są strumienie napływu do bezrobocia, mieszczące się w strumieniach 1 i 4 oraz odpływu z bezrobocia co przedstawiają strumienie 2 i 3. Strumień napływu z zatrudnienia do bezrobocia, oznaczony jako 1, można podzielić na trzy części, są wśród nich zarówno osoby zwolnione z pracy w trybie indywidualnym oraz w ramach zwolnień grupowych, a także odchodzące z pracy dobrowolnie. Kolejny strumień napływu, oznaczony jako 4, tworzą osoby spoza zasobu siły roboczej, są wśród nich przede wszystkim absolwenci szkół. Strumień odpływu z zasobu bezrobocia tworzą, osoby otrzymujące pracę (2) oraz osoby, które osiągają wiek emerytalny (5), bądź też ich decyzja o bierności zawodowej jest wynikiem zniechęcenia związanego z bezskutecznym poszukiwaniem zatrudnienia (3), na przykład kobiety które po urodzeniu dziecka/dzieci pozostają w domu. Zatem, bieżący stan zasobów na rynku pracy jest efektem napływów i odpływów z danego zasobu, po uwzględnieniu wielkości początkowych. W warunkach gdy strumienie napływu przewyższają strumienie odpływu, zasoby zwiększają się. W sumie, zachodzące zmiany na rynku pracy pozwalają na dokonywanie analizy płynności bezrobocia, uwzględniającego w pozycji napływu do bezrobocia nowozarejestrowanych, a w pozycji odpływu z bezrobocia - wyrejestrowanych. Współczesny rynek pracy jest rynkiem pracodawcy. Oznacza to, że mają oni możliwość zatrudnienia pracowników w takiej skali, czasie, strukturze kwalifikacyjnej i wiekowej, jaka jest optymalna z punktu widzenia interesów przedsiębiorstwa. Ma to zasadnicze znaczenie dla pracodawców, a jednocześnie wpływa na obecnych i potencjalnych pracobiorców, wyznaczając kierunki kształcenia i podnoszenia kwalifikacji Segmentacja rynku pracy jako przejaw jego instytucjonalizacji Jedną z charakterystycznych cech współczesnych rynków pracy jest wzrost znaczenia czynników pozaekonomicznych, zwłaszcza uregulowań prawnych, administracyjnych i organizacyjnych w jego funkcjonowaniu. W konsekwencji rynek pracy oparty na klasycznych zasadach takich jak: rynek pracy jest przejrzysty, ponieważ pracodawcy i pracobiorcy posiadają pełną informację o płacach i możliwościach zatrudnienia, pracodawcy i pracobiorcy są racjonalni tzn. pracodawcy dążą do maksymalizacji zysku, a pracobiorcy maksymalizacji satysfakcji z osiąganych płac, 18

19 każdy pracodawca i pracobiorca reprezentuje tak małą część ogólnego popytu i podaży siły roboczej, że ich indywidualne decyzje nie mają wpływu na płace, nie występują żadne ograniczenia mobilności czynników produkcji pracownicy i pracodawcy podejmując decyzje płacowe lub zatrudnieniowe działają indywidualnie bez porozumienia z innymi pracodawcami lub pracobiorcami, praca na poszczególnych rynkach jest jednorodna i zamienna 37, nie odzwierciedla realiów współczesnych rynków pracy. Zmiany zachodzące na rynkach pracy doprowadziły do sformułowania następujących zastrzeżeń wobec zasad klasycznej koncepcji: transakcje na rynku pracy nie przebiegają w warunkach pełnej swobody wyboru oferujących siłę roboczą relacje łączące pracodawcę i pracobiorcę nie są oparte na równych pozycjach cena za świadczenie pracy nie pełni funkcji oczyszczania rynku. Po uwzględnieniu powyższych przemian, współcześnie formułowane teorie wskazują na zróżnicowane przyczyny nierównowagi oraz zasady funkcjonowania rynku pracy. Generalnie teorie te podzielić można na trzy grupy. Pierwsza z nich zwraca szczególną uwagę na znaczenie czynnika czasu w procesach dostosowawczych zachodzących na rynkach pracy. Nierównowaga jest spowodowana długą trwałością i opóźnieniami czasowymi wynikającymi z poszukiwań ofert pracy oraz zmian kwalifikacji siły roboczej. Do nurtu tego zalicza się m. in. teorię kapitału ludzkiego, naturalnej stopy bezrobocia oraz teorii poszukiwań. Druga grupa teorii zakłada, że nadwyżka podaży nad popytem na pracę wynika z niskiej elastyczności płac. Teorie płacy efektywnej, insiders-outsiders, kontraktu poddają analizie rynek pracy z punktu widzenia małej giętkości płac zwłaszcza w dół. Ostatni zespół teorii zwraca uwagę na oddziaływanie czynników strukturalnych i instytucjonalnych na funkcjonowanie oraz możliwości osiągnięcia równowagi rynku pracy. Koncepcje te znajdują odzwierciedlenie w teoriach segmentacji rynku pracy. Należy podkreślić jednocześnie, że czynniki instytucjonalne należy rozumieć dość szeroko, obejmują one bowiem wszelkie uregulowania prawne dotyczące sposobów funkcjonowania rynku oraz wszelkie instytucje z nim związane. E. Kryńska definiuje je jako porządek rynku pracy ukształtowanym poprzez splot okoliczności społecznych i gospodarczych, uwarunkowanych politycznie i historycznie E. Kwiatkowski, Neoklasyczne teorie zatrudnienia. Tradycja i współczesność. PWN, Warszawa 1988, s E. Kryńska, Segmentacja rynku pracy op.cit, s

20 Ramy porządku prawnego rynku pracy określa się z jednej strony przez zagwarantowanie prawa jednostki - w tym przypadku prawodawcy i pracobiorcy do swobody miejsca pracy i sposobu inwestowania w siebie, wyboru zawodu z drugiej zaś strony szczegółowe rozwiązania bezpośrednie zabezpieczające interesy uczestników rynku pracy, zwłaszcza pracobiorców. Rozwiązania te z założenia mają na celu zabezpieczenie słabszej pozycji pracobiorców. Koncepcje segmentacyjne rynku pracy powstały w reakcji na niską efektywność programów w zakresie polityki zatrudnienia, skierowanych do grup dyskryminowanych, takich jak osoby o niższym poziomie wykształcenia, kobiety czy mniejszości etniczne. Podziały rynku pracy w ujęciu teoretycznym traktuje się jako kontynuację ekonomii instytucjonalnej. Instytucjonaliści odrzucili neoklasyczne założenie uznające, że maksymalizacja zysku stanowi jedyne kryterium postępowania podmiotów gospodarczych, przyjmując natomiast, że motywacja człowieka uruchomiana jest przez osiągnięcie satysfakcji z pracy. Oznacza to, że ludzkie decyzje nie są w pełni racjonalne. Przedstawiciele ekonomii instytucjonalnej sformowali tezę o istnieniu wewnętrznych rynków pracy, na których alokacja odbywa się poprzez określone instytucje, a nie przez mechanizm rynkowy. Termin instytucja opisuje panujące i w znacznej mierze ujednolicone zwyczaje społeczne. Instytucje gospodarcze wywierają zaś bardzo istotny wpływ na położenie grupy społecznej. Podstawowym dorobkiem teorii segmentacyjnych są koncepcje dualnego rynku pracy, który stanowi pochodną dualizacji gospodarki. Dwoista struktura gospodarki zakłada jej podział na sektory: zasadniczy (pierwszorzędny) i brzegowy (drugorzędny). W ramach sektora zasadniczego istnieje monopolistyczny lub oligopolistyczny stabilny obszar ze standardowa produkcją masową. Jest on uzupełniany przez sektor peryferyjny, składający się w przeważającej mierze z przedsiębiorstw sektora małych i średnich firm (sektor MSP). Przedsiębiorstwa sektora peryferyjnego działają w ramach mechanizmu rynkowego i ich kondycja ekonomiczna uzależniona jest od stanu bieżącej koniunktury gospodarczej. Przedsiębiorstwa sektora zasadniczego są natomiast podmiotami o nowoczesnej strukturze, wysokiej kulturze zarządzania, długoletniej perspektywie aktywności gospodarczej oraz stosującymi nowoczesne technologie w procesie produkcji. Na pierwotnym rynku pracy, przypisanym zasadniczemu sektorowi gospodarki, warunki finansowe i pozafinansowe zatrudnienia są korzystne, możliwości awansu zawodowego są duże a zatrudnienie wykazuje stabilność. Stabilne zatrudnienie sprzyja negocjowaniu wysokich wynagrodzeń. Pracownicy w sektorze pierwotnym identyfikują się z jego instytucjami: przedsiębiorstwem, związkami zawodowymi i samym zawodem. Utożsamianie się pracowników z rynkiem pierwotnym związane jest z jednej strony z wysokimi zarobkami, jak i poniesionymi nakładami za zdobycie kwalifikacji zawodowych. W konsekwencji posady te zapewniają społeczny prestiż. Z drugiej strony pracodawcy zainteresowani są stabilnością 20

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

Rynek pracy i bezrobocie

Rynek pracy i bezrobocie Rynek pracy i bezrobocie Podstawowe definicje na rynku pracy: Ludność w wieku produkcyjnym w zależności od definicji przyjmowanej przez urząd statystyczny ludność w wieku 15 lat i więcej lub ludność w

Bardziej szczegółowo

Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i politycznym.

Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i politycznym. BEZROBOCIE rodzaje, skutki i przeciwdziałanie 1 2 3 Bezrobocie problemem XXI wieku Na początku XXI wieku bezrobocie stało się w Polsce i w Europie najpoważniejszym problemem społecznym, gospodarczym i

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY SPIS TREŚCI Wstęp 9 Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY Rozdział 1. Praca, rynek pracy i bezrobocie w perspektywie psychospołecznej... 15 Wprowadzenie 15 1.1. Praca

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Proces zarządzania zasobami ludzkimi

Proces zarządzania zasobami ludzkimi Marek Angowski Proces zarządzania zasobami ludzkimi Część 1 Etapy procesy zarządzania zasobami ludzkimi Planowanie zasobów ludzkich Rekrutacja Selekcja i dobór kandydatów Szkolenia i doskonalenie zawodowe

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania czasu pracy w Polsce. Marek Bednarski

Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania czasu pracy w Polsce. Marek Bednarski Ekonomiczne i społeczne uwarunkowania czasu pracy w Polsce Marek Bednarski Fordowski model gospodarki Dominują duże przedsiębiorstwa o oligopolistycznej pozycji rynkowej, z silnymi związkami zawodowymi,

Bardziej szczegółowo

Rynek pracy RYNEK PRACY RYNEK PRACY RYNEK PRACY. Czynniki wpływające na podaż pracy. Czynniki wpływające na popyt na pracę

Rynek pracy RYNEK PRACY RYNEK PRACY RYNEK PRACY. Czynniki wpływające na podaż pracy. Czynniki wpływające na popyt na pracę RYNEK PRACY Rynek pracy podobny do rynku dóbr i usług; elementem wymiany jest praca ludzka; bezpośrednie powiązanie pracy z człowiekiem powoduje, że rynek ten nie może być pozostawiony sam sobie; popyt

Bardziej szczegółowo

MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY

MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY Wykład: MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY Wielka depresja w USA, 1929-1933 Stopa bezrobocia w USA w 1933 r. 25,2% Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników dotyczące

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Podstawy ekonomii Wykład IV-V-VI Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Bezrobocie Bezrobocie zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O RYNKU PRACY

INFORMACJE O RYNKU PRACY INFORMACJE O RYNKU PRACY Podstawowe pojęcia w zakresie rynku pracy: RYNEK PRACY to całokształt zagadnień związanych z kształtowaniem podaży i popytu pracy, obejmujące m.in. warunki na jakich dokonuje się

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

Młode kobiety i matki na rynku pracy

Młode kobiety i matki na rynku pracy OTTO POLSKA Młode kobiety i matki na rynku pracy Raport z badania OTTO Polska 2013-03-01 OTTO Polska przy wsparciu merytorycznym stowarzyszenia Aktywność Kobiet na Dolnym Śląsku przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

2009, str.137. 1.Prawo pracy w pytaniach i odpowiedziach. M. Gersdorf, K. Rączka, LexisNexis Polska Sp.zo.o. Warszawa

2009, str.137. 1.Prawo pracy w pytaniach i odpowiedziach. M. Gersdorf, K. Rączka, LexisNexis Polska Sp.zo.o. Warszawa Podpisuję umowę. Moment podjęcia pracy jest nie tylko zakończeniem trudnej ścieżki aplikacyjnej ale także ważnym wydarzeniem w życiu każdej osoby starającej się o posadę. Zanim wejdziemy w nowe środowisko

Bardziej szczegółowo

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM

RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM RYNEK PRACY/ADAPTACYJNOŚĆ ZASOBÓW PRACY W WOJEWÓDZTWIE DOLNOŚLĄSKIM Urząd Statystyczny we Wrocławiu 50-950 Wrocław, ul. Oławska 31, tel. 71 371 63 00, fax 71 371 63 60 PLAN PREZENTACJI Wprowadzenie Województwo

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

ELASTYCZNE FORMY ZATRUDNIENIA

ELASTYCZNE FORMY ZATRUDNIENIA Autor: Tomasz Zawiszewski ELASTYCZNE FORMY ZATRUDNIENIA Przygotowując niniejszą publikację zapytałem kilkanaście osób z czym kojarzy im się pojęcie elastycznych form zatrudnienia? Najczęstsze odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Maciej Frączek Podział skutków bezrobocia Skutki bezrobocia mogą być rozpatrywane w rozmaitych wymiarach, np.: negatywne vs pozytywne; ekonomiczne vs społeczne (psychologiczne,

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

dr Anna Jawor-Joniewicz Barbara Sajkiewicz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

dr Anna Jawor-Joniewicz Barbara Sajkiewicz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dr Anna Jawor-Joniewicz Barbara Sajkiewicz Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Projekt Kształtowanie zaangażowania pracowników w kontekście zarządzania różnorodnością Cel: analiza metod i narzędzi kształtowania

Bardziej szczegółowo

Prof. UG dr hab. Halina Czubasiewicz

Prof. UG dr hab. Halina Czubasiewicz Prof. UG dr hab. Halina Czubasiewicz Cele wynagrodzeń możliwe do uzyskania Czynniki motywowania poprzez płace, związane ze środowiskiem płac Czynniki motywowania związane z budową systemu płac Czynniki

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Alicja Matura: Procedury naboru pracowników 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE. Alicja Matura. www.e-bookowo.pl

Alicja Matura: Procedury naboru pracowników 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE. Alicja Matura. www.e-bookowo.pl 1 PROCEDURY NABORU PRACOWNIKÓW W PRZEDSIĘBIORSTWIE Alicja Matura 2 Alicja Matura Procedury naboru pracowników w przedsiębiorstwie Copyright by e-bookowo & Alicja Matura 2008 ISBN 978-83-61184-15-7 Internetowe

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie. Makroekonomiczny rynek pracy. Izabela Krzysiak

WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie. Makroekonomiczny rynek pracy. Izabela Krzysiak WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie Makroekonomiczny rynek pracy Izabela Krzysiak Makroekonomiczny rynek pracy 1. Istota i elementy rynku pracy; popytowa i podażowa strona

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Od czego zależy czy będę bezrobotnym

Od czego zależy czy będę bezrobotnym Od czego zależy czy będę bezrobotnym Bezrobocie jest to zjawisko ekonomiczne występujące w gospodarce każdego kraju. Oznacza ono sytuację, w której zapotrzebowanie (popyt) na pracę jest mniejsze od liczby

Bardziej szczegółowo

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna

Struktura PO KL. X Pomoc techniczna Możliwości wsparcia wolontariatu w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet VI i VII PO KL Struktura PO KL Priorytety centralne I Zatrudnienie i integracja społeczna II Rozwój zasobów ludzkich

Bardziej szczegółowo

Proponowane tematy prac dyplomowych

Proponowane tematy prac dyplomowych KATEDRA ANALIZY SYSTEMOWEJ I FINANSÓW 1. Podatki i opłaty lokalne jako źródło dochodów własnych gminy 2. Analiza dochodów budżetowych jednostek samorządów terytorialnych na przykładzie gminy... w latach...

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2)

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2) prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz Katedra Ubezpieczenia Społecznego POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2) Polityka zatrudnienia (akcent - tworzenie miejsc pracy) Polityki rynków pracy (akcent - dostosowanie

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE stan na koniec październiku 2014r. (na podstawie miesięcznej sprawozdawczości statystycznej z Powiatowych Urzędów Pracy) Nadal spada

Bardziej szczegółowo

Modele płac motywacyjnych

Modele płac motywacyjnych Modele płac motywacyjnych Podejście klasyczne zakłada, że praca jest takim samym czynnikiem produkcji jak inne, np. kapitał Ale tylko pracownicy mogą wybierać, czy wkładać w pracę mniejszy czy większy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ

PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ PLANOWANE KIERUNKI DZIAŁAŃ POWIATOWEGO URZĘDU PRACY W WAŁCZU W ZAKRESIE PRZECIWDZIAŁANIA BEZROBOCIU NA LATA 2000-2010 1 Przy wyznaczaniu zadań i kierunków działania powiatu w zakresie zatrudnienia i zwalczania

Bardziej szczegółowo

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE

AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE AKTUALNA SYTUACJA NA RYNKU PRACY MAŁOPOLSKI INFORMACJE SPRAWOZDAWCZE stan na koniec styczeń 2012 r. (na podstawie miesięcznej sprawozdawczości statystycznej z Powiatowych Urzędów Pracy) W styczniu bezrobocie

Bardziej szczegółowo

Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics

Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Z-ZIPN1-006 Mikroekonomia Microeconomics Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 A. USYTUOWANIE MODUŁU W SYSTEMIE

Bardziej szczegółowo

R e f l e k s y j n i e

R e f l e k s y j n i e Andrzej Marjański 1 GOSPODAROWANIE ZASOBAMI LUDZKIMI PLANOWANIE ZASOBÓW LUDZKICH W ORGANIZACJI Andrzej Marjański Andrzej Marjański 2 R e f l e k s y j n i e "Jest tylko jeden szef. Klient. On może zwolnić

Bardziej szczegółowo

NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski

NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski NIEZATRUDNIALNI? Bartłomiej Piotrowski BARIERY Bariery na rynku pracy ograniczające szanse podjęcia zatrudnienia Bariery personalne Bariery związane z rynkiem pracy (podaż miejsc pracy) Bariery związane

Bardziej szczegółowo

Kierunki zmian w systemach wynagradzania w Polsce dr Kazimierz Sedlak

Kierunki zmian w systemach wynagradzania w Polsce dr Kazimierz Sedlak Kierunki zmian w systemach wynagradzania w Polsce dr Kazimierz Sedlak Kraków 06-07 czerwca 2006 Plan prezentacji 1. Polskie systemy wynagradzania dystans dzielący nas od świata zachodniego. 2. Kierunki

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE ELŻBIETA redakcja naukowa KRYŃSKA Warszawa 2007 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE 13 Tomasz Duraj Rozdział I PRAWNA PERSPEKTYWA PRACY NA WŁASNY RACHUNEK 19 1.

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim. Informacja miesięczna MARZEC 2015 r.

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim. Informacja miesięczna MARZEC 2015 r. Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Marzec 2015 Data wydania Informacja miesięczna MARZEC 2015 r. Tczew, marzec 2015 Marzec 2015 Str. 2 Uwagi metodyczne Podstawę prawną

Bardziej szczegółowo

Konspekt 5. Analiza kosztów.

Konspekt 5. Analiza kosztów. KRAJOWA SZKOŁA ADMINISTRJI PUBLICZNEJ Ryszard Rapacki EKONOMIA MENEDŻERSKA Konspekt 5. Analiza kosztów. A. Cele zajęć. 1. Wyjaśnienie istoty i rodzajów kosztów produkcji oraz związanych z nimi kategorii.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

Płońsk i Pułtusk w korelacji

Płońsk i Pułtusk w korelacji Płońsk i Pułtusk w korelacji Wprowadzenie Główna cechą rejonu testowania (Płoński i Pułtusk) ich charakter roliczo przemysłowy. Tereny rolnicze to znaczna część obszarów powiatów (ta obserwacja osób badanych

Bardziej szczegółowo

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9

Spis treści. Wstęp... 9 Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I. Projektowanie polityki płacowej... 11 1. Zmiany w systemach wynagrodzeń... 11 1.1. Wyzwania stojące wobec dzisiejszych systemów wynagradzania... 12 1.2. Krótka geneza

Bardziej szczegółowo

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Dagmara Walada Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Plan prezentacji 1. Pojęcie bezrobocia 2. Stopa Bezrobocia i bezrobotni 3. Przyczyny bezrobocia 4. Bezrobocie w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące wynik finansowy

Czynniki kształtujące wynik finansowy Izabela Krzysiak Zarządzanie semestr III WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie Czynniki kształtujące wynik finansowy Czynniki kształtujące wynik finansowy Podejmując próbę

Bardziej szczegółowo

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Wrzesień 2015 Informacja miesięczna WRZESIEŃ 2015 r. Tczew, wrzesień 2015 Wrzesień 2015 Uwagi metodyczne Str. 2 Podstawę prawną do sporządzenia

Bardziej szczegółowo

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów Wykład 1 Klasyfikacja kosztów dr Robert Piechota Pojęcie kosztów Wyrażone w pieniądzu celowe zużycie środków trwałych, materiałów, paliwa, energii, usług, czasu pracy pracowników oraz niektóre wydatki

Bardziej szczegółowo

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179 Ceny Definicja ceny cena ilość pieniądza, którą płaci się za dobra i usługi w stosunkach towarowo-pieniężnych, których przedmiotem jest zmiana właściciela lub dysponenta będąca wyrazem wartości i zależna

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1073 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 2 lipca 2015 r. w sprawie udzielania pomocy de minimis oraz

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Urząd Pracy we Wschowie. Analiza rynku pracy w gminie Szlichtyngowa w latach 2013-2014 oraz w okresie styczeń marzec 2015.

Powiatowy Urząd Pracy we Wschowie. Analiza rynku pracy w gminie Szlichtyngowa w latach 2013-2014 oraz w okresie styczeń marzec 2015. Powiatowy Urząd Pracy we Wschowie Analiza rynku pracy w gminie Szlichtyngowa w latach 2013-2014 oraz w okresie styczeń marzec 2015. Czerwiec 2015 WSTĘP Powiatowy Urząd Pracy we Wschowie, działa w oparciu

Bardziej szczegółowo

M.Wanda Kopertyńska Akademia Ekonomiczna Wrocław Instytut Organizacji i Zarządzania. Jak praktycy budują systemy wynagrodzeń?

M.Wanda Kopertyńska Akademia Ekonomiczna Wrocław Instytut Organizacji i Zarządzania. Jak praktycy budują systemy wynagrodzeń? Jak praktycy budują systemy wynagrodzeń? Płaca niewątpliwie długo jeszcze stanowić będzie podstawową siłę motywacyjną, dlatego umiejętne jej wykorzystanie w stymulowaniu efektów, postaw i zachowań pracowników

Bardziej szczegółowo

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 DO REGULAMINU TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH W ramach Zarządzania, Towarzystwo oferuje następujące Modelowe Strategie Inwestycyjne: 1. Strategia Obligacji: Cel inwestycyjny: celem

Bardziej szczegółowo

Pieniądz. Polityka monetarna

Pieniądz. Polityka monetarna Pieniądz. Polityka monetarna Definicja Pieniądz można więc najogólniej zdefiniować jako powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy. Istota pieniądza przejawia się w jego funkcjach: środka wymiany

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Mikroekonomia Rok akademicki: 2013/2014 Kod: GIP-1-103-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia

Bardziej szczegółowo

Czas na pracę praca na czas prezentacja wyników badań bezrobotnych i pracodawców. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

Czas na pracę praca na czas prezentacja wyników badań bezrobotnych i pracodawców. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Czas na pracę praca na czas prezentacja wyników badań bezrobotnych i pracodawców Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Cechy charakterystyczne podkarpackiego rynku pracy Od strony podażowej

Bardziej szczegółowo

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki

Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport. Logistyka I stopień Ogólnoakademicki KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOGN1-1080 Ekonomika transportu Economics of transport A. USYTUOWANIE

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

10 LAT PRACY TYMCZASOWEJ W POLSCE 29 września 2014 r.

10 LAT PRACY TYMCZASOWEJ W POLSCE 29 września 2014 r. 10 LAT PRACY TYMCZASOWEJ W POLSCE 29 września 2014 r. Organizatorzy Partner merytoryczny Patroni Rozwój polskiego rynku pracy tymczasowej Liczba agencji wzrosła do poziomu blisko 5 tys. podmiotów (pod

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE. Darmowy fragment www.bezkartek.pl

ZARZĄDZANIE. Darmowy fragment www.bezkartek.pl ZARZĄDZANIE PRACĄ WWW.placet.com.pl Autorzy: Barcewicz Mirosław rozdz. 4, rozdz. 6 Budka Jan pkt. 8.4.1, 8.4.2, pkt. 12.4, 12.5 Czyrek Eugeniusz pkt. 13.4 Hasińska Zofia pkt. 8.3 Janiak Iwona rozdz. 11

Bardziej szczegółowo

Oczekiwania rynku pracy wobec absolwentki szkoły wyższej technicznej. Joanna Żyra Politechnika Krakowska

Oczekiwania rynku pracy wobec absolwentki szkoły wyższej technicznej. Joanna Żyra Politechnika Krakowska Oczekiwania rynku pracy wobec absolwentki szkoły wyższej technicznej Joanna Żyra Politechnika Krakowska Trendy obserwowane w gospodarce: Społeczeństwo wiedzy: rosnące znaczenie kapitału ludzkiego Zmienny

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ZIP-3-803-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Zarządzania Kierunek: Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia III stopnia Forma i tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

KRK w kontekście potrzeb pracodawców. Krzysztof Chełpiński, członek Zarządu Krajowej Izby Gospodarczej Elektroniki i Telekomunikacji

KRK w kontekście potrzeb pracodawców. Krzysztof Chełpiński, członek Zarządu Krajowej Izby Gospodarczej Elektroniki i Telekomunikacji KRK w kontekście potrzeb pracodawców Krzysztof Chełpiński, członek Zarządu Krajowej Izby Gospodarczej Elektroniki i Telekomunikacji Gospodarka Oparta na Wiedzy Inwestycje w badania i rozwój. Wzrost zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie potencjałem społecznym. Monika Szuba, Julia Motur

Zarządzanie potencjałem społecznym. Monika Szuba, Julia Motur Zarządzanie potencjałem społecznym Czym jest zarządzanie potencjałem społecznym? Jest to proces skoordynowanych działań nastawionych na ukształtowanie sieci współpracowników sprawnie realizujących misję

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku Ekonomia II stopień PYTANIA NA OBRONĘ

Bardziej szczegółowo

Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy:

Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy: Łukasz Pokrywka 23.05.2011 Teorie migracji Ekonomiczno społeczne skutki migracji Otwarcie niemieckiego rynku pracy: o Emigracja Polaków po przystąpieniu do UE o Sytuacja społeczno-gospodarcza Niemiec o

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo