Dlaczego dyskryminujemy osoby starsze?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Dlaczego dyskryminujemy osoby starsze?"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2008;5(4): artykuł redakcyjny editorial article Dlaczego dyskryminujemy osoby starsze? Why do we discriminate older people? Ewa Sygit Katedra i Zakład Psychologii Klinicznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Collegium Medicum Słowa kluczowe: ageism (pol. ageizm), starość, uprzedzenia, stereotypy Key words: ageism, senility, prejudices, stereotypes Streszczenie Ludzie starzy ze względu na swój wiek padają ofiarą ageizmu, czyli uprzedzeń, dyskryminacji i stereotypów. Niniejszy artykuł ma za zadanie wyjaśnić mechanizmy generujące to zjawisko. W społeczeństwie, w którym triumfy święcą kuracje odmładzające, grupa ludzi starszych spychana jest na margines. Wraz z rozwojem technologii, zakłóceniu ulegają relacje międzyludzkie. Zmienia się struktura rodziny a wraz z nią rola seniorów. Kult młodości w XXI wieku karze patrzeć na osoby starsze z perspektywy problemu. Pogorszenie się biologicznych parametrów organizmu starzejącego się człowieka rzutuje na jej negatywny obraz jako osoby nieprzydatnej, bezwartościowej. Taki stereotypowy obraz człowieka starszego podtrzymywany jest przez lęk. Ludzie na tyle boją się niedołężności i śmierci, że chcą wierzyć, że ich to ominie. Ludzka naiwność w konfrontacji z rzeczywistością powoduje odsuwanie się od osób starszych bądź ich złe traktowanie. Summary Older people are the victims of ageism: with its prejudices, discrimination and stereotypes. The article explains the mechanisms which generates this social phenomena. In society where rejuvenating treatments achieve successes, group of older people remains in the background. With the expansion of technology, relationships between people have been breaking up. The structure of family has been changing and the role of elders also. The cult of youth in 21st century obliges us to look at the older people as they were a problem. Deterioration of biological parameters of their organisms have an influence on negative image of elders as useless, worthless people. This stereotypical image is sustained by anxiety. People are so afraid of disabilities and death that they truly want to believe it will not happen to them. Human naivety in confrontation to reality causes pushing away these people or maltreating them. PGP 106 Adres do korespondencji: mgr Ewa Sygit Katedra i Zakład Psychologii Klinicznej, Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Collegium Medicum, ul. Techników 3, Bydgoszcz tel wew Copyright 2008 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 154 Człowiek XXI wieku przemierza świat wzdłuż i wszerz, odbywa podróże kosmiczne i jest odkrywcą coraz to nowych planet. Jednak jak wiele zagadek jest nadal nierozwikłanych i miejsc niezdobytych, tak ekspansja człowieka za pomocą nowoczesnych technologii odbywa się kosztem relacji międzyludzkich. W dobie internetu, telefonii bezprzewodowej otwarcie się na drugiego człowieka zastępowane jest przez wirtualną miłość i śledzenie życia innych oczami kamer. Regułą zaś jest to, że osoby, które nie są w stanie podołać tempu nowoczesności są wykluczane i w efekcie dyskryminowane. Czy tak jest również w przypadku osób starszych? Jakie mechanizmy decydują o tym, że osoby starsze postrzegane są jako mniej wartościowe i mniej godne uwagi? Niniejszy artykuł chciałabym poświęcić zagadnieniu dyskryminacji (ang. ageism, pol. ageizm) ze względu na wiek, skupiając się na grupie osób po 65. roku życia. Według literatury, ageism jako termin określa uprzedzenia, dyskryminację i stereotypy w stosunku do innych osób. Kryterium takich zachowań jest wiek osób poddawanych dyskryminacji i uprzedzeniom. Jest on wyznacznikiem statusu społecznego jednostki, który zmienia się wraz z osiąganiem kolejnych stadiów rozwoju. Przez większość badaczy termin ageizm odnoszony jest do osób starszych [1]. Odwołuje się on m.in. do następujących zjawisk: dystansowanie się od osób starszych, upowszechnianie przekonań o posiadaniu przez nich negatywnych cech czy działania mające na celu izolację od środowiska społecznego [2]. Aby rozwikłać zagadkę dyskryminacji seniorów, należy odpowiedzieć na pytanie: Jakie znaczenie ma wiek w określaniu pozycji społecznej? Powiedzenia: Masz tyle lat, na ile się czujesz, Młody duchem, stary ciałem uzasadniają naukowy rozdział na wiek metrykalny (inaczej kalendarzowy) i wiek biologiczny (wyznaczany poziomem zużycia organizmu). Istnieje dodatkowo rozdział na wiek społeczny, który wyznaczany jest przez role jakie jednostka pełni w strukturze społeczeństwa oraz na wiek czynnościowy odwołujący się do stanu sprawności intelektualnej i motorycznej [3]. W odniesieniu do okresu starości podziały te zastępowane są odmienną klasyfikacją, a mianowicie: wiekiem starzenia się (wczesną starością) między 60. a 74. rokiem życia, wiekiem starczym (późną starością) między 75. a 89. rokiem życia i długowiecznością po 90. roku życia [4]. Z punktu widzenia biologicznego istnieje kilka charakterystycznych cech okresu starzenia się czyli okresu po 65. roku życia: stopniowe zmiany degeneracyjne organizmu, wzrost zapadalności na wiele chorób, wzrost śmiertelności czy spadek zdolności adaptacyjnych organizmu [5]. W efekcie zmniejszenie sprawności fizycznej skutkuje ograniczoną żywotnością, zręcznością i równowagą [6]. Okres późnej dorosłości inaczej nazywany okresem starości charakteryzować się może spadkiem zdolności poznawczych: mniejszą pojemnością uwagi, podwyższeniem się progu wrażliwości dla zmysłów, dłuższym czasem rejestrowania nowych informacji. Powyższe cechy charakterystyczne nie pozwalają identyfikować się osobom młodszym z grupą seniorów pod wieloma względami grupą obcą. A im bardziej różnimy się między grupami (grupa własna i grupa obca), tym mniejszą sympatią się darzymy i gorzej oceniany [7]. Co więcej jesteśmy bardziej skłonni doszukiwać się podobieństw wewnątrz grup niż między przedstawicielami różnych zbiorowości. Dla osoby starszej ułomności tego okresu życia mogą przysparzać wielu cierpień oraz mogą ograniczać kontakty z innymi ludźmi. Przykładowo pogorszony słuch może skutkować podejrzliwością w stosunku do otoczenia. Mentalność w czasach współczesnych każe łączyć podeszły wiek z utratą znaczenia człowieka na polu społecznym. Wiek wyznacza wartość człowieka. Człowiek okazuje się być przydatny jedynie gdy jest sprawny i w odpowiednim wieku. Stary ma wydźwięk pejoratywny, zaś młody staje się nieomal gwarancją sukcesu jednostki [8]. Tym samym dewaluacja statusu społecznego seniora wynika ze spostrzegania jedynie negatywnych stron starości. Brak korzyści dla samej jednostki jakie przypisuje osobom starszym społeczeństwo, to brak korzyści dla innych: rodziny, zakładu pracy, środowiska sąsiedzkiego, relacji koleżeńskich. Z drugiej jednak strony wielkim osiągnięciem nowoczesności jest rozwój medycyny i poprawa warunków życia [9]. Wiąże się to z większą dostępnością do najnowszych metod leczenia i rosnącymi nakładami finansowymi na służbę zdrowia. Sytuacja ekonomiczna osób starszych jest teraz znacznie lepsza niż to było kiedyś. Jednak, jak pokazuje rzeczywistość działania medyczne coraz częściej zmierzają do tego, by oznaki starości ukrywać bądź korygować. Medycyna oferuje coraz szerszą gamę zabiegów chirurgii

3 155 plastycznej, pozwalających przywrócić młodszy wygląd. Zjawisko to jest niejako konsekwencją szerzącego się kultu młodości o twarzy pozbawionej zmarszczek i ciele jędrnym oraz muskularnym [10]. Jak pokazują badania temat starości bywa również lekceważony. Aż ¼ Polaków nie zastanawia się nad własną starością i odsuwa od siebie ten temat [11]. Wynika z tego, że mentalnie izolujemy się od tego tematu lub zaczynamy z nim zaciekle walczyć. Gonitwa za doskonałym ciałem rodzi złudną nadzieję, że ci bardziej wytrwali i zdeterminowani nie będą przechodzić procesu starzenia się. W utopię popadają konsumentki preparatów odmładzających, zachęcane przez dwudziestoletnie modelki reklamujące te produkty. Na księgarnianych półkach królują książki o tytułach: Przestań się starzeć, zacznij żyć, Nowa rewolucja przeciw starzeniu: zatrzymywanie zegara, Nauka pozostawania młodym. Jednak bycie choć pozornie młodszym jest zarezerwowane dla osób zamożniejszych. Pomimo więc, że rozwój medycyny może obiektywnie przyczyniać się do poprawy dobrostanu fizycznego i psychicznego osób starszych nie oznacza wcale, że tak jest. W Polsce system opieki zdrowotnej jest bądź to niedofinansowany bądź niegospodarnie zarządzany. Coraz więcej obywateli, często w akcie desperacji, decyduje się na płatne wizyty lekarskie. Jeśli kwotę około 100 złotych za konsultację zestawimy z najniższą emeryturą około 600 złotych, to widzimy, jak małe możliwości mają osoby najuboższe [12]. W świecie, w którym rządzi kult młodości, ci, którzy nie podporządkują się tracą na atrakcyjności, kompetencji i zainteresowaniu społecznym. Mogą być również pomijani w swoich prawach, np. w prawie do zdrowia [13]. Jak się okazuje, ludzie starzy są najbardziej zaniedbaną grupą pacjentów [14]. W dalszym ciągu pokutuje przekonanie, że człowiek stary jest chory z samego faktu przekroczenia granicy 65 lat. W polskiej służbie zdrowia nadal liczą się przede wszystkim niskie nakłady na opiekę; drastycznie zaczyna brakować poradni geriatrycznych oraz specjalistów z tego zakresu [15]. System opieki zdrowotnej nie jest w stanie realizować potrzeb starzejącego się społeczeństwa, bo są one marginalizowane. Takie sytuacje powodują, że pacjenci poddawani są niewystarczającej opiece ze strony personelu co prowadzi czasem do skrajnych przypadków odstąpienia leczenia ze względu na podeszły wiek. Takie zachowania ze strony personelu są bezsprzecznie naganne i niemoralne, lecz warto się zastanowić, co leży u ich podłoża? Zdawkowe informacje o stanie zdrowia lub ich brak, pomijanie uzyskania zgody na leczenie to przejawy spychania osób starszych na margines życia społecznego [16]. Kontakt z pacjentem w podeszłym wieku może przywodzić na myśl negatywne cechy kojarzone z tą grupą wiekową. Fakt, że rzadziej skojarzenia na temat starości mają zabarwienie pozytywne, przesądza o tym, że ta grupa wiekowa padać będzie ofiarą negatywnych stereotypów [17]. O ile stereotypy są mechanizmem, który pozwala nam szybko i oszczędnie przetwarzać informacje, o tyle stawia on swoje ofiary w niekorzystnym świetle. Porządkowanie świata według kategorii wieku powoduje, że ludzie odbierają grupę osób starszych jako jednolitą, o cechach niepożądanych a stereotypowo przypisanych wszystkim tym osobom. W efekcie przekazy telewizyjne, książkowe powielają obraz osoby starszej jako biernej, samotnej, odizolowanej od społeczeństwa. Zamiast mądrości życiowej i pogody ducha synonimem starości stało się umieranie. Nie trzeba jednak dodawać, że jak w każdej grupie wiekowej tak i w tej znajdują się osoby zdrowe i chore, młodsze i starsze, pracujące zawodowo lub nie. W stereotypowy obraz osoby starszej wpisane jest niedomaganie, niepełnosprawność, niedostosowanie. W funkcjonowanie skrótów poznawczych wpisane jest również przejmowanie ich przez osoby, których tyczy się stereotyp czyli przez seniorów. Jak pokazują amerykańskie badania, mamy tendencje do nasilonych stereotypizacji gdy inni przypominają o naszej śmiertelności. Odrzucając tych, którzy nam najbardziej o śmierci przypominają, tj. osoby starsze odrzucamy naturalny lęk przed końcem życia [18]. Nie chcemy obserwować, jak radzą sobie w życiu codziennym stąd tak mało jest ofert pracy, ofert rozrywkowych uwzględniających również ich potrzeby. Bardziej przypisywana jest tym osobom wizyta w aptece, sklepie niż w kawiarni, teatrze czy klubie sportowym. W rzeczywistości zauważa się brak uczestnictwa tych osób w wielu sferach życia publicznego. Nieobecność seniorów powoduje, że problem dyskryminacji nie jest dość widoczny i uciążliwy dla środowiska [19]. Brak przepychanek, aktów agresji z ich strony, które często towarzyszą zmianom społecznych nastrojów w Polsce, powoduje niedopuszczanie ich do głosu. Tym samym dlatego seniorzy są dyskryminowani ponieważ problem nie istnieje w społecznej świadomości jako ważny. Stereotypowo osobie starszej należy się mniej z samego tylko faktu jej wieku i pozornej nieprzydatności.

4 156 W funkcjonowanie stereotypów wpisana jest jeszcze jedna ich właściwość a mianowicie uporczywość. Przeważnie nie jesteśmy świadomi ich stosowania i trudno jest je kontrolować a tym bardziej zmieniać. Niemniej w stereotypach umacniają Nas medialne przekazy: seniorzy nie są grupą ważną, władczą. To nieszkodliwi ludzie, którzy są biedni, schorowani. Stereotypy wywołują również taki efekt, że kontakty z dorosłymi już przecież osobami (które przypominają Nam jednak o tym, że jesteśmy śmiertelnikami) przeradzają się w kontakty na poziomie rodzic-małe dziecko. Naduprzejmości, które lekceważą myśli i uczucia starszych, dziecinny język i przekonanie, że starsi to duże dzieci nie pomagają w tworzeniu ciepłych relacji międzyludzkich. Relacje społeczne osoby starszej mogą kształtować się na zasadzie zależności, podporządkowania nadopiekuńczym postawom ze strony najbliższego otoczenia. Często podyktowane jest to postawą: Wiem, co jest dobre dla mojego starszego ojca, matki..., mimo braku rozmowy na ten temat. Często zdarza się, że w obawie przed niezrozumieniem tematu, wiele kwestii dotyczących życia starszych pozostaje wyłącznie w uznaniu młodych. Relacje te zamiast satysfakcjonować obydwie strony, dyskryminują osoby starsze. W obliczu starzejącego się społeczeństwa pojawia się problem przystosowania do nowych wyzwań jakie stawia ta sytuacja. Starość, która staje się coraz powszedniejsza i towarzyszące temu zjawisko mają istotne znaczenie dla planowania potrzeb zdrowotnych i opiekuńczych [20]. Rosnące zapotrzebowanie na opiekę medyczną, refundowanie leków i sprzętu medycznego przez państwo, ale i również integracja osób starszych z resztą społeczeństwa. Brać należy pod uwagę również fakt, że w XXI wieku uległ zmianie model rodziny wielopokoleniową zastąpił model, w którym coraz częściej wykluczana jest rola najstarszych jej członków. Nie mniej cierpią na tym dzieci współczesna filozofia każe zastępować polskie place zabaw marketami i parkingami, wspólne posiłki są jedynie charakterystyką świąt. Więzi polskiej rodziny coraz bardziej się rozluźniają [21]. Dla starszego człowieka jest coraz mniej miejsca w życiu ich dzieci, wraz z wiekiem maleją szanse na możliwość utrzymywania bliskich relacji również z rówieśnikami [22]. Pomimo tego okazuje się, że rodzina jest zarówno głównym nurtem egzystencji dla starszego człowieka, jak i pośrednio odpowiada za jakość procesu starzenia się [23]. Należy pamiętać, że to właśnie w niej dochodzi najczęściej do aktów przemocy, a sprawcami są głównie dorosłe dzieci (47,3%), rzadziej współmałżonkowie (19,3%) [24]. Najczęściej spotykaną formą nadużyć, zarówno w rodzinach, jak i w instytucjach o charakterze zamkniętym, jest ograniczanie możliwości samodzielnego podejmowania decyzji. Wnioskować można zatem, że niewłaściwe postawy członków rodziny wynikające ze stereotypowego spostrzegania seniorów mogą przyczyniać się do obniżenia jakości ich życia. Polskie statystyki wskazują, że 20% siedemdziesięciolatków skarży się na brak opieki, a 13% czuje się izolowanych od spraw rodzinnych. W grupie kobiet skargi najczęściej tyczą się braku opieki emocjonalnej, nieokazywania uczuć oraz izolacji [25]. Paradoksalnie więc fakt zamieszkiwania osób starszych z rodzinami może być źródłem wysokiego poziomu poczucia sensowności, ale i czynnikiem wpływającym na niewłaściwe ich traktowanie [26]. Współcześnie, wraz ze zmieniającą się strukturą rodziny, coraz częściej znaczącą rolę zaczynają odgrywać instytucje o charakterze opiekuńczym. Zdarza się jednak, że opiekuńczość wpisana w charakter tych organów zamienia się w nadużycia wobec pensjonariuszy. Jak wskazują studia nad przestępczością, ludzie którzy są identyfikowani jako słabi lub ułomni są narażeni w większym stopniu na atak. Potencjalnymi ofiarami nadużyć są też osoby starsze [27]. Jest to wynik uprzedzeń żywionych wobec nich [28]. Istniejąca niechęć wobec ludzi starszych odbiera im prawo do szacunku i do własnych decyzji. Łączy się z procesami deindywidualizacji, traktowaniem tych osób jako homogeniczną grupę. Negatywny obraz ludzi w starszym wieku pociąga za sobą dyskryminację i niechęć wobec tych osób. W efekcie utrzymujące się przekonania ograniczają role społeczne i status starych ludzi. Nierzadko pojawiają się praktyki dyskryminacyjne takie jak odmawianie zasobów starym ludziom czy inne zachowania z użyciem przemocy. W obecnych czasach pokutuje przekonanie, że właściwością ludzi starszych jest zależność od innych. Nie ma jednak w społeczeństwie takiego przekonania, że nie chodzi tu o zależność w sensie uległości lecz o naturalną zależność od bycia w bliskich relacjach z innymi [29]. Osoby starsze wysoko cenią sobie niezależność i stają się nieszczęśliwe gdy ją tracą [30]. Chroniczny brak czasu u współczesnego człowieka nie pozwala na zrozumienie tak prostego związku: im bardziej inni ludzie się od nas od-

5 157 suwają, tym bardziej czujemy potrzebę by z nimi być. Inaczej cierpimy na zaburzenia psychiczne. Nieadekwatne wsparcie społeczne, osamotnienie, problemy zdrowotne to częste przyczyny nastrojów niepokoju, dysforii [31]. Odsuwając się od takich ludzi, powodujemy jedynie zmniejszenie się szans na poprawę ich samopoczucia psychicznego. Rosnąca liczba tych osób starszych, które potrzebują wsparcia to również (o czym zapominamy) rosnąca liczba starszych którzy są zdrowi i pełni sił. Nie bez przyczyny w Polsce rośnie liczba Uniwersytetów Trzeciego Wieku i stowarzyszeń, w których aktywni seniorzy mogą realizować swoje zainteresowania, będąc w stałych kontaktach towarzyskich z innymi. Dzięki powyższym inicjatywom, właściwości osób starszych takie jak: mądrość, uprzejmość, młodość ducha, których społeczeństwo nie wspiera, mogą być umacniane. Wciąż jednak jakiekolwiek przejawy aktywności fizycznej, umysłowej poza społecznie utartymi budzą zadziwienie, uśmiech bądź litość. Jest to jaskrawy przejaw ageizmu. W społecznym przekonaniu osoba starsza z powodu wieku powinna zachowywać się w pewien określony sposób nie uwzględniając przy tym jest szczególnych cech charakteru czy własnych preferencji. Co więcej mamy pewne oczekiwania, że do określonych grup wiekowych przypisane są pewne fakty, np. zostanie rodzicem, osobą starszą, pewne szczególne zmiany w wyglądzie zewnętrznym [32]. Takie oczekiwania pozwalają Nam organizować nasz świat i wyznaczać kierunek działań. Jednak też tworzą niepisane wiekowe normy i uczą generalizować. Tym samym stereotypowe atrybuty starości: siwe włosy, zmarszczki, wolniejszy chód przypisane nieodłącznie tej grupie wiekowej pozwalają Nam kategoryzować i jednocześnie oceniać takie osoby. Poznanie realnych właściwości decydujących o zróżnicowaniu każdego człowieka zajmuje zbyt wiele czasu i wiąże się ze zmianą wewnętrznych schematów co nierzadko jest procesem trudnym. Tym samym nie podejmujemy takiego wysiłku. Kategoryzując, przypisujemy również określone znaczenie interakcjom z osobami starszymi. O wiele trudniej jest więc zmienić nasze przekonania. Stereotypowe postrzeganie osób starszych powoduje wypadanie z ról lub kurczenie się ich w społecznym funkcjonowaniu seniorów, w tym również na gruncie zawodowym. W tym przypadku wiek powoduje mniejsze szanse funkcjonowania na rynku pracy. Jak wskazują dane z 2005 roku, w grupie obywateli z 25 krajów członkowskich UE Polacy po 55. roku życia zajmują najniższe miejsce pod względem aktywności zawodowej [33]. Dane dotyczące grupy po 65. roku życia wskazują, że tylko 9 % z nich pracuje zarobkowo [34]. Pomijając niekorzystne rozwiązania na gruncie prawnym, w grupie czynników wpływających na niskie wskaźniki znajduje się stereotypowe postrzeganie roli osób starszych i jego skutki. Tradycyjne ujmowanie roli osoby starszej jako opiekuna wnuków, wypełnianie luki w rodzinach, w których młodsi członkowie nie mają dla niej czasu a wreszcie przeświadczenie, że człowiek stary niezależnie od kwalifikacji do pewnych prac się nie nadaje. A jeżeli takie postawy są dość powszechne i powodują niezatrudnianie osób starszych bądź ich zwalnianie, to tym samym potencjalni pracodawcy nie mają możliwości utwierdzenia się w tym, jak bardzo są w błędzie powielając stereotyp. Błędne koło utwierdza w przekonaniu o niskiej wartości i braku poczucia kontroli nad zdarzeniami. Pomimo, że mniejsza adaptacja do zmian również tych technologicznych i organizacyjnych mogłaby być zastąpiona wieloletnim doświadczeniem i wiedzą, którą już posiadają w społecznym przekonaniu ludzie starsi zachowują niską sprawność zawodową [35]. Rosnący konsumpcjonizm, bezwzględne dążenia do osiągnięcia dobrobytu nie pozwalają przebić się osobom, które w społecznym uznaniu tracą swoją pozycję wraz z wiekiem. Sytuacja finansowa osób starszych, w większości emerytów, pozostawia również wiele do życzenia. Jak wskazują badania, wysoki status ekonomiczny (którego brakuje wielu starszym) wpływa korzystnie na poziom optymizmu nie mniej niż satysfakcjonujące relacje z innymi ludźmi. Aby zrozumieć mechanizmy dyskryminacji osób starszych, należy uświadomić sobie pewną właściwość ludzkiego rozumowania: tworząc skrypty i kategoryzacje przyjmujemy je na trwałe. Dzieląc ludzi na podgrupy, zauważamy jedynie cechy im podobne a pomijamy te, które ich odróżniają. To, co łatwiej jest nam zauważyć to zmarszczki, siwe włosy a nie charakter człowieka. A im bardziej spostrzegamy tożsamość człowieka przez pryzmat ciała, tym bardziej wpływa to na ocenę właściwości wewnętrznych tych osób. Traktując osoby starsze jak jednolitą masę, stosujemy niesprawiedliwą i krzywdzącą miarę. Żadna z grup wiekowych w tak demonstracyjny sposób nie uświadamia Nam kruchości życia i przemijającego czasu. Nieświadomie kieruje nami lęk, gdyż mamy złudną nadzieję na życie bez starości. Starość jawi się jako okres niedogodności i ograniczeń, a seniorzy jako ludzie bez prawa głosu. Ta magiczna wręcz moc stereotypów i uprzedzeń powoduje, że takie artykuły jak ten mogą (muszą wręcz) powstawać.

6 158 Piśmiennictwo [1] Nelson TD. Ageism and discrimination. W: Birren J. (red.) Encyclopedia of Gerontology, wyd. 2. San Diego: Academic Press; s [2] Zych AA. Słownik gerontologii społecznej. Warszawa: Żak; 2001, s. 60. [3] Szukalski P. Uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek (ageism) przyczyny, przejawy, konsekwencje. Polityka Społeczna 2004; 31: s. 11 [4] Podział dokonany przez WHO. Zob. Nowicka A. Starość jako faza życia człowieka. W: Nowicka A. (red.) Wybrane problemy osób starszych. Wyd. 1. Kraków: Impuls; s.18. [5] Krzyżowski J. Psychogeriatria. Warszawa: Medyk; [6] Bee H. Psychologia rozwoju człowieka. Poznań: Zysk i S-ka; 2004; s [7] Aronson E, Wilson TD, Akert RM. Psychologia społeczna. Serce i umysł. Poznań: Zysk i S-ka; [8] Wieczorkowska-Tobis K. What Does It Mean To Be Old? W: Musielak M. (ed.) The Many Faces of Being Old. Health and Socio-Cultural Aspects of Ageing, wyd.1. Poznań: Akademia Medyczna; 2006, s [9] Głębocka A. Długowieczni i zadowoleni. Niebieska Linia 2006; 6: s. 3-4 [10] Kilian M. Źródła ageizmu i jego przejawy we współczesnym świecie. Gerontologia Polska 2004; 12: s [11] Markowitz N. The Attitude of The Polish Society and Family Towards Elderly People, W: Musielak M. (ed.) The Many Faces of Being Old. Health and Socio-Cultural Aspects of Ageing, wyd.1. Poznań: Akademia Medyczna; s [12] Najniższa kwota emerytury w Polsce według Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, od marca 2006 roku, [ ]. [13] Głębocka A. Długowieczni i zadowoleni. Niebieska Linia 2006; s [14] W 2007 roku w Polsce było tylko 19 ośrodków geriatrii na terenie kraju i około 120 geriatrów. www. pulsmedycyny.com.pl, [ ]. [15] Bińczycka-Anholcer M. Medyczne i kryminologiczne aspekty przemocy wobec ludzi starych. W: Hołyst B. (red.) Przemoc w życiu codziennym, wyd. 2. Warszawa: Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej; s [16] Nelson TD. Psychologia uprzedzeń. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2003 [17] Nelson TD. Ageism and discrimination. W: Birren J (red.) Encyclopedia of Gerontology, wyd. 2. San Diego, Academic Press s. 59. [18] Trafiałek E. Polska starość w dobie przemian. Katowice: Śląsk, Katowice; 2003 [19] Pędich W. Ludzie starzy, Warszawa; Instytut Spraw Publicznych; 1996 [20] Izdebski P, Polak A. Bilans życia i poczucie koherencji w zależności od ich aktualnej sytuacji życiowej. Gerontologia Polska 2006; 12: [21] Borkowska-Kalwas T. Ludzie starzy w rodzinie. W: Halik J.(red.) Starzy ludzie w Polsce, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych; wyd s. 39. [22] Badura-Madej W, Dobrzyńska-Esterhazy A. Przemoc w rodzinie. Interwencja kryzysowa i psychoterapia. Kraków: UJ; s [23] Baumann K. Osoby w okresie późnej dorosłości jako ofiary nadużyć. Gerontologia Polska 2002; 14: [24] Twardowska-Rajewska J, Rajewska-deMezer J. Nadużycia wobec seniorów w ich rodzinach. [w:] Bińczycka-Anholcer M. (red.) Przemoc i agresja jako problem zdrowia publicznego, Warszawa: Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej; 2005, s [25] Hołyst B. Psychologia kryminalistyczna. Warszawa: LexisNexis; 2004, s [26] Cusack SA, Thompson WJA. Leadership for Older Adults: Aging with Purpose and Passion. New York: Taylor-Francis Ltd; [27] Walton ChG, Beck CK. The Aged Adult. W: R.W. Beck (ed.) Mental Health Psychiatric Nursing. A Holistic Life-Cycle Approach. Mosby Year Book, St Louis, Missouri;1993. s [28] Grabiec U, Skalska A. Depresja w starszym wieku podstawy rozpoznawania, w: Gerontologia Polska1999; 1: 14. [29] Morgan LA, Kunkel S. Aging: The Social Context. California: Pine Forge Press; 2001 [30] Urbaniak B. Trudności pracowników w wieku 45+ i ich problemy. Polityka Społeczna 2007; 34: s [31] Halik J, Borkowska-Kalwas T, Paczkowska M. Podsumowanie rozdziału: Samopoczucie osób starszych i jego uwarunkowania. W: Halik J. (red.) Starzy ludzie w Polsce, Warszawa: Instytut Spraw Publicznych; 2002, s. 80. [32] Nelson TD. Psychologia uprzedzeń. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne; s Revieved/Zrecenzowano Accepted/Zatwierdzono do druku

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Integracja społeczna Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Starość nie jest pojęciem jednoznacznym. Różnie można określać początek tego okresu zarówno w życiu jednostek, jak i całych zbiorowości.

Starość nie jest pojęciem jednoznacznym. Różnie można określać początek tego okresu zarówno w życiu jednostek, jak i całych zbiorowości. Starość nie jest pojęciem jednoznacznym. Różnie można określać początek tego okresu zarówno w życiu jednostek, jak i całych zbiorowości. W demografii starość jednostek dzieli się na: młodszy wiek poprodukcyjny

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2012 BS/94/2012 POLACY WOBEC WŁASNEJ STAROŚCI

Warszawa, lipiec 2012 BS/94/2012 POLACY WOBEC WŁASNEJ STAROŚCI Warszawa, lipiec 2012 BS/94/2012 POLACY WOBEC WŁASNEJ STAROŚCI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

SHL.org.pl SHL.org.pl

SHL.org.pl SHL.org.pl Placówki opieki długoterminowej ważne ogniwo w epidemiologii zakażeń szpitalnych Szpital Powiatowy w Wołominie, Joanna Wejda, Małgorzata Purchała Rodzaje placówek I. Podmioty prowadzące działalność leczniczą

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Dzienniak

Małgorzata Dzienniak Małgorzata Dzienniak Trzy fazy starości: Młodzi starzy 60/65-74 lata Starzy starzy 75-84 lata Najstarsi starzy - >85 lat Trzeci wiek Czwarty wiek 75,0 70,0 65,0 60,0 55,0 50,0 45,0 40,0 35,0 30,0 25,0

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Nowa Sól sprzyja seniorom. Wspieranie aktywności seniorówinicjatywa utworzenia Domu Dziennego Pobytu na terenie powiatu Nowa Sól.

Nowa Sól sprzyja seniorom. Wspieranie aktywności seniorówinicjatywa utworzenia Domu Dziennego Pobytu na terenie powiatu Nowa Sól. Nowa Sól sprzyja seniorom Wspieranie aktywności seniorówinicjatywa utworzenia Domu Dziennego Pobytu na terenie powiatu Nowa Sól. Starzy ludzie poruszają się wolniej, ale wiedzą lepiej dokąd zmierzają.

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Załącznik nr 7 do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Typ szkolenia Tematyka Ilość słuchaczy Termin rozpoczęcia Dietetyka 2 osoby IV kwartał 2013 rok Geriatria i opieka długoterminowa 3 osoby IV

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna i zdrowia NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Nowa kultura opieki nad seniorami

Nowa kultura opieki nad seniorami Nowa kultura opieki nad seniorami Seminarium edukacyjne Innowacje w geriatrii - ocena dostępności w Polsce dr n. o zdr. Elżbieta Szwałkiewicz Warszawa, 17 listopada 2014 r.) Stary człowiek to też człowiek

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie opieki geriatrycznej w Polsce

Funkcjonowanie opieki geriatrycznej w Polsce 217 ACTA SCIENTIFICA ACADEMIAE OSTROVIENSIS Justyna Sudy 1 Podobnie jak jesień może być najpiękniejszą porą roku, tak i starość może być najpiękniejszym okresem życia, w którym osiąga się życiową mądrość

Bardziej szczegółowo

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl

Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko www.zysko.pl Pojęcie i cechy kultury masowej Wzory socjokulturowe cielesności i sprawności fizycznej Wzory lansowane przez mass media a wzory realizowane Kultura masowa

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia. Efekty kształcenia dla modułu kształcenia. kształcenia Wiedza M2_W06 K_W06

Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia. Efekty kształcenia dla modułu kształcenia. kształcenia Wiedza M2_W06 K_W06 Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu Wydział wychowania fizycznego Katedra Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego Zakład Specjalnej Edukacji Fizycznej Specjalność Funkcjonalny

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Poznawcze, emocjonalne i behawioralne problemy osób starszych i metody ich kompensacji./ Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek

PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM. Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek PROJEKT SOCJALNY UZALEŻNIENIOM Realizatorzy: Anna Osiewicz Aleksandra Zaborska Joanna Krzemińska Alicja Kowalska Joanna Trytek 1. Opis problemu Rodzina winna zaspokajać potrzeby fizjologiczne jak i psychologiczne

Bardziej szczegółowo

Edukacja. osób starszych. STOP to ogólnopolska, niezależna organizacja pozarządowa działająca od 1998 roku.

Edukacja. osób starszych. STOP to ogólnopolska, niezależna organizacja pozarządowa działająca od 1998 roku. Stowarzyszenie Trenerów Organizacji Pozarządowych STOP to ogólnopolska, niezależna organizacja pozarządowa działająca od 1998 roku. Zrzeszamy trenerów i trenerki, którzy prowadzą metodami aktywnymi szkolenia

Bardziej szczegółowo

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją.

Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. Problemy pielęgnacyjne pacjentów z depresją. mgr Irena Ewa Rozmanowska specjalista w dziedzinie pielęgniarstwa psychiatrycznego fot. Vedran Vidovic shutterstock.com Depresja ma w psychiatrii pozycję podobną

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

Continuum Care. Kompleksowa Opieka dla Osób Starszych i Niepełnosprawnych. TABITA Projekt rozwoju ośrodka

Continuum Care. Kompleksowa Opieka dla Osób Starszych i Niepełnosprawnych. TABITA Projekt rozwoju ośrodka + Continuum Care Kompleksowa Opieka dla Osób Starszych i Niepełnosprawnych TABITA Projekt rozwoju ośrodka www.continuumcare.pl Warszawa, 20 września 2011r + Opieka nad osobą starszą w rodzinie doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Osoba z niepełnosprawnością wobec starzenia się i starości

Osoba z niepełnosprawnością wobec starzenia się i starości Joanna Kołodziejczyk Akademicka Grupa Inicjatyw Koło Naukowe Studentów Pedagogiki Specjalnej Osoba z niepełnosprawnością wobec starzenia się i starości W ostatnich latach coraz więcej uwagi poświęca się

Bardziej szczegółowo

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PSYCHOLOGIA rok akademicki 2015/2016

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PSYCHOLOGIA rok akademicki 2015/2016 REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PSYCHOLOGIA rok akademicki 2015/2016 (opracowany na podst. Opisu Modułu Kształcenia oraz Regulaminu Studiów w Śląskim Uniwersytecie Medycznym w Katowicach, stanowiący Załącznik

Bardziej szczegółowo

Plany dezaktywizacji zawodowej

Plany dezaktywizacji zawodowej Plany dezaktywizacji zawodowej (wstępne wyniki badań) dr Piotr Szukalski Uniwersytet Łódzki, ekspert Instytutu Spraw Publicznych Pełne wyniki badań zostaną zamieszczone w raporcie Instytutu Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz

Rozwój emocjonalny i społeczny. Paula Ulrych Beata Tokarewicz Rozwój emocjonalny i społeczny w okresie dorastania Paula Ulrych Beata Tokarewicz Ogólna charakterystyka 11/12 19 lat Szeroka skala przemian, kształtowanie charakteru, próba ról Nie każdy przechodzi kryzys

Bardziej szczegółowo

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia

Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia Dr Marta Kochan - Wójcik Psychologia "Nauczyciel przedmiotów zawodowych w zakresie organizacji usług gastronomicznych i hotelarstwa oraz architektury krajobrazu - studia podyplomowe" projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

Moja przystań - samorealizacja

Moja przystań - samorealizacja Człowiek żegluje po morzu życia w towarzystwie innych ludzi, którzy zachowują się jak okręty wojenne chroniące wartościowy statek transportowy. Konwój może być lepiej lub gorzej zabezpieczony. Wszystko

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6

Wstęp...3. I. Założenia teoretyczne programu...4. Adresaci programu...5. III. Cele programu...6. IV. Zadania Programu...6 POWIATOWY PROGRAM DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH W ZAKRESIE PROMOWANIA I WDROŻENIA PRAWIDŁOWYCH METOD WYCHOWAWCZYCH W STOSUNKU DO DZIECI W RODZINACH ZAGROŻONYCH PRZEMOCĄ W RODZINIE Sandomierz 2013r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU

W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU PL W KIERUNKU EUROPEJSKIEGO SPOłECZEŃSTWA LUDZI W RÓZNYM WIEKU AGE O EUROPEJSKIM ROKU RÓWNYCH SZANS DLA WSZYSTKICH 2007 The European Older People s Platform La Plate-forme européenne des Personnes âgées

Bardziej szczegółowo

Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia. Kod modułu Język kształcenia Efekty kształcenia dla modułu kształcenia

Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia. Kod modułu Język kształcenia Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu Kod modułu Język Efekty dla modułu Wychowanie fizyczne Zakład Fizjologii, Katedra Nauk Fizjologiczno- Medycznych Fizjologiczne podstawy treningu

Bardziej szczegółowo

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz

Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka. Krzysztof Liszcz Znaczenie rozpoznania FASD dla rodziców i opiekunów dziecka Krzysztof Liszcz Czym jest rozpoznanie choroby? nazwaniem wcześniej nienazwanego pomocą w rozumieniu związków między przyczynami (wczoraj) a

Bardziej szczegółowo

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Stereotypy były i są nadal chętnie przyswajane i wykorzystywane, ponieważ zwalniają z wysiłku myślenia (...), nakładają

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej)

(materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ ASPEKTY PSYCHOSPOŁECZNE I PRAWNE Zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1985-2010 (materiały dostępne w zbiorach Biblioteki Pedagogicznej w Suchej Beskidzkiej) Powstań, ty, który

Bardziej szczegółowo

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok

w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Ośrodek Interwencji Kryzysowej w Legnicy Sprawozdanie z działalności Ośrodka Interwencji Kryzysowej przy Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Legnicy za 2013 rok Legnica, styczeń 2014 r. SEKRETARIAT (076)

Bardziej szczegółowo

Polski System Ochrony Zdrowia: problemy pacjentów, szczególnie osób starszych i dzieci - perspektywa lekarza. Prof.

Polski System Ochrony Zdrowia: problemy pacjentów, szczególnie osób starszych i dzieci - perspektywa lekarza. Prof. Polski System Ochrony Zdrowia: problemy pacjentów, szczególnie osób starszych i dzieci - perspektywa lekarza Prof. Piotr Czauderna ZDROWIE JEDNA Z NAJWAŻNIEJSZYCH WARTOŚCI DLA POLAKÓW Zmiana języka (zamiast

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją?

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Komitet Zdrowia Publicznego PAN Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce. dr Dominik Batorski, ICM UW

Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce. dr Dominik Batorski, ICM UW Diagnoza wykluczenia cyfrowego w Polsce dr Dominik Batorski, ICM UW Plan wystąpienia Wykluczenie cyfrowe co to jest? dlaczego jest to zjawisko ważne? kogo dotyczy? jakie są powody wykluczenia? co się robi

Bardziej szczegółowo

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013

Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Poradnik kampanii Rak. To się leczy! z dn. 14. 03.2013 Materiały prasowe mogą być wykorzystane przez redakcję ze wskazaniem źródła: Fundacja Rosa / Rak. To się leczy! W naszym poradniku redagowanym przy

Bardziej szczegółowo

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Iwona Janeczek Czym są granice? w świecie fizycznym są to płoty, szlabany, żywopłoty; informują o tym gdzie zaczyna się moja własność; w świecie duchowym są równie rzeczywiste,

Bardziej szczegółowo

WYMIAR PSYCHOLOGICZNY W EDUKACJI SENIORÓW

WYMIAR PSYCHOLOGICZNY W EDUKACJI SENIORÓW WYMIAR PSYCHOLOGICZNY W EDUKACJI SENIORÓW EDUKACJA PERMANENTNA, CIĄGŁA, USTAWICZNA, JAKO POTRZEBA SENIORÓW DO ROZWOJU I POPRAWY JAKOŚCI ŻYCIA Dobra jakość życia to poczucie satysfakcji jednostek i grup

Bardziej szczegółowo

Potrzeby mieszkaniowe na różnych etapach życia senioralnego - perspektywy rynkowych produktów MS

Potrzeby mieszkaniowe na różnych etapach życia senioralnego - perspektywy rynkowych produktów MS Potrzeby mieszkaniowe na różnych etapach życia senioralnego - perspektywy rynkowych produktów MS Władysław J. Brzeski REAS Życie senioralne coraz częstsze i dłuższe Megatrend senioralny rośnie liczba i

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

Gerontologia. Geragogika. Proces starzenia się

Gerontologia. Geragogika. Proces starzenia się Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Gerontologia. Geragogika. Proces starzenia się zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 2006-2008 Wybór i opracowanie Beata Kusiak Kielce 2010 2 1. 2.

Bardziej szczegółowo

CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW

CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW Seniorzy w Polsce Przeciętne dalsze trwanie życia osób w wieku 60 lat: mężczyźni 17,7 lat, kobiety 22,9 lat. Liczba ludności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE PROGRAM PROFILAKTYKI DLA DZIECI ODDZIAŁU PRZEDSZKOLNEGO SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POWSTAŃCÓW 1863 ROKU W ZABOROWIE

Bardziej szczegółowo

Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w

Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w ramach określonego systemu prawnego. Jest to proces prawnego

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Obecnie jesteśmy świadkami niespotykanej dynamiki postępu technologicznego, który w głównej mierze tyczy się sposobu

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań

Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Konferencja ZdrowyUczen.org Nowoczesne formy ruchu pytanie o przyszłość i nowe trendy w wychowaniu fizycznym Prof. dr hab. Michał Bronikowski Zakład Dydaktyki Aktywności Fizycznej AWF Poznań Ścieżka wychowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU

STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU NIEBIESKA TARCZA LUBUSKA PROKURATURA PRZECIW PRZEMOCY dr Alfred Staszak Prokurator Okręgowy

Bardziej szczegółowo

także innych schorzeń o podłożu psychologicznym.

także innych schorzeń o podłożu psychologicznym. Witam Państwa na stronie Centrum Konsultacyjnego AKMED i serdecznie zapraszam do skorzystania z pomocy naszych specjalistów oraz z naszej oferty terapeutycznej. O sukcesach, jakie odnosimy w leczeniu uzależnień

Bardziej szczegółowo

Małopolskie Centrum Profilaktyki

Małopolskie Centrum Profilaktyki Dostęp do informacji, Rozrywka, Kontakty, Dostęp do świata dla chorych i niepełnosprawnych, Praca, nauka, Zakupy, rachunki. Uzależnienia, Cyberprzemoc, Kontakt z nieodpowiednimi treściami, Kontakt z nieodpowiednimi

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Opis modułu kształcenia

Opis modułu kształcenia Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Opis modułu kształcenia Nazwa modułu (przedmiotu) Edukacja osób starszych i rodzin Kod podmiotu IP NS4/EOSiR Formy zajęć i inne Kierunek

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Promocja zdrowia psychicznego Kod

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych

Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych Zasady działania ONZ na rzecz osób starszych Dodać życia do lat, które zostały dodane do życia Zgromadzenie Ogólne ONZ: Doceniając wkład, jaki wnoszą osoby starsze w życie społeczeństw, Uwzględniając fakt,

Bardziej szczegółowo

FONOHOLIZM W NASZEJ SZKOLE

FONOHOLIZM W NASZEJ SZKOLE FONOHOLIZM W NASZEJ SZKOLE FONOHOLIZM syndrom uzależnienia od telefonu komórkowego. Może doprowadzić do: osłabienia więzi z rodziną, przyjaciółmi, zubożenia języka, trudności w nawiązywaniu bezpośrednich

Bardziej szczegółowo

Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania

Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania Praca z uczniem gimnazjum sposoby, metody, wyzwania 1 Dlaczego praca z uczniem gimnazjum jest taka ważna? www.doradztwo.koweziu.edu.pl 2 Dlaczego praca z uczniem gimnazjum jest taka ważna? Gimnazjalista

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU. wydział: FIZJOTERAPII

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU. wydział: FIZJOTERAPII AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU wydział: FIZJOTERAPII REKRUTACJA 2016/2017 AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU wydział: FIZJOTERAPII kierunek: FIZJOTERAPIA 2- letnie studia magisterskie

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Załącznik nr 1 do Uchwały Nr X/31/2011 Rady Gminy Łubnice z dnia 29 czerwca 2011 GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2014 Łubnice, 2011

Bardziej szczegółowo

Grupa wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie

Grupa wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie MIEJSKI OŚRODEK POMOCY RODZINIE W GRUDZIĄDZU Dział Wspierania Rodziny i Interwencji Kryzysowej Zespół ds. interwencji kryzysowej i poradnictwa specjalistycznego Grupa wsparcia dla ofiar przemocy w rodzinie

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt

Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt Informacja prasowa Warszawa, 31.05.2012 r. Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt Rozpoczął się proces rekrutacji do udziału w projekcie Aktywny emeryt. Usługa szkoleniowo-doradcza realizowana

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów. Fizjoterapia Studia I stopnia Stacjonarne

SYLABUS. Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów. Fizjoterapia Studia I stopnia Stacjonarne SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w geriatrii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii, Katedra Rehabilitacji Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

6-latek w szkole czy w przedszkolu?

6-latek w szkole czy w przedszkolu? 6-latek w szkole czy w przedszkolu? Ewa Załęcka Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna nr 4 Opracowanie na cykl spotkań dla dyrektorów przedszkoli i szkół podstawowych Wrocław, 15 i 19 luty 2013 r. 6-latek

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo