ZACHOWANIA FINANSOWE A PODATNOŚĆ NA UBÓSTWO GOSPODARSTW DOMOWYCH O NISKICH DOCHODACH W WARUNKACH TRANSFORMACJI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZACHOWANIA FINANSOWE A PODATNOŚĆ NA UBÓSTWO GOSPODARSTW DOMOWYCH O NISKICH DOCHODACH W WARUNKACH TRANSFORMACJI"

Transkrypt

1 Publikowanie, kopiowanie, przetwarzanie oraz wykorzystanie całej lub części artykułów i grafik bez zezwolenia jest zabronione. ZACHOWANIA FINANSOWE A PODATNOŚĆ NA UBÓSTWO GOSPODARSTW DOMOWYCH O NISKICH DOCHODACH W WARUNKACH TRANSFORMACJI Michał Matul* Microinsurance Innovation Facility Międzynarodowa Organizacja Pracy w Genewie WSTĘP Współcześnie uznaje się, że dalekowzroczne działania mające na celu zarówno zapobieganie ubóstwu, jak i jego zwalczanie wymagają spojrzenia na problem ubóstwa w ujęciu dynamicznym: przez pryzmat vulnerability to poverty podatności na ubóstwo (Holzmann, Jorgensen 2; World Bank 21; Dercon 25). Ta bowiem miara odzwierciedla narażenie na kryzysy i szoki oraz umiejętność ich przezwyciężania. Niezdolność reagowania na ryzyko może mieć poważne konsekwencje, z wykluczeniem społecznym i biedą włącznie. Ponadto brak odpowiednich zabezpieczeń uniemożliwia członkom gospodarstw domowych o niskich dochodach skorzystanie z nadarzających się możliwości rozwoju, które pozwalałyby na wyjście z ubóstwa. Dzieje się tak, ponieważ gospodarstwa domowe o niskich dochodach charakteryzują się wysoką awersją do ryzyka, ograniczając sposoby zarabiania do mało ryzykownych, acz też mało dochodowych zajęć (Rosenzweig, Binswanger 1993; Ravallion 1997; World Bank 21; Dercon 25). Podatność na ubóstwo jest wypadkową różnych czynników poczynając od strukturalnych, a na indywidualnych kończąc. Twierdzi się, że dostęp do zasobów i kontrola nad nimi stanowią klucz do zrozumienia zjawiska podatności na ubóstwo, jako że determinują one dostęp do skutecznych * Niniejszy artykuł został sporządzony na podstawie własnej pracy doktorskiej, przygotowanej pod kierunkiem prof. dra hab. Jerzego Wilkina w Katedrze Ekonomii Politycznej na Wydziale Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego. Praca została nagrodzona główną nagrodą European Microcredit Research Award 21 przez Fundación Nantik Lum i European Microfinance Network. strategii zarządzania ryzykiem przed (ex ante) i po jego wystąpieniu (ex post) (Sebstad, Cohen 2). Osoby o niskich dochodach pozyskują większe sumy pieniędzy w celu budowania zasobów i radzenia sobie z ryzykiem za pośrednictwem szerokiego wachlarza strategii oszczędnościowych, pożyczkowych i ubezpieczeniowych. Intuicja podpowiada, że zarządzanie posiadanymi środkami, świadomość finansowa i zachowania finansowe powinny wpływać na procesy akumulacji zasobów, a zatem i na podatność na ubóstwo. Zasadniczo należy oczekiwać różnic w skuteczności akumulowania zasobów między osobami, które przezornie gospodarują pieniędzmi są pozytywnie nastawione do zarządzania finansami, planują wydatki w dłuższym horyzoncie czasowym, systematycznie oszczędzają, korzystają z ubezpieczeń lub co najmniej przygotowują się na ryzyko i biorą pożyczki w sposób przemyślany a osobami przyjmującymi reaktywną postawę w tym zakresie, czyli tymi, które nie widzą większego sensu w gospodarowaniu finansami, żyją z dnia na dzień i spontanicznie reagują na pojawiające się ryzyko. Artykuł napisany został na podstawie badań, które były próbą odpowiedzi na pytanie, czy zachowania finansowe determinują podatność na ubóstwo gospodarstw domowych o niskich dochodach, a więc czy aktywne zarządzanie finansami ma znaczenie dla poprawy ich bytu, czy też ich zasoby są tak ograniczone, a czynniki strukturalne tak znaczące, że przewidujące zachowania finansowe nie wnoszą istotnej wartości dodanej w zakresie zmniejszania stopnia podatności na ubóstwo? Podatność na ubóstwo stała się ostatnio szeroko omawianym tematem, podejmowanym w wielu znaczących analizach w tej dziedzinie. Poszerza się również nasza wiedza na temat zachowań finansowych na podstawie badań z zakresu mikrofinansów, działań na rzecz edukacji finan- Polityka Społeczna nr 9/21 45

2 sowej oraz ekonomii behawioralnej i instytucjonalnej. Obecny stan badań wskazuje jednak, że nie przeprowadzono dotychczas wielu analiz, które łączyłyby obie kwestie i prezentowały zagadnienie podatności na ubóstwo przez pryzmat zachowań finansowych, np. prace Sebstad i Cohen (2) oraz Hospes i Lont (24). Artykuł wypełnia tę lukę w wiedzy poprzez stworzenie ramy koncepcyjnej oraz zbadanie powiązań między zachowaniami finansowymi i podatnością na ubóstwo na podstawie dwóch zbiorów danych ilościowych i jakościowych pochodzących z badań, wykonanych na terenie Polski. Przeprowadzone analizy wskazują, że reaktywne zachowania finansowe hamują proces akumulacji zasobów i znacząco zwiększają podatność na ubóstwo w gospodarstwach domowych o niskich dochodach. Jest to ważny wniosek w warunkach transformacji, gdzie podatność na ubóstwo wzrosła podczas ostatnich 2 lat w wyniku osłabienia się systemów zabezpieczenia społecznego i spóźnionej reakcji osób o niskich dochodach, które nie były w stanie zaadaptować się do nowej sytuacji i wytworzyć w tak krótkim okresie własnych mechanizmów ochronnych. Jednocześnie reaktywne zachowania finansowe są wszechobecne w krajach transformacji, co ma swoje korzenie w praktykach okresu komunizmu, kiedy to ludzie mieli niską motywację do aktywnego zarządzania swoimi środkami pieniężnymi. Tym samym zrozumienie czynników warunkujących reaktywne zachowania finansowe stanowi klucz do opracowania skutecznej polityki zmniejszającej podatność na ubóstwo w Europie Wschodniej. Chociaż dotychczas podejmowano próby wyeliminowania strukturalnych przyczyn podatności na ubóstwo, niewiele działań było ukierunkowanych na propagowanie przewidujących zachowań finansowych. Wnioski z tego artykułu mają też ważny wymiar dla mikrofinansów, które to nie zintegrowały jeszcze w swoich działaniach edukacji finansowej i innych praktyk ograniczających reaktywne zachowania finansowe. Wydaje się, że osiągnięcie celów mikrofinansów tylko przez zapewnienie dostępu do usług finansowych ma małe szanse w sytuacji, kiedy potencjalni beneficjenci mają niską świadomość finansową. Artykuł przedstawia ramę koncepcyjną wykorzystaną w badaniu, metodologię badawczą i opis danych oraz krótkie omówienie procesu transformacji, ubóstwa i podatności na ubóstwo. Podejmuje również próbę zrozumienia finansowych zachowań gospodarstw o niskich dochodach. Prezentuje analizę zależności między zachowaniami finansowymi a akumulacją zasobów oraz podatnością na ubóstwo, a na zakończenie podaje główne wnioski. RAMA KONCEPCYJNA Biorąc pod uwagę złożony charakter zarówno kwestii podejmowania decyzji finansowych, jak i podatności na ubóstwo, w przeprowadzanym badaniu należało odwołać się do teorii z różnych dyscyplin. Posłużono się jako naczelną koncepcją zrównoważonego życia (sustainable livelihood), sformułowaną po raz pierwszy przez Chambersa i Conwaya (1992). Jak twierdzą Lont i Hospes (24), głównym uzasadnieniem dla zastosowania tej koncepcji we współczesnych badaniach nad rozwojem jest konieczność spojrzenia na problem ubóstwa i podatności na nie w szerszej perspektywie niż tylko przez pryzmat pracy i dochodu. Zrozumienie łańcucha przyczynowo-skutkowego odnośnie do ryzyka i strategii radzenia sobie z nim jest ważne przy opisie podatności na ubóstwo. W jego skład wchodzą: realizacja szoku, zarządzanie ryzykiem i wpływ szoku na warunki życia gospodarstwa domowego (Sebstad, Cohen 2; Heitzman i in. 22; Cohen i in. 23). Wymiar wpływu bądź ostatecznej straty wskazuje obecny poziom podatności na ubóstwo danego gospodarstwa domowego. Wpływ szoku zależy od poziomu narażenia na ryzyko, natury samych szoków (częstość i siła uderzenia) oraz dostępu i skuteczności strategii zarządzania ryzykiem, która to z kolei jest funkcją poziomu i układu zasobów gospodarstwa domowego. Tym samym finansowe, rzeczowe, ludzkie i społeczne zasoby gospodarstwa domowego odgrywają bardzo ważną rolę w analizie podatności na ubóstwo (Sebstad, Cohen 2; Moser 1998; Sherraden 1991). Termin zachowania finansowe opisuje szeroki wachlarz strategii i narzędzi wykorzystywanych do zgromadzenia większej sumy pieniędzy w celu zaspokajania różnych potrzeb finansowych. Rutherford (1999) wyjaśnia, że gospodarstwa domowe o niskich dochodach generują większe sumy pieniędzy poprzez osobiste pośrednictwo finansowe, które sprowadza się do oszczędzania do przodu (oszczędzanie z dochodu lub obcinanie wydatków, żeby zwiększyć konsumpcję w przyszłości), ubezpieczanie się w celu zabezpieczenia zasobów oraz oszczędzanie wstecz (pożyczanie z przyszłego dochodu, żeby zwiększyć konsumpcję teraz). Można powiedzieć, że wszystkie strategie finansowe mają charakter oszczędzania. Dlatego też teorie oszczędzania są szczególnie przydatne do analizy zachowań finansowych. Neoklasyczne teorie oszczędzania nie opisują dobrze praktyk oszczędzania gospodarstw domowych o niskich dochodach (Beverly 1997). W artykule zrównoważona droga życiowa i koncepcja Rutherforda osobistego pośrednictwa finansowego (personal financial intermediation) są poszerzone o kombinację teorii behawioralnych i instytucjonalnych, które pozwalają lepiej objaśnić te praktyki. Ekonomia behawioralna analizuje procesy ekonomiczne jako manifestację ludzkich zachowaniach. Odróżnia możliwości od chęci oszczędzania i głosi, że motywy, postawy i oczekiwania konsumentów odgrywają znaczną rolę w określeniu ich zachowań finansowych (Katona 1975). Współczesna ekonomia behawioralna podkreśla, że jednostki nieskończenie odkładają decyzje, aby ograniczyć konsumpcję teraz i zacząć oszczędzać w przyszłości, ponieważ wykazują się brakiem cierpliwości w krótkim okresie i preferują natychmiastowe nagrody. Dlatego też oszczędzanie jest rezultatem zachęt i ograniczeń stworzonych przez jednostki (Thaler, Shefrin 1981; Shefrin, Thaler 1988; Laibson 1996; Barberis, Thaler 23). Z kolei teorie instytucjonalne głoszą, że oszczędzanie jest kreowane przez porozumienia instytucjonalne, takie jak związki, zasady, zachęty i subwencje, np. odpisy od podatku, dodatki do mieszkania itd. (Sherraden 1991; Beverly, Sherraden 1999). Przedstawione powyżej koncepcje są wzbogacone o model świadomości finansowej financial capability (PFRC 25; Cohen i in. 23). Świadomość finansowa jest funkcją wiedzy, umiejętności i postaw, które wpływają na sposób zarządzania finansami gospodarstwa domowego. Można określić cztery główne obszary świadomości finansowej: zarządzanie pieniądzem, planowanie, przygotowanie na ryzyko, korzystanie z usług finansowych. Podsumowując, świadomość finansowa oznacza stawianie sobie celów i określanie strategii ich realizacji. Rama koncepcyjna zastosowana w tym badaniu odróżnia przewidujące i reaktywne zachowania finansowe. Te pierwsze powinny prowadzić do bardziej skutecznej alokacji zasobów. Osoby i gospodarstwa domowe, które przezornie gospodarują pieniędzmi, są pozytywnie nastawione do zarządzania finansami, planują wydatki w dłuższym horyzoncie czasowym, systematycznie oszczędzają, korzystają z ubezpieczeń lub co najmniej przygotowują się na ryzyko i biorą pożyczki w sposób przemyślany. Reaktywne zachowania finansowe są na drugim biegunie. Osoby przyjmujące reaktywną postawę w tym zakresie nie widzą większego sensu w gospodarowaniu finansami, żyją z dnia na dzień i spontanicznie reagują na pojawiające się ryzyko. Przedstawiona na schemacie 1 rama koncepcyjna obrazuje zależność między podatnością na ubóstwo a zachowaniami finansowymi 2. Te ostatnie obejmują szeroki wachlarz strategii, jakie są stosowane w celu zaspokajania potrzeb finansowych. Strategie te mogą mieć postać pieniężną lub pozapieniężną oraz być realizowane za pośrednictwem formalnych lub nieformalnych usług finansowych. Zachowania finansowe gospodarstwa domowego zależą od poziomu jego świadomości finansowej rozumianej jako wiedza, umiejętności i postawy pozwalające na rozsądne zarządzanie pieniędzmi, przygotowanie się na ryzyko, planowanie przyszłości i inteligentne korzystanie z właściwych usług finansowych. Zmienne z zakresu warunków bytowych determinują potrzeby finansowe i świadomość finansową, a jednocześnie wpływają bezpośrednio na zachowania finansowe (np. profil psychograficzny aktora, dostępna oferta finansowa) oraz akumulację zasobów i poziom podatności na ubóstwo (np. czynniki strukturalne, teren narażony szczególnie na ryzyko, profil działalności gospodarstwa). Kontekst, aktor, zasoby, strategie yciowe i dzia ania Schemat 1. Rama koncepcyjna do analizy zachowań finansowych i podatności na ubóstwo DROGA YCIOWA POTRZEBY FINANSOWE Podstawowy byt Nag e wydatki Zdarzenia cyklu ycia Mo liwo ci iszanse WIADOMO FINANSOWA Wiedza, umiej tno ci i postawy wobec: -zarz dzania pieni dzem -przygotowania na ryzyko -planowania -korzystania z us ug finansowych ZACHOWANIA FINANSOWE Reaktywne / przewiduj ce Strategie oszcz dzania, po yczania, ubezpieczania Formalne inieformalne finansowe ZASOBY PODATNO NA UBÓSTWO 46 Polityka Społeczna nr 9/21

3 METODOLOGIA I DANE Podejście badawcze uwzględnia metody zarówno ilościowe, jak i jakościowe na danych pochodzących z badań przeprowadzonych na terenie Polski. Te drugie pozwoliły lepiej zrozumieć pojęcia, zaprojektować instrumenty ilościowe oraz zinterpretować ich wyniki. Z kolei dzięki metodom ilościowym można było dokonać pomiaru badanych zjawisk na reprezentatywnej próbie gospodarstw o niskich dochodach. Wykorzystano dwa zbiory danych jakościowych i dwa zbiory danych ilościowych. 1. Dane MFC przekrojowe dane zebrane w Polsce w 26 r. na reprezentatywnej próbie 12 gospodarstw domowych o niskich dochodach w ramach jednego z projektów Centrum Mikrofinansowego (MFC) na Europę Wschodnią i Azję Centralną. Badanie to, opracowane przez autora i przeprowadzone przez instytut badawczy Ipsos, miało na celu zebranie informacji na temat świadomości finansowej, zachowań finansowych, stanu posiadania zasobów, narażenia na ryzyko i podatności na ubóstwo. Badanie było przeprowadzone tylko na gospodarstwach domowych o niskich dochodach, które były zdefiniowane jako te żyjące poniżej mediany dochodu na osobę obliczonego przy użyciu skal ekwiwalentności (85 zł, blisko granice minimum socjalnego w Polsce). 2. Dane DS dane panelowe na temat gospodarstw domowych i osób indywidualnych zebrane w Polsce w latach 2, 23 i 25 w ramach projektu Diagnoza Społeczna pod kierownictwem prof. Czapińskiego i prof. Panka. Bogaty zbiór danych opisujący warunki życiowe, jak i zachowanie i preferencje Polaków zebrany na reprezentatywnej próbie: 366 gospodarstw i 879 osób (2), odpowiednio: 3962 i 9597 (23) oraz 3858 i 879 (25); w 25 r. w badaniu wzięło udział 64% tych samych gospodarstw w porównaniu z 2 r. i 81% w porównaniu z 23 r. W niniejszej analizie gospodarstwo o niskich dochodach jest zdefiniowane w ten sam sposób, jak w badaniu MFC. 3. Badanie na temat edukacji finansowej badanie jakościowe opracowane i przeprowadzone przez autora oraz innych ekspertów MFC w 24 r. Jego celem było określenie i zrozumienie przyczyn luk w zakresie edukacji finansowej gospodarstw o niskich dochodach w Polsce (Matul i in. 24). Badanie zostało przeprowadzone w małych miastach i na terenach wiejskich. Zawierało 11 grup fokusowych, każda składająca się z 5 1 uczestników, oraz 23 pogłębionych wywiadów indywidualnych, które miały miejsce w powiatach: Nowe Miasto Lubawskie, Iława i Rypin. 4. Badanie na temat przedsiębiorczości i praktyk finansowych badanie jakościowe opracowane przez autora i przeprowadzone wspólnie z instytutem badawczym Ipsos w 26 r. w celu zebrania informacji na potrzeby opracowania ww. badania ilościowego MFC. Badanie dotyczyło przedsiębiorczości, świadomości finansowej, zachowań finansowych gospodarstw domowych o niskich dochodach w Polsce. Składało się z 6 grup fokusowych, złożonych z sześciu uczestników każda w Łodzi i Rypinie. Gospodarstwo domowe o niskich dochodach jest podstawową jednostką analizy, w której zastosowano unitarny model gospodarstwa domowego, co implikuje następujące założenia: 1) wszystkie zasoby gospodarstwa domowego są zgromadzone razem, a procesy ich dystrybucji nie dyskryminują żadnego z członków gospodarstwa; 2) większość decyzji finansowych jest podejmowanych wspólnie przez członków gospodarstwa domowego. Te założenia upraszczają znacznie rzeczywistość i powinny zostać zbadane dogłębniej w następnych badaniach na ten temat. Oba zbiory danych różnią się nieco strukturą próby oraz wyborem zmiennych. Z tego względu zastosowano w ramach tej samej ramy koncepcyjnej różne podejścia do pomiaru stanu posiadania zasobów i podatności na ubóstwo. Pozwala to na weryfikację wyników uzyskanych z różnych źródeł (triangulacja), co prowadzi do zwiększenia wiarygodności ostatecznych wniosków. Bazując na przeglądzie technik pomiaru podatności na ubóstwo (Gamanou, Morduch 22; Hoddinot, Quisumbing 23; Ligon, Schechter 24), w badaniu wykorzystano dwa podejścia do zmierzenia tego zjawiska: 1) w przypadku danych DS przeprowadzona została analiza zmienności konsumpcji, przy czym wydatki zostały zastąpione subiektywną oceną siły nabywczej; 2) w przypadku danych MFC zastosowano kryterium umiejętności radzenia sobie, opierając się na dwóch wskaźnikach: a) odzwierciedlającym potencjalne skutki chorób na budżet gospodarstwa domowego; b) odzwierciedlającym rzeczywiste skutki sześciu zdarzeń losowych wskazanych jako najważniejsze w grupach fokusowych. Wskaźniki dla zasobów gospodarstwa domowego opracowano na podstawie równej wagi czterech grup zasobów: finansowych, rzeczowych, kapitału ludzkiego i społecznego. Segmentacja ze względu na zachowania finansowe została przeprowadzona przy użyciu analizy skupień z wykorzystaniem wszystkich dostępnych wskaźników zachowań finansowych oraz świadomości finansowej. Związek między zachowaniami finansowymi i podatnością na ubóstwo przedstawiony jest za pomocą równania wielorakiej szacowanego przy użyciu modelu liniowego (metody najmniejszych kwadratów). Indeks podatności na ubóstwo jest zmienną zależną, a zmiennymi niezależnymi są: zero-jedynkowe zmienne opisujące zachowania finansowe, indeks zasobów i inne zmienne określające drogę życiową. Podobny model jest wykorzystany do opisania wpływu zachowań finansowych na akumulację zasobów z indeksem zasobów jako zmienną niezależną. TRANSFORMACJA A PODATNOŚĆ NA UBÓSTWO W wyniku transformacji dramatycznie wzrósł poziom ubóstwa w Europie Wschodniej. Ogólna liczba ubogich w 18 krajach regionu wzrosła z 14 mln w , czyli około 4% populacji, do 168 mln w , czyli około 45% (Milanovic 1998) 3. Niewielki wzrost w indeksie rozwoju ludzkiego i redukcji ubóstwa został zaobserwowany dopiero w późnych latach 9. (UNDP 26). Według Banku Światowego (25) około 21% żyło poniżej linii ubóstwa skrajnego w 1998 r., ale już w 23 było to 12%. W znacznym stopniu spadek ten wynikał z polepszenia warunków życia w dużych krajach, takich jak Kazachstan, Rosja i Ukraina. Ubóstwo zmniejszyło się niemal wszędzie z wyjątkiem Polski, Litwy i Gruzji. W Polsce, jednej z bardziej rozwiniętych gospodarek w regionie, ubóstwo stale wzrastało. W 1997 r. 13,3% żyło poniżej oficjalnej linii ubóstwa, a w 25 r. było to już 18% (GUS 25). Połowa ludności Polski posiada niskie dochody, żyjąc poniżej progu minimum socjalnego. Wzrost ubóstwa przyczynił się do powstania zjawiska nowych biednych oraz tzw. kieszeni ubóstwa istotnych różnic regionalnych w poziomie ubóstwa. W chwili obecnej zgromadzono wystarczającą wiedzę o tym, kto jest biedny, do jakiego stopnia i dlaczego. Jednakże przeprowadzono tylko kilka badań na temat podatności na ubóstwo w warunkach transformacji. Te badania opierały się na modelach mobilności dochodów czy szoków konsumpcyjnych. Przedstawiają one ogólny obraz wysokiej podatności na ubóstwo w krajach postkomunistycznych (Bank Światowy 2; Okrasa 1999a; Szukiełojć-Bieńkuńska 1996). Analiza podatności na ubóstwo na podstawie kryterium umiejętności radzenia sobie i portfela zasobów gospodarstwa domowego przeprowadzona w trakcie niniejszego badania wskazuje, że ponad połowa gospodarstw o niskich dochodach w Polsce podatna jest na ubóstwo. W przypadku aż 61% z nich znaczący spadek poziomu życia w danym miesiącu może zostać spowodowany zaledwie trzema pomniejszymi chorobami członków gospodarstwa domowego 4. Tylko 7% nie odczuwa z tego powodu żadnych konsekwencji finansowych. Z kolei 94% gospodarstw o niskich dochodach doświadczyło spadku siły nabywczej dóbr podstawowych i luksusowych w latach Dociekania badawcze wskazują również na znaczenie edukacji, nowoczesnych umiejętności życiowych, zatrudnienia i odpowiedniego poziomu dochodów w obniżaniu podatności na ubóstwo. Uzyskane wyniki potwierdzają ponadto, że podatność gospodarstw domowych na ubóstwo jest silnie związana z niskim stanem posiadania zasobów finansowych, rzeczowych, kapitału ludzkiego i społecznego. Analiza obu zbiorów danych DS i MFC daje podobne wyniki: zasoby finansowe, rzeczowe, kapitał ludzki i społeczny są wzajemnie zależne, a zatem akumulacja jest najskuteczniejsza, gdy obejmuje gromadzenie wszystkich tych zasobów jednocześnie; podatność gospodarstw na ubóstwo jest ściśle związana z posiadaniem zasobów; kryterium zasobów lepiej opisuje podatność na ubóstwo niż inne wskaźniki społeczno-demograficzne, psychograficzne, dochód czy zatrudnienie. Poza spadkiem posiadanych zasobów zaobserwowany ogólny wzrost podatności na ubóstwo w okresie transformacji można przypisać występowaniu znaczących luk w zakresie skutecznych mechanizmów zarządzania ryzykiem. Z jednej strony w większości krajów transformacji nastąpił upadek systemu zabezpieczeń społecznych i bezpłatnych usług publicznych (Fox 23; Okrasa 1999b; Bank Światowy 2). Wiele świadczeń wyciekło także do bogatszej części społeczeństwa, np. subwencje cen paliwa, lub nie było skutecznie ukierunkowanych na biednych (na Łotwie i w Bułgarii z osób objętych świadczeniami społecznymi tylko 2% stanowili biedni). Z drugiej strony nowi biedni nie wykształcili jeszcze mechanizmów radzenia sobie z zaistniałą sytuacją i ich obecne praktyki z zakresu zarządzania ryzykiem są wciąż dalekie od optymalnych. Polityka Społeczna nr 9/21 47

4 ZACHOWANIA FINANSOWE W WARUNKACH TRANSFORMACJI Reaktywne zachowania finansowe są szeroko rozpowszechnionym zjawiskiem w kontekście transformacji w Polsce: większość osób o niskich dochodach bardzo rzadko oszczędza, korzysta z ubezpieczeń w ograniczonym zakresie i w znacznym stopniu zapożycza się. Tylko 15% gospodarstw domowych o niskich dochodach regularnie oszczędza 5. Poważne problemy z budżetowaniem i zarządzaniem przepływem gotówki miała jedna trzecia. Większość ludzi nie planuje swoich finansów, a 7% nie planuje na dłuższy okres niż miesiąc. Tylko 21% zabezpiecza się na starość. Gospodarstwa domowe często pożyczają w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb i pokrycia nagłych wydatków. W przeciągu ostatnich 5 lat 47% wzięło pożyczkę. Ludzie o niskich dochodach rzadko korzystają z usług finansowych w celu realizacji swoich celów finansowych; 33% ciągle nie ma założonego konta w banku. Podsumowując, tylko 28% gospodarstw domowych o niskich dochodach przezornie zarządza swoimi zasobami. Odzwierciedla to zakorzenione przyzwyczajenia z czasów komunizmu, gdy ludzie mieli ograniczoną motywację, by gospodarować finansami domowymi. Bez znaczenia było bowiem, czy ktoś reaktywnie, czy przezornie zarządza swoimi finansami, jeśli możliwości konsumpcji były ograniczone, dochód był niski, acz stały, szeroki wachlarz świadczeń w naturze był dostarczany przez państwo, emerytury były pewne, własność prywatna była ograniczona, tzw. kultura marnotrawstwa była wszechobecna, a tylko kilka standardowych usług finansowych było dostępnych na rynku. Dodatkowo, jako wynik poprzednich rozwiązań instytucjonalnych, w warunkach transformacji nie ma właściwie żadnych nieformalnych grup samopomocy oszczędnościowo-kredytowych, które są bardzo popularne w krajach rozwijających się i odgrywają ważną rolę w gromadzeniu zasobów i zarządzaniu ryzykiem (Bouman, Hospes 1995; Rutherford 1999). Skutki zmian systemowych wpłynęły na zachowania finansowe gospodarstw. Wiele z nich straciło oszczędności w pierwszych latach transformacji z powodu hiperinflacji, wprowadzenia rzeczywistych stóp wymiany walut, czy w wyniku upadku instytucji finansowych. To z kolei podważyło zaufanie do sektora finansowego, które to ciągle, 2 lat po zmianach systemowych, jest na niskim poziomie. Co więcej, reformy systemu emerytalnego i szybki rozwój usług finansowych przełożyły odpowiedzialność i ryzyko związane z decyzjami finansowymi z państwa na jednostki, jednocześnie wprowadzając duże możliwości wyboru, ale też komplikując te decyzje finansowe. DLACZEGO LUDZIE NIE OSZCZĘDZAJĄ? Zachowania oszczędnościowe są kluczem do zrozumienia zachowań finansowych. Na podstawie przeprowadzonych badań można wnioskować, że dla zrozumienia ograniczonych zachowań oszczędnościowych w gospodarstwach domowych o niskich dochodach w warunkach transformacji większe znaczenie ma chęć oszczędzania niż cykl życia lub zdolność oszczędzania. Analiza zachowań oszczędnościowych wśród gospodarstw o niskich dochodach w Polsce nie potwierdza neoklasycznych teorii oszczędzania. Ani teoria cyklu życia Modiglianiego (1954), ani hipoteza permanentnego dochodu Friedmana (1957) nie znajdują potwierdzenia w danych. Krzywa oszczędzania w cyklu życia zamiast odwróconej litery U przybiera kształt tej litery, czyli wskazuje na to, że młodsi i starsi oszczędzają bardziej niż ludzie w średnim wieku. Obie teorie nie znajdują odzwierciedlenia w rzeczywistości, ponieważ gospodarstwa domowe o niskich dochodach nie planują na przyszłość. Dodatkowo niska zdolność oszczędzania nie jest najważniejszym czynnikiem determinującym poziom oszczędzania. Niski dochód określa w sposób istotny stopę oszczędzania tylko wśród najuboższych. Teorie instytucjonalne oszczędzania (Beverly, Sherraden 1999) też nie opisują dobrze tego zjawiska. Rozwiązania instytucjonalne wprowadzone w latach 9. i na początku XXI wieku w Polsce odegrały minimalną rolę w kształtowaniu zachowań finansowych Polaków, szczególnie gospodarstw o niskich dochodach. Jest to odzwierciedlone w małym zainteresowaniu produktami III filaru systemu emerytalnego i indywidualnymi kontami emerytalnymi. Ponadto analiza nie dostarczyła dowodów, że korzystanie z usług finansowych stymuluje oszczędzanie. Behawioralne teorie oszczędzania lepiej odzwierciedlają rzeczywistość. Tabela 1 prezentuje najbardziej powszechne postawy wobec oszczędzania wśród osób o niskich dochodach, które można podsumować w kilku punktach. 1. Około 2% gospodarstw o niskich dochodach nie wierzy w ogóle w oszczędzanie. Nie dostrzegają oni korzyści z oszczędzania w celu realizacji celów w przyszłości i są pewni, że oszczędzanie nie ma sensu. 2. Powszechna jest opinia, że oszczędzanie jest dobre tylko dla bogatych i, mając niski dochód do dyspozycji, nie ma możliwości odłożenia drobnej sumy pieniędzy. 8% tych, co nie oszczędzają twierdzi, że głównym powodem jest brak wystarczającego dochodu. Dla 72% wyższy dochód jest najważniejszym motywatorem do oszczędzania, a 48% zgadza się ze stwierdzeniem, że tylko bogaci mogą oszczędzać. 3. Nie chce zacząć oszczędzać 25%, ponieważ nie ma wystarczającej cierpliwości, aby czekać na rezultaty. Nawet jak zaczęli oszczędzać, to szybko się zrażali wobec braku błyskawicznych efektów i wykorzystali uzbierane sumy na zaspokojenie doczesnych potrzeb. To potwierdza tendencje do odkładania ważnych zadań i decyzji na później. Dodatkowo aż 58% gospodarstw o niskich dochodach jest zdania, że będzie w stanie oszczędzić w ciągu 12 następnych miesięcy. Te trzy postawy są mocno skorelowane między sobą i objaśniają praktyki oszczędnościowe gospodarstw domowych w największym stopniu, porównując z wszystkimi innymi wyżej dyskutowanymi czynnikami. Podsumowując, to badanie potwierdza centralną hipotezę behawioralnej teorii oszczędzenia, że jednostki nie podejmują decyzji o oszczędzaniu, ponieważ bardziej preferują szybkie rezultaty osiągane w krótkim czasie niż w długim (Shefrin, Thaler 1988; Laibson 1996). Dlatego też odwlekają decyzje o ograniczeniu konsumpcji teraz i oszczędzaniu na przyszłość. Niska świadomość finansowa jest następnym ważnym czynnikiem objaśniającym niską stopę oszczędzania wśród mniej zamożnych gospodarstw domowych. Zwykle sprowadza się to do braku umiejętności stworzenia planu oszczędzania, z jasno określonymi celami i instrumentami do jego realizacji. Prawie połowa gospodarstw zaczęła oszczędzać, ale poniosła porażkę. Badania jakościowe ukazały, że ludzie albo nie stawiają sobie celów (Nie oszczędzałbym nawet gdybym mógł, ponieważ nie ma na co oszczędzać; Po co stawiać cele, jak zawsze coś się zawali) lub, jeśli kiedykolwiek sobie je określili, nie byli w stanie się ich trzymać ([trudno jest trzymać pieniądze] zawsze jest coś na co trzeba je wydać). Gospodarstwa nie znają na tyle możliwych strategii i narzędzi, żeby móc stworzyć spójną strategię finansową dla swojej rodziny, która łączy najważniejsze cele finansowe z odpowiednimi narzędziami do ich realizacji. Planowanie przyszłości i przygotowywanie się na ryzyko Aż 8% gospodarstw domowych o niskich dochodach nie wierzy, że oszczędzanie drobnych sum może pomóc im w osiągnięciu ich celów finansowych, a 73% z nich nie widzi sensu w planowaniu czegokolwiek na Tabela 1. Postawy wobec oszczędzania w % Wyszczególnienie Warto jest oszczędzać nawet przy niskim dochodzie. Nie warto jest oszczędzać, ponieważ nigdy nie wiadomo, co przyniesie jutro. Tylko bogaci mogą oszczędzać. Każdy może oszczędzać, nawet jeśli to są tylko małe kwoty. Nawet drobne odłożone kwoty mogą zapewnić większą stabilność i bezpieczeństwo finansowe w przyszłości. Nie warto jest oszczędzać, ponieważ trzeba czekać bardzo długo na realizację celów. Oszczędzanie jest nie możliwe, ponieważ zawsze pojawią się nagłe wydatki, które zmuszą do wydania zaoszczędzonych pieniędzy. Chciałem oszczędzać, ale nie udało mi się. Warto jest trzymać pieniądze na koncie w banku, ponieważ pokusa, aby je wydać, jest mniejsza. Całkowicie się zgadzam 2, 7, 23, 12, 17, 6, 15, 13, 16, Zgadzam się 51, 19, 25, 38, 56, 19, 33, 33, 42, Nie zgadzam się 15, 46, 38, 27, 15, 43, 34, 35, 22, Całkowicie się nie zgadzam 6, 21, 11, 16, 5, 22, 7, 11, 8, Trudno powiedzieć 8, 7, 3, 7, 7, 1, 1, 8, 13, Źródło: analiza autora na podstawie danych MFC. Stwierdzenia opracowane na podstawie badań jakościowych. 48 Polityka Społeczna nr 9/21

5 tak długi okres, jak 5 czy 1 lat. Aż 64% gospodarstw domowych o niskich dochodach uważa, że nie jest możliwe odkładanie na wypadek nagłych wydatków. Aż 41% gospodarstw nie widzi korzyści z zarządzania ryzykiem w sposób bardziej przewidujący. Są oni także zdania, że nie ma sensu martwić się na zapas i odkładać na czarną godzinę. Znajduje to potwierdzenie w słowach respondentów badań jakościowych: Ludzie nie zawracają sobie głowy myśleniem, że coś nieprzewidywalnego może się wydarzyć. Mówią, że jak coś się wydarzy to jakoś sobie poradzą. A jak to się wydarza, uczą się, że to wcale nie jest takie łatwe. Dwa fundamentalne obszary koncepcji świadomości finansowej, mianowicie planowanie i przygotowywanie się na ryzyko, zależą w dużym stopniu od zachowań oszczędnościowych. Dlatego czynniki wpływające na nie są podobne do tych opisanych w poprzedniej części tekstu. Pożyczanie i dług Preferowanie szybkiej wygranej i wysoka stopa dyskonta wyjaśniają wysoką skłonność do pożyczania. Mimo wstydu, negatywnych postaw wobec pożyczania i ograniczonych zdolności do podjęcia właściwych decyzji finansowych, gospodarstwa domowe o niskich dochodach w warunkach transformacji pożyczają coraz więcej. Analiza dostarcza dowodów na to, że ludzie o niskich dochodach nie pożyczają w sposób racjonalny, czyli na rzeczy, których wartość powinna wzrosnąć w przyszłości. Pożyczają albo w celu nabycia sprzętu domowego, czy w celu pokrycia nagłych wydatków lub zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Bardzo często pożyczanie jest spontaniczne, bez zastanawiania się nad jego konsekwencjami. Zachowania pożyczkowe wskazują na niski stopień świadomości finansowej. Nadmiernie zadłużone jest 5% gospodarstw o niskich dochodach 6. Spośród gospodarstw spłacających obecnie pożyczkę 17% jest nadmiernie zadłużona; są one w skrajnej biedzie. Znajduje to potwierdzenie w innych badaniach, które wskazują, że najubożsi są non stop zadłużeni. Opanowali oni sztukę życia na kredyt, spłacania jednej pożyczki z drugiej, i nie widzą większego sensu zmiany tego sposobu bycia (Palska 22; Matul i in. 24). Korzystanie z usług finansowych Konto w banku ma 67% gospodarstw domowych o niskich dochodach, 16% korzysta z usług oszczędnościowych, 24% z formalnych usług finansowych, 52% z usług ubezpieczeniowych, a 14% posiada kartę kredytową. Podział na tych, którzy używają usług finansowych, i tych, którzy ich nie używają, nie jest łatwy do określenia. Poziom dochodu i cena usług finansowych nie są najważniejszymi determinantami korzystania z tych usług. Jest to istotne tylko dla jednej czwartej gospodarstw, które mają pozytywne nastawienie, ale są oni wyłączeni przez instytucje finansowe głównie z powodu za wysokich cen. Jednak prawie połowa gospodarstw sama rezygnuje z korzystania z usług finansowych ze względu na sceptycyzm, deklarowanie braku potrzeb na takie usługi czy z powodu niskiej świadomości finansowej. Profile gospodarstw domowych ze względu na zachowania finansowe Opierając się na segmentacji gospodarstw domowych o niskich dochodach, przez wskaźniki świadomości i zachowań finansowych można wyodrębnić następujące grupy 7 : a) planiści (28%) przejawiają aktywność we wszystkich aspektach zachowania finansowego, oszczędzają, planują i skutecznie korzystają z usług finansowych w celu gromadzenia zasobów; b) tradycjonaliści (24%) oszczędzają i planują, ale głównie w nieformalny sposób. Są sceptycznie nastawieni do usług finansowych i rzadko z nich korzystają. Do pożyczania mają stosunek obojętny: nie uważają tej praktyki za wstydliwą, ale i nie twierdzą, by było to rozwiązanie słuszne; c) reaktywni (25%) mają kłopoty finansowe, nie oszczędzają i nie planują. Jednocześnie mają pozytywne nastawienie do pożyczania i usług finansowych, co spycha ich w kierunku pułapki zadłużenia; d) nieświadomi (23%) nie radzą sobie w żadnym aspekcie zachowań finansowych. Nie planują, nie oszczędzają i mają bardzo negatywne nastawienie do oszczędzania. Boją się zadłużyć i za wszelką cenę unikają pożyczania. Ponadto są zdecydowanymi przeciwnikami instytucji finansowych i świadczonych przez nie usług. Tradycjonaliści Nieświadomi Reaktywni Planiści Wyszczególnienie w % Udział 24, 23, 25, 28, Profil Region centralny, mniejsze miasta i wieś, starsi, mniejsze gospodarstwa (single, bez dzieci), podstawowa edukacja, niski poziom nowoczesnych umiejętności, średnie dochody, zatrudnieni, ale nie na swoim, pewni siebie, praworządni Wielkie miasta, wiek 5+, średnie wykształcenie, niski poziom nowoczesnych umiejętności, niski dochód, bezrobotni, beneficjenci pomocy społecznej Kobiety głową gospodarstwa, wiek 4 59 lat, fataliści Wiek 3 49 lat, 3 4-osobowe gospodarstwa, średnie i wyższe wykształcenie, wysoki poziom nowoczesnych umiejętności, wyższe dochody, stała praca i samo-zatrudnienie, pewni siebie, lubiący ryzyko ZARZĄDZANIE PIENIĄDZEM Udział tych, którzy mają problemy z budżetowaniem i kontrolą przepływu gotówki 18, 56, 54, 4, OSZCZĘDZANIE Udział tych, którzy oszczędzają regularnie lub często Udział tych, którzy trzymają oszczędności w domu 16, 48, PLANOWANIE Udział tych, którzy wierzą w planowanie przyszłości i planują 44, 14, 13, 4, ZARZĄDZNIE RYZYKIEM Udział tych, którzy odkładają na nagłe wydatki Udział tych, którzy pożyczają na nagłe wydatki Udział tych, którzy mają polisę ubezpieczeniową Udział tych, którzy spłacają teraz pożyczkę Udział tych, którzy są nadmiernie zadłużeni Udział tych, którzy posiadają konto w banku Udział tych, którzy mają kartę kredytową Udział tych, którzy korzystają z formalnych usług oszczędnościowych Udział tych, którzy korzystają z formalnych usług pożyczkowych Udział tych, które korzystają z 3 lub więcej usług Źródło: obliczenia własne na podstawie danych MFC. Tabela 2. Segmentacja przez świadomość i zachowania finansowe 27, 12, 33, POŻYCZANIE 11, 2, 4, 21, 12, 31, 34, 15, 1, KORZYSTANIE Z USŁUG FINANSOWYCH 34, 4, 5, 23, 5, 46, 4, 5, 32, 3, 2, 18, 3, 46, 56, 39, 9, 88, 13, 8, 82, 3, 35, 24, 52, 7, 8, 41, 6, 93, 32, 43, 99, 62, Polityka Społeczna nr 9/21 49

6 ZACHOWANIA FINANSOWE I PODATNOŚĆ NA UBÓSTWO W celu ustalenia zależności między zachowaniami finansowymi a akumulacją zasobów została przeprowadzona analiza jednorakiej i wielorakiej na obu zbiorach danych MFC i SD. Następnie dokonano modelowania w celu zbadania wpływu zachowań finansowych na podatność na ubóstwo (w modelu tym zasoby zostały uwzględnione jako zmienna niezależna). Wpływ zachowań finansowych na akumulację zasobów Zgodnie z ramą koncepcyjną przetestowano hipotezę, że wyższy poziom zasobów gospodarstwa domowego jest związany z wyższym poziomem świadomości finansowej i przewidującymi zachowaniami finansowymi. Odwrotny łańcuch przyczynowo-skutkowy też jest możliwy, kiedy to poziom zasobów determinuje zachowania finansowe. Tę możliwość też wzięto pod uwagę. Tabela 3 prezentuje trzy wielowymiarowe modele, które najlepiej objaśniają akumulację zasobów. Dla wszystkich modeli współczynniki dla zmiennych opisujących zachowania finansowe są istotne i mają oczekiwany znak. Co więcej, po standaryzacji te, które opisują zachowania finansowe, mają najwyższe wartości, co wskazuje na to, że zachowania finansowe w sposób najsilniejszy determinują akumulację zasobów spośród szerokiego wachlarza innych zmiennych wziętych pod uwagę w analizie. Planiści mają najlepsze wyniki co do akumulacji zasobów. Trzy inne grupy są zdecydowanie mniej skuteczne w tej kwestii. Nieświadomi mają najmniej zasobów. Co ciekawe, tak jak w analizie dwuwymiarowej, reaktywni są bardziej skuteczni niż tradycjonaliści. Kilka innych zmiennych ma też ważny wpływ na akumulację zasobów. Wśród tych najważniejszych są: źródło dochodu (np. zależność od pomocy społecznej, bezrobocie), wiek i miejsce zamieszkania. Ci, którzy mają stałą pracę lub są samozatrudnieni, są skuteczniejsi w akumulacji zasobów. Trudniej jest gromadzić zasoby tym, którzy mieszkają w małych miastach i na terenach wiejskich oraz gospodarstwom domowym prowadzonym przez starszych ludzi. Wskaźnik zmiany zasobów, dostępny na zbiorze DS, jest bardziej wiarygodną miarą akumulacji zasobów (model 3 w tab. 3). Jeszcze raz zachowania finansowe są najmocniejszym z determinantów akumulacji zasobów. Inne ważne zmienne, które wpływają na poziom zasobów, to: miejsce zamieszkania, źródło dochodu, wiek i płeć. Tutaj rezultaty są sprzeczne z poprzednimi przy wykorzystaniu tylko poziomu zasobów jako zmiennej objaśnianej. W przypadku gospodarstw, które są zależne od pracy dodatkowej i pomocy społecznej, żyjące poza wielkimi miastami, prowadzone przez kobiety lub młodsze pary, wzrost zasobów jest bardziej prawdopodobny. Jednym z możliwych wytłumaczeń jest fakt, że łatwiej jest osiągnąć szybszy wzrost, startując z niskiego poziomu zasobów. Dodatkowa analiza wielowymiarowa została przeprowadzona na oddzielnych podgrupach przez poziom dochodu, poziom nowoczesnych umiejętności i zasobów 8. Wpływ zachowań finansowych na akumulacje zasobów jest niezależny od poziomu dochodów i nowoczesnych umiejętności. Analizy na obydwu zbiorach danych dostarczają takie same wyniki. Innymi słowy, przewidujące zachowania finansowe dają podobne rezultaty w przypadku tych z najniższym dochodem czy poziomem nowoczesnych umiejętności życiowych, jak i tych, którzy mają wyższy dochód i umiejętności. Co do różnic między podgrupami przez poziom dochodów wyniki są mniej spójne. Profil zachowań finansowych Region Miejsce zamieszkania Wyszczególnienie Model 1 (MFC) Model 2 (DS) Model 3 (DS) Stała 12,31 b 3,33 a -,16 Tradycjonaliści Nieświadomi () Reaktywni Planiści c Centralny () Południowy Wschodni Północno-zachodni Południowo-zachodni Północny Wieś Małe miasta Średnie miasta Duże miasta (),36,47 a 2,82 b -,25 -,44 -,62 b -,18 -,41 -,18 -,67 b -,43,37,21 b,48 b,16 -,5 - Płeć Kobiety,22 -,49 b,24 a,8 Wiek Liczba osób w gospodarstwie domowym Główne źródło dochodu Status bezrobocia do 29 lat () 3 39 lat 4 49 lat 5 59 lat 6 lat i więcej 1 osoba 2 osoby 3 osoby 4 osoby 5 osób i więcej Stała praca Samozatrudnienie Rolnictwo Emerytura, renta Prace dodatkowe Pomoc społeczna d Bezrobotni w gospodarstwie G łowa gospodarstwa na bezrobociu Udział transferów socjalnych w dochodzie gospodarstwa domowego Tabela 3. Wielowymiarowa analiza wpływu zachowań finansowych na akumulację zasobów -,5 -,55 -,89 b -,68 b Ref. -,27 -,17 -,83 b -1,26 b -1,31 b -1,31 b -,68 -,73 -,99 b -,34 b b - -,18 -,12 - -,18 -,71 b -,59 a -,6 a -,21 -,37 -,98 b -,81 a 1,46 b 1,6 b,67,49 2,21 b 1,86 a 2,51 b 2,2 b 2,86 b 3,16 b 1,36 1,84 1,92 -,16 -,19,25,13,22,23,37,35,45,23,13,24,16 -,26 -,2 -,1,45 b,62 b,6 b -,64 a -,39 -,66 a -,95 b,2,53,45,34,99 1,17,64 1,13 1,55 b,15,2,9 -,17 -,12 -,2 -,23,14,14,33,18,1,31,28 - -,14 R 2,43,5,9 N a p< =,1; b p < =,5; c w zbiorze DS inna miara jest wykorzystana do opisu zachowań finansowych, wysokie wartości tego indeksu powinny odpowiadać kategorii planiści na zbiorze MFC; d na zbiorze DS dodatkowe prace i pomoc społeczna są umieszczone w tej samej kategorii. OBJAŚNIENIA: Model 1: na danych MFC; indeks wszystkich posiadanych zasobów przez gospodarstwo jako zmienna zależna. Model 2: na danych DS; indeks wszystkich posiadanych zasobów przez gospodarstwo jako zmienna zależna. Model 3: na danych DS; zmiana indeksu zasobów gospodarstwa jako zmienna zależna. Dla lepszej prezentacji kilka zmiennych psychograficznych (np. stosunek do ryzyka), które weszły jako zmienne niezależne do tych modeli, nie są zamieszczone w tabeli, ponieważ nie miały istotnego wpływu na akumulację zasobów. 5 Polityka Społeczna nr 9/21

7 Analiza na danych DS wskazuje, że zachowania finansowe mają taki sam wpływ na akumulację zasobów wśród gospodarstw charakteryzujących się niskim i wysokim poziomem dochodów. Wyniki na podstawie danych MFC wskazują, że wpływ zachowań finansowych na akumulację zasobów jest nieistotny wśród dwóch grup o najniższym poziomie zasobów. Wpływ zachowań finansowych na podatność na ubóstwo Tabela 4 prezentuje cztery modele opisujące wpływ zachowań finansowych na obniżenie podatności na ubóstwo. i dla zmiennych dotyczących zachowań finansowych są istotne i mają oczekiwany znak w przypadku modeli 1 i 2 na danych MFC. Co więcej, po standaryzacji te, które dotyczą zachowań finansowych, mają najwyższe wartości, wyższe niż współczynniki opisujące siłę wpływu zasobów na podatność na ubóstwo. Bycie planistą lub tradycjonalistą, czyli innymi słowy planowanie swoich finansów, obniża zdecydowanie podatność na ubóstwo wśród osób o niskich dochodach. Mimo że wyniki na zbiorze DS są mniej istotne 9, można podsumować, że zachowania finansowe są bardzo ważną determinantą podatności na ubóstwo. Zgodnie z poprzednią analizą miary poziomu zasobów (zarówno posiadanie, jak i zmiana) są drugą co do ważności determinantą podatności na ubóstwo. Niewiele innych zmiennych ma istotny wpływ na podatność Zasoby Profil zachowań finansowych Region Miejsce zamieszkania Wyszczególnienie Model 1 (MFC) Model 2 (MFC) Model 3 (DS) Model 4 (DS) Stała 3,39 b 2,86 b 7,92 b 6,28 b Wszystkie zasoby (wysoki) Zmiana zasobów (pozytywna) Tradycjonaliści Nieświadomi () Reaktywni Planiści c Centralny () Południowy Wschodni Północno-zachodni Południowo-zachodni Północny Wieś Małe miasta Średnie miasta Duże miasta () b -,17 a -,14 - -,39 b - -,49 b -,25 -,42 b -,18,15 b -,39 b -,5 -,9 -,1 -,17 b,16 a,8 -,21,7,12 -,37 b -,15,1 -,16 -,12 -,18 -,61 b -,25 a -,19 -,16 -,31 b -,12 -,17 - -,1 Płeć Kobiety,5,1 Wiek Liczba osób w gospodarstwie domowym Poziom edukacji głowy gospodarstwa Nowoczesne umiejętności życiowe e Poziom dochodu Główne źródło dochodu Status bezrobocia do 29 lat () 3 39 lat 4 49 lat 5 59 lat 6 lat i więcej 1 osoba 2 osoby () 3 osoby 4 osoby 5 osób i więcej Podstawowy () Zawodowy Średni Wyższy Low () Average High 1 kwartyl () 2 kwartyl 3 kwartyl 4 kwartyl Stała praca Samozatrudnienie Rolnictwo Emerytura, renta Prace dodatkowe Pomoc społeczna d Bezrobotni w gospodarstwie G łowa gospodarstwa na bezrobociu Udział transferów socjalnych w dochodzie gospodarstwa domowego Tabela 4. Wielowymiarowa analiza wpływu zachowań finansowych na podatność na ubóstwo,14,19 -,17 b - -,15,7 -,12 -,24 a -,4 a -,22,18,13 a,8,7,1,5 - -,12,5,7,29,22,31 -,34 b - -,27 a -,21,29 b,15,1,21,1 -,24,45 a,56 a,29 - -,1 -,27,1,14 -,15 -,15,7,9,5 -,1,9,1,13,9,78,4 1,1,95 1,67 b -,4 2,33 b 1,16 1,36 1,67 3,2 b -,72 -,83,35 -,46 -,47 -,98,79 -,83-1,17-2,71 b,9,12,13,15,22 - -,1 -,15,65,13,33,61 1,5 a -,15 1,5 a 1,11 1,5 1,44 2,57 b -,81 -,86,24 -,27,34 -,91,56 -,95-1,3 b -1,61 b,1,5,1,9,13,17,24 - -,14 -,4,8,1 R 2,28,26,13,15 N a p< =,1; b p < =,5; c w zbiorze DS inna miara jest wykorzystana do opisu zachowań finansowych, wysokie wartości tego indeksu powinny odpowiadać kategorii planiści na zbiorze MFC; d na zbiorze DS dodatkowe prace i pomoc społeczna są umieszczone w tej samej kategorii; e nowoczesne umiejętności życiowe są zdefiniowane jako umiejętność posługiwania się komputerem i zdolność komunikacji w językach obcych. OBJAŚNIENIA: Model 1: na zbiorze MFC, zmienna objaśniana to miara podatności na podstawie potencjalnego wpływu ryzyka zdrowotnego. Model 2: na zbiorze MFC, zmienna objaśniana to miara podatności na podstawie wskaźnika wpływu sześciu większych szoków. Model 3: na zbiorze DS, zmienna objaśniana to miara podatności na podstawie wskaźnika negatywnych zmian w subiektywnej ewaluacji przystępności podstawowych i luksusowych dóbr. Model 4: na zbiorze DS, zmienna objaśniana to miara podatności na podstawie negatywnych zmian w subiektywnej ewaluacji przystępności tylko podstawowych dóbr. Dla lepszej prezentacji kilka zmiennych psychograficznych (np. stosunek do ryzyka), które weszły jako zmienne niezależne do tych modeli, nie są zamieszczone w tabeli, ponieważ nie miały istotnego wpływu na podatność na ubóstwo. Polityka Społeczna nr 9/21 51

8 na ubóstwo. Mimo kilku różnic między modelami można powiedzieć, że następujące czynniki obniżają podatność na ubóstwo: wyższy poziom zasobów, pozytywna zmiana zasobów w ostatnim czasie, zamieszkanie w małym mieście; a następujące je zwiększają: podstawowa lub zawodowa edukacja, bezrobotni w gospodarstwie, zamieszkanie w średnim mieście, starsza głowa gospodarstwa. Dodatkowa analiza wielowymiarowa została przeprowadzona na oddzielnych podgrupach przez poziom zasobów i podatności na ubóstwo w celu zobaczenia, czy wpływ zachowań finansowych na podatność na ubóstwo jest istotny dla najbiedniejszych (niski poziom dochodów czy wysoka podatność na ubóstwo). Wyniki są mniej istotne niż w poprzedniej analizie dla ogółu gospodarstw o niskich dochodach. Na zbiorze MFC badana zależność jest istotna bez względu na poziom zasobów czy podatności na ubóstwo. Na zbiorze DS ta zależność nie jest istotna dla najuboższych grup. WNIOSKI Świadomość finansowa i zachowania finansowe wydają się mieć zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia podatności na ubóstwo, jako że są najmocniejszymi predyktorami z szerokiego zbioru zmiennych określających zakres warunków bytowych i zasobów, jakie są wykorzystywane w analizach na dwóch różnych zbiorach danych. Wyniki te są jeszcze bardziej wiarygodne w świetle silnej zależności między przewidującymi zachowaniami finansowymi i gromadzeniem zasobów. Również i tu zachowania finansowe stanowią najmocniejszy predyktor akumulacji zasobów. Potwierdza to słuszność wyboru koncepcji teoretycznej oraz związku przyczynowego przyjętego w artykule: świadomość finansowa zachowania finansowe zasoby podatność na ubóstwo. Segmentacja gospodarstw domowych o niskich dochodach przez zachowania finansowe wyodrębniła cztery główne grupy: 1) planiści przejawiają aktywność we wszystkich aspektach zachowania finansowego i korzystają z usług finansowych, 2) tradycjonaliści oszczędzają i planują, ale głównie w nieformalny sposób, 3) reaktywni ci, którzy dużo pożyczają, korzystają z formalnych usług finansowych, ale nie oszczędzają i nie planują, 4) nieświadomi ci, którzy mają najniższą świadomość finansową, nie planują i nie korzystają z usług finansowych. W odniesieniu do akumulacji zasobów i podatności na ubóstwo przewidujący planiści znacząco różnią się od pozostałych grup. Co ciekawe, reaktywni odnoszą nieco większe sukcesy pod względem gromadzenia zasobów niż tradycjonaliści. Wskazuje to na znaczenie pożyczania i korzystania z usług finansowych dla powiększania zasobów. Sytuacja przedstawia się nieco inaczej w przypadku podatności na ubóstwo. Bycie planistą lub tradycjonalistą znacząco zmniejsza to zagrożenie wśród gospodarstw domowych o niskich dochodach. Z kolei reaktywni i nieświadomi są bardziej narażeni na ubóstwo. Oznacza to, że przejawami świadomości finansowej mającymi największe znaczenie dla zmniejszenia podatności na ubóstwo są: dobre gospodarowanie środkami finansowymi, planowanie, oszczędzanie i antycypowanie ryzyka. Z kolei pożyczanie i zadłużenie nie mają znaczącego wpływu na podatność na ubóstwo. Efekt korzystania z usług finansowych z punktu widzenia ograniczenia podatności na ubóstwo jest niższy niż w odniesieniu do akumulacji zasobów. Te wyniki mają znaczenie dla mikrofinansów (inkluzji finansowej), które zakładają, że dostęp do usług finansowych osób o niskich dochodach przyczynia się do wzrostu dobrobytu (Helms 25). Niniejsza analiza dowodzi, że dostęp ten jest istotny z punktu widzenia akumulacji zasobów. Segmenty korzystających z usług finansowych (planiści i reaktywni) mają większą szansę na zwiększanie zasobów niż pozostałe dwa segmenty, które z usług tych nie korzystają. Z kolei korzystanie z usług finansowych nie przekłada się na zmniejszenie stopnia podatności na ubóstwo. Tu większe znaczenie ma aktywne zarządzanie ryzykiem i planowanie przyszłości bez względu na to, czy towarzyszy temu korzystanie z usług finansowych (planiści) czy też nie (tradycjonaliści). Mikrofinanse dążą do osiągnięcia obu celów: ułatwienia akumulacji i ochrony zasobów oraz zmniejszenia podatności na ubóstwo. Wydaje się, że redukcja podatności na ubóstwo wyłącznie poprzez zapewnienie dostępu do usług finansowych jest utrudniona w warunkach niskiej świadomości finansowej grupy docelowej. Prezentowana analiza dostarcza również interesujących wniosków w odniesieniu do najuboższych grup społecznych. Rzadko wykazują się one aktywnym zarządzaniem środkami finansowymi, a zadłużenie jest integralną częścią ich życia. Fakt, że zależność pomiędzy zachowaniami finansowymi i podatnością na ubóstwo jest istotna, choć słabsza, w przypadku tych grup stanowi potwierdzenie, iż przewidujące zachowania finansowe są korzystne dla wszystkich, w tym również dla osób ubogich, przynajmniej w kontekście transformacji w Europie Wschodniej. Zarządzanie ryzykiem jest ważnym punktem wyjścia dla tej grupy, ponieważ brak kontroli nad kosztami nagłych wydarzeń uniemożliwia realizowanie bardziej zaawansowanych celów finansowych i korzystanie z nadarzających się możliwości. Podsumowując, reaktywne zachowania finansowe hamują proces akumulacji zasobów i znacząco zwiększają podatność na ubóstwo w gospodarstwach domowych o niskich dochodach. Jest to ważny wniosek z punktu widzenia kształtowania polityki rozwoju w Europie Wschodniej, bowiem dotychczas nie podjęto żadnych działań w celu poprawy świadomości finansowej gospodarstw domowych oraz propagowania przewidujących zachowań finansowych w procesie transformacji. Ze 156 programów edukacji finansowej prowadzonych w 27 krajach UE w 27 r. zaledwie 14% realizowanych było w 1 krajach Europy Wschodniej (Habschick et al 27). Głównym wyzwaniem dla twórców polityki rozwoju, a w szczególności dla branży mikrofinansowej, jest wybór najlepszego sposobu propagowania przewidujących zachowań finansowych. Każde z rozwiązań edukacja finansowa, poprawa usług finansowych czy wprowadzenie rozwiązań instytucjonalnych ma wady i zalety. Beverly i Sherraden (1999) słusznie wymieniają kluczowe czynniki sukcesu w zakresie zmiany nastawienia z reaktywnego na przewidujące: informacja, dostęp do dobrych usług finansowych, bodźce motywacyjne i stała opieka. Jednakże warto rozróżnić między transferem informacji a edukacją, która to ma za zadanie krzewienie wiedzy, umiejętności i właściwych postaw tak ważnych, jak pokazuje powyższa analiza, w kontekście transformacji. Ponadto bodźce motywacyjne i stała opieka są bardzo istotne, jak pokazują ostatnie badania wykonane przez Ashraf i współpracowników (26). Wykazali oni, że instrumenty oszczędnościowe, które promują regularność i zamrażają środki cieszą się dużą popularnością tylko wtedy, kiedy działania komunikacyjne i marketingowe są kontynuowane, bo inaczej gospodarstwa powracają do wyjściowego stanu niskiego oszczędzania. Jedynie długofalowe rozwiązania łączące wszystkie kluczowe elementy mają szanse doprowadzić do trwałych zmian. Na koniec należy stwierdzić, że przedstawione wyniki uwypuklają potrzebę włączenia w większym stopniu tematyki zachowań finansowych oraz świadomości finansowej w dalszych badaniach na temat ryzyka, ubóstwa, mikrofinansów i rozwoju. 1 Możliwy jest również odwrotny związek przyczynowy: reaktywne zachowania finansowe mogą wynikać z wysokiej podatności na ubóstwo. Zastosowane podejście badawcze uwzględnia również taką możliwość. 2 Korzystając z oficjalnych statystyk Milanovic zaniża poziom ubóstwa przed transformacją. Analizy danych historycznych wskazują spadek ubóstwa w czasach komunizmu. Jednak są dowody, że w większości krajów Europy Wschodniej 1 2% populacji żyła w ubóstwie (5% w skrajnym ubóstwie) pod koniec lat 8. (Ladanyi, Szelenyi 2; Golinowska 22; Tarkowska 2; Domański 22). 3 W większości badań jakościowych wydatki na zdrowie są głównym ryzykiem dla gospodarstw domowych o niskich dochodach w warunkach transformacji (Matul i in. 24). Palska (22) w swoich badaniach jakościowych na temat stylów życia ubogich w Polsce potwierdza, że seria kilku chorób stanowi poważny problem finansowy, ponieważ większość biednych gospodarstw domowych nie ma odłożonych środków, żeby sprostać nagłym wydatkom. Szoki zdrowotne są ważne także dlatego, że są one jednym z najczęstszych ryzyk i w większości przypadków nie mogą być odłożone w czasie. Ponadto w skład gospodarstw o niskich dochodach wchodzi więcej osób, które trzeba leczyć z tego samego, skromnego budżetu. Dostęp do leczenia i leków stał się drogi. 4 Wyniki te są potwierdzone przez inne badania. Czapiński i Panek (23, 25) wykazali, że prawie 8% polskich gospodarstw nie oszczędza w żadnej formie i połowa z nich jest obecnie w trakcie spłacania pożyczki. Ipsos (24) donosi, że tylko 12% Polaków udało się odłożyć trochę pieniędzy w porównaniu z 1999 r., kiedy ta statystyka wynosiła 25%. 5 Nadmiernie zadłużone są te gospodarstwa, dla których miesięczna spłata długów (bez brania pod uwagę kredytu hipotecznego) jest większa niż 25% miesięcznego dochodu do dyspozycji. Biorąc pod uwagę fakt, że temat zadłużenia jest w Polsce delikatny, stopa pożyczania jest trudna do oszacowania w sondażach. Dlatego można przyjąć, że w Polsce jest więcej nadmiernie zadłużonych gospodarstw niż pokazują zaprezentowane statystyki. 6 Segmentacja przy wykorzystaniu analizy czynnikowej (metoda k-średnich) na wszystkich wymiarach świadomości i zachowań finansowych (wszystkie zmienne przekształcone na zmienne -1). 8 W ten sposób możliwe było sprawdzenie istotności dochodu i edukacji dla akumulacji zasobów (niemożliwe przy zastosowanym podejściu, ponieważ obie zmienne wchodziły w skład opisu zasobów gospodarstwa domowego). Te dodatkowe analizy pozwoliły także zweryfikować odwrotną hipotezę przez spojrzenie, czy wpływ zachowań finansowych na akumulację zasobów jest istotny dla tych, co mają niską i wysoką bazę zasobów, poziom dochodów czy edukacji. 9 Wyniki na zbiorze DS są mniej istotne (dla modeli 3 i 4 na zbiorze DS p =,15), ale mają taki sam znak, jak w przypadku istotnych zależności uzyskanych na zbiorze 52 Polityka Społeczna nr 9/21

9 MFC. Jest to związane z tym, że miara podatności na ubóstwo na zbiorze DS ma znacznie wyższe wymagania co do mocy statystycznej i potrzebuje większej próby, ponieważ jest opracowana na podstawie subiektywnych obserwacji zmian w zdolności konsumpcyjnej wśród tych, którzy doświadczyli ryzyka i musieli sprostać nagłym wydatkom. Dzieje się tak, ponieważ wśród tych, którzy nie doświadczyli ryzyka, znajduje się grupa szczęśliwców, którzy są podatni na ubóstwo, ale w analizie zostali zakwalifikowani jako nie podatni, ponieważ nie można było zaobserwować ich subiektywnych opinii. LITERATURA Ashraf N., Karlan D., Yin W. (26), Household Decision Making and Savings Impacts: Further Evidence from a Commitment Savings Product in the Philippines. Barberis N., Thaler R. (23), A Survey of Behavioural Finance. In Handbook of the Economics of Finance, Edited by G.M. Constantinides, M. Harris and R. Stulz, Elsevier Science B.V. Beverly S. (1997), How Can the Poor Save? Theory and Evidence on Saving in Low- Income Households, Working Paper No. 97-3, Center for Social Development, St. Louis: Washington University. Beverly S.G., Sherraden M. (1999), Institutional determinants of saving: Implications for low-income households and public policy, Journal of Socio-economics No. 28, s Bouman F., Hospes O. (1995), Financial Landscapes Reconstructed. Chambers R., Conway G.R. (1992), Sustainable rural livelihoods: practical concepts for the 21st century, IDS Discussion Paper 296. Cohen M., McCord M., Sebstad J. (23), Reducing Vulnerability: Demand for and Supply of Microinsurance In East Africa, Synthesis Report. Cohen M., Sebstad J. (23), Financial Education for the Poor, Microfinance Opportunities, Working paper No 1, Czapinski J., Panek T., red. (2, 23, 25), Diagnoza Społeczna 2, 23, 25: Warunki i jakość życia Polaków, Warszawa: WSPiZ. Dercon S., red. (25), Insurance Against Poverty, WIDER, Oxford University Press. Domański H. (22), Ubóstwo w społeczeństwach postkomunistycznych, Warszawa: ISP. Fox L. (23), Safety Nets in transition Economies. A Primer. Social Protection Unit, Humand Development Network, World Bank. Friedman M. (1957), A theory of the consumption function, National Bureau of Economic Research General Series No. 63. Princeton: Princeton University Press. Gamanou G., Morduch J. (22), Measuring Vulnerability to Poverty, WIDER Discussion Paper 22/58, UN, Helsinki. Golinowska S., Beblo M., Lauer Ch., Piętka K., Sowa A. (22), Poverty Dynamics in Poland. Selected Quantitative Analyses, CASE-Warsaw/ZEW-Mannheim. GUS (24), Warunki życia ludności, Warszawa. Habschick M., Seidl B., Evers J. (27), Survey of the Financial Literacy Schemes in the EU27, report_survey_en.pdf. Helms B. (25), Access for All. Building Inclusive Financial Systems, Consultative Group to Assist the Poor, World Bank. Hoddinott J., Quisumbing A. (23), Methods for microeconometric risk and vulnerability assessments, Social Protection Discussion paper No. 324, Social Protection Unit, Humand Development Network, World Bank. Holzmann R., Jorgensen S. (2), Social Risk Management: a new conceptual framework for social protection and beyond, Social Protection Discussion paper No. 6, Social Protection Unit, Humand Development Network, World Bank. IPSOS (24), Oszczędzanie Polaków: lata , Warszawa. Katona G. (1975), Psychological Economics, New York: Elsevier. Lacoste J.P. (23), Livelihood Strategies of Poor Women in Zimbabwe: a Multidisciplinary Perspective, unpublished PhD thesis, Graduate Institute of Development Studies, Universtity of Geneva. Ladanyi J., Szelenyi I., red. (2), Poverty and social structure in transitional societies, Centre for Cooperative reseach, Yale Univesrsity. Laibson D. (1996), Hyperbolic Discount Functions, Undersaving, and Savings Plans, NBER Working Paper Lont H., Hospes O. (24), Livelihood and Microfinance: Anthropological and Sociological Perspectives on Savings and Debt, Eburon Academic Publishers. Matul M., Pawlak K., Falkowski J. (24), Priorytety wzmacniania edukacji finansowej wśród ubogich rodzin w Polsce, MFC Research Paper. Milanovic B. (1998), Income, Inequality, and Poverty during the Transition from Planned to Market Economy, Washington D.C.: World Bank. Modigliani F., Brumberg R. (1954), Utility analysis and the consumption function: An interpretation of cross-section data, w: K.K. Kurihara (red.), Post-Keynesian economics, New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, s Moser C. (1998), The asset vulnerability framework: reassessing urban poverty reduction strategies, World Development No. 26(1). Okrasa W. (1999a), Who avoids and who escapes from poverty during the transition: evidence from polish panel , World Bank. Okrasa W. (1999b), The Dynamics of Poverty and the Effectiveness of the Poland s Safety Net ( ), World Bank. Palska H. (22), Bieda i dostatek. O nowych stylach życia w Polsce w latach 9., Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN. PFRC (25), Measuring Financial Capability: an Exploratory Study, Prepared for Financial Services Authority by Personal Finance Research Centre, University of Bristol. Ravallion M. (1997), Famine and Economics, Journal of Economic Literature No. 35(3). Rosenzweig K., Binswanger H. (1993), Wealth, Weather Risk and the Composition and Profitability of Agriculture Investements, Economic Journal No. 13. Rutherford S. (1999), The Poor and Their Money, Institute for Development Policy and Management, University of Manchester. Sebstad J., Cohen M. (2), Microfinance, Risk Management, and Poverty, AIMS Paper, Washington, D.C.: Management Systems International. Shefrin H.M., Thaler R. H. (1988), The Behavioural Life-Cycle Hypothesis, Economic Inquiry No. 26(4), s Sherraden M. (1991), Assets and the Poor, Armonk, NY: M.E. Sharpe, Inc. Szukiełkojć-Bieńkuńska A. (1996), Relatywne linie ubóstwa i wyniki ich zastosowania w badaniach budżetów domowych, w: S. Golinowska (red.), Polska bieda. Kryteria. Oceny. Przeciwdziałanie, Warszawa: IPiSS. Tarkowska E., red. (2), Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, IFiS PAN, Warszawa: Typografika. Thaler R.H., Shefrin H.M. (1981), An Economic Theory of Self-Control, Journal of Political Economy No. 89, s UNDP (26), Human Development Report. World Bank (2), Making Transition Work for Everyone. Poverty and Inequality in Europe and Central Asia, Washington D.C. World Bank (21), Attacking Poverty, World Development Report 2/1, Washington D.C. World Bank (25), Growth, Poverty and Inequality. Eastern Europe and the Former Soviet Union, Washington D.C. SUMMARY This paper examines links between financial behaviours of low-income individuals and their vulnerability to poverty in transition context of Poland. Based on a multidisciplinary approach and an analysis conducted on two qualitative and two quantitative datasets, this study shows that reactive financial behaviours in low-income households hamper asset accumulation and significantly increase vulnerability to poverty. Driven by levels of financial capability, the financial behaviours are instrumental in explaining vulnerability to poverty as they are the strongest predictor from a wide menu of other livelihood and asset variables. Limited long-term financial planning, saving and preparing for risks increase vulnerability, whereas borrowing and using financial services do not influence it much, though help to accumulate assets. The relationship between financial behaviours and vulnerability is weaker but also true for the poorest groups, which shows that the poorest can benefit from greater financial capability, especially if it is coupled with better access to safety nets. Given that vulnerability to poverty increased significantly over the last 2 years in the transition countries, I argue that determinants of reactive financial behaviours are key to develop sound vulnerability reduction policies. While different actors have been trying to eliminate structural vulnerability drivers during the transition period, there have been few actions to promote proactive financial behaviours. This study draws also important conclusions for microfinance. Achieving vulnerability reduction through access to finance agenda uniquely is not evident in the context where individuals have low financial capabilities. It seems like microfinance will not be fully successful in meeting its development objectives in the transition context if it does not consider promoting proactive financial behaviours. NOWE KSIĄŻKI JAKOŚĆ ŻYCIA SENIORÓW W XXI WIEKU. KU AKTYWNOŚCI. Zbiór opracowań pod redakcją Doroty Kałuży i Piotra Szukalskiego, Wydawnictwo Biblioteka, Łódź 21, stron 267. POZIOM I STRUKTURA POPYTU NA PRACĘ W ŚWIETLE BADAŃ PODLASKICH PRACODAWCÓW. Redakcja naukowa Ryszard Cz. Horodeński i Cecylia Sadowska- -Snarska, WSE w Białymstoku i IPiSS w Warszawie, Białystok Warszawa 21, stron 259. Polityka Społeczna nr 9/21 53

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Na co Polacy wydają pieniądze?

Na co Polacy wydają pieniądze? 047/04 Na co Polacy wydają pieniądze? Warszawa, czerwiec 2004 r. Przeciętne miesięczne wydatki gospodarstwa domowego w Polsce wynoszą 1694 zł, a w przeliczeniu na osobę 568 zł. Najwięcej w gospodarstwach

Bardziej szczegółowo

Pieniądz w gospodarstwie domowym. Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński

Pieniądz w gospodarstwie domowym. Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński Pieniądz w gospodarstwie domowym Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński Od wieków pieniądz w życiu każdego człowieka spełnia rolę ekonomicznego środka wymiany. Jego wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa

Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa Oszczędzanie długoterminowe - opinie, postawy i oczekiwania polskiego społeczeństwa 25 listopada 201 TNS Polska dla Związku Banków Polskich Informacje o badaniu Cel badania Odpowiedź na pytanie, jakie

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 41/2014 POLACY O SWOICH DŁUGACH I OSZCZĘDNOŚCIACH

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 41/2014 POLACY O SWOICH DŁUGACH I OSZCZĘDNOŚCIACH Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 41/2014 POLACY O SWOICH DŁUGACH I OSZCZĘDNOŚCIACH Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW Spis treści Wstęp Rozdział 1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW 1.1. Etymologia terminu finanse i główne etapy rozwoju finansów 1.2. Współczesne rozumienie finansów 1.2.1. Ogólna charakterystyka finansów

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Miniekonomia kieszonkowa. Aleksandra Grobelna EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY. Ekonomia

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Miniekonomia kieszonkowa. Aleksandra Grobelna EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY. Ekonomia Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Miniekonomia kieszonkowa Aleksandra Grobelna Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 2 grudnia 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Polska i Niemcy: dwa podejścia do reformy systemu. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, 29.10.2010

Polska i Niemcy: dwa podejścia do reformy systemu. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, 29.10.2010 Polska i Niemcy: dwa podejścia do reformy systemu emerytalnego Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, 29.10.2010 Program konferencji 10:00 10:30 Powitanie oraz przedstawienie projektu Grzegorz Kula (WNE

Bardziej szczegółowo

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Dorota Witkowska Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wprowadzenie Sztuczne

Bardziej szczegółowo

K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys. jp.

K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys. jp. Sprawdzian 2. Zadanie 1. Za pomocą KMNK oszacowano następującą funkcję produkcji: Gdzie: P wartość produkcji, w tys. jp (jednostek pieniężnych) K wartość kapitału zaangażowanego w proces produkcji, w tys.

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO. Artykuł wprowadzający do e-debaty

EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO. Artykuł wprowadzający do e-debaty EDUKACJA FINANSOWA SZANSĄ NA ZMNIEJSZENIE ZJAWISKA WYKLUCZENIA FINANSOWEGO I SPOŁECZNEGO Artykuł wprowadzający do e-debaty Marta Penczar, Piotr Górski, Monika Liszewska Edukacja finansowa szansą na zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y

Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y Ocena nadzoru właścicielskiego Rating PINK 2010Y analiza danych na dzień 20 czerwca 2011 roku W tym tygodniu Polski Instytut Nadzoru Korporacyjnego (PINK) postanowił po raz pierwszy opublikować stopy zwrotu

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg

Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg EAPN PL www.eapn.org.pl IPS UW www.ips.uw.edu.pl Prezentacja przygotowana na konferencję prasową UNICEF Polska z okazji wydania raportu Dzieci recesji.

Bardziej szczegółowo

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Badania problemu biedy prowadzone są wyłącznie z perspektywy osób dorosłych. Dzieci

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Wielodzietność we współczesnej Polsce

Wielodzietność we współczesnej Polsce Demografia i Gerontologia Społeczna Biuletyn Informacyjny 0, Nr Piotr Szukalski Instytut Socjologii Uniwersytet Łódzki pies@uni.lodz.pl Wielodzietność we współczesnej Polsce Prosta zastępowalność tj. sytuacja,

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 BOOM KREDYTOWY 97 WARSZAWA, LISTOPAD 97

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 BOOM KREDYTOWY 97 WARSZAWA, LISTOPAD 97 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania

Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania przygotowany dla akcji Tydzień dla Oszczędzania organizowanej przez Fundację Kronenberga przy Citi Handlowy pod patronatem merytorycznym Komisji

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Stosunek młodych Polaków do projektu podwyższenia wieku emerytalnego. Raport badawczy

Stosunek młodych Polaków do projektu podwyższenia wieku emerytalnego. Raport badawczy Stosunek młodych Polaków do projektu podwyższenia wieku emerytalnego Raport badawczy Warszawa, 19 kwietnia 2012 Nota metodologiczna Głównym celem badania było poznanie wiedzy i opinii młodych Polaków na

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2012 BS/159/2012 OSZCZĘDNOŚCI I KREDYTY

Warszawa, listopad 2012 BS/159/2012 OSZCZĘDNOŚCI I KREDYTY Warszawa, listopad 2012 BS//2012 OSZCZĘDNOŚCI I KREDYTY Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Zasobność gospodarstw domowych w Polsce Raport z badania pilotażowego 2014 r.

Zasobność gospodarstw domowych w Polsce Raport z badania pilotażowego 2014 r. Departament Stabilności Finansowej/ Narodowy Bank Polski Zasobność gospodarstw domowych w Polsce Raport z badania pilotażowego 2014 r. Warszawa, 17 listopada 2015 r. Poglądy wyrażone w prezentacji reprezentują

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Maj 2014 PŁEĆ A PODEJMOWANIE DECYZJI INWESTYCYJNYCH

Warszawa, Maj 2014 PŁEĆ A PODEJMOWANIE DECYZJI INWESTYCYJNYCH Warszawa, Maj 2014 PŁEĆ A PODEJMOWANIE DECYZJI INWESTYCYJNYCH Informacja o badaniu Badanie na temat preferencji Polaków dotyczących płci osób odpowiedzialnych za zarządzanie finansami oraz ryzyka inwestycyjnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha.

UWAGI ANALITYCZNE. Gospodarstwa z użytkownikiem gospodarstwa indywidualnego. Wyszczególnienie. do 1 ha użytków rolnych. powyżej 1 ha. UWAGI ANALITYCZNE UDZIAŁ DOCHODÓW Z DZIAŁALNOŚCI ROLNICZEJ W DOCHODACH OGÓŁEM GOSPODARSTW DOMOWYCH W Powszechnym Spisie Rolnym w woj. dolnośląskim spisano 140,7 tys. gospodarstw domowych z użytkownikiem

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Poziom i struktura minimum egzystencji w 2014 r.

Poziom i struktura minimum egzystencji w 2014 r. Poziom i struktura minimum egzystencji w 2014 r. (dane średnioroczne) Warszawa, 16 kwietnia 2015 r. Wprowadzenie Do znanych już od lat miar ubóstwa, do których należy minimum egzystencji, statystyka publiczna

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych w państwach Unii Europejskiej

Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych w państwach Unii Europejskiej Andrzej Karpowicz Doctoral Studies in Management and Economics Kolegium Gospodarki Światowej SGH Promotor: Prof. zw. dr hab. Jerzy Żyżyński Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych

Bardziej szczegółowo

Finanse dla sprytnych

Finanse dla sprytnych Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Uniwersytet w Białymstoku 28 kwietnia 2011 r. Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? dr Adam Wyszkowski EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym Część 1 - Przedsiębiorstwa Pytania 1-7 dotyczą polityki kredytowej Banku w zakresie kredytów dla przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania

Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania Raport z Badania na Temat Postaw Polaków Wobec Oszczędzania przygotowany dla akcji Tydzień dla Oszczędzania organizowanej przez Fundację Kronenberga przy Citi Handlowy pod patronatem merytorycznym Komisji

Bardziej szczegółowo

DŁUGI - WSPÓLNY PROBLEM Konferencja 12 września 2014 r., Warszawa

DŁUGI - WSPÓLNY PROBLEM Konferencja 12 września 2014 r., Warszawa DŁUGI - WSPÓLNY PROBLEM Konferencja 12 września 2014 r., Warszawa PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2010 BS/147/2010 WYDATKI RODZICÓW NA EDUKACJĘ DZIECI

Warszawa, listopad 2010 BS/147/2010 WYDATKI RODZICÓW NA EDUKACJĘ DZIECI Warszawa, listopad 2010 BS/147/2010 WYDATKI RODZICÓW NA EDUKACJĘ DZIECI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich , współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Bardziej szczegółowo

Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy

Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy Zarządzaj efektywnie swoim budżetem domowym Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy O projekcie Cel główny

Bardziej szczegółowo

Raport z badania na temat postaw Polaków wobec oszczędzania - cytowanie bez ograniczeń pod warunkiem podania źródła: Postawy Polaków wobec

Raport z badania na temat postaw Polaków wobec oszczędzania - cytowanie bez ograniczeń pod warunkiem podania źródła: Postawy Polaków wobec Raport z badania na temat postaw Polaków wobec oszczędzania - cytowanie bez ograniczeń pod warunkiem podania źródła: Postawy Polaków wobec oszczędzania raport Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy, Pentor,

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES

EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES EDUKACJA FINANSOWA /WIEDZA I UMIEJĘTNOŚCI/ PARTNERSTWO KONSUMPCJA BIZNES NASZE ŻYCIE NIE MAMY WPŁYWU NA TO, JAK SIĘ RODZIMY I JAK UMIERAMY (ZAZWYCZAJ) Dobry mąż, dobry ojciec, ale zły elektryk NASZE ŻYCIE

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego Badanie TNS Polska Jeden procent dla OPP Wprowadzenie Na początku funkcjonowania ustawa o OPP nie ułatwiała podatnikom dokonywania odpisów 1%. Musieli

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki

Spis treści Wstęp 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki Wstęp... 11 1. Ryzyko a pojęcie cykliczności, procykliczności i antycykliczności zjawisk sfery realnej i systemu finansowego gospodarki... 23 1.1. Wprowadzenie... 23 1.2. Definicje zjawiska cyklu koniukturalnego,

Bardziej szczegółowo

Bankowość Internetowa. - wybrane zagadnienia opracowane na podstawie Audytu Bankowości Detalicznej

Bankowość Internetowa. - wybrane zagadnienia opracowane na podstawie Audytu Bankowości Detalicznej Bankowość Internetowa - wybrane zagadnienia opracowane na podstawie Audytu Bankowości Detalicznej Metodologia Metoda Prezentowane dane pochodzą z Audytu Bankowości Detalicznej. Badanie realizowane jest

Bardziej szczegółowo

OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY. Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia

OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY. Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia Psychologia finansowa, 30.11.2013 DEFINICJE OSZCZĘDZANIA Oszczędzanie jest to odkładanie konsumpcji aby zapewnić sobie utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Mężczyzna, w wieku do 40 lat, wykształcony, chcący osiągać wyższe zarobki i być niezależny taki portret startującego polskiego przedsiębiorcy można nakreślić analizując

Bardziej szczegółowo

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki!

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki! Twoja emerytura Wyższa emerytura Niższe podatki! Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego to wyjątkowy program oszczędnościowy w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi,

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006

BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006 BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006 PRZEDRUK I ROZPOWSZECHNIANIE MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE DANYCH

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg

Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg Ubóstwo dzieci w Polsce Dr Hab. Ryszard Szarfenberg EAPN PL www.eapn.org.pl IPS UW www.ips.uw.edu.pl Prezentacja przygotowana na konferencję prasową UNICEF Polska z okazji wydania raportu Dzieci recesji.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

Polacy o ślubach i weselach

Polacy o ślubach i weselach K.052/12 Polacy o ślubach i weselach Warszawa, sierpień 2012 roku Zwolenników poglądu, że pary po ślubie są szczęśliwsze od par, które żyją bez ślubu, jest znacznie mniej niż osób, które nie wierzą w ślub

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Zasady Polityki informacyjnej Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 17 czerwca 2015 roku załącznik do Uchwały 29/2015

Zasady Polityki informacyjnej Mercedes-Benz Bank Polska S.A. Przyjęta na posiedzeniu Zarządu w dniu 17 czerwca 2015 roku załącznik do Uchwały 29/2015 1/6 Spis treści A. Ustalenia ogólne... 1 B. Zakres ogłaszanych przez Bank informacji... 2 C. Zasady i terminy udzielania odpowiedzi udziałowcom oraz klientom... 5 D. Częstotliwość ogłaszania informacji...

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Strategie VIP. Opis produktu. Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie. Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie

Strategie VIP. Opis produktu. Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie. Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie Strategie VIP Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie Codziennie sygnał inwestycyjny na adres e-mail Konsultacje ze specjalistą Opis

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa, 27.01.2016 r. Pracujący w nietypowych formach zatrudnienia Informacja została opracowana na podstawie wyników badania modułowego Nietypowe formy

Bardziej szczegółowo

Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK

Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK Polacy o instytucjach i produktach finansowych Raport z badania ilościowego THINKTANK 2015 Spis treści I. II. III. IV. V. Główne wnioski z badania Cele i metodologia badania Ocena i zaufanie do instytucji

Bardziej szczegółowo

REGULACJE PRAWNE W KONTEKŚCIE WŁĄCZENIA FINANSOWEGO W POLSCE

REGULACJE PRAWNE W KONTEKŚCIE WŁĄCZENIA FINANSOWEGO W POLSCE REGULACJE PRAWNE W KONTEKŚCIE WŁĄCZENIA FINANSOWEGO W POLSCE Prof. dr hab. Małgorzata Iwanicz-Drozdowska Dr Ewa Cichowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie WYKLUCZENIE FINANSOWE Proces, w którym obywatele

Bardziej szczegółowo

Scoring kredytowy w pigułce

Scoring kredytowy w pigułce Analiza danych Data mining Sterowanie jakością Analityka przez Internet Scoring kredytowy w pigułce Mariola Kapla Biuro Informacji Kredytowej S.A. StatSoft Polska Sp. z o.o. ul. Kraszewskiego 36 30-110

Bardziej szczegółowo

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 UNIWERSYTET RZESZOWSKI Promotor: dr Magdalena Cyrek Mariola Banach STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 przedstawienie istoty ubóstwa i wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Regresja logistyczna a analiza oszczędności i zobowiązań finansowych gospodarstw domowych

Regresja logistyczna a analiza oszczędności i zobowiązań finansowych gospodarstw domowych 169 Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Bankowej we Wrocławiu Nr 25/2011 Wyższa Szkoła Bankowa we Wrocławiu Regresja logistyczna a analiza oszczędności i zobowiązań finansowych gospodarstw domowych Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE

PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE PRACA NA WŁASNY RACHUNEK DETERMINANTY I IMPLIKACJE ELŻBIETA redakcja naukowa KRYŃSKA Warszawa 2007 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE 13 Tomasz Duraj Rozdział I PRAWNA PERSPEKTYWA PRACY NA WŁASNY RACHUNEK 19 1.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę

CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę CO ZROBIĆ, ŻEBY SIĘ UDAŁO? Emerytalne Konto Oszczędnościowe sposobem na wyższą emeryturę III filar emerytalny ewolucja systemu PRACOWNICZE PROGRAMY EMERYTALNE INDYWIDUALNE KONTA EMERYTALNE INDYWIDUALNE

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ

PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ PREZENTACJA PIERWSZYCH WYNIKÓW II EDYCJI BADANIA SPÓJNOŚCI SPOŁECZNEJ GUS, 20 listopada 2015 r., godz. 10:00 Anna Bieńkuńska Piotr Łysoń Karol Sobestjański Departament Badań Społecznych i Warunków Życia

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej, w wyniku możliwości podjęcia

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Po emeryturę do ubezpieczyciela czy do banku?

Po emeryturę do ubezpieczyciela czy do banku? Po emeryturę do ubezpieczyciela czy do banku? Agnieszka Sowa-Żyndul Dorota Szubert "Cześć, jestem Bogdan i bardzo lubię literę "B" Czas Do końca lat 90-tych Brak stymulacji do nawyku oszczędzania Błoga

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Ocena ryzyka kontraktu Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Plan prezentacji Główne rodzaje ryzyka w działalności handlowej i usługowej przedsiębiorstwa Wpływ udzielania

Bardziej szczegółowo

Szkolenie: Analiza ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa na podstawie. dr hab. Grzegorz Michalski, tel. 503452860 tel. 791214963

Szkolenie: Analiza ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa na podstawie. dr hab. Grzegorz Michalski, tel. 503452860 tel. 791214963 Szkolenie: Analiza ekonomiczno-finansowa przedsiębiorstwa na podstawie sprawozdań finansowych Program szkolenia: Blok I: Analiza sprawozdań finansowych Dzień 1: Część teoretyczna: SPRAWOZDANIE FINANSOWE

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO WARTO KUPIĆ TEN RAPORT?

DLACZEGO WARTO KUPIĆ TEN RAPORT? DLACZEGO WARTO KUPIĆ TEN RAPORT? POZNAMY ZACHOWANIA KONSUMENTÓW W raporcie znaleźć można szczegółowe informacje na temat podejmowanych przez polskich konsumentów działań na rzecz środowiska i społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Analizabarier rozwoju i dostępu do finansowania* Bd Badanie Fundacji jikronenberga przy Citi Handlowy we współpracy merytorycznej Microfinance Centre *cytowanie bez ograniczeń

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu, niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy:

Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu, niżej podpisani posłowie wnoszą projekt ustawy: Warszawa, 1 kwietnia 2015 r. Grupa posłów KP SLD Szanowny Pan Radosław Sikorski Marszałek Sejmu RP Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. oraz art. 32 ust. 2 Regulaminu Sejmu,

Bardziej szczegółowo

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Piotr Banaszyk Katedra Logistyki Międzynarodowej Globalny kryzys ekonomiczny opinie Banku Światowego W 2013 r. gospodarka eurolandu pozostanie w recesji, kurcząc się o 0,1

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Dagmara Walada Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Plan prezentacji 1. Pojęcie bezrobocia 2. Stopa Bezrobocia i bezrobotni 3. Przyczyny bezrobocia 4. Bezrobocie w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 Odpowiada na pytania: Jaka część projektów IT kończy się w Polsce sukcesem? Jak wiele projektów sponsorowanych jest przez instytucje publiczne? Czy kończą się

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego Wzór Testu Odpowiedniości, r. TEST ODPOWIEDNIOŚCI 1. Proszę zaznaczyć stwierdzenia, z którymi Pani/Pan się zgadza: a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

Bardziej szczegółowo

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w:

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w: (Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI UWAGA: W pytaniach 1 2 należy zaznaczyć właściwą odpowiedź w każdym podpunkcie. W pozostałych pytaniach należy zaznaczyć tylko jedną odpowiedź. 1. Proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo