Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "http://www.ik.org.pl"

Transkrypt

1 7 CZERWIEC 2008 Instytut Kosciuszki Instytut Integracji Europejskiej Kraków Bruxelles MAŁOPOLSKA BEZ KORUPCJI Design by Quick Lopez RAPORT INSTYTUTU KOŚCIUSZKI ISBN INSTYTUT KOŚCIUSZKI THINK TANK KREUJĄCY NOWE IDEE DLA POLSKI I EUROPY MAŁOPOLSKA BEZ KORUPCJI: W POSZUKIWANIU DOBRYCH PRAKTYK ANTYKORUPCYJNYCH DLA POLSKI Izabela Albrycht dr Grzegorz Bryda, Łukasz Paw Anna Urbańska, Grażyna Kopińska, Alina Hussein, dr Krzysztof Szczerski, Jan Stefanowicz dr hab. Grażyna Skąpska, prof. UJ, dr hab. Marek Kosewski, prof. WSZiF, prof. dr hab. Wojciech Gasparski dr hab. Maria Magoska, dr Marek Chyliński; dr Marek Palczewski, Witold Gadowski Janusz Kahl, Santeri Eriksson, Arkadiusz Protas, Jacek Wojciechowicz Maciej Wnuk Redakcja: dr Krzysztof Szczerski, konsultacja: dr. hab Janina Filek, prof. UAE, prof. dr hab. Czesław Porębski Kamila Mazurek, Izabela Albrycht, Olga Plaze Wstęp Raport z badan socjologicznych Antykorupcja w Polsce stan i perspektywy. Instytucjonalne i prawne ramy zwalczania korupcji Psychologiczne oraz socjologiczne aspekty zjawiska korupcji Media a zjawisko korupcji Transfer Dobrych Praktyk Antykorupcyjnych. Globalne aspekty walki z korupcją Jakiej strategii antykorupcyjnej Polska potrzebuje? Branżowe poszukiwania dobrych praktyk antykorupcyjnych Raport z realizacji projektu Zespół redakcyjny: Izabela Albrycht i Olga Plaze Niniejszy dokument został opublikowany dzięki pomocy finansowej Unii Europejskiej. Za treść tego dokumentu odpowiada Instytut Kościuszki Instytut Integracji Europejskiej, poglądy w niej wyrażone nie odzwierciedlają w żadnym razie oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej.

2 O projekcie Olga Plaze Olga Plaze Koordynator projektu Małopolska bez korupcji. Politolog, Absolewntka INPiSM UJ, obecnie doktorantka na Wydziale Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ, członek Rady Towarzystwa Doktorantów UJ. Od marca 2006 roku współpracownik Instytutu Kościuszki Instytut Kościuszki we współpracy ze Stowarzyszeniem Katon i Towarzystwem Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego zrealizował od stycznia do czerwca 2008 r. projekt społeczny pt. MAŁOPOLSKA BEZ KORUPCJI przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej w ramach Programu Transition Facility 2005/ Intensyfikacja procesu wdrażania działań antykorupcyjnych w Polsce. Projekt miał na celu podniesienie stanu świadomości i wiedzy o zjawisku korupcji oraz przedstawienie i wypracowanie najlepszych metod jej zwalczania i zapobiegania w środowiskach młodych przedstawicieli świata nauki, sektora prywatnego, administracji samorządowej i rządowej, mediów oraz organizacji pozarządowych, a także prawników i lekarzy, jako grup szczególnie narażonych na zjawiska korupcjogenne w początkowej fazie drogi zawodowej. Województwo małopolskie zostało wskazane jako pilotażowe miejsce realizacji projektu, ponieważ jest silnym ośrodkiem naukowym, w którym jednocześnie intensyfikują się działania sektora prywatnego, w związku z tym duża grupa młodych ludzi rozpoczyna tutaj karierę zawodową. Wraz z młodym pokoleniem poprzez realizację projektu pod hasłem Przerwijmy zmowę milczenia zamanifestowaliśmy system wartości, w którym nie ma miejsca na korupcję, zachęcamy Państwa do przyłączenia się do wsparcia propagowanej przez nas idei i kontynuacji realizacji projektu. W ramach projektu Małopolska bez korupcji przede wszystkim edukowaliśmy ludzi młodych. Promowaliśmy w grupie przedstawicieli wytypowanych środowisk zawodowych zasady etycznego podejścia do zawodu i wykonywanej pracy. Wspólnie z Nimi opracowaliśmy aktualne i adekwatne do Ich profesji mapy drogowe Antykorupcyjnych Kodeksów Praktyki Etycznej, przygotowane wg wytycznych OECD. Zaangażowanie w ich stworzenie jednoczesnych odbiorców sprawiło, że określone zasady i wytyczne są właściwsze i łatwiejsze do stosowania w pracy zawodowej. Stworzenie Kodeksów jest wyrażeniem dążenia do założenia poszukiwań najlepszych wskazówek do samodzielnego rozstrzygania dylematów etycznych. Mamy nadzieję, że z czasem staną się także ogólnopolską marką, wyrażającą wolę postępowania według takich standardów, które nie pozostawiają miejsca na korupcję i sferę działań korupcjogennych. Zaangażowanie autorytetów życia społeczno-publicznego, wielu środowisk i organizacji eksperckich, nie tylko o charakterze regionalnym, ale także ogólnopolskim i międzynarodowym w promocję działań antykorupcyjnych w tym m.in. w realizację projektu Małopolska bez korupcji pozwala mieć nadzieję, że świadomość szkodliwości występowania zjawisk korupcyjnych i korupcjogennych urzeczywistni się w standardach praktyki zawodowej i pozwoli skutecznie zmniejszyć skalę występowania dysfunkcjonalnego dla społeczeństwa obywatelskiego i jakości życia publicznego zjawiska korupcji. Projekt Małopolska bez korupcji realizowany jest przez Instytut Kościuszki Instytut Integracji Europejskiej wraz ze Stowarzyszeniem Katon przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej w ramach Programu Transition Facility 2005/ Intensyfikacja procesu wdrażania działań antykorupcyjnych w Polsce.

3 Instytut Kosciuszki Instytut Integracji Europejskiej MAŁOPOLSKA BEZ KORUPCJI Kraków Bruxelles RAPORT INSTYTUTU KOŚCIUSZKI Design by Quick Lopez MAŁOPOLSKA BEZ KORUPCJI: W POSZUKIWANIU DOBRYCH PRAKTYK ANTYKORUPCYJNYCH DLA POLSKI Izabela Albrycht dr Grzegorz Bryda, Łukasz Paw Anna Urbańska, Grażyna Kopińska, Alina Hussein, dr Krzysztof Szczerski, Jan Stefanowicz dr hab. Grażyna Skąpska, prof. UJ, dr hab. Marek Kosewski, prof. WSZiF, prof. dr hab. Wojciech Gasparski dr hab. Maria Magoska, dr Marek Chyliński, dr Marek Palczewski, Witold Gadowski Janusz Kahl, Santeri Eriksson, Arkadiusz Protas, Jacek Wojciechowicz Maciej Wnuk Redakcja: dr Krzysztof Szczerski, konsultacja: dr. hab Janina Filek, prof. UAK, prof. dr hab. Czesław Porębski Kamila Mazurek Wstęp Raport z badan socjologicznych Antykorupcja w Polsce stan i perspektywy. Instytucjonalne i prawne ramy zwalczania korupcji Psychologiczne oraz socjologiczne aspekty zjawiska korupcji Media a zjawisko korupcji Transfer Dobrych Praktyk Antykorupcyjnych. Globalne aspekty walki z korupcją Jakiej strategii antykorupcyjnej Polska potrzebuje? Branżowe poszukiwania dobrych praktyk antykorupcyjnych Raport z realizacji projektu Zespół redakcyjny: Izabela Albrycht i Olga Plaze Niniejszy dokument został opublikowany dzięki pomocy finansowej Unii Europejskiej. Za treść tego dokumentu odpowiada Instytut Kościuszki Instytut Integracji Europejskiej, poglądy w niej wyrażone nie odzwierciedlają w żadnym razie oficjalnego stanowiska Unii Europejskiej. ISBN

4 O Instytucie Kościuszki Instytut Kościuszki Instytut Integracji Europejskiej (IK IIE) jest niezależnym, pozarządowym instytutem naukowo-badawczym Think Tank o charakterze non profit, założonym w 1999 r. jako inicjatywa grupy osób związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim oraz Szkołą Główną Handlową W prace Instytutu zaangażowani są naukowcy, pracownicy polskiej i europejskiej administracji oraz praktycy działalności publicznej i społeczno-gospodarczej. Instytut tworzy ekspertyzy i rekomendacje programowe dla europejskich i polskich instytucji publicznych. Jego opracowania były i są podstawą zarówno ważnych reform legislacyjnych, jak i merytorycznym wsparciem dla bieżącej działalności osób podejmujących strategiczne decyzje. Dotyczyły one tak ważnych zagadnień jak: Traktat Reformujący UE, propozycję reform gospodarczych (tzw. Pakiet Kluski) i instytucjonalnych ( Usprawnienie kształtowania polskiego stanowiska w UE skuteczniejsza polska polityka europejska ), polska i europejska polityka regionalna. Realizujemy projekty eksperckie i społeczne wsparte autorytetami wybitnych polskich naukowców, ekspertów i liderów opinii. Organizujemy konferencje, debaty, seminaria i szkolenia oraz wydajemy regularnie swoje publikacje. Działalność wydawnicza Instytutu obejmuje publikowanie i dystrybucję Briefów Programowych oraz Raportów Instytutu Kościuszki o praktycznym wymiarze rekomendacyjnym. O Stowarzyszeniu Katon Stowarzyszenie KATON zostało założone w 1999r. w Krakowie. Głównym celem stowarzyszenia jest działanie na rzecz bezpieczeństwa i przestrzegania porządku publicznego. Posiada ono duże doświadczenie w podejmowaniu działań mających na celu poszerzenie świadomości społeczeństwa w zakresie prawa. Było organizatorem dużych konferencji naukowych takich jak: Granice wolności słowa, a polski kodeks karny, Dylematy polityki karnej w Polsce, Prawo karne - nie dla przestępcy, Obrona konieczna i jej granice, Korupcja i inne. Skupia ekspertów prawników, którzy brali udział w wypracowywaniu propozycji legislacyjnych w zakresie bezpieczeństwa, a także przeprowadzali kampanie na rzecz poprawy bezpieczeństwa oraz eliminacji patologii społecznych, wśród nich również w zakresie korupcji. Stowarzyszenie realizuje swoje cele poprzez podejmowanie akcji profilaktycznych, mających służyć zapobieganiu przestępczości, jak też unikaniu przez poszczególnych obywateli zagrożeń wynikających z różnych form i przejawów przestępczości. Zajmuje się monitoringiem przestępczości oraz prowadzaniem badań stanu zagrożenia przestępczością, a także analizą pojawiających się zjawisk kryminalnych społecznie szkodliwych. Reaguje na wszelkie zagrożenia i symptomy zagrożeń dla zasady, że RP jest demokratycznym państwem prawa. Stowarzyszenie KATON zapewnia osobą pokrzywdzonym wsparcie oraz wszechstronną pomoc prawną. W ramach projektu prawnicy działający przy Stowarzyszeniu KATON pełnili dyżury w Forum Wsparcia Antykorupcyjnego oraz w Wirtualnym Biurze Konsultacji Antykorupcyjnej w Second Life Krakow. O Towarzystwie Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego założone zostało w 1992 roku. Wtedy też przyjęty został obowiązujący cały czas statut towarzystwa. Zgodnie z artykułem 1. tego dokumentu celem Towarzystwa Doktorantów jest reprezentowanie i obrona praw i interesów doktorantów na UJ oraz organizowanie koleżeńskiej współpracy i wzajemnej pomocy członków w sprawach naukowych i innych. Cele Towarzystwa Doktorantów pozostają bez zmian. Zmieniają się natomiast sposoby ich realizacji. Zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 27 lipca 2005 Prawo o szkolnictwie wyższym doktoranci na uczelniach tworzą samorząd. W związku z tym organy Towarzystwa Doktorantów zostały przekształcone w organy samorządu doktorantów UJ. Postanowiono jednak zachować historyczną nazwę i od tej pory Towarzystwo Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego jest nazwą własną samorządu doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego. TDUJ w mocy prawa i zwyczaju pełni wszystkie zadania i uprawnienia samorządu doktorantów. Opisywane zmiany spowodowały konieczność uchwalenia nowego Statutu dla TDUJ, który został zatwierdzony przez Senat UJ w dniu Towarzystwo Doktorantów oprócz reprezentowania doktorantów przed władzami UJ podejmuje też współpracę z doktorantami z innych uczelni. TDUJ jest odpowiedzialny za intensyfikowanie działalności naukowej doktorantów. 4

5 Spis treści Izabela Albrycht Wstęp Rozdział I Raport z badan socjologicznych dr Grzegorz Bryda, Łukasz Paw Cel i metodologia badań Technika wywiadów grupowych Podział grup i realizacja badań Omówienie wyników Definiowanie korupcji Przyczyny i konsekwencje korupcji Przeciwdziałanie korupcji Wnioski i rekomendacje Rozdział II Antykorupcja w Polsce stan i perspektywy. Instytucjonalne i prawne ramy zwalczania korupcji Anna Urbańska 1. Definicja zjawiska korupcji oraz korupcja w Polsce Grażyna Kopińska 2. Strategie przeciwdziałania korupcji Alina Hussein 3. Dowolność wydatkowania środków publicznych jako mechanizm korupcjogenny dr Krzysztof Szczerski 4. Korupcja w sektorze publicznym jako problem polskiej biurokracji Jan Stefanowicz 5. Korupcja, prawo i wymiar sprawiedliwości Rozdział III Psychologiczne oraz socjologiczne aspekty zjawiska korupcji dr hab. Grażyna Skąpska, prof. UJ 1. Korupcja a społeczeństwo pokomunistyczne dr hab. Marek Kosewski, prof. WSZiF 2. Korupcja czyli o tym, kiedy i dlaczego porządni ludzie kradną i oszukują prof. dr hab. Wojciech Gasparski 3. Etyka zawodowa a zjawisko korupcji

6 Rozdział IV Media a zjawisko korupcji dr hab. Maria Magoska 1. Funkcje mediów w kontekście zjawiska korupcji dr Marek Chyliński 2. Etyka mediów: samokontrola czwartej władzy dr Marek Palczewski 3. Dziennikarze a zagrożenie korupcją Witold Gadowski 4. Warsztat dziennikarza śledczego Rozdział V Transfer Dobrych Praktyk Antykorupcyjnych. Globalne aspekty walki z korupcją Janusz Kahl Wstęp Santeri Eriksson 1. Finlandia kraj o najmniejszym współczynniku korupcji, aspekty społeczne Arkadiusz Protas 2. Lobbing a korupcja Jacek Wojciechowicz 3. Korupcja jako problem o zasięgu globalnym Rozdział VI Maciej Wnuk Jakiej strategii antykorupcyjnej Polska potrzebuje? Rozdział VII Wstęp i redakcja: dr Krzysztof Szczerski, konsultacja: dr hab. Janina Filek, prof. UEK, prof. dr hab. Czesław Porębski Antykorupcyjne mapy drogowe. Branżowe poszukiwania dobrych praktyk antykorupcyjnych Kamila Mazurek, Izabela Albrycht, Olga Plaze Raport z realizacji projektu Zespół redakcyjny: Izabela Albrycht i Olga Plaze 6

7 Wstęp Izabela Albrycht Zwalczanie korupcji to zarówno konieczność zmian prawa, zwiększenia skuteczności działania organów ścigania, stworzenia sprawnego antykorupcyjnego systemu instytucjonalnego, jak i istnienia powszechnie obowiązujących norm społecznych, a takżeprzewartościowania postaw i mentalności każdego obywatela z osobna. Tym samym walka z korupcją musi mieć wieloaspektowy charakter. Z wielości tych czynników zdają sobie sprawę polskie organizacje pozarządowe, które od lat 90 tych XX w. podejmują różnorodne inicjatywy antykorupcyjne. Można podzielić je na kolejne fazy w zależności od tego, jaki aspekt walki z korupcją był w danym momencie rozwoju polskiej demokracji najbardziej istotny i priorytetowy oraz zdiagnozowany przez organizacje jako ten mogący w największym stopniu przyczynić się do skutecznej walki z tą społeczną patologią. I tak, w początkowej fazie młodej polskiej demokracji, organizacje pozarządowe zaangażowane były przede wszystkim w inicjowanie antykorupcyjnych zmian legislacyjnych oraz konsultacje społeczne ustaw, wnosząc istotny wkład w prawne metody zwalczania korupcji w Polsce. W owym okresie priorytetowe było bowiem stworzenie dobrego prawa, ulepszenie procedur, likwidacja luk prawnych i instytucjonalnych w zakresie antykorupcji. W momencie, kiedy fundamenty dobrego prawa powstały, a w jego wyniku powołano do życia także jednostki czy instytucje zajmujące się zwalczaniem korupcji, znaczącą rolą organizacji pozarządowych stało się monitorowanie władzy w zakresie przestrzegania prawa, efektywności i skuteczności działania instytucji administracji publicznej w wykrywaniu przestępstw korupcyjnych oraz realizacji strategii antykorupcyjnych. Obecnie zaplecze instytucjonalne i prawne walki z korupcja w Polsce jest coraz bardziej skuteczne, staje się jednocześnie systemem raczej zamkniętym, który trudno jest w znacznym stopniu zewnętrznie modyfikować i regulować, można z nim jedynie współpracować wspierając oddolnie działania antykorupcyjne. Taką rolę, obok wsparcia eksperckiego i konsultacyjnego instytucji antykorupcyjnych, dostrzegam aktualnie dla współczesnych organizacji pozarządowych. Co prawda organizacje pozarządowe, jako przedstawiciele suwerena, są nadal władne i kompetentne pełnić wszystkie wyżej wymienione funkcje, jednak akcent ich aktywności antykorupcyjnej powinien być raczej postawiony na działania ukierunkowane na aspekt psychologiczny i społeczny zjawiska korupcji. Dopóki w świadomości społecznej będzie przyzwolenie na korupcję, dopóty to zjawisko będzie występowało w dużym natężeniu. Warto pamiętać, że korupcja jest wynikiem indywidualnego wyboru moralnego każdego z nas, a uwarunkowania zewnętrzne w tym system prawno instytucjonalny mogą jednie sprzyjać lub ograniczać jej występowanie. Społeczne projekty antykorupcyjne, takie jak projekt Instytutu Kościuszki Małopolska bez korupcji mają na celu zmianę postaw społecznych i przyczyniają się do rozwoju trendu etyczności oraz zmniejszenia poziomu przyzwolenia społecznego i tolerancji dla zjawisk korupcyjnych. Ich rezultatem jest także edukacja społeczna wskazująca na szkodliwość praktyk korupcyjnych. Dzięki społecznym inicjatywom organizacji pozarządowych rozwija się w Polsce społeczeństwo obywatelskie, a tylko w pełni rozwinięte społeczeństwo obywatelskie jest w stanie wspólnie zrealizować hasło projektu Przerwijmy zmowę milczenia. Antykorupcyjne projekty społeczne, a także różne formy współpracy z organizacjami pozarządowymi zaliczyć należy do gamy skutecznych narzędzi prewencyjnych zwalczania korupcji. Należy wzmacniać zatem i wspierać współpracę rządu oraz agencji powołanych do zwalczania korupcji z organizacjami pozarządowymi w zakresie zwiększenia świadomości publicznej i promocja etycznych wzorców postępowania. Izabela Albrycht Członek Zarządu Dyrektor Zarządzający Instytutu Kościuszki politolog, absolwentka Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Jagiellońskiego i studiów podyplomowych Public Relations w Wyższej Szkole Europejskiej im. Ks. Tischnera w Krakowie. 7

8 8

9 Rozdział I Raport z badan socjologicznych Cel i metodologia badań Celem projektu badawczego realizowanego przez Instytut Kościuszki w ramach projektu Małopolska bez korupcji było poznanie sposobów reprezentowania zjawiska korupcji oraz analiza realnych możliwości przeciwdziałania temu zjawisku na polu doświadczeń i przekonań wybranych uczestników szkolenia (przedstawicieli różnych środowisk zawodowych). Ważnym celem badania było także poznanie sposobów radzenia sobie w sytuacji korupcyjnej czy uczestnicy badania mają świadomość, w jaki sposób powinni się zachować będąc uczestnikiem takiej sytuacji. W szczególności wszędzie tam, gdzie to tylko było możliwe, porównywano sposoby analizy sytuacji korupcyjnych przez badanych przed szkoleniem jak i po szkoleniu. Uwzględniając eksploracyjny charakter badań zdecydowano się zastosować metody jakościowe. Argumentem przemawiającym za wykorzystaniem metod jakościowych jest konieczność zwrócenia uwagi na kontekst społeczny, w którym funkcjonuje zjawisko korupcji. W złożonych problemach badawczych podejście jakościowe jest wykorzystywane w pierwszej fazie badania, zanim przeprowadzone zostaną badania ilościowe. Uzyskane w ten sposób wyniki służą jako podstawa do budowania kwestionariuszy do badań ilościowych, formułowania hipotez, koncepcji i idei. Metody jakościowe można także wykorzystywać jako ostatnią fazę projektu badawczego, celem zrozumienia nieoczekiwanych rezultatów, czy dalszego pogłębienia danych uzyskanych w wywiadach kwestionariuszowych. Badania jakościowe, w tym również wywiady grupowe, stosowane są także jako równoprawna, samodzielna technika badawcza. Chcąc poznać głębsze podstawy formułowanych ocen i opinii, zrekonstruować stosunek badanych do przedmiotu badania, można sięgnąć właśnie do metod jakościowych. Technika wywiadów grupowych Badacz wybierając metodę, którą posłuży się w procesie pozyskiwania danych musi podporządkować ją przyjętemu problemowi badawczemu. Kierując się powyższą zasadą zdecydowano się na realizację jakościowych badań eksploracyjnych przy użyciu uproszczonej (w sensie liczby uczestników) techniki wywiadu grupowego. Zastosowanie podejścia jakościowego w postaci wywiadu grupowego stanowi logiczną konsekwencję celu projektu badawczego tj. uzyskania pogłębionej informacji odnośnie różnic branżowych w występowaniu zjawisk i mechanizmów korupcyjnych oraz możliwości ich regulacji poprzez kodeksy branżowe. Technika wywiadu grupowego jest zogniskowana, skoncentrowana wokół jasno określonego tematu, rozmowa jest pogłębiona, a nie powierzchowna, spotkanie ma formę dyskusji, a nie tylko odpowiadania na zadane pytania. Badani nie zawsze mają skrystalizowane poglądy w sprawach będącym przedmiotem badania, poza tym poglądy te nie kształtują i nie precyzują się w odosobnieniu, niezależnie od opinii innych osób. W trakcie trwania wywiadu badani przysłuchują się opiniom innych respondentów, poszczególne kwestie podlegają dyskusji, pojawiają się interakcje pomiędzy uczestnikami badania. Taka sytuacja dodatkowo pozwala na poznanie emocji kryjących się za racjonalizacjami. Wywiad grupowy pozwala dotrzeć do motywacji leżących u podstaw określonych zachowań społecznych, wyjaśniać ich uwarunkowania, poznać i zrozumieć postawy badanych. Pokazuje jak kształtują się opinie badanych, pozwala prześledzić opinie kontrowersyjne, pokazuje również przebieg konfrontowania swojego punktu widzenia z punktem widzenia pozostałych osób. Klasyczny wywiad grupowy jest rozmową niewielkiej grupy zaproszonych osób, z udziałem osoby moderującej spotkanie, która kieruje przebiegiem dyskusji na temat zagadnień istotnych z punktu widzenia badacza i celu badania. Spotkanie odbywa się zazwyczaj w specjalnie wyposażonym studiu, w gronie od 6 do 10 respondentów dobranych według określonych zało- Barbara Krauz-Mozer Grzegorz Bryda Łukasz Paw Grzegorz Bryda dr Instytut Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Łukasz Paw doktorant Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ patronat merytoryczny i opieka naukowa dr hab. Barbara Krauz-Mozer, prof. UJ Kierownik Zakładu Metodologii i Teorii Polityki Instytutu Nauk Politycznych i Stosunków Międzynarodowych UJ 9

10 ROZDZIAŁ I 10 żeń, określonych w ankietach rekrutacyjnych. Szczególny nacisk kładziony jest na to, ażeby osoby te były sobie wzajemnie nieznane oraz aby w żaden sposób nie były związane z badaniami socjologicznymi, lub szerzej społecznymi. Dyskusja grupowa trwa zazwyczaj od 1,5 do 3 godzin, przy czym długość spotkania zależy m.in. od zaangażowania uczestników, problematyki oraz wiedzy uczestników na dany temat, a także od konstrukcji i założeń metodologicznych badania. Narzędziem ułatwiającym moderowanie dyskusji jest scenariusz spotkania. Scenariusz to przewodnik zawierający wytyczne dotyczące tematów, które należy poruszyć podczas wywiadu. Scenariusz może stanowić zarys problematyczny, jak również może zawierać szczegółowe pytania, które podczas spotkania będą adresowane do jego uczestników. Scenariusz nie jest niezmiennym, sztywnym przewodnikiem, może ulegać zmianie w zależności od wiedzy uczestników badania oraz nowych tematów, które mogą się pojawić w trakcie dyskusji. Dyskusja jest procesem, którego nie sposób, mimo nawet doskonałej moderacji, całkowicie kontrolować. Pytania są bodźcami, które wpływają na aktywizację wiedzy uczestników oraz koncentrację na danym temacie. To od rodzaju pytań zależy czy uczestnicy wywiadu grupowego rozpoczną aktywne poszukiwania w pamięci w celu podania właściwej informacji, wywołania odpowiedniego obrazu czy zwerbalizowania swoich skojarzeń. Pytania stosowane w badaniach społecznych, jakimi są badania techniką wywiadów grupowych, służą przede wszystkim dotarciu do nieujawnionych w sposób bezpośredni przyczyn tych zachowań, motywów kierujących reakcjami, postaw, przekonań. Mając na uwadze ograniczenia ludzkiej pamięci należy stosować pytania niesugerujące, konkretne, nienarzucające oczekiwań związanych z rezultatami i założeniami badania. Podział grup i realizacja badań W procesie konceptualizacji projektu badawczego Małopolska bez korupcji przyjęto założenie, że badania techniką wywiadu grupowego zostaną przeprowadzone dwukrotnie. Pierwszy cykl wywiadów zrealizowano przed rozpoczęciem cyklu szkoleń konferencyjnych, zaś kolejny około półtora tygodnia po zakończeniu ostatniego szkolenia. W pierwszej turze przeprowadzono badania z grupami branżowymi: lekarzy, przedstawicieli administracji, szkolnictwa wyższego, mediów, organizacji pozarządowych oraz przedstawicieli przedsiębiorstw sektora prywatnego. Natomiast w drugiej turze badań nie udało się zrealizować wywiadu z ostatnią grupą (przedstawiciele przedsiębiorstw), ale dodatkowo utworzono grupę prawników. Starano się, aby uczestnicy biorący udział w obu turach badań byli różni. W badaniu, ze względu na ograniczoną liczbę uczestników szkolenia, przyjęto założenie, że wywiady będą realizowane w 3 osobowych grupach. Wybierając rzadko stosowany w metodach jakościowych wariant triady starano się zoptymalizować dyskusję pod kątem dynamiki grupowej i nawiązywania interakcji pomiędzy uczestnikami celem wymiany informacji na trudny i kontrowersyjny temat. Niestety nie udało się, ze względu na okoliczności niezależne od organizatorów, w niektórych grupach uzyskać pełnej liczebności uczestników Czas trwania dyskusji grupowych wahał od 1,5 do 2,5 godziny. Proces rekrutacji w badaniu został przeprowadzony przez organizatora konferencji tj. Instytut Kościuszki, którzy korzystali z pomocy merytorycznej ekspertów z Instytutu Socjologii UJ. Wykorzystane podczas badania scenariusze były scenariuszami problemowymi, poruszającymi istotne, z punktu widzenia założeń badawczych, kwestie do dyskusji wśród respondentów. Scenariusz ulegał jednak ewolucji. W drugiej części badań skoncentrowano się przede wszystkim na analizie przypadków korupcyjnych i możliwości aplikacji kodeksów branżowych. Analizie poddano przede wszystkim percepcję realnych i potencjalnych sytuacji korupcyjnych we własnym środowisku zawodowym na tle analogicznych sytuacji w innych środowiskach zawodowych. Zwracano szczególną uwagę na te sytuacje, które miały oparcie w osobistym doświadczeniu badanych (gdy sam badany bądź wiarygodne osoby z jego bezpośredniego otoczenia uczestniczyły lub były świadkami takiej sytuacji). Rozpatrując wymieniane sytuacje analizowano zdolność badanych do formułowania ogólnych zasad organizujących zjawisko korupcji w określonym wymiarze życia zawodowego. Określając przyczyny jak i konsekwencje zjawisk korupcyjnych, wszędzie tam, gdzie to możliwe, starano się wyróżniać wyjaśnienia odwołujące się do mechanizmów psychologicznych (przyczyną korupcji indywidualne predyspozycje jednostek, ich stany wewnętrzne itp.), socjologicznych (presja grupy, konformizm itp.), organizacyjnych (odwołujących się do pewnych uregulowań prawnych, które zmuszają racjonalnych uczestników sytuacji do określonych zachowań korupcyjnych), kulturowych (odwołujących się do zbiorowych, powszechnie akceptowanych, często międzygeneracyjnych wzorców zachowań). Analizując poszczególne sytuacje, zarówno te spontanicznie, raportowane przez badanych, jak i te fikcyjne, które były częścią przygotowanego materiału, starano się wyróżniać perspektywę dawcy oraz perspektywę biorcy korzyści korupcyjnej. Uzyskana wiedza jest podstawą do bardziej trafnego sformułowania

11 WPROWADZENIE problemu korupcji i jej przeciwdziałania w przyszłych badaniach (zarówno ilościowych, jak i jakościowych), precyzyjniejszej identyfikacji tych sytuacji, które mogą stanowić realne zagrożenie korupcyjne w poszczególnych środowiskach, poznania sposobów myślenia i analizy tych sytuacji, które mogą mieć wpływ na sposób zachowania się uczestników badania. W badaniach łącznie wzięło udział 31 osób, z czego w pierwszej turze 14, w drugiej 17. Średni wiek badanych to 29 lat, natomiast średni staż pracy to 4,5 roku. Reprezentacje zjawiska korupcji we wszystkich środowiskach zawodowych są względnie rozbudowane, obejmują większość tych obszarów życia, które w literaturze naukowej bądź mediach są wskazywane jako najbardziej zagrożone korupcją. Nie zaobserwowano większych różnic w zakresie tworzenia hierarchii znaczenia poszczególnych sytuacji korupcyjnych w każdej z grup pomiędzy badaniem pierwszym i drugim. Stąd też można wnioskować, że zjawisko korupcji jest reprezentowane w świadomości badanych w sposób względnie trwały, wiedza ta nie poddaje się łatwo zmianom. Badani w większości przypadków trafnie rozpoznają możliwe sytuacje problemowe, w których zagrożenia korupcyjne realnie występują. W sytuacji, gdy nie mają żadnych danych w tym zakresie (osobistych bądź zapośredniczonych przez media) są w stanie generować listy możliwych sytuacji, które z uwagi na swoją niejasność, są obarczone ryzykiem wystąpienia korupcji. Zdecydowana większość badanych zwracała uwagę na służbę zdrowia i administrację jako te sfery instytucjonalne, w których korupcja jest zarówno najczęstsza, jak i najbardziej szkodliwa z punktu widzenia społecznego (dlatego też najwięcej wątków raportu dotyczyć będzie tych właśnie środowisk). Warto również zwrócić uwagę na fakt, że przedstawiciele tych dwóch grup zawodowych dobrze zdawali sobie z tego sprawę miało to odzwierciedlenie w pozycjonowaniu stopnia szkodliwości społecznej korupcji wewnątrz własnego środowiska na tle szkodliwości korupcji społecznej innych grup zawodowych. Szczegółowy wykaz konkretnych sytuacji Tabela 1 korupcyjnych wygenerowanych przez badanych zawarty jest w Tabeli 1. W kontekście dwóch głównych sfer potencjalnej aktywności korupcyjnej (administracja, służba zdrowia), przy poszukiwaniach cech istotnych dla określonej puli sytuacji, zwracano uwagę na nierówność pozycji obydwu stron interakcji pacjent/lekarz i urzędnik/petent. W pierwszym przypadku za nierówność odpowiada bariera wiedzy specjalistycznej pomiędzy lekarzem i pacjentem, przy faktycznym Omówienie wyników Definiowanie korupcji lekarze Badani przedstawiciele administracji przedstawiciele szkolnictwa wyższego przedstawiciele mediów przedstawiciele organizacji pozarządowych prawnicy* przedstawiciele przedsiębiorstw* * wyniki na podstawie jednego wywiadu Ogólna mapa zagrożenia korupcją w ujęciu badanych: główne sfery aktywności korupcyjnej (wraz z typowymi przykładami konkretnych sytuacji) w kolejności subiektywnie postrzeganej szkodliwości społecznej służba zdrowia: przyspieszenie decyzji o zabiegu, terapii administracja publiczna: decyzje architektów miejskich, organizacja przetargów na realizacje określonych inwestycji publicznych służby porządkowe: policyjna kontrola drogowa, kontrola biletów w komunikacji miejskiej szkolnictwo: kupowanie egzaminów służba zdrowia: przyjęcie do szpitala i kwalifikacja na zabieg, opłacanie personelu w zamian za lepszą obsługę, korzystanie z publicznego sprzętu medycznego przy leczeniu pacjentów z prywatnych gabinetów administracja: przyspieszanie decyzji ze strony urzędnika, wydawanie koncesji, sytuacje związane z odbiorem technicznym i dopuszczeniem do użytkowania samochodów, budynków, lokali gastronomicznych (sanepid) etc., egzaminy na prawo jazdy, kwestia opinii rzeczoznawców, które są niezbędne dla decyzji urzędnika służby porządkowe: policyjna kontrola drogowa, kontrola biletów w komunikacji miejskiej szkolnictwo i nauka: kwestie przyjęcia dziecka do określonego gimnazjum, szkoły średniej, wyższej sport: przekupywanie sędziów i drużyn piłkarskich inne instytucje publiczne: orzecznictwo ZUS-owskie w zakresie przyznawania rent, orzeczeń w kwestii stopnia utraty zdrowia służba zdrowia: przyspieszanie decyzji o zabiegu, korzystanie z publicznego sprzętu medycznego przy leczeniu pacjentów z prywatnych gabinetów, korzyści oferowane lekarzom przez firmy farmaceutyczne administracja: organizacja przetargów na inwestycje publiczne, nepotyzm przy rekrutacji fikcyjność rozpisywanych konkursów, organizacja egzaminów na prawo jazdy szkolnictwo i nauka: nepotyzm przy awansach w środowisku akademickim służby porządkowe: kontrola biletów w środkach komunikacji miejskiej służba zdrowia: przyjęcie do szpitala polityka: finansowanie partii politycznych w okresie wyborczym w zamian za korzystne rozstrzygnięcia w przyszłości służby porządkowe: policyjna kontrola drogowa, kontrola biletów w środkach komunikacji miejskiej sport: przekupywanie sędziów i drużyn piłkarskich administracja: decyzje urzędnika mające wpływ na funkcjonowanie sektora prywatnego, pozwolenia administracyjne na zabudowę przestrzenną polityka: skorumpowanie polityków (bez sprecyzowania) szkolnictwo: korumpowanie nauczycieli przez rodziców administracja: decyzje o przyspieszenie pewnych spraw w urzędach, decyzje organów skarbowych, wyróżnienie perspektywy administracyjnej we wszystkich innych sferach działania służba zdrowia: korzyści dla lekarza wręcza w szpitalu, kupowanie zwolnień lekarskich szkolnictwo: zaliczenie przedmiotów w zamian za określoną korzyść sport: przekupywanie sędziów i drużyn piłkarskich polityka: kupowanie mandatów, podejmowanie decyzji na poziomie centralnym, nepotyzm (sytuacje gdzie mechanizmem jest szantaż) administracja: wydawanie pozwoleń, koncesji na określoną działalność gospodarczą (gdy klientem urzędu firmy prywatne) służba zdrowia: sugerowanie przez lekarzy wizyt w prywatnych gabinetach pacjentom z publicznego sektora służby zdrowia służby porządkowe: policyjne kontrole drogowe 11

12 ROZDZIAŁ I Tabela 2 lekarze 12 Badani przedstawiciele administracji przedstawiciele szkolnictwa wyższego przedstawiciele mediów przedstawiciele organizacji pozarządowych prawnicy* przedstawiciele przedsiębiorstw* * wyniki na podstawie jednego wywiadu braku możliwości polemizowania z diagnozą, gdy życie pacjenta jest zagrożone: (...) wydaje mi się coś takiego, że generalnie z lekarzami się nie dyskutuje, bo oni mogą mieć rację... i tak naprawdę, ponieważ lekarz każe, lekarz przepisuje jakieś tam lekarstwo i się nie wnika, czy przepisuje, bo przyszedł do niego przedstawiciel medyczny. (opinia wygłoszona w kontekście relacjonowania rzeczywistej sytuacji zagrożenia życia członka rodziny; przedstawiciele szkolnictwa wyższego) 1. W drugim wy- 1 Prezentując wyniki, wszędzie tam gdzie to jest możliwe, wykorzystywano odpowiednie fragmenty wypowiedzi badanych daje to możliwość poznania sposobów wypowiadania się badanych na określony temat, także niekiedy pozwala różnionym przypadku urzędnik także jest uprzywilejowany, gdyż w porównaniu z nim (z uwagi na przerost przepisów formalnych) petent nigdy nie jest w stanie w krótkim czasie osiągnąć poziomu biegłości w poruszaniu się w gąszczu przepisów formalnych: Czasami było tak, że to ze strony urzędników była budowana sytuacja taka właśnie dająca obraz, że ta sprawa jest Mapa zagrożenia korupcją w poszczególnych środowiskach zawodowych w ujęciu badanych: potencjalne bądź rzeczywiste przykłady sytuacji korupcyjnych z perspektywy subiektywnie postrzeganej szkodliwości społecznej decyzje administracyjne w medycynie przetargi na sprzęt medyczny, lista leków refundowanych przyspieszenie decyzji o podjęciu zabiegu i terapii wybór lekarza do zabiegu wizyty w gabinecie prywatnym jako sposób ominięcia kolejki do rzadkich świadczeń publicznych drobne korzyści korupcyjne w miejscu hospitalizacji w zamian za lepszą opiekę przyjmowanie prezentów od firm farmaceutycznych przez lekarzy wręczanie korzyści w zamian za odstępowanie od kontroli bądź kontrole pozorne przyspieszanie decyzji ze strony urzędnika wydawanie koncesji, wydawanie zezwoleń nieczytelne procesy rekrutacyjne i polityka awansowa podwójne zatrudnienie, nieformalne doradztwo dla podmiotów gospodarczych obsługiwanych przez konkretny urząd, co prowadzi do konfliktu interesów zdradzanie tajemnicy służbowej kupowanie informacji od urzędników nepotyzm korzyści korupcyjne w zamian za zdanie egzaminu, uzyskanie zaliczenia sytuacje korupcyjne w zakresie przyznawania grantów badawczych wykorzystywanie pozycji dominującej w kontaktach społecznych/ instytucjonalnych np. dopisywanie się do prac swoich studentów, których się nie wykonało drobna korupcja w zakresie spraw administracyjnych uczelni wyższych korzyść korupcyjna w zamian za zrelacjonowanie faktów w określonym kontekście bądź ich przemilczenie prezenty od firm (działów PR, rzeczników prasowych) wręczane w trakcie konferencji sytuacja potencjalnie korupcjogenna pisanie tekstów zgodnie z sugestiami przełożonych w zamian za awans wprowadzanie do organizacji środków z nielegalnych źródeł (pranie brudnych pieniędzy) sytuacje korupcyjne w zakresie wniosków o granty na prowadzenie działalności wykorzystywanie sytuacji sponsorowania organizacji pozarządowej przez nieetyczne firmy (posiadające złą renomę) jako formy kryptoreklamy z ich strony korupcja na etapie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych (policja, prokuratura) przyspieszanie terminów rozpraw ze strony sądów gospodarczych korupcja na etapie organizowania przetargów (specyfikacja wymogów przetargu pod profile działalności konkretnych firm) nieuczciwy lobbing, zmowy pomiędzy przy lokalnymi politykami a firmami (np. w celu wykupu po niskich cenach atrakcyjnych nieruchomości) zmowy przedsiębiorców przed przetargami (uzgadnianie działań) awanse na wysokie stanowiska dyspozycyjnych osób w zamian za określone decyzje korzyść korupcyjna w zamian za przyspieszenie decyzji administracyjnych tak skomplikowana, że terminy są tak odległe. Wymuszenie klasyczne można powiedzieć (...) Trzeba sobie jasno uchwycić emocjonalny kontekst niektórych wypowiedzi. Z uwagi na specyfikę badanego problemu, w trosce o pełną anonimowość badanych, wszelkie dane umożliwiające ich identyfikację zostały zmienione. powiedzieć, że osoba, która przychodzi do urzędu nie ma pełnej wiedzy na temat sprawy, którą chce załatwić. Tutaj urzędnicy mogą naprawdę wszystko (przedstawiciele administracji). Za typową korzyść korupcyjną badani uznają zdecydowanie pieniądze, w kwestii załatwiania mniejszych spraw pojawiają się prezenty, zarówno uznaniowe (alkohol, słodycze, pióra) jak i związane ze specyfiką działalności podmiotu wręczającego korzyść (np. jakiś produkt wytwarzany przez firmę, która chce skorumpować urzędnika), także obecne są wycieczki zagraniczne (korzyść korupcyjna oferowana lekarzom prze firmy farmaceutyczne). Jako szczególny przejaw zachowań korupcyjnych traktowany jest także nepotyzm, gdzie zyskiem stron jest swoista wymiana korzyści osobistych. Tabela 2 zawiera z kolei listę sytuacji korupcyjnych w poszczególnych środowiskach branżowych. Występują różnice pomiędzy poszczególnymi branżami, jeśli chodzi o poziom konkretności przedstawianych sytuacji oraz sposoby ich analizy. Najbardziej rozbudowane zestawienia sytuacji i ich opisy były generowane przez takie grupy jak: przedstawiciele administracji, lekarze, przedstawiciele szkolnictwa wyższego. Problem korupcji był praktycznie nieobecny w codziennym doświadczeniu badanych reprezentujących organizacje pozarządowe, przedstawicieli mediów. Grupa lekarzy ma względnie dobrze rozbudowany obraz korupcji w swoim środowisku. Zwraca uwagę wieloaspektowość możliwych sytuacji korupcyjnych oraz wielość podmiotów, które są (mogą być) w nie uwikłani: pacjenci, lekarze, pielęgniarki, firmy farmaceutyczne (działające na dwóch poziomach względem organów centralnych jak i względem lekarzy). Sytuacje na linii lekarz pacjent są szczególnego rodzaju, z uwagi na

13 RAPORT Z BADAN SOCJOLOGICZNYCH priorytetowość kwestii zdrowia i życia rze). Może być to przykład ograniczenia za pieniądze i inne korzyści osobiste, w skali wartości każdego człowieka. zakresu definicji korupcji, co w efekcie co może być problemem szczególnie Widać to szczególnie wyraźnie wtedy, prowadzi do usprawiedliwienia włas- w mniejszych miastach: Słyszy się, że gdy lekarz ma okazję przyjmować per- nych działań: korupcja dotyczy tylko musze dać tyle i tyle aby się dostać do spektywę drugiej strony, kiedy to sam sfery relacji między ludźmi, z którymi urzędu (...) różnie to wygląda w zależ- zostaje postawiony w sytuacji członka jesteśmy w bezpośrednim kontakcie ności od wielkości, czyli mniejsza jest rodziny pacjenta: Moja ciotka musiała (lekarz-pacjent), nie dotyczy zaś kwestii to skala odnośnie do dużych aglome- przejść coś takiego, że dostęp do leczenia sposobów korzystania ze środków pub- racji, tam gdzie rynek pracy jest więk- i sobie musiała zapłacić za to w publicz- licznych w celach prywatnych. Warto szy i kwestia podjęcia pracy w jakimś nym szpitalu... takie przypadki moim również zwrócić uwagę na wątek relacji urzędzie nie jest na tyle atrakcyjna co zdaniem są najgorsze, bo z jednej strony pomiędzy biznesem farmaceutycznym w mniejszych ośrodkach (przedstawi- jest taka bezwzględność, z drugiej stro- a publiczną służbą zdrowia. Jeden z ba- ciele administracji). Zjawisko nepoty- ny desperacja pacjenta (lekarze). Także danych zauważył, że problem ten może zmu zostało również zrelacjonowane badani z innych grup opisując problem dotyczyć nie tylko relacji lekarz-firma, z perspektywy pierwszej osoby przez dostępu do zabiegów medycznych ale także pacjent-firma: Jeszcze taką badanego z innej grupy, który starał w publicznych placówkach bardzo po- inną, podobną formą tego, taki ciekawy się o pracę w urzędzie: Tak w ogóle, dobnie definiują te sytuacje. W jednym wariant, to akurat nawet u mnie się zda- teraz sobie przypomniałem, że kiedyś, przypadku (co prawda w innej grupie) rzało, że ci reprezentanci firm farmaceu- jak jeszcze pracowałem, starałem się padła nawet kwota rzeczywistej korzy- tycznych, oferowali korzyść pacjentom, o pracę w pewnym urzędzie w kadrach. ści pieniężnej, wręczonej przez rodzi- żeby kupili takie, a nie inne leki, np. insuli- No i tak się akurat składa, że na roz- nę jednego z badanych w zamian za ny, które są drogie. Im się dopłacało za to, mowie kwalifikacyjnej okazało się, że dostęp do specjalistycznego zabiegu że oni kupili. No bo to jest tak, że np. taka osoba, która prowadziła rozmowę, była (8 tys. złotych). Oprócz bezpośrednio insulina kosztuje 3 zł, a jest warta np. kil- znajomą znajomego mojego brata. wręczanej korzyści korupcyjnej równie kaset. Więc jeżeli np. ktoś z firmy zapłaci I osoba ta zadzwoniła do mojego brata powszechnie znanym mechanizmem, takiemu pacjentowi 20 zł za to, że kupi tą i powiedziała: wiesz, co, fajnie było po- wykorzystywanym zarówno przez insulinę, to dalej się to firmie opłaca, no rozmawiać z A. (tzn. z badanym), ale pacjentów (w celu ominięcia kolejki), bo i tak państwo za to zapłaci (lekarze). tam nie ma szansy, bo jest już ustalone. jak i przez lekarzy (w celu wyprowa- Bo trzeba oficjalnie w urzędach otwie- dzenia części pieniędzy poza system Z kolei, jeśli chodzi o przedstawicie- rać konkursy, bo to jest obowiązek, ale publicznej służby zdrowia), są wizyty li administracji, to grupa ta bardzo tam córka takiej i takiej pani będzie na w prywatnych gabinetach lekarskich sprawnie poruszała się pomiędzy po- to miejsce i tyle (przedstawiciele szkol- jako element towarzyszący leczeniu ziomem konkretu a poziomem uogól- nictwa wyższego). W trakcie dyskusji w publicznej placówce: (...) wizyta niania, badani wyraźnie dostrzegli grupa przedstawicieli administracji w gabinecie prywatnym jest tak napraw- dwa wyraziste aspekty sytuacji korup- również dotarła do sytuacji granicz- dę formą łapówki, a nie wizytą w gabine- cjogennych w swojej branży: aspekt nej, kiedy decyzja o tym, czy coś jest cie prywatnym, bo tak naprawdę chodzi kontrolny (gdzie potencjalny dawca czy też nie jest korupcją jawi się pod o to żeby dostać się tam publicznie do zabiega o odstąpienie od kontroli, znakiem zapytania: Słyszałam o takich sektora i tam zostać obsłużonym (leka- bądź kontrolę pozorną) oraz decyzyj- przypadkach, że kontrolujący przycho- rze). Także przedstawiciele innych grup ny, związany z uprawnieniami poten- dzą i są częstowani różnego rodzaju spontanicznie opisywali tego typu spo- cjalnego biorcy (np. przyspieszenia rzeczami, kawą, herbatą, różnego ro- soby działania. Wśród lekarzy pojawiły postępowania, określonego rozstrzyg- dzaju ciasteczkami. Pytanie na ile jest się w kilku miejscach wątpliwości od- nięcia). Na samodzielność myślenia to etyczne, żeby korzystać z tego, na ile nośnie tego, czy zdefiniowanie sytuacji przy analizie zjawiska korupcji jak jest to już korupcja? Sytuacja ta jest tego typu jako korupcyjnej powinno i spostrzegawczość badanych z tej jednak rozpoznana jako potencjalnie być uzależnione od tego, jakie są możli- grupy mogą wskazywać interesujące niebezpieczna, jako wstępny etap wości działania konkretnego publiczne- obserwacje, jak np.: Mnie kiedyś zasta- ewentualnego uwikłania w korupcję: go zakładu opieki zdrowotnej: Leczenie nowiło jak są czasami takie małe bary Urzędnik przychodzi do podatnika, prywatnych pacjentów w prywatnych w różnego rodzaju instytucjach gdzie się regularnie, nawet nie stwierdza niepra- placówkach... to też zależy od tego, czy kupuje ciepłe posiłki, a oprócz ciepłych widłowości, ale jest częstowany, kawa, to się odbywa wtedy, kiedy są wolne posiłków można tam kupić bombonier- obiad (...) i w którymś momencie, za moce przerobowe publicznej placówki, kę i kawę. Zwracano również uwagę miesiąc, za rok, przychodzi właściciel tej czy wtedy gdy jest przepełnienie (leka- na kwestię nepotyzmu oraz rekrutacji firmy, i mówi, my tutaj pana gościliśmy, 13

14 ROZDZIAŁ I a teraz oczekujemy rewanżu (przedsta- akredytację. I on był na etacie, brał za to padku tym to może to być bardziej nie- wiciele administracji). pieniądze, a ja musiałem pracować za świadome (przedstawiciele mediów). darmo. Szybko się pożegnałem z tamtą Do korupcji zaliczane są też przypadki Równie ciekawe wyniki w zakresie uczelnią... bo czułem się po prostu wy- sprzeniewierzenia się wewnętrznym spontanicznej, naturalnej konceptua- korzystywany (przedstawiciele szkol- standardom, takie jak pisanie artyku- lizacji zjawisk korupcyjnych dała ana- nictwa wyższego). łów z inspiracji przełożonego, w celu liza sytuacji opisywanych przez grupę zrobienia kariery w redakcji (korzyś- przedstawicieli środowisk uczelni Z kolei grupa przedstawicieli środo- cią w tym wypadku byłby awans). wyższych. Kilka z nich zostało relacjo- wisk prawniczych wskazywała na te W przypadku przedstawicieli sektora nowanych w pierwszej perspektywie, sytuacje, które wiążą się z prowadze- organizacji pozarządowych wygene- oprócz korzyści materialnych wrę- niem postępowania przygotowaw- rowane sytuacje były również całko- czanych/świadczonych przez studen- czego w sprawach karnych, zarówno wicie hipotetyczne. Zwraca uwagę tów, szczególnie zwraca uwagę inny przez organy prokuratury jak i odpo- fakt niezwykle szerokiego potrakto- aspekt funkcjonowania korupcyjnego, wiednie służby: To są sytuacje, tak jak wania korupcji: w grę wchodzą tutaj mianowicie rozbudowany nepotyzm powiedziałem, na styku postępowania wszelkie sytuacje patologiczne, które w strukturach uczelnianych. Zakres przygotowawczego i karnego, groma- mogą wystąpić w organizacjach tego pojęcia korupcji jest rozszerzany na dzenie dowodów i formułowanie wnio- typu, jak np. malwersacje finansowe, wszelkie inne sytuacje mające cha- sków (...) Tutaj są największe możliwości nieczytelne intencje firm przekazują- rakter patologii w środowisku oraz manipulacji, jak wniosek zostanie zma- cych środki na działalność organizacji wypaczenia etosu danej wspólnoty nipulowany i do kogo trafi (prawnicy). non-profit w celu uzyskania korzyści zawodowej, jak np. wykorzystywanie W przypadku pozostałych grup spo- wizerunkowych i prestiżowych (for- pozycji dominującej w kontaktach sób reprezentowania korupcji w świa- ma kryptoreklamy, uwiarygodniania społecznych (wyznaczanej przez wy- domości badanych są trochę słabiej własnej działalności). W grupie przed- soką pozycję instytucjonalną) w celu rozwinięte, badani praktycznie nigdy stawicieli przedsiębiorstw zaakcento- wzmacniania swojej pozycji na grun- nie mieli do czynienia z sytuacjami wano wyraźnie te sytuacje, w których cie merytorycznym, to jest związanej tego typu, w swoich wypowiedziach mechanizmem może być szantaż z prowadzeniem prac badawczych, przedstawiają hipotetyczne zagroże- (korzyścią korupcyjną dla biorcy jest np.: Moja sąsiadka pracuje na uczelni nia w obszarze działania ich środowisk w tym wypadku nieujawnienia infor- (...) cokolwiek sąsiadka nie zrobi swo- zawodowych. W grupie przedstawicie- macji kompromitującej), szczególnie jego w pracy naukowej, to zawsze jest li mediów szczególnie długo analizo- w sytuacji, gdy mamy do czynienia ze dopisywana jej szefowa, jako szefowa wana była sytuacja wręczania dzien- spółkami, których działalność ma zna- katedry, i to jeszcze na pierwszym miej- nikarzom różnego rodzaju prezentów czenie dla interesów państwa: Przy scu, jakby to były jej badania. A jakieś w trakcie konferencji prasowych bądź dzisiejszym systemie władzy, weryfikacji półtora roku temu, jako że syn szefowej spotkań organizowanych przez działy osób na stanowiskach, gdzie każdy jest skończył studia, zaczął być dopisywany public relations dużych firm czy orga- weryfikowany, ja dokładnie też muszę też on. I mnie w tym momencie, brzydko nizacji. Jest to sytuacja potencjalnie zostać zweryfikowany. Na to służby bez- mówiąc, krew zalewa, bo ja miałem taką niebezpieczna, głównie z uwagi na pieczeństwa mają jeden miesiąc, abym sytuację, gdzie byłem na konferencji i... niejawny mechanizm prowadzący do mógł pracować w takiej spółce, w jakiej pani rektor chciała się dopisać do mojej nieformalnej relacji sprzyjającej sprze- pracuję. Więc nie wierzę, że osoby, któ- pracy, pani rektor z prywatnej uczelni, ja niewierzeniu się etosowi zawodowe- re piastują wysokie stanowiska nigdy powiedziałem: nie, nie ma mowy, bo ja mu:, Dlaczego przystają na takie coś? nie były w jakiś sposób weryfikowane sobie tego nie życzę (przedstawiciele (tj. dlaczego dziennikarze akceptują te i o tych faktach ktoś nie wiedział. Ktoś szkolnictwa wyższego). Inny wielo- prezenty) W tej sytuacji być może dlate- wie, tylko w pewnym momencie wycią- znaczny przykład patologii w ramach go, że ten rzecznik wychodzi z sercem, ga się te informacje, kiedy są potrzebne. środowiska może być z jednej stro- jest miły. To jak jest taki miły, to nawet I to jest moim zdaniem duża korupcja, ny przykładem nadużywania swojej podświadomie można go troszkę ina- aczkolwiek nie ma tutaj korzyści mate- pozycji, z drugiej zaś odnosi się do czej (opisać)... I to jest większy problem, rialnych. Bo jaka jest tutaj korzyść? Ko- tworzenia fikcyjnych stanów rzeczywi- bo to jest taka sytuacja... (że) trzeba się rzyścią jest tylko to, że ktoś się o czymś stości w ramach systemu szkolnictwa pilnować. Sytuacja z pieniędzmi to jest nie dowie i ta osoba będzie mogła na- wyższego: Sam miałem taką sytuację, sprawa jasna: jeśli ktoś dostaje i jest to dal piastować swą funkcję. (przedsta- że prowadziłem wykłady za kogoś, kto sprzeczne z jego przekonaniami, to wie wiciele przedsiębiorstw). Także i w tej 14 po prostu figurował, żeby uczelnia miała że się tak nie robi. Natomiast w przy- grupie podczas definiowania korupcji

15 RAPORT Z BADAN SOCJOLOGICZNYCH zakres pojęcia zostaje spontanicznie rozszerzany na inne sytuacje patologiczne, które stają się sytuacjami granicznymi : To polega na tym, że ja na przykład startuję w jednym przetargu, a druga (firma) też startuje w drugim albo chce startować (...) I przedsiębiorcy się umawiają (...) No jest to w jakiś sposób prawo wolnego rynku, ale nie do końca uczciwe. <<A ja sobie wezmę to i dam maksymalną ofertę, bo nie będą mieli wyboru, a ty sobie wystartujesz tam, a ja tam nie wystartuję>>. To są pewne zmowy niedopuszczalne. Albo wiemy, kto będzie startował w danym przetargu, umawiamy się z nim: <<słuchaj, jak ja wygram, to ty będziesz robił część, a jak ty wygrasz to ja będę robił część>> (...) Bo zmowa przedsiębiorców nie jest taką czystą postacią korupcji. To jest, powiedziałbym, taka wykoślawiona postać korupcji, bo to jest działanie nie fair w zakresie biznesu, niezgodne z pewnym kanonem funkcjonowania biznesu, natomiast tutaj bezpośrednio nie można wskazać biorcy. (przedstawiciele przedsiębiorstw). Przyczyny i konsekwencje korupcji Jeśli chodzi o analizę przyczyn i konsekwencji korupcji, to tutaj także można było zauważyć znaczne zróżnicowanie pomiędzy poszczególnymi grupami. Również zaobserwowano brak istotnych różnic pomiędzy badaniem pierwszym i drugim, jeśli chodzi o ocenę znaczenia poszczególnych czynników. Potwierdza to przypuszczenie, że wiedza organizująca postrzeganie zjawiska korupcji funkcjonuje we względnie trwałej postaci. Najbardziej systematyczne i wieloaspektowe wyjaśnienia były prezentowane przez przedstawicieli administracji publicznej, lekarzy, także w mniejszym zakresie przez przedstawicieli środowisk uczelni wyższych. Wykaz postrzeganych przyczyn, konsekwencji jak i typowych przyjmowanych/wręczanych korzyści w poszczególnych grupach zawiera Tabela 3. Tabela 3 lekarze Badani przedstawiciele administracji przedstawiciele szkolnictwa wyższego przedstawiciele mediów przedstawiciele organizacji pozarządowych prawnicy* przedstawiciele przedsiębiorstw* Przyczyny zachowań korupcyjnych (wyróżnienie perspektywy dawcy i perspektywy biorcy) Perspektywa dawcy: powszechnie zaakceptowany nawyk wręczania korzyści ze strony pacjentów silna presja ze strony pacjenta w sytuacji zagrożenia zdrowia interes ekonomiczny w przypadku firm farmaceutycznych Perspektywa biorcy: niskie płace lekarzy poczucie niedowartościowania własnej pracy duża moc decyzyjna lekarza wysoka pozycja lekarza w hierarchii (i z tego tytułu dostęp do określonych zasobów) nieformalna presja grupy (akceptacja przez grupę tego faktu, wykluczenie tych, którzy się sprzeciwiają tym praktykom) Perspektywa biorcy: niskie płace niewielkie ryzyko poniesienia konsekwencji indywidualny wybór każdego urzędnika przyzwolenie wewnątrz środowiska na tego typu praktyki nieformalne struktury w konkretnym miejscu pracy Perspektywa dawcy: realny interes ekonomiczny przerost formalnych przepisów przyzwyczajenie społeczne (norma kulturowa) Perspektywa dawcy: interes niektórych studentów Czynnik sprzyjający korupcji: sieć nieformalnych kontaktów w środowisku uczelnianym jako sytuacja sprzyjająca zachowaniom korupcyjnym wewnątrz środowiska związanych z nepotyzmem Perspektywa dawcy: realny interes osoby, która chce skorumpować (firma, osoba prywatna) Perspektywa biorcy: charakter konkretnego dziennikarza Perspektywa dawcy: chęć rozwoju własnej organizacji niepewność atrakcyjności własnej oferty w staraniach o granty przekonanie o niskim prawdopodobieństwie wykrycia Perspektywa biorcy: motywacja finansowa indywidualnych osób Perspektywa dawcy: realny interes osoby, która chce skorumpować (chęć uniknięcia kary) niska wykrywalność, trudność do udowodnienia, niskie ryzyko prawne Perspektywa biorcy: niskie płace Perspektywa dawcy: przerost przepisów formalnych racjonalna kalkulacja podmiotów gospodarczych wzmocnienie własnej wartości osoby korumpującej (motyw dominacji) Perspektywa biorcy: niskie zarobki w administracji uleganie szantażowi * wyniki na podstawie jednego wywiadu Typowe korzyści korupcyjne (potencjalne i rzeczywiste) pieniądze prezenty wycieczki zagraniczne pieniądze prezenty oraz usługi związane z profilem działalności firmy-podmiotu obsługiwanego przez urząd) korzyści osobiste (oczekiwanie odwzajemnienia decyzji, korzystnych działań) prezenty korzyści osobiste (oczekiwanie odwzajemnienia) prezenty wręczane w trakcie konferencji Konsekwencje zachowań korupcyjnych negatywna społeczna opinia o środowisku hierarchizacja środowiska, wytworzenie się grup, które czerpią znaczne korzyści z zaistniałej sytuacji stagnacja środowiska (brak realnych możliwości zmian) przepływ dużych środków pieniężnych poza systemem (w efekcie duża część tych pieniędzy nie jest inwestowana w obszarze ochrony zdrowia) negatywna społeczna opinia o urzędzie i środowisku wymierne straty dla państwa obniżanie standardów moralnych społeczeństwa niska jakość kadry naukowej, w efekcie niska jakość nauki utrata zaufania do środowiska (stronniczość sprzeniewierzeniem się etosowi dziennikarskiemu) pieniądze wzmacnianie nieetycznych zachowań społecznych (skoro negatywna opinia w ogóle o sektorze organizacji pozarządowych szkody wizerunkowe konkretnej organizacji pieniądze korzyści osobiste (oczekiwanie odwzajemnienia) pieniądze (duże sumy) korzyści osobiste (np. dopuszczenie do jakiejś grupy) korzyści osobiste (oczekiwanie odwzajemnienia) duże korzyści materialne (np. budowa domku letniskowego) brak danych za opinia o skorumpowanych branżach psucie poszczególnych gałęzi gospodarki (wypaczenie mechanizmów rynkowych) gdy formalizm biurokratyczny uniemożliwia rozwój sektora prywatnego, korupcja jest sposobem poradzenia sobie z przeszkodą (konsekwencja pozytywna) 15

16 ROZDZIAŁ I W przypadku służby zdrowia punk- zmianą systemie:...no bo sporo (jest) ległości, zależności (...) szczególnie nie- tem wyjścia dla zrozumienia moty- osób, którzy mają korzyści, no po prostu którzy profesorowie mają to do siebie, wacji osoby, która wręcza korzyść jest są zadowolone z takiego stanu sprawy. że budują rodzaj dworu wokół siebie... ja wspomniana już powyżej szczególna Przez to jakby taka spójność, solidarność bym to tak określił po prostu (przedsta- sytuacja pacjenta (jego psychiczne środowiska jest rozbita, bo szczególnie wiciele szkolnictwa wyższego). W opi- obciążenie związane z zagrożeniem ci na wysokich szczeblach często nie nii badanych nieformalne powiązania zdrowia i życia, poczucie niepewności, chcą żadnych zmian, bo jest im dobrze są przyczyną większości sytuacji pato- brak rzeczywistej wiedzy do poradze- z tym, jak jest. Prawdopodobnie gdyby logicznych w obrębie nauki, z drugiej nia sobie z tą sytuacją). Priorytetowość to wszystko stało się jawne, zarabia- strony wspólnota zorganizowana na zdrowia i życia w połączeniu z brakiem jąc w sposób legalny, zarabialiby dużo tej zasadzie, poprzez określone działa- możliwości rynkowej regulacji kwestii mniej (lekarze). nia, ma tendencje do odtwarzania się dostępu do drogich terapii i zabie- we względnie niezmienionej postaci. gów skutkuje determinacją pacjentów W przypadku przedstawicieli admi- Długoterminową konsekwencją tego w próbach zapewnienia sobie lepszej nistracji oprócz niskich płac także za- stanu rzeczy jest niska jakość nauki opieki. W innych grupach podkreśla- akcentowano kwestię nieformalnych polskiej. ny był także aspekt psychologiczny struktur wewnątrz poszczególnych dawania korzyści w sektorze służby urzędów (tzw. spółdzielni ), aczkol- Grupy dziennikarzy i przedstawicieli zdrowia: wręczenie korzyści korup- wiek jest to problem znany raczej sektora organizacji pozarządowych cyjnej jest próbą oswojenia trudnego ze słyszenia, aniżeli z bezpośrednich podkreślały bardzo wyraźnie moty- problemu poprzez wprowadzenie do doświadczeń: Kiedyś mówiło się o tak wacje związane z realizacją własnych sytuacji formalnej elementów blisko- zwanych spółdzielniach, czyli pewna interesów ekonomicznych, zarówno ści, zobowiązania, zależności niefor- grupa pracownicza wytwarzała sobie przez dawców, jaki biorców korzyści malnej. Równie istotną rolę odgrywają własny tryb postępowania i jeśli przy- korupcyjnej, jak i znaczenie określo- dobrze zinternalizowane nawyki funk- chodził ktoś nowy był poddawany pew- nych cech indywidualnych aktorów sy- cjonujące od dziesięcioleci, że w ten nej obserwacji, sondowaniu, i zostawał tuacji: Korupcja rodzi się w umyśle kon- właśnie sposób należy działać w sytu- krok po kroku dopuszczany do spół- kretnego osobnika ; czy też: Wydaję, acji kontaktu z lekarzem. Jeśli lekarz dzielni, no i wchodził w to (przedstawi- mi się, że przyczyny leżą przede wszyst- nie chce przyjąć korzyści (dowodu ciele administracji). Także podkreślano kim w charakterze każdego człowieka wdzięczności etc.), to jest to inter- rolę wyborów etycznych każdego w tym, jakimi zasadami się kieruje, jeżeli pretowane przez pacjentów nie tyle urzędnika, jednak są to wybory, które ktoś kieruje się nieuczciwymi zasadami jako wyraz utrzymywania przez niego należy plasować w kontekście pełnie- i dodatkowo ma pieniądze i chce je nie- pewnych standardów etosowych, ale nia roli zawodowej urzędnika, gdzie uczciwie zużyć, ja myślę, że to jest pod- raczej strachu i obawy przed organami szczególne znaczenie powinna mieć stawowa przyczyna (przedstawiciele ścigania: Natomiast oni (pacjenci) się kwestia świadomości znaczenia do- organizacji pozarządowych). W grupie czuli do tego zobligowani i jakby to, że bra wspólnego w wykonywaniu pracy przedstawicieli zawodów prawni- ja tego (określonej korzyści) jakby nie tego typu. czych podkreślano fakt, że potencjal- chcę, to jeszcze było uznawane za sytua- ny dawca korzyści korupcyjnej może cję dziwną, a po drugie właśnie też było W środowisku przedstawicieli uczelni mieć świadomość niskiego ryzyka takie współczucie (podkr. aut.), że tak wyższych zdecydowanie najszerzej prawnego przy wejściu w tego typu nas zastraszono tymi różnymi prowo- został rozwinięty wątek nieformalnych sytuacje, co w przypadku, gdy korzyść, kacjami (...) (lekarze). Z drugiej strony, powiązań w środowisku, które są efek- którą można osiągnąć jest znaczna, z perspektywy lekarza, pokusa ulega- tem długofalowych, systematycznych jest dodatkową pokusą dla jednej ze nia tego typu sytuacjom jest napraw- działań aktorów tej sfery życia publicz- stron: Odpowiedzialność zerowa, kon- dę duża, głównie z powodu niskich nego: Na uczelniach, bo ja pracowałem sekwencja prawno-karna również... po zarobków: No niekiedy się zdarzało, że na uczelni prywatnej i w państwowych trzecie prawdopodobnie dostanie wy- gdybym przyjął te wszystkie pieniądze instytucjach... wydaje mi się, że najważ- rok w zawieszeniu, jakąś grzywnę (...) w czasie dyżuru, które mi proponowa- niejsza jest ta nieformalna sieć kontak- To jest związane z brakiem jakiejkolwiek no, zarobiłbym więcej niż to ile mi pła- tów (...) i te kontakty to się robią nie tyl- konsekwencji i poziomem zarobków. cił szpital (lekarze). Ważną przyczyną ko na zasadzie znajomości, że ktoś tam (prawnicy). W przypadku przedstawi- utrzymywania się stanu sprzyjającego spotkał kogoś na konferencji, tylko... to cieli przedsiębiorstw oprócz zasygna- korupcji jest istnienie wewnątrz śro- jest taka sieć nie tyle znajomych służbo- lizowanej już sytuacji ulegania szan- 16 dowiska grupy niezainteresowanej wych, tylko na zasadzie takiej sieci pod- tażowi, akcentowano racjonalność

17 RAPORT Z BADAN SOCJOLOGICZNYCH podmiotów wręczających korzyść, co korupcyjnej: (Jest to) trudna sytuacja lekarza jest jeszcze większy, z uwagi na wynika z logiki działania podmiotów bo jeśli nie przyjmuję korzyści, to trud- to, że osoba korumpująca jest osobą na wolnym rynku: jeśli korupcja jest no uznać to za sytuację korupcyjną (...) chorą (bądź działa w interesie osoby skutecznym sposobem osiągnięcia Żeby sytuacja była jednoznacznie ko- chorej), a więc jest już wystarczająco w krótkim czasie, to działanie takie jest rupcyjna, to musi nastąpić ten element, poszkodowana. podejmowane. Ciekawym motywem tak mi się wydaje, wręczenia korzyści. Bo wręczania korzyści wymienionym jeśli korzyść nie zostało wręczona to jest W kilku miejscach dyskusji grupowych w tej grupie (a co istotnie różnicowało to tylko usiłowanie (przedstawiciele pojawiły się wątki, które mogą odsła- tą grupę na tle innych) było uzyskanie administracji). Sama próba wręczenia niać sposoby budowania sytuacji ko- określonej przewagi psychologicznej korzyści korupcyjnej jest często zasko- rupcyjnej przez aktorów, np. poprzez w relacji z drugą osobą z osobą, któ- czeniem dla potencjalnego biorcy, on świadczenie drobnych uprzejmości ra jest celem skorumpowania: Można sam reaguje nie do końca w opanowa- (wspomniane wyżej w grupie przed- mówić o uzyskaniu pewnej satysfakcji ny sposób. Przykładem może być dłuż- stawicieli administracji przypadki czę- (dla dawcy korzyści). To jest gdzieś na sza wypowiedź przedstawiciela uczelni stowania kawą, zapraszania na obiad drugim planie, ale jest ważne. Bo jeżeli wyższych, który tak opisuje rzeczywi- w trakcie wykonywania czynności dam komuś łapówkę, to on inaczej na stą sytuację, która mu się przytrafiła: służbowych przez urzędnika; gadżety mnie spojrzy, inaczej mnie potraktuje Ja raz miałem taką sytuację, kiedy nie wręczane dziennikarzom w trakcie (...) (Ta sytuacja) spowoduje, że ja będę wiedziałem jak się zachować, to była konferencji), także poprzez przejście się czuł lepiej, bo będę górował nad tą też prywatna uczelnia... z kolei ja byłem na nieformalny poziom komunikacji, osobą, zdobędę dominację. Sprawa jest na miejscu wykładowcy... była jedna jak np. w sytuacji jednego z bada- bardziej psychologiczna, ale to też jest osoba, która marna była, ogólnie rzecz nych, od którego strażnik miejski ważne. W biznesie często się to stosu- biorąc... i... przyszła do mnie z jakąś w opinii badanego chciał wyłudzić je: daje się coś, by pokazać jakąś taką paczuszką, ja nie wiem co tam było... ja korzyść: (relacjonowane słowa straż- swoją wyższość, klasę (przedstawiciele byłem wtedy strasznie zestresowany... nika miejskiego):<<panie B., co my tu przedsiębiorstw). w ogóle to była pierwsza sytuacja, któ- z Panem zrobimy... może dałoby się coś Przeciwdziałanie korupcji ra mi się trafiła w życiu z czymś takim (...) zaliczyć, to zaliczyłem mu tak, czy z tym zrobić...>> I w ogóle strasznie się zaczął ze mną spoufalać (o strażniku inaczej, bo dałem mu jakiś tam termin... miejskim) (grupa przedstawiciele W tej części analizy skupiono się głów- bo też chciałem z tego jakoś wybrnąć, szkolnictwa wyższego). Z uwagi na nie na sposobach przeciwdziałania bo tak naprawdę do końca nie wiedzia- wysokie koszty reakcji odmownej korupcji. Na bazie odpowiedzi bada- łem jak się w takiej sytuacji zachować... i zgłoszenia sprawy, jak i z uwagi na nych na pytania ogólne dotyczące zupełnie mnie to zaskoczyło... I żeby nie przypuszczane nieformalne sposoby sposobów przeciwdziałania korupcji, wyjść na jakiegoś... to też był mój drugi budowania przyszłej relacji korup- jak i analizy sposobów analizy po- rok pracy na uczelni... i żeby nie wyjść cyjnej, możliwości podejmowania szczególnych przypadków (specjalnie na kogoś, kto... zmienił tak jakby stronę skutecznych działań zapobiegających przygotowanych na potrzeby każ- po której jest, z tej strony studenckiej na korupcji może się więc jawić jako dej grupy badanej, które pełniły rolę stronę wykładowcy... to od razu zmienił szczególnie trudna. bodźca stymulującego generowanie charakter... to dałem temu chłopakowi konkretnych sposobów przeciw- jeszcze termin, nie wziąłem tego, co mi Najwięcej interesujących materiałów działania zjawiskom korupcyjnym). chciał dawać I w tym momencie nie dotyczących możliwości przeciw- Wszędzie tam, gdzie to było możliwe, wiem, czy nie wziąłem, bo mam silne działania korupcji odnosi się do sfery analizowano różnice pomiędzy tym, zasady moralne, czy byłem zestresowa- służby zdrowia. Jak podkreślają sami w jaki sposób badani podchodzili do ny, czy się bałem, że ktoś mnie nakryje. badani, będąc wewnątrz systemu, wy- problemu przeciwdziałania w trakcie To była pierwsza sytuacja w moim życiu konując codzienne czynności zawodo- pierwszego badania przed szkolenia- i jedyna do tej pory, w której kompletnie we, zmienia się percepcja szansy na mi oraz po szkoleniach. nie wiedziałem jak się zachować... w tym uwikłanie w korupcję: Moim takim cie- momencie mogę tylko gdybać dlaczego kawym doświadczeniem jest to, jak w to Na samym początku warto zwrócić skończyło się tak, a nie inaczej (przed- (tzn. sytuacje korupcyjne) tak napraw- uwagę na wysoki koszt (koszt psy- stawiciele szkolnictwa wyższego). dę łatwo wejść. Jakby biorąc pod uwagę chiczny, koszt społeczny, koszt poświę- W wielu przypadkach ze sfery służby taki jeszcze mój stosunek do studiów, conego czasu, ryzyko prawne) inter- zdrowia koszt psychiczny złożenia do- do tego całego zjawiska, do tego jak wencji w sytuacji złożenia propozycji nosu do organów ścigania po stronie zacząłem pracować. Z zewnątrz jest to 17

18 ROZDZIAŁ I dużo łatwiej odrzucić czy jakoś wyobra- ła się koncepcja wprowadzenia osoby prawnych organizujących określoną żać sobie te sytuacje. Natomiast z wielu zewnętrznej wobec danej placówki sferę życia, przede wszystkim wyklu- różnych stron, metodą małych kroków, opieki zdrowotnej, która miałaby moż- czających uznaniowość w decyzjach można w to wsiąknąć (...) trzeba by było liwość kontroli dokumentacji medycz- urzędnika. Jeśli zaś to nie jest możliwe, mieć takie dosyć głębokie przekonanie, nej, bądź też koncepcja utworzenia to priorytetem powinno być doprecy- no i też muszę powiedzieć brak ciśnie- stanowiska etyka w poszczególnych zowanie sposobów prowadzenia czyn- nia finansowego, żeby tak wyraźnie się jednostkach. Jeśli chodzi o możliwość ności urzędowych na poziomie regula- temu przeciwstawić w swoim przypad- aktywnego przeciwdziałania korupcji, cji wewnętrznych w każdej jednostce ku, bo tak naprawdę akurat tam, gdzie to tutaj pojawiła się wyraźna rozbież- organizacyjnej z osobna, z poziomu byłem, było bardzo łatwe, żeby w to ność pomiędzy z jednej strony sferą kierownictwa tej jednostki. Pośród wejść (...) ja zacząłem pracę jakoś tak ocen i przekonań na temat korupcji, rozwiązań szczegółowych doceniona jednocześnie z trzema osobami w moim z drugiej zaś oceną realnych możliwo- została zasada czterech oczu, to jest wieku, u nich wszystkich budziło to nie- ści działania. Badani prezentują jasną wykluczenie sytuacji, w której tylko chęć. Natomiast, no nie wiem czy to się i wyraźną postawę wobec zjawiska jedna osoba ze strony urzędu publicz- po prostu zmienia wraz ze stażem pracy, korupcji, są przekonani, że osobiście nego uczestniczy w czynnościach kon- bo już 5 lat starsi ode mnie koledzy już skutecznie oparliby się takim propo- trolnych. W momencie złożenia propo- patrzyli na to zupełnie inaczej (lekarze). zycjom, jednak zdają sobie sprawę zycji korupcyjnej rekomendowanym Jeśli chodzi o przekonanie o możliwo- z trudności, jakie mogłyby za sobą rozwiązaniem jest otwarte poinfor- ści ograniczenia problemu korupcji, pociągać aktywne działania w sytuacji mowanie składającego propozycję w pierwszym badaniu jest wyraźnie bycia świadkiem takiego zdarzenia: korupcyjną o fakcie, że popełnia prze- obecny brak wiary w możliwości na- To jest trudna sprawa, lęk, żeby się nie stępstwo (jasne zdefiniowanie sytuacji prawy systemu od środka, domino- narażać swoim kolegom, szefowi. Jak w punkcie wyjścia), zaś w następnej wało wyraźne przekonanie, że służba powiem (o korupcji), to przecież w Kra- kolejności poinformowanie przełożo- zdrowia powinna być uporządkowana kowie będę spalony... i że sypię czy że nego i organów ścigania. z zewnątrz, przez jakąś niezależną in- jestem nielojalny., To jest motyw, który stytucję. Z drugiej strony sceptycznie prezentuję, ale to nie tylko to. To jest też W przypadku przedstawicieli szkolni- analizowano możliwości zlikwidowa- kwestia bezpieczeństwa swojej własnej ctwa wyższego również postulowano nia problemu poprzez spektakularne osoby (lekarze). Z uwagi na wysokie wprowadzenie rozwiązań, które pod- działania organów ścigania (np. CBA), koszty społeczne (wykluczenie, ostra- kreślały rolę instytucji zewnętrznych jednak w efekcie nie sformułowano cyzm), badani preferowaliby w takiej względem systemu, np. nowe instytu- pozytywnego programu w tym za- sytuacji anonimową drogę zgłoszenia cje kontrolujące, najlepiej działające kresie. Według badanych, ważnym ewentualnego nadużycia korupcyjne- na poziomie centralnym, które miały- czynnikiem, który będzie wpływał na go. Także nie wchodzi w grę opcja zło- by stosowne uprawnienia ingerencji ograniczenie korupcji, jest stopniowa żenia donosu na pacjenta, który chce w zakres spraw konkretnych jedno- zmiana świadomości pacjentów, któ- skorumpować lekarza (najprawdopo- stek szkolnictwa wyższego. Wiąże się rzy coraz częściej będą zdawać sobie dobniej z uwagi na naruszenie relacji to ściśle z diagnozą postawioną przez sprawę z tego, że mają określone pra- zaufania, jaka powinna obowiązywać badanych na początku, gdyż tylko wa w związku z płaceniem ubezpie- pomiędzy lekarzem i pacjentem). w taki sposób można skutecznie wal- czenia zdrowotnego. Zasugerowano czyć z systematycznie budowanymi także rozwiązania systemowe, polega- Przedstawiciele administracji wśród przez wiele lat i nieformalnymi sie- jące na wprowadzeniu mikrodopłat rozwiązań długofalowych podkreślają ciami kontaktów. Badani pozytywnie oraz ubezpieczeń częściowych, co po znaczenie rozwoju programów szko- ocenili fakt funkcjonowania nowej pierwsze dowartościowałoby pracę le- leniowych, promujących odpowied- matury, która według nich ograniczy- karza, z drugiej strony byłyby to środki nie zachowania, opartych na spójnej ła możliwość manipulacji przy egza- finansowe, których część mogłaby po- koncepcji roli zawodowej urzędnika minach wstępnych na studia. Jak to zostać w systemie finansowania służ- (strażnika interesu publicznego) oraz zostało rozwinięte w drugim badaniu by zdrowia (a nie jak dotychczas, być w jasny sposób prezentujących moż- pozwoliło to ukrócić praktykę udzie- wydawana poza systemem). Analiza liwe pola konfliktu interesów. Postu- lania korepetycji przez pracowników możliwości przeciwdziałania sytua- lowanym rozwiązaniem ogólnym, określonego wydziału dla absolwen- cjom korupcyjnym w drugim badaniu możliwym do wprowadzenia z pozio- tów liceum, którzy chcieli się dostać przyniosła ukonkretnienie możliwości mu centralnego (ustawodawcy, rządu) na kierunek studiów na określonym 18 naprawy sytuacji od zewnątrz: pojawi- byłaby jasność i przejrzystość aktów wydziale, co według badanych było

19 RAPORT Z BADAN SOCJOLOGICZNYCH potencjalnym polem do nadużyć. Je- piętnować. Aż się prosi, żeby to ujawnić obudować zaufanie (przedstawiciele śli chodzi o szczegółowe rozwiązania (przedstawiciele mediów). Gotowość organizacji pozarządowych). w ramach własnej praktyki dydaktycz- ujawniania takich sytuacji jest wysoka, nej, to postulowanym rozwiązaniem jednak pojawiają się wątpliwości od- Grupa przedstawicieli środowisk praw- jest stosowanie testów w sytuacjach nośnie tego, czy dziennikarz powinien niczych prezentuje najbardziej spójną egzaminacyjnych gdyż ta metoda zgłaszać w pierwszej kolejności tego postawę wobec sytuacji korupcyj- egzaminowania zapewnia większą typu sytuacje (jeśli jest ich świadkiem) nych, szczególnie tych, które prezen- obiektywność, wyklucza dowolność do organów ścigania, szczególnie gdy tują się w sposób jasny i niebudzący oraz możliwość zaistnienia bezpośred- problem dotyczy innej osoby ze śro- wątpliwości, gdzie mamy do czynienia niej relacji pomiędzy egzaminatorem dowiska. Preferowanym działaniem z wyraźną korzyścią korupcyjną oraz i studentem. Badani prezentują jasną jest rozwiązywanie tego problemu dwiema stronami interakcji. Być może postawę moralną wobec korupcji, wewnątrz własnego środowiska, w ra- związane jest to z kwestią wysokiej problem pojawił się przy ich gotowo- mach redakcji. świadomości prawnej badanych, co ści do podjęcia ewentualnych działań. powoduje większe wyczulenie na ryzy- Pojawiło się różnicowanie pomiędzy Grupa przedstawicieli organizacji po- ko fałszywych oskarżeń. Gdy pojawiają sytuacjami o niskiej szkodliwości spo- zarządowych postulowała wprowa- się wątpliwości brak jest wystarcza- łecznej, gdy w grę wchodzi korzyść dzenie procedur podobnych do tych jących dowodów a sprawa oparta jest korupcyjna o niewielkiej wartości (w wypracowanych przez przedstawicieli na niepewnych przesłankach badani przypadku, których można tylko od- administracji, jak np. włączenie więk- preferują rozstrzygnięcia na korzyść mówić i zostawić sprawę bez konse- szej liczby osób do działań realizowa- podmiotu, którego dotyczą podejrze- kwencji) oraz sytuacjami poważnymi, nych w ramach organizacji, szczegól- nia odnośnie przyjęcia korzyści korup- gdzie potencjalna korzyść korupcyjna nie tam, gdzie podejmowane są ważne cyjnej. Jest to wyraźne w sytuacji, gdy jest wysokiej wartości (wtedy powinno decyzje. W tej sytuacji tworzy się istot- potencjalny mechanizm korupcyjny się sprawę zgłosić o stosownych orga- ną przeszkodę dla uwikłania danej or- dotyczy relacji nieformalnych w pra- nów ścigania). Badani dostrzegli pozy- ganizacji pozarządowej w jakąkolwiek cy, które mogą za sobą pociągać wy- tywny wpływ szkolenia, jeśli chodzi patologiczną relację z podmiotami mianę informacji pomiędzy bliskimi o bardziej dogłębne uświadomienie zewnętrznymi. Postulowano także współpracownikami. Zakłada się tutaj pewnych problemów, uznali również, konieczność wytworzenia kodeksów duży kredyt zaufania odnośnie współ- że w przypadku ich środowiska kon- etycznych oraz akcji promujących od- pracowników. Badani także akcentują ferencje oraz szkolenia mogą być do- powiednie zachowania w konfrontacji pozytywną rolę kodeksów etycznych brym pierwszym krokiem wstępnym z tego typu zjawiskiem. W kolejnym w poszczególnych zawodach prawni- sygnalizującym znaczenie problemu badaniu przedstawiciele tego sektora czych, w szczególności postulują, aby korupcji w ich środowisku. formułowali bardziej konkretne roz- zasady etyki zawodowej były prezen- wiązania. Oprócz zasady dopuszcze- towane względnie wcześnie w eduka- Niezwykle ciekawa sytuacja miała nia do procesu decyzji większej liczby cji prawniczej. miejsce w przypadku przedstawicieli osób, postulowano również uczytel- mediów, głównie z uwagi na fakt, że nienie procedur przetargowych, wpro- Jeśli chodzi o przedstawicieli przedsię- w etosie zawodu dziennikarza zawar- wadzenie procedury wniesienia skargi biorstw, to tutaj akcentowano przede ty jest postulat aktywnego działania przez każdy podmiot, który czuje się wszystkim kwestie związane z pod- na rzecz ujawniania wszelkich sytu- pokrzywdzony, także zaproponowano niesieniem wynagrodzeń pracowni- acji patologicznych z punktu widze- procedurę natychmiastowego wyłą- ków, jako głównym czynniku zmniej- nia społecznego. Ta wyraźna misja czenia z prac nad danym projektem szającym ryzyko wejścia w sytuacje społeczna zawodu dziennikarskiego członka organizacji, któremu złożono korupcyjne. Dominujące jest również wyznacza sposób percepcji propozy- taką propozycję (tak, aby wykluczyć przekonanie, że epatowanie strachem cji korupcyjnej, która dla dziennika- możliwość późniejszych skarg, intryg). (nawiązanie do głośnych medialnie rza winna być okazją dla ujawnienia Badani oceniają, że ich sektor w nie- akcji CBA) jako metoda zwalczania procederu i tym samym zbudowania wielkim stopniu narażony jest na tego korupcji jest niewystarczające: z ko- na tym fakcie swojej kariery, właśnie typu sytuacje: Wydaję mi się, że ko- rupcją powinno się walczyć za pomo- jako niezależny dziennikarz: każdego rupcja nie wchodziłaby w grę zupełnie, cą długotrwałych, systematycznych rasowego dziennikarza aż kusi, żeby to nie wiem patrząc na rachunek ekono- działań zorientowanych na zmianę ujawnić... no aż się prosi, żeby to ujaw- miczny to jest za dużo do stracenia. Nie postaw. W kwestii rozwiązań szczegó- nić... Dziennikarze są od tego, żeby to ma takich pieniędzy, które są w stanie łowych również za użyteczną uznano 19

20 ROZDZIAŁ I zasadę podejmowania spotkań biznesowych w większej grupie osób, szczególnie z wykluczeniem miejsc nieformalnych, znajdujących się poza siedziba firmy (np. restauracje). W sytuacji złożenia propozycji korupcyjnej wskazane jest na początku poinformowanie przełożonych, w wyjątkowej sytuacji (przy posiadaniu mocnych, niekwestionowanych dowodów) zgłoszenie sprawy organom ścigania. Wnioski i rekomendacje Podsumowując badania, widać wyraźnie, że przedstawiciele poszczególnych grup zawodowych posiadają względnie rozbudowane reprezentacje korupcji. Pojawiają się również różnice pomiędzy sposobami analizy korupcji w obszarze bezpośredniego doświadczenia zawodowego poszczególnych grup. W grupach, co do których można podejrzewać, że korupcja jest poważnym problemem (administracja, lekarze) jest ona analizowana na poziomie bardziej konkretnym, badani generują o wiele więcej przykładów potencjalnych bądź rzeczywistych sytuacji korupcyjnych. Także pojawiają się różnice w kwestii analizy przyczyn i konsekwencji korupcji. W grupie przedstawicieli administracji i lekarzy dominowały wyjaśnienia odwołujące się do presji czynników sytuacyjnych, presji środowiska, czynników kulturowych (głęboko zinternalizowane nawyki), organizacyjnych, natomiast w grupach, które nie sygnalizowały problemu korupcji w swoich środowiskach (przedstawiciele mediów, organizacji pozarządowych) dominowały wyjaśnienia odwołujące się do różnic indywidualnych (grupa nieetycznych osób wewnątrz środowiska, która podejmuje takie działania), także w tych grupach spontanicznie rozszerzano zakres pojęciowy korupcji na inne obszary patologii zawodowej. Reprezentacje zjawiska korupcji nie zmieniły się znacząco pomiędzy pierwszym i drugim badaniem. Fakt, że badani są przyzwyczajeni do myślenia swoimi kategoriami, może wskazywać na to, że problem korupcji nie jest dla nich problemem nowym, ich wiedza na ten temat miała okazję kształtować się we względnie długim okresie. Większość badanych podkreślała pozytywny wpływ szkolenia, głównie w zakresie uporządkowania już posiadanej wiedzy, upewnienia się w swoich przeczuciach, opiniach, a przede wszystkim umocnienia w postawach. Z punktu widzenia przyszłych badań, warto skupić się na analizie tych środowisk zawodowych, w obrębie których stosunkowo łatwo dotrzeć do badanych, którzy mogą mieć coś interesującego do powiedzenia o zjawisku korupcji szczególnie w perspektywie pierwszej osoby, odwołując się bądź do własnych doświadczeń, bądź bezpośrednich obserwacji w miejscu pracy. Rekomendowane grupy to przedstawiciele administracji, lekarze, także przedstawiciele szkolnictwa wyższego, prawnicy. Badani ze środowisk potencjalnie zagrożonych korupcją w większości przypadków są świadomi tego, jakim zagrożeniem jest korupcja, a ich spontaniczne, naturalne definicje tych sytuacji są dobrze rozwinięte. Stworzone przez badanych typologie sytuacji korupcyjnych, ich przyczyn i konsekwencji, mogą być źródłem dla stworzenia nowych narzędzi badawczych, zarówno kwestionariuszy jak i scenariuszy wywiadów ustrukturyzowanych, za pomocą których będzie można w sposób bardziej precyzyjny dotrzeć do interesujących zjawisk i problemów w obszarze korupcji. W trakcie badania pojawiło się również kilka ciekawych szczegółowych wątków badawczych, takich jak np. sposoby budowania sytuacji korupcyjnej przez konkretnych aktorów, różne postaci racjonalizacji podejmowanych działań, sytuacje graniczne pomiędzy korupcją a innymi zachowaniami patologicznymi w danym środowisku zawodowym. Dokładniejsze zbadanie tych tematów może być korzystne przy pracach nad bardziej realistycznymi programami przeciwdziałania korupcji. Ostatnim problemem jest kwestia określenia gotowości badanych do działania we własnym środowisku w momencie konfrontacji z sytuacją korupcyjną. Akcje szkoleniowe zwiększyły świadomość moralną, umocniły badanych w określonych postawach. U niektórych badanych w trakcie drugiego badania pojawiły się bardziej dojrzałe wypowiedzi odnośnie analizy sytuacji przeciwdziałania korupcji. Dojrzałość przejawiała się głównie w bardziej kompleksowym zrozumieniu różnego rodzaju przeszkód związanych z bezpośrednim przeciwdziałaniem korupcji, badani zdawali sobie sprawę z różnego rodzaju ponoszonych kosztów, które wiążą się z faktem aktywnego przeciwdziałania. Wzbudzenie postawy refleksyjnej w tym zakresie może być dobrym punktem wyjścia dla bardziej dogłębnej analizy swojego funkcjonowania we własnym w środowisku zawodowym. 20

SZKOLENIE Z CERTYFIKATEM

SZKOLENIE Z CERTYFIKATEM SZKOLENIE Z CERTYFIKATEM Realizowane przez Instytut Kościuszki w ramach projektu Polska bez Korupcji OFERTA SZKOLENIOWA KRAKÓW 2011 Szkolenia antykorupcyjne Czysta Ręka są objęte patronatem: Strona1 Projekt

Bardziej szczegółowo

Wygrywamy z korupcją. Pakiet usług antykorupcyjnych

Wygrywamy z korupcją. Pakiet usług antykorupcyjnych Wygrywamy z korupcją Pakiet usług antykorupcyjnych korupcja w sektorze Publicznym Zjawisko korupcji jest realnym zagrożeniem dla instytucji publicznych i ich pracowników. Osoby uczestniczące w korupcji

Bardziej szczegółowo

Wygrywamy z korupcją. Pakiet usług antykorupcyjnych

Wygrywamy z korupcją. Pakiet usług antykorupcyjnych Wygrywamy z korupcją Pakiet usług antykorupcyjnych korupcja w sektorze prywatnym Zjawisko korupcji jest realnym zagrożeniem dla prywatnych przedsiębiorstw i ich pracowników. Dotyczy to zwłaszcza takich

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH

WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH KORUPCJA W SEKTORZE PUBLICZNYM Zjawisko korupcji jest realnym zagrożeniem dla instytucji publicznych i ich pracowników. Osoby uczestniczące w korupcji

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Paweł Jastrzębski Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 11/2015. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku

UCHWAŁA NR 11/2015. Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku UCHWAŁA NR 11/2015 Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte z dnia 05 marca 2015 roku w sprawie: zmiany Uchwały Senatu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterów Westerplatte Nr 26/2014

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH

WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH WYGRYWAMY Z KORUPCJĄ PAKIET USŁUG ANTYKORUPCYJNYCH KORUPCJA W SEKTORZE PRYWATNYM Zjawisko korupcji jest realnym zagrożeniem dla prywatnych przedsiębiorstw i ich pracowników. Dotyczy to zwłaszcza takich

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Katarzyna Stępniak, ORE

Opracowanie: Katarzyna Stępniak, ORE Opracowanie: Katarzyna Stępniak, ORE Materiał informacyjny oraz odpowiedzi na pytania dotyczące dwóch programów upowszechnianych w Ośrodku Rozwoju Edukacji przez Zespół ds. Promocji Zdrowia w Szkole. 1.

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Organizacje parasolowe zasady działania i ich rola. Oświęcim, 9 września 2005

Organizacje parasolowe zasady działania i ich rola. Oświęcim, 9 września 2005 Organizacje parasolowe zasady działania i ich rola Oświęcim, 9 września 2005 FAZY ROZWOJU SAMODZIELNOŚCI DZIAŁANIA I DOJRZAŁOŚCI DO WSPÓŁPRACY W ŚRODOWISKU LOKALNYM Faza I - spontanicznego altruizmu Początkowa

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Restrukturyzacji. Mission Statement / Deklaracja programowa. Warszawa, 20 kwietnia 2011

Restrukturyzacji. Mission Statement / Deklaracja programowa. Warszawa, 20 kwietnia 2011 Stowarzyszenie Praktyków Restrukturyzacji Mission Statement / Deklaracja programowa Warszawa, 20 kwietnia 2011 Cele stowarzyszenia Poprawa skuteczności i jakości procesów restrukturyzacji na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Maciej Cieślik Korzyści płynące z wprowadzania strategii społecznej odpowiedzialności biznesu w przedsiębiorstwach mają wymiar nie tylko wizerunkowy.

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Wstęp Wychodząc na przeciw potrzebom wynikającym z obserwacji, rozmów i analizy

Bardziej szczegółowo

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi)

Centrum Wsparcia Organizacji. SIECIOWANIE ORGANIZACJI/INSTYTUCJI/G RUP (praca z lokalnymi liderami instytucjonalnymi) Rozumienie środowiskowej pracy: Praca środowiskowa to działania aktywizujące, integrujące i budujące wspólnotę lokalną, które są podejmowane w społeczności lokalnej. Działania Powinny opierać się na aktywności

Bardziej szczegółowo

BIEGŁY DO SPRAW ZAPOBIEGANIA I WYKRYWANIA PRZESTĘPSTW GOSPODARCZYCH I KORUPCJI. Partner studiów:

BIEGŁY DO SPRAW ZAPOBIEGANIA I WYKRYWANIA PRZESTĘPSTW GOSPODARCZYCH I KORUPCJI. Partner studiów: BIEGŁY DO SPRAW ZAPOBIEGANIA I WYKRYWANIA PRZESTĘPSTW GOSPODARCZYCH I KORUPCJI Partner studiów: Odbiorcy: Osoby zainteresowane specjalizacją w zakresie profesjonalnego zapobiegania i wykrywania nadużyć

Bardziej szczegółowo

TEMAT SZKOLENIA Ewaluacja programów i projektów, Informacja zwrotna i (obszar 7) OPIS SZKOLENIA

TEMAT SZKOLENIA Ewaluacja programów i projektów, Informacja zwrotna i (obszar 7) OPIS SZKOLENIA TEMAT SZKOLENIA Ewaluacja programów i projektów, Informacja zwrotna i (obszar 7) OPIS SZKOLENIA GRUPA DOCELOWA Przedstawiciele Publicznych Służb Zatrudnienia/PSZ, instytucji edukacyjnych i szkoleniowych,

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH I. Wprowadzenie Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia Podpisanie przez Polskę w 1999 roku Deklaracji

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

Warsztat GUIDE ME! 8 9 października 2010r. w Łodzi

Warsztat GUIDE ME! 8 9 października 2010r. w Łodzi Warsztat GUIDE ME! 8 9 października 2010r. w Łodzi TEMAT SZKOLENIA Rozpoznanie i analiza potrzeb szkoleniowych Perspektywa organizacji i rynku pracy (obszar 1) Polityka kadrowa i kompetencje trenerskie

Bardziej szczegółowo

Polskie fundacje korporacyjne - najważniejsze fakty Wyniki badania 2012

Polskie fundacje korporacyjne - najważniejsze fakty Wyniki badania 2012 Polskie fundacje korporacyjne - najważniejsze fakty Wyniki badania 2012 Warszawa, listopad 2012 O badaniu i o prezentacji Najważniejsze informacje zebrane w badaniach: ilościowym i jakościowym (lipiec-wrzesień

Bardziej szczegółowo

III Zjazd Akademii Zarządzania Dyrektora Szkoły 2010/2011 Efektywność uczenia a ocena pracy szkoły 24 maja 2011 r., Warszawa

III Zjazd Akademii Zarządzania Dyrektora Szkoły 2010/2011 Efektywność uczenia a ocena pracy szkoły 24 maja 2011 r., Warszawa Opracowanie założeń merytorycznych i instytucjonalnych wdrażania Krajowych Ram Kwalifikacji oraz Krajowego Rejestru Kwalifikacji dla uczenia się przez całe życie Beata Balińska III Zjazd AZDS, Efektywność

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KORUPCJA, NEPOTYZM, NIEUCZCIWY LOBBING BS/2/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KORUPCJA, NEPOTYZM, NIEUCZCIWY LOBBING BS/2/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk Społeczna Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk SPOŁECZNA PODKARPACKA AKADEMIA NAJLEPSZYCH PRAKTYK (SPANP) Szanowni Państwo, w imieniu wszystkich partnerów pragniemy zaprosić Was do współpracy w ramach

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 WSTĘP ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 Projekt założeń projektu ustawy o współpracy rozwojowej nakłada na Ministra Spraw Zagranicznych obowiązek

Bardziej szczegółowo

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego

ROLA DORADCY. Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego ROLA DORADCY Proces realizacji przedsięwzięć Partnerstwa Publiczno-Prywatnego Agenda Wprowadzenie Doradca Techniczny Doradca Finansowo-Ekonomiczny Doradca Prawny Podsumowanie 3P Partnerstwo Publiczno-Prywatne

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej European Union Agency for Fundamental Rights (FRA) Rozporządzenie Rady (WE) nr 168/2007 z dnia

Bardziej szczegółowo

Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Usługa szkoleniowo doradcza z zakresu zarządzania kompetencjami w MSP jest realizowana

Bardziej szczegółowo

KOMISJE DZIAŁAJĄCE NA WYDZIALE ROLNICTWA I BIOLOGII Zakres działania Komisji Wydziałowych

KOMISJE DZIAŁAJĄCE NA WYDZIALE ROLNICTWA I BIOLOGII Zakres działania Komisji Wydziałowych KOMISJE DZIAŁAJĄCE NA WYDZIALE ROLNICTWA I BIOLOGII Zakres działania Komisji Wydziałowych Komisja ds. Jakości Kształcenia Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia jest organem doradczym i opiniodawczym

Bardziej szczegółowo

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2.1. Ogólne informacje o systemie zarządzania jakością kształcenia System zarządzania jakością kształcenia funkcjonujący na Wydziale Zarządzania i

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM EKSPERCKIE

SEMINARIUM EKSPERCKIE SEMINARIUM EKSPERCKIE Ochrona krajobrazu miejskiego. Jak wykorzystać potencjał ustawy? Gdańsk, 8 października (czwartek) 2015 Gdańsk Dom Organizacji Pozarządowych (Letnia Rezydencja J. Uphagena) al. Grunwaldzka

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

rola kół naukowych w badaniach i procesie dydaktycznym

rola kół naukowych w badaniach i procesie dydaktycznym Drugiego dnia Ogólnopolskiej Konferencji Kół Naukowych tj. 22 października 2004 roku, przeprowadzono panel dyskusyjny, którego tematem była rola kół naukowych w badaniach i procesie dydaktycznym. Prowadzącym

Bardziej szczegółowo

Niekomercyjne badania kliniczne z perspektywy badacza. Dr n.med. Maciej Siński

Niekomercyjne badania kliniczne z perspektywy badacza. Dr n.med. Maciej Siński Niekomercyjne badania kliniczne z perspektywy badacza Dr n.med. Maciej Siński Plan prezentacji Definicja niekomercyjnego badania klinicznego Podstawowe problemy praktyczne Wiedza Finansowanie Przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Rekrutacja i selekcja. Plan. Cel 2009-03-25. Zarządzanie Kadrami. Wprowadzenie

Rekrutacja i selekcja. Plan. Cel 2009-03-25. Zarządzanie Kadrami. Wprowadzenie Rekrutacja i selekcja Zarządzanie Kadrami. Wprowadzenie Plan Sposoby patrzenia na rekrutację i selekcję Określenie profilu osobowego Proces rekrutacji Metody selekcji Rozmowa kwalifikacyjna Uwagi końcowe

Bardziej szczegółowo

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU Wytyczne do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (na lata 2012-2013) (na podstawie art.8, pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) 1. ZAŁOŻENIA Przepisy ustawy

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

Obiektywizm i skrupulatność diagnozy sądowo - psychologicznej w sprawach rodzinnych Kontrowersje wokół RODK

Obiektywizm i skrupulatność diagnozy sądowo - psychologicznej w sprawach rodzinnych Kontrowersje wokół RODK III ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona problematyce diagnozy psychologicznej Szkoła WyŜsza Psychologii Społecznej w Warszawie 22-23 listopada 2013r Obiektywizm i skrupulatność diagnozy sądowo

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Czego o zapobieganiu nadużyciom w zamówieniach publicznych dowiedzieliśmy się z największej dotychczas afery korupcyjnej w Polsce?

Czego o zapobieganiu nadużyciom w zamówieniach publicznych dowiedzieliśmy się z największej dotychczas afery korupcyjnej w Polsce? Środki zwalczania nadużyć finansowych i przeciwdziałania korupcji w europejskich funduszach strukturalnych i inwestycyjnych Czego o zapobieganiu nadużyciom w zamówieniach publicznych dowiedzieliśmy się

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS. DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO. Raport opracowała: Małgorzata Osiak

POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS. DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO. Raport opracowała: Małgorzata Osiak POSTAWY POLAKÓW WOBEC KORUPCJI RAPORT Z BADANIA OMNIBUS DEMOSKOP dla FUNDACJI BATOREGO Raport opracowała: Małgorzata Osiak WARSZAWA, LIPIEC 2000 DEMOSKOP dla Fundacji Batorego strona 2 SPIS TREŚCI NOTA

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLENIA HUMAN PERFORMACE IMPROVEMENT Strona 1 Human Performance Improvement Jak rozwijać organizację podnosząc efektywność pracowników? OPIS SZKOLENIA Human Performance Improvemant (HPI) to koncepcja

Bardziej szczegółowo

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ

System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ System ustalania wartości punktów ECTS dla przedmiotów na Wydziale Ekonomiczno-Socjologicznym UŁ Opis systemu. System akumulacji i transferu punktów ECTS przyjęty na Wydziale Ekonomiczno- Socjologicznym

Bardziej szczegółowo

OFERTA PROJEKTU CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ

OFERTA PROJEKTU CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ OFERTA PROJEKTU CENTRUM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ Centrum Aktywności Lokalnej to projekt oferujący kompleksowe wsparcie dla organizacji pozarządowych oraz grup nieformalnych działających na terenie województwa

Bardziej szczegółowo

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania

Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Informacja Prasowa Warszawa, 31 marca 2016 r. Pacjent w labiryncie systemu wskazówki przetrwania Ochrona zdrowia i problemy, z którymi jako pracownicy i pacjenci, obywatele, spotykamy się na co dzień,

Bardziej szczegółowo

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Opis szkoleń planowanych do realizacji w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

1. Misja Małopolskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A.

1. Misja Małopolskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A. 2 SPIS TREŚCI: 1. Misja Małopolskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A... 3 2. Cele polityki charytatywnej i sponsoringowej MARR S.A.........4 3. Obszary działalności charytatywnej i sponsoringowej MARR

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIA ZWYKŁE DZIAŁAJĄCE NA TERENIE POWIATU KOŁOBRZESKIEGO (nie podlegające obowiązkowi rejestracji w Sądzie Rejonowym.)

STOWARZYSZENIA ZWYKŁE DZIAŁAJĄCE NA TERENIE POWIATU KOŁOBRZESKIEGO (nie podlegające obowiązkowi rejestracji w Sądzie Rejonowym.) STOWARZYSZENIA ZWYKŁE DZIAŁAJĄCE NA TERENIE POWIATU KOŁOBRZESKIEGO (nie podlegające obowiązkowi rejestracji w Sądzie Rejonowym.) 1) Stowarzyszenie Na Rzecz Popierania Demokracji Lokalnej CENTROPRAWICA

Bardziej szczegółowo

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Michał Szczerba Przewodniczący Parlamentarnego Zespołu Spotkanie inauguracyjne

Bardziej szczegółowo

Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013

Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013 Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013 Bożena PIETRAS-GOC Koordynator projektu Kancelaria Zarządu Województwa Małopolskiego Kontekst projektu

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Fundacja Cracovitalia 31-546 Kraków, ul. Mogilska 40 tel. 012 394 59 88, fax 012 397 31 93

Fundacja Cracovitalia 31-546 Kraków, ul. Mogilska 40 tel. 012 394 59 88, fax 012 397 31 93 Kraków, 2 marca 2012 PLAN WDROŻENIA DZIAŁAŃ RÓWNOŚCIOWYCH projekt,,praktyki+" współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego nr projektu WND-POKL.03.04.03-00-136/11

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Gmina - Miasto Płock Towarzystwa Wiedzy w Płocku Stowarzyszenia PLAN I HARMONOGRAM PROCESU

Bardziej szczegółowo

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe)

Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Komisja Monitoringu Demokracji w Europie (Commission for Monitoring Democracy in Europe) Uwagi wstępne 1. Powołana w 1949 roku Rada Europy dostała potrójny mandat: aby dbać o prawa człowieka, o rządy prawa,

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/

Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji http://www.frse.org.pl/ Jak przygotować i realizować projekt, pozyskiwanie środków, partnerów, wątpliwości, pytania, wymiana doświadczeń - fora, przykłady dobrych praktyk, narzędzia pomocne w realizacji Fundacja Rozwoju Systemu

Bardziej szczegółowo

Przywództwo sytuacyjne w organizacji LEAN

Przywództwo sytuacyjne w organizacji LEAN Opis Co to jest przywództwo? Przywództwo sytuacyjne w organizacji LEAN Jest to proces pozytywnego wpływu - nie manipulacji - aby pomóc zespołowi zrealizować cele. Praktyka przywództwa sytuacyjnego mówi:

Bardziej szczegółowo

Lubelski Urząd Wojewódzki w Lublinie

Lubelski Urząd Wojewódzki w Lublinie Modernizacja systemów zarządzania i podnoszenie kompetencji kadr poprzez realizację wdrożeń usprawniających ukierunkowanych na poprawę procesów zarządzania w administracji rządowej Przeprowadzenie badania

Bardziej szczegółowo

Lean management w procesie obsługi klienta

Lean management w procesie obsługi klienta Lean management w procesie obsługi klienta Lean Management oznacza sprawne a zarazem efektywne kosztowe wykonywanie wszystkich działań w firmie przy założeniu minimalizacji strat, minimalizacji stanów

Bardziej szczegółowo

LII Spotkanie audytorów wewnętrznych z jednostek sektora finansów publicznych

LII Spotkanie audytorów wewnętrznych z jednostek sektora finansów publicznych LII Spotkanie audytorów wewnętrznych z jednostek sektora finansów publicznych ul. Świętokrzyska 12 00-916 Warszawa tel.: +48 22 123 45 67 fax :+48 22 123 45 67 Warszawa 23 września 2014 r. www.mf.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny

Studia Podyplomowe Asystent Rodziny Studia Podyplomowe Asystent Rodziny I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku

Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku Wstęp Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku, zwany dalej Kodeksem, został uchwalony w trosce o dobre imię Akademii Pomorskiej w Słupsku,

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 11 / 2013

ZARZĄDZENIE Nr 11 / 2013 ZARZĄDZENIE Nr 11 / 2013 Naczelnika Urzędu Skarbowego w Cieszynie z dnia 22 maja 2013 roku w sprawie wprowadzenia Programu Zarządzania Zasobami Ludzkimi w Urzędzie Skarbowym w Cieszynie na lata 2013-2015

Bardziej szczegółowo

Decydujmy razem. Badanie stosowanych w projekcie metod podnoszenia poziomu partycypacji. dr Anna Olech Warszawa 27 października 2011 r.

Decydujmy razem. Badanie stosowanych w projekcie metod podnoszenia poziomu partycypacji. dr Anna Olech Warszawa 27 października 2011 r. Decydujmy razem Badanie stosowanych w projekcie metod podnoszenia poziomu partycypacji dr Anna Olech Warszawa 27 października 2011 r. Przedmiot i cele badania 1. Zidentyfikowanie dających się powielać

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości Ciesz-Lab. Cieszyńskie Laboratorium Współpracy Scenariusz Zogniskowanego Wywiadu Pogłębionego FGI I Aranżacja dyskusji. Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju

Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych. Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Opracowanie wniosków i rekomendacji na Ogólnopolskie Forum Inicjatyw Pozarządowych Rola trzeciego sektora w rozwoju kraju Diagnoza Po odzyskaniu przez Polskę wolności w 1989 r. nastąpił dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU Ewelina Ciaputa RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU ZIELONA INICJATYWA GOSPODARCZA. PARTNERSTWO NA RZECZ EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA USŁUGA SZKOLENIOWA I.A. Założenia szkoleniowe: Szkolenia będą prowadzone dla 5 grup szkoleniowych 1. GRUPA I Szkolenie z obsługi pacjenta: Komunikacja Pacjent Personel Medyczny

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Warszawa, czerwiec 2014 r. Dotychczas podjęte inicjatywy Szefa Służby Cywilnej W latach

Bardziej szczegółowo

Scenariusze działań edukacyjnych

Scenariusze działań edukacyjnych 1 Scenariusze działań edukacyjnych www.hejtstop.pl Jak ty możesz usuwać nienawiść? Mamy problem z nienawiścią jest jej tyle, że czasem jej nie zauważamy. W polskich miastach jest mnóstwo nienawistnych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr./2014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 27 czerwca 2014 r.

UCHWAŁA Nr./2014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 27 czerwca 2014 r. PSP.40-4/14 (projekt) UCHWAŁA Nr./014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 7 czerwca 014 r. w sprawie utworzenia specjalności kształcenia Zarządzanie zasobami ludzkimi na studiach

Bardziej szczegółowo

Rola przedsiębiorców, administracji samorządowej, szkół w kształtowaniu postaw ekologicznych społeczeństwa.

Rola przedsiębiorców, administracji samorządowej, szkół w kształtowaniu postaw ekologicznych społeczeństwa. Rola przedsiębiorców, administracji samorządowej, szkół w kształtowaniu postaw ekologicznych społeczeństwa. dr Maria Palińska Mówimy NIE bezmyślnym zakupom budujemy społeczeństwo recyklingu Dofinansowano

Bardziej szczegółowo

LOKALNE PARTNESRTWO NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE:

LOKALNE PARTNESRTWO NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE: URZĄD MIEJSKI W SOSNOWCU WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ LOKALNE PARTNESRTWO NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE: Interdyscyplinarność w działaniu DZIAŁANIA W RAMACH PROJEKTU CHRONIONE SĄ PRAWEM

Bardziej szczegółowo

PRAKTYKI ZAWODOWE KOMUNIKACJA PROMOCYJNA I KRYZYSOWA SPECJALNOŚĆ: KOMUNIKACJA PROMOCYJNA

PRAKTYKI ZAWODOWE KOMUNIKACJA PROMOCYJNA I KRYZYSOWA SPECJALNOŚĆ: KOMUNIKACJA PROMOCYJNA PRAKTYKI ZAWODOWE KOMUNIKACJA PROMOCYJNA I KRYZYSOWA SPECJALNOŚĆ: KOMUNIKACJA PROMOCYJNA CEL PRAKTYK ZAWODOWYCH Praktyki zawodowe stanowią integralną część programu kształcenia studentów na kierunku komunikacja

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY

Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY SPIS TREŚCI Wstęp 9 Część pierwsza KLUCZOWE KONTEKSTY PROWADZENIA NEGOCJACJI W SPRAWIE PRACY Rozdział 1. Praca, rynek pracy i bezrobocie w perspektywie psychospołecznej... 15 Wprowadzenie 15 1.1. Praca

Bardziej szczegółowo