Potrzeba istnienia ładu w gospodarce rynkowej 1

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Potrzeba istnienia ładu w gospodarce rynkowej 1"

Transkrypt

1 Artykuł dotyczy wypowiedzi autora do publikacji po seminarium: pt. Ustrojowe przesłanki myślenia strategicznego, w dniu 30 marca Autor tekstu: Dr Tadeusz T. Kaczmarek Potrzeba istnienia ładu w gospodarce rynkowej 1 1. Potrzeba istnienia ładu gospodarczego Punktem wyjścia do badań nad ładem gospodarczym jest system społecznogospodarczy, który jest kategorią nadrzędną i obejmuje siatkę powiązań, występujących pomiędzy gospodarką, polityką i kulturą. Natomiast system gospodarczy dotyczy istotnych powiązań pomiędzy podmiotami gospodarczymi i obejmuje między innymi takie elementy, jak koordynacja, planowanie, motywacja i kontrola. W ramach systemu mieści się konstytucja gospodarcza określonego państwa, dotycząca jego instytucji prawnych oraz norm moralnych. Ona też określa kształt ładu gospodarczego. Ład, czyli porządek oznacza istnienie zbioru reguł, które wyznaczają ramy indywidualnych zachowań ekonomicznych poszczególnych podmiotów oraz odnosi się do takiego podejścia w polityce gospodarczej, w której ustala się ogólne zasady, lecz nie dąży się do kształtowania konkretnych zdarzeń i ich następstw. Porządek jest funkcją reguł i regulacji, określających podstawowe warunki i ramy dla całej gospodarki. 2 W efekcie konkretnego ustalenia reguł, norm i instytucji określone zostają podstawy do podejmowania działalności gospodarczej. Właściwa polityka ładu (porządku) w państwie gwarantuje jednostce wolność, a podmiotom gospodarczym stabilne warunki działania. Polityka porządku wymaga koordynacji działań w poszczególnych obszarach i gałęziach gospodarki państwa. Dotyczy to finansów publicznych, podatków, polityki płacowej, emerytalnej i innych. Są to zadania niezwykle złożone i trudne, a politycy, jak dowodzi praktyka gospodarcza, skłaniają często do politycznej akcyjności i w ten sposób naruszają zasadę porządku. 1 W celu szczegółowego przeanalizowania koncepcji ładu ekonomicznego w demokratycznym państwie odsyłam Czytelnika do mojej książki pt. Ład ekonomiczny w demokratycznym państwie - Wydawnictwo Difin Warszawa Zob. Z. Hockuba, Droga do spontanicznego porządku. Transformacja ekonomiczna w świetle problemu regulacji, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1995, s

2 Wydaje się jednak, że tylko ład gospodarczy, oparty o zasady gospodarki rynkowej, gwarantuje sukces. Według F. A. von Hayeka, porządek jest pojęciem niezbędnym do zrozumienia wszystkich złożonych zjawisk politycznych, ekonomicznych i społecznych. W analizie tych zjawisk odgrywa taką rolę, jak pojęcie norm prawnych w wyjaśnianiu wielu podstawowych zjawisk i zdarzeń 3. Porządek jest kategorią, zawierającą wzorce organizacji, które mogą być spontaniczne, samorzutne lub narzucone z zewnątrz. Jest to kategoria szersza niż prawo w takim zakresie, w jakim prawo implikuje zewnętrzne ograniczenia. Rodzaje porządku generowanego lub możliwego do wygenerowania przez prawo są tylko podzbiorem szerszej kategorii regularnych prawidłowości, cykli i wzorców 4. Ład, czyli porządek jest przeciwieństwem chaosu. Porządek jest podstawą funkcjonowania każdej formy życia społecznego, to znaczy rodziny, gminy, powiatu, województwa, państwa, wspólnoty, federacji, unii gospodarczej i politycznej. Te szczegółowe porządki, na różnych poziomach, gwarantują funkcjonowanie porządku światowego. Porządek ten jest oparty o dokładnie określone zasady, których naruszenie prowadzi do destrukcji i chaosu. Reasumując można powiedzieć, że ład jest celowym i uporządkowanym związkiem wielu szczegółowych elementów, które jednak nie są niesamodzielnymi składowymi częściami jakiejś całości, lecz samodzielnymi wielkościami, których wzajemne wewnętrzne powiązania, niekiedy po dokonaniu niezbędnych korekt, podlegają ponadczasowym zasadom, jak to własnie jest w przypadku porządku społecznego lub gospodarczego. 2.Chaos ujęcie teoretyczne Ważną przesłanką w obszarze metodologii jest ustalenie cech charakterystycznych dla kategorii ładu i a contrario dla nieporządku oraz chaosu. Zastanówmy się zatem najpierw nad kategorią chaosu. Teorią chaosu naukowcy zaczęli się interesować ponownie od kilkunastu lat i w dalszym ciągu te naukowe badania są kontynuowane, czego wyrazem są między innymi ostatnio wydawane książki. Wynika ono przede wszystkim z faktu, że teoria ta jest nowym podejściem do naukowego opisu złożonych układów fizycznych i 3 Zob. F. A. Von Hayek, Law, Legislation and Liberty, Chicago 1973, s S. H. Kellert, In the Wake of Chaos, Chicago 1993, s

3 społecznych, które do niedawna były zbyt skomplikowane, by można było je poznać w precyzyjny sposób bez badań naukowych. Skuteczność stosowania pojęć i metod teorii chaosu do analizy stale rosnącego obszaru zjawisk, badanych przez prawie wszystkie nauki empiryczne, od astronomii i chemii poczynając a na medycynie, socjologii i ekonomii kończąc, powoduje, że spotkają się z nią naukowcy z różnych dziedzin badawczych na zróżnicowanym poziomie znajomości matematyki i nauk ścisłych. Ludzie ci znają przeważnie niektóre klasyczne działy matematyki, potrzebne im do pracy naukowej, takie jak na przykład rachunek różniczkowy i całkowy oraz algebrę, które należą do tradycyjnego wykształcenia uniwersyteckiego na wydziałach technicznych, przyrodniczych i społecznych. Uczeni ci chcieliby poznać, nie studiując dokładnie wszystkich działów teorii matematycznych, podstawy teorii chaosu w stopniu wystarczającym im do jej skutecznego stosowania w swojej dziedzinie badań naukowych 5. Obszar chaosu stanowi szeroki front badawczy, o bardzo zróżnicowanych metodach i grupach zagadnień. I chociaż korzysta się z teorii chaosu w wielu dziedzinach wiedzy, to trudno jest jednoznacznie określić jej istotę. Trudność ta wynika z rozmytego charakteru tej teorii. M. Tempczyk, omawiając źródła i najważniejsze części teorii chaosu wskazuje na teorię fraktali. Twórcą tej teorii jest amerykański matematyk Benoit Mandelbrot 6. Obecnie teoria chaosu coraz częściej korzysta z geometrii fraktali, ponieważ badane przez nią procesy mają nierzadko bardzo skomplikowaną strukturę. Wydaje się, że na zastosowanie teorii chaosu w naukach społecznych i ekonomicznych będzie trzeba jeszcze długo czekać. Tradycyjnie, przez chaos rozumie się brak jakiegokolwiek porządku i całkowite pomieszanie wszystkiego. Samo słowo chaos wywodzi się z języka greckiego i oznacza nieskończenie pustą przestrzeń 7. Może też oznaczać bezkształtną masę pierwotną wszechświata. Kategoria ta od czasów starożytnych jest przedmiotem zainteresowania badaczy i uczonych. W ostatnich czasach doczekała się ona wielu opracowań teoretycznych i ujęcia we wstępną formę teorii chaosu 8. Istnieją ponadto takie teorie, jak teoria dynamicznych systemów, katastrof, a także teoria struktur zmieniających się, uzupełniającą matematyczno-fizyczne teorie opisu systemów, 5 M. Tempczyk, Teoria chaosu dla odważnych, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2002, s Zob. B.B. Mandelbrot, Comment on computer rendering of fractal stochastic modes, Comm. Of the ACM 25,8 (1982) Por. Brockhaus Enzyklopädie, Mannheim 1987, t. 4, s Por. między innymi: A. Kunick, W.-H. Steeb, Chaos in dynamischen Systemen, 1986, s. 87, 99, 105 nast. 3

4 które charakteryzują się zachowaniami przypadkowymi i łączą się z tworzeniem struktur chaotycznych. Teoria chaosu poprzez badania wielu rożnych procesów oraz poprzez dokonywane symulacje matematyczne próbuje wskazać sposoby opanowania chaosu. Z doświadczenia wiadomo, że suma małych zdarzeń może powodować duże zdarzenia, jak to ma miejsce w przypadku zmiennych zjawisk pogodowych i klimatycznych. Należy zauważyć, że pewne zdarzenia w ramach tego rodzaju systemów w krótkich przedziałach czasu można przewidzieć, natomiast długookresowo zdarzenia są niezwykle trudne do przewidzenia. Spowodowane jest to wysokim stopniem złożoności powiązań przyczynowych w ramach podsystemów tak, że powstający obraz zmian i ruchów jest dość przypadkowy, a ostatecznie powstają z tego struktury chaotyczne. Jednak teoria chaosu stosowana do badania zjawisk przyrodniczych, technicznych, gospodarczych, społecznych i ekologicznych informuje, że deterministyczny chaos stosowany w obszarze określonego systemu, zgodnie z pewnymi stałymi regułami i częściowo z wyłączeniem elementów stochastycznych, określany bywa przez nowy rodzaj atraktorów 9. Wywołują one przypadkowe zachowania w wielu systemach, jednak związki przyczynowe pozostają, a co najważniejsze stwierdza się istnienie określonych porządków i fraktalnej struktury chaosu. Jednym z bardziej znanych atraktorów jest atraktor Lorenza, który pokazuje, że cały system globalnie może być stabilny i przewidywalny, jednakże lokalnie bywa nieprzewidywalny. W atraktorze Lorenza łączy się przypadkowość z porządkiem. W chaosie traci swoje znaczenie redukcjonizm, według którego zjawiska i procesy dość złożone oraz rządzące nimi specyficzne prawa dają się wyjaśnić przez sprowadzenie ich do zjawisk i procesów prostszych. Systemów nie można redukować do części, ponieważ systemy są spójne i w ramach sprzężeń zwrotnych oddziałują one na siebie wzajemnie. Proste i złożone formy łączą się w sposób bardzo ścisły, a niekiedy nierozdzielny. Prawdopodobnie w przyszłości dla potrzeb badań w dziedzinie nauk ekonomicznych użyteczna może się okazać teoria chaosu dynamicznego, występującego w złożonych procesach przyrody. Prowadzone badania dynamicznych układów niestabilnych i nieliniowych doprowadziły do zrozumienia 9 Atraktor w teorii chaosu oznacza stan końcowy dynamicznego systemu w przebiegu ewolucyjnego procesu, kiedy dawne trajektorie procesu nie są z nim zbieżne. Atraktor może być punktem, zamkniętą krzywą albo dolną przestrzenią obszaru fazy, w której następnie ten dynamiczny system pozostaje. 4

5 skomplikowanych rodzajów ruchu, w których jednocześnie występują dwie właściwości, dawniej uważane powszechnie za przeciwstawne sobie i nie dające się pogodzić. Chodzi o przyczynowość i wynikającą z niej jednoznaczność, a także o nieregularność i związaną z nią nieprzewidywalność. Uczeni dowiedli, że układ zdeterminowany wcale nie musi działać w sposób prosty i przewidywalny. Te nieregularne i nieprzewidywalne w dłuższych okresach rodzaje dynamiki nazwano chaosem dynamicznym, aby odróżnić je od zachowań układów całkowicie przypadkowych, w których funkcjonowaniu nie ma żadnej jednoznaczności i które w związku z tym podlegają jedynie prawom statystycznym 10. W tym kontekście interesująca jest koncepcja spontanicznego porządku uznawanego coraz częściej za naukową zasadę teorii ekonomii. Spontaniczny porządek jest dynamicznym, otwartym procesem, w którym nieprzerwany strumień innowacji jest kreowany przez konkurencję i przedsiębiorczość 11. Nowym i ambitnym zadaniem dla naukowców i praktyków jest kwestia sterowania układami chaotycznymi, co pojawiło się przed dziesięciu laty, a w wyniku prac prowadzonych przez E. Otta oraz innych fizyków, zostało już częściowo opracowane teoretycznie i zweryfikowane empirycznie 12. Korzystając z układów chaotycznych, na przykład w dziedzinie techniki i technologii, możemy starać się albo wyeliminować chaos z działania, albo możemy ograniczyć lub zmienić to działanie w celu poprawienia efektywności i jakości wykonywanej pracy 13. Teoria chaosu pomaga znaleźć odpowiedź na pytanie, dlaczego pewne procesy i zdarzenia w odległym horyzoncie czasowym są nieprzewidywalne. Teoria ta znajduje także zastosowanie w prognozowaniu koniunktury gospodarczej, formułowaniu modeli przyszłej konsumpcji i opracowaniu wskaźników optymalnego wzrostu gospodarczego. Dalsze możliwości zastosowania teorii chaosu, to przewidywanie wahań kursowych, prognozowanie poziomu cen akcji oraz ekstrapolacji rozmiarów produktu krajowego brutto (PKB). Przejście od ujęcia matematycznego do 10 M. Tempczyk, op. cit., s Z. Hockuba, op. cit., s Por. E. Ott, Chaos w układach dynamicznych, WNT Warszawa 1997 oraz G. Gerken, Manager... Die Helden des Chaos, ECON Verlag Düsseldorf/Wien/New York/Moskau Sterowanie chaotyczne zostało użyte między innymi do zmniejszenia nieregularności pracy serca, a obecnie prowadzone są prace zmierzające do sterowania pracą mózgu i pomagające przezwyciężyć pewne choroby. Są to badania trudne i ryzykowne, dlatego na razie prowadzi się je na zwierzętach. Wieloletnie badania empiryczne pozwoliły odkryć i sklasyfikować wiele rodzajów niestabilnego, chaotycznego działania poszczególnych partii mózgu ludzkiego. - M. Tempczyk, op. cit., s.91. 5

6 zastosowań praktycznych teorii chaosu wymagać będzie jeszcze wielu lat studiów i eksperymentów 14. Chaos może dotyczyć funkcjonowania gospodarki jednego kraju, ale może też objąć współpracę gospodarczą rozwijaną pomiędzy wieloma państwami. Może on dotyczyć sfery monetarnej, ale może równie groźnie dotknąć sfery realnej. W tym miejscu warto przedstawić różnice, które można zidentyfikować w obszarze zarządzania różnymi instytucjami i przedsiębiorstwami w odniesieniu do ładu i w warunkach chaosu. Oto krótkie zestawienie tych najważniejszych różnic. Tabela nr 1 Różnice w zarządzaniu instytucją w warunkach ładu i chaosu Zarządzanie w warunkach ładu Stabilność Organizacja Świat rzeczywisty Racjonalność Źródło: opracowanie własne. Zarządzanie w warunkach chaosu Niestabilność Samoorganizacja Świat wirtualny Paradoks 3. Pojęcie ładu 15 W obszarze działań człowieka nie musi jednak panować chaos. Z doświadczenia wynika, że częściej panuje porządek, przez który rozumie się stałość reguł niezbędnych w procesie budowania mechanizmu sprawnego funkcjonowania różnych podmiotów, w tym osób fizycznych i prawnych, zapewnienia właściwych zachowań obywateli, a także tworzenia zespołu niezbędnych instytucji w każdym państwie. Porządek w przeciwieństwie do chaosu jest wyobrażeniem pewnego stanu idealnego i uporządkowanego. Przyjmując jako punkt wyjścia charakterystykę sektorów gospodarki, możemy mówić o porządku gospodarczym, finansowym, monetarnym, społecznym, agrarnym, prawnym, o porządku na rynku pracy, w wymianie handlowej oraz o innych porządkach. Taksonomia może dotyczyć porządku w wymienionych obszarach, ale może też obejmować kategorie i instytucje 14 Zob. A. Pinkwart, Chaos und Unternehmenskrise, Wiesbaden 1992, passim. 15 Ład gospodarczy w języku niemieckim to Wirtschaftsordnung, w języku angielskim: Economic System, Economic Order, a w języku francuskim: Le système économique. 6

7 nadrzędne, np. całe państwa, czy też globalną gospodarkę i wówczas zasadę porządku można odnieść do całego świata. Przystępując do opisania zasady ładu należy sięgnąć do prawa naturalnego. Prawo naturalne można podzielić na prawo pozytywne i prawa przyrody. Prawo pozytywne obejmuje reguły postępowania w sensie prawnym, natomiast prawo przyrody może dotyczyć zarówno reguł jak i prawidłowości w przyrodzie. Idea ładu, jako zjawiska przeciwstawnego zmienności i chaosowi, pojawiła się historycznie bardzo dawno. I tak, jak prawa przyrody wyrażają porządek przyrody, ograniczający jej zmienność i chaotyczność, tak prawo jako reguła postępowania wprowadza stałość do obszaru ludzkich działań. Greckie słowo nomos (prawo) oznaczało u Hezjoda reguły postępowania nadane ludziom przez Zeusa, a u Heraklita teios nomos (prawo boskie) zostało utożsamione z zasadą świata. Filozofowie antyczni przeciwstawiali sobie dwa pojęcia: prawo i chaos - tak w przyrodzie jak i w życiu ludzi. Można przyjąć, że Cyceron był tym filozofem, który zakończył antyczny okres rozwoju koncepcji prawa naturalnego. Uważał on to prawo za powszechne, niezależne od woli ludzkiej, niezmienne i wieczne. Ponadto twierdził, że prawo naturalne jest niepisane i wrodzone, a jego źródłem jest Bóg i natura. Żyć w zgodzie z naturą polega na kultywowaniu czterech cnót, a mianowicie mądrości, sprawiedliwości, wielkoduszności i umiarkowania 16. Cyceron mówiąc o prawie pozytywnym użył słowa ius (prawo), wskazując na związek ze sprawiedliwością, a lex naturae uznał za fundament sprawiedliwości. Jeśli więc prawo pozytywne ma być sprawiedliwe, to musi być zgodne z prawem naturalnym. Tworzenie antycznej koncepcji prawa trwało ponad 700 lat i było związane z przekonaniem o niezmienności, rozumności i wieczności kosmosu oraz uniwersalności rządzących nim zasad. Średniowieczne ujęcie prawa naturalnego zasadniczo nie odbiegało od cycerońskiego. Dodatki i zmiany pochodzą głównie z tego, że Bóg teologii katolickiej nie może być rozumiany panteistycznie. Jednolite u Cycerona prawo natury u wybitnego myśliciela wieków średnich -Tomasza z Akwinu rozpadło się na prawo boskie, prawo wieczne, prawo naturalne i prawo ludzkie. Prawo wieczne jest zbiorem zasad, które istnieją w Bogu i dotyczą wszystkich bytów bez wyjątku. W ten sposób 16 Zob. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, t.1, Warszawa PWN 1998, s. 154 i nast. Obserwując przyrodę stwierdzamy naturalny porządek. Odnosi się on do pór roku, rytmu dnia i nocy, flory i fauny, narodzin i śmierci. Tymi prawidłowościami, bardzo interesującymi, nie będziemy się zajmować, ponieważ ta książka poświęcona jest porządkowi gospodarczemu. 7

8 ostateczną racją ustroju świata są właśnie te zasady, które między innymi konstytuują naturę. Zasadnicza nowość pojawiła się w racjonalizmie filozoficznym, co znalazło wyraz w zeświecczeniu prawa naturalnego, czyli odebranie jemu genezy religijnej. Grocjusz twierdził, że nawet Bóg nie jest władny zmienić prawa naturalnego. U podstaw takiego podejścia leżały z pewnością zdarzenia polityczne, w tym powstanie nowożytnych państw, a także rozwój filozofii racjonalistycznej i powstanie nowożytnej nauki. Tacy racjonaliści jak Grocjusz, Spinoza, empirysta J. Locke przedstawiali podobne konstrukcje prawno-naturalne. Z racjonalizmu Kartezjusza i empiryzmu Newtona wynika, że przyroda i człowiek podlegają wiecznym, koniecznym i niezmiennym zasadom natury 17. W tym kontekście pogląd Monteskiusza, że prawo rozumiane jako zbiór reguł postępowania opiera się na koniecznych relacjach, wypływających z natury rzeczy, nie może być jakąkolwiek niespodzianką. Nie jest też zaskakujące uniezależnienie prawa naturalnego od religii, skoro każdy może odkryć jego reguły wysiłkiem własnego rozumu. Ważnym uzupełnieniem filozofii prawa naturalnego po racjonalizmie była neokantowska idea prawa naturalnego o zmiennej treści jako pojęcie natury rzeczy (Natur der Sache) w niemieckim prawoznawstwie XIX i XX wieku. W pewnym sensie był to powrót do stoicyzmu i pojmowania natury jako pomostu między bytem i powinnością 18. Minimum treści prawa naturalnego, to próba pogodzenia pozytywizmu prawniczego i tradycyjnej teorii prawa naturalnego. Szkoła anglosaska wprowadziła terminy: natural rights obok natural law. Warto zauważyć, jak zmieniła się od czasu Cycerona terminologia używana w racjonalistycznej teorii prawa naturalnego. Rzymianie mówili o lex naturae oraz ius positivum. Pierwsze było sprawiedliwe z istoty rzeczy i nie trzeba było tego specjalnie zaznaczać w nazwie. To, że pochodzi ono od Boga uzasadniało użycie słowa lex. Natomiast drugie ius positivum, bywało sprawiedliwe lub nie było sprawiedliwe. Natomiast Tomasz z Akwinu nie przywiązywał zbyt dużej wagi do odróżniania ius od lex. Bóg jako ostateczny prawodawca uprawnia do mówienia o lex w każdej dziedzinie, skoro każde prawo to ius, a iustia to sprawiedliwość. Prawo niesprawiedliwe nie jest bowiem prawem. Komplikacje terminologiczne są może 17 Zob. Z. Stawrowski, Prawo naturalne a ład polityczny, Instytut Myśli J. Tischnera, Kraków Warszawa Zob. Philosophie, w: Brockhaus Enzyklopädie, t. 17, Mannheim 1992, s

9 najprostszym świadectwem złożoności koncepcji prawno-naturalnych, ich treści i związanych z tym trudności. Byłoby zresztą kwestią wręcz niezrozumiałą, gdyby idee o takim nasyceniu filozoficznym i politycznym były bezproblemowe. Zaczyna się to już przy kwestii klasyfikacji teorii prawa natury, gdzie kryteria historyczne przeplatają się z innymi kryteriami. Najważniejszy problem rzeczowy w teorii prawa naturalnego polega na usprawiedliwieniu jego zaleceń i nakazów. Dla teistycznych rozwiązań, zasadnicze kwestie są rozstrzygane w teologii, jednak od Grocjusza nie wszystkim to już wystarcza. Istniejący dylemat można ująć w następujący sposób: słowo natura jest znacznie ważniejsze od wieloznacznego słowa prawo. Dalsze kwestie są już tego pochodną i dlatego wielokrotnie zwracano uwagę na zadziwiające rozbieżności pomiędzy poszczególnymi teoretykami prawa naturalnego, wychodzącymi z tych samych lub podobnych założeń, na przykład różnice między Hobbesem i Lockiem. Odmienne też były katalogi treści prawa naturalnego, co powodowało, że to co jedni uważali za najzupełniej sprawiedliwe, inni uznawali za hańbiące. Takie podejście stanowiło podstawę dla krytyki doktryn prawno-naturalnych i ich praktycznej stosowalności. Wydaje się, że nie ma recepty na rozwiązanie sporu o prawo naturalne, jego treść, zasięg i stosunek do prawa pozytywnego Harmonia, porządek i doskonałość świata Przedstawione wyżej pojęcia natury i prawa oraz ich interakcje, skłaniają do dalszych poszukiwań zasady harmonii, ładu i porządku w świecie. I tak, Platon był daleki od mechanistycznego pojmowania przyrody. W przyrodzie dostrzegał on zespół organiczny, ułożony celowo i rozumnie. Przyroda w jego rozumieniu jest materialna, ale ma pierwiastki idealne i duchowe; istnieje w niej doskonałość idei. W takim podejściu umacniały go odkrycia astronomiczne dokonane za jego życia przez uczonych pitagorejskich. Skoro ziemia jest kulista, a szlaki planet okrężne, to znaczy, że we wszechświecie panują kształty najprostsze i najdoskonalsze i że harmonia jest zasadą jego budowy. Ciała niebieskie krążą po stałych i geometrycznie prawidłowych szlakach, a więc wszechświatem rządzi rozum i ład. Platon uważał, że właściwości przyrody są wówczas zrozumiałe, kiedy przyjmie się, że przyroda jest zbudowana celowo. Cel stał się u niego podstawową zasadą wyjaśniania przyrody. Celowość i rozumny ustrój świata kazały mu wierzyć w istnienie bóstwa, które rozumnie zbudowało świat. Stworzony przez Boga naturalny 9

10 porządek rzeczy stanowi miarę, która pozwala właściwie oceniać nasze życie i nasze dzieła 19. Dokonując skrótu historycznego i przechodząc do epoki Odrodzenia stwierdzamy, że filozofia przyrody stała się typową postacią filozofii wyjaśniającej porządek świata. Jeden z przedstawicieli tamtej epoki, Giordano Bruno ( ), poszukując zasady porządku świata, zakończył żywot na stosie i został spalony w 1600 roku. Z nauki Kopernika Bruno wyciągnął wniosek o nieskończoności świata, choć sam Kopernik stał jeszcze na stanowisku, że świat jest skończony i ma Słońce jako centrum. G. Bruno uświadomił sobie, że gwiazdy są tej samej natury co Słońce i że granica świata jest koncepcją zupełnie niezrozumiałą. Ludzkość, co prawda, zna tylko skończoną część wszechświata, ale kto przypuszcza, iż tyle tylko jest ciał niebieskich, ile my widzimy, podobny jest do tego człowieka, który sądzi, że żyją tylko te ptaki, które on widzi. Świat jest nieskończony 20. Dalej G. Bruno twierdził, że wszystko co żywe jest wolne i z tego dedukował, że w przyrodzie panuje wolność. Z kolei, z tego przekonania wyciągnął praktyczne konsekwencje, a mianowicie, że nikt nie ma prawa do narzucania innym jakichkolwiek ograniczeń. Wolność stanowiła obok nieskończoności zasadniczy element poglądu G. Bruna na świat. To prowadziło go do harmonii, czyli ładu w świecie, jako istotnej cechy. Harmonię świata Bruno tłumaczył tym, że jest on doskonały, a jest doskonały, bo jest obrazem Boga. Jego poglądy na porządek świata zainspirowały filozofów następnych stuleci, między innymi Spinozę i Leibniza. Uczeni każdej epoki powracają do dorobku swoich prekursorów i uwzględniając postęp w wielu dyscyplinach naukowych, starają się tworzyć systemy ładu, pozwalające zrozumieć zdarzenia epoki, w której żyją Istotne cechy ładu gospodarczego Ład oznacza celowe i całościowe powiązanie samodzielnych części i elementów w określone struktury, organizacje lub jednostki instytucjonalne. Taką definicję można sformułować w oparciu o dotychczasowe badania. Połączone elementy nie są jednak częścią zależną określonej całości, lecz zachowują odrębność i samodzielność, a ich wzajemne relacje podlegają ściśle określonym nadrzędnym zasadom. Pod pojęciem 19 Z. Stawrowski, op. cit., s Zob. J. Brockmeier, Die Naturtheorie Giordano Brunos, Erkenntnistheoretische und naturphilosophische Voraussetzungen des frühbürgerlichen Materialismus. (1980), Campus Verlag Frankfurt, N. York. Forschung Bd

11 ładu rozumie się także zespół reguł, stanowiących porządek prawny, który jest realizowany przez centralne instytucje, to znaczy parlament, instytucje rządowe i urzędy niższych szczebli. Porządek jest rezultatem działalności człowieka w relacjach społecznych, przy czym indywidualne działania są koordynowane i wzajemnie uzgadniane. W tym ostatnim przypadku porządek realizuje się w ramach autonomicznych działań wielu jednostek. Jest to porządek działania, natomiast wskutek planowania i wprowadzania w czyn określonych reguł prawnych powstaje porządek prawny. Konstytuowane porządki, wskutek występowania regularności pewnych elementów, są wynikiem faktycznych działań jednostek, a nie tylko ich chęci i zamierzeń. Jeżeli chodzi o ład gospodarczy, to obejmuje on m.in. następujące fundamentalne kwestie, które stanowią konstytutywne wyróżniki każdego ładu gospodarczego: Kto jest właścicielem środków produkcji? Jaki rodzaj rynku obowiązuje? Jaka forma przedsiębiorstw przeważa? Które zasady systemu gospodarczego są bezwzględnie wiążące? Według jakich zasad ustalane są ceny? Jakie istnieją formy gospodarki pieniężnej i finansowej? System gospodarczy obejmuje zatem ważne decyzje ekonomiczne, dotyczące produkcji, inwestycji, finansów, podziału i konsumpcji. Należy zauważyć, że w istniejących typach porządku zwykle panuje równorzędność podmiotów, a władza dysponowania dotyczy tylko rzeczy, a nie osób. Spontaniczne porządki rozwijają się w gospodarce poprzez określone regularne działania podmiotów gospodarczych na różnych rynkach. Wiele podmiotów gospodarczych dąży do zaspokojenia swoich potrzeb w drodze transakcji wymiennych. Porządek rynku łączy i godzi nie tylko plany i działania uczestników rynku, lecz za pośrednictwem cen i wymiany dostarcza informacji na temat podaży i popytu ze strony wielu uczestników rynku. W ten sposób są zbierane i porządkowane informacje o różnych podmiotach gospodarczych. Ułatwia to stałe dostosowywanie podaży do zmieniających się warunków na rynkach. Niezwykle ważne są informacje o cenach i ich zmianach w procesach wymiany towarów i usług, dokonujących się na rynkach globalnych. 11

12 Ład wymaga istnienia określonych reguł, które w nowoczesnych społeczeństwach są regułami prawnymi ustalanymi przez państwo. Przede wszystkim jest to porządek prawa prywatnego, który ustala dla każdego podmiotu ogólnie obowiązujące reguły. W praktyce nie może funkcjonować żaden porządek gospodarki rynkowej bez prawnej ochrony zawartych umów i porozumień. Porządek prawny wpływa na pozostałe porządki, w tym zwłaszcza na porządek gospodarczy. Elementy składowe porządku można ująć w schemat, który obejmuje ważne obszary działalności człowieka, a wśród nich m.in. kulturę, gospodarkę i politykę. Między tymi obszarami występuje ścisła zależność. Każdy z wymienionych porządków cechuje stosunek interakcji. Człowiek jest bowiem równocześnie podmiotem jak i źródłem potrzeb, posiadanych uzdolnień i specyficznych relacji w tych obszarach porządku. 4. Warunki funkcjonowania ładu gospodarczego 21 ład jest niezbędną kategorią w społeczeństwie, w którym istnieje podział pracy i specjalizacja, i w którym skutecznie funkcjonuje system wymiany oraz wzajemna zależność podmiotów. Budowanie tych zasad i stałe ich utrzymywanie określane jest jako ład lub porządek, jak przedstawiliśmy to powyżej. Przede wszystkim dotyczy to ładu gospodarczego i społecznego. Ładu nie można jednak pojmować jako sposobu ingerowania w określone rynki, np. rynek mieszkaniowy, komunikacyjny, rolny lub inny. Ład gospodarczy obejmuje reguły, normy i instytucje, które w długim przedziale czasu pozwalają ukształtować ramy i warunki działania różnych podmiotów gospodarczych, a także ustalić organizację i porządek gospodarczy państwa. Ład gospodarczy jest częścią składową ładu społecznego państwa 22. W ujęciu morfologicznym, różne definicje koncepcji ładu gospodarczego są kombinacją pewnej ograniczonej liczby form porządku. Jako kryterium klasyfikacji porządków gospodarczych przyjmuje się występujące w praktyce gospodarczej poszczególne formy planowania i kierowania gospodarką, różne formy własności, specyficzne cechy rynków, pieniądza i finansów, cen oraz zróżnicowane formy 21 Jak na początku zaznaczyliśmy używamy zamiennie obu synonimów: ład i porządek. Porządek (w jęz. niemieckim Ordnung) był najczęściej używaną nazwą w szkole ordoliberalnej. 22 Niemiecki ekonomista U. P. Ritter określa porządek gospodarczy właśnie w taki sposób: Wirtschaftsordnung: Gesamtheit der, der (staatlichen) Gestaltung unterliegenden Normen und Institutionen, die den Rahmen alles wirtschaftlichen Handelns darstellen und die Organisation, also die Ordnung einer Wirtschaft bestimmen. - U. P. Ritter, Vergleichende Wirtschaftslehre, München Wien 1997, s

13 organizacyjne przedsiębiorstw 23. Proces gospodarczy może być kierowany centralnie lub z wielu ośrodków w sposób zdecentralizowany, a narzędzia produkcji mogą stanowić własność prywatną, państwową lub spółdzielczą. Wymiana towarowa może się dokonywać na zasadach wolnej konkurencji albo restrykcyjnych ograniczeń monopolistycznych. Formy porządku politycznego i ekonomicznego są przez państwo ustalane w konstytucji oraz w regulacjach kodeksowych. Z doświadczeń historycznych wiadomo, że ład godny człowieka nie powstaje sam z siebie, czy też przez jakieś przypadkowe zdarzenia, ale wymaga świadomego, racjonalnego i politycznego działania. W ten sposób można stwierdzić, że ustalenie zasad ładu wewnętrznego należy do kompetencji państwa. W tym kontekście mówi się o zasadach ładu etycznego, moralnego, prawnego i instytucjonalnego. Ład w społecznej gospodarce rynkowej obejmuje decyzje i działania podmiotów gospodarczych realizowane w taki sposób, że istota społecznej gospodarki rynkowej zostaje stale zachowana. Z analizy prac W. Euckena wynika, że zasady ładu społecznego, politycznego, prawnego, gospodarczego i kulturalnego charakteryzują się ścisłymi wzajemnymi powiązaniami. Zatem generalny ład na poziomie państwa decyduje o tym, jak poszczególne porządki w społeczeństwie są zorganizowane i w jaki sposób mają być realizowane i koordynowane. Ludwig Erhard uważał, że ład wymaga konsekwentnej polityki stanowiącej monolit (jak to określał: z jednego odlewu lub z jednej formy), czyli ma to być nadrzędny porządek wolny od wewnętrznych sprzeczności. Nieodzownym warunkiem wewnętrznej spójności ładu są jednakowe reguły obowiązujące każdy podmiot. Naczelną zasadą społecznej gospodarki rynkowej jest porządek konkurencji oparty o zasady państwa prawa, w którym bezwzględnie obowiązuje prawo a nie arbitralne decyzje urzędników. Władza polityczna i ekonomiczna państwa jest stopniowo ograniczana, a podmioty zyskują coraz większą niezależność działania. Innymi słowy, państwo gwarantuje ramy prawne i organizacyjne dla sprawnego funkcjonowania konkurencji, bez której nie może istnieć gospodarka rynkowa. Porządek konkurencji, obowiązujący w społecznej gospodarce rynkowej, polega na takich podstawowych zasadach, jak wolność, suwerenność i 23 Zob. A. Schüller i H.-G. Krüsselberg (wydawcy), Grundbegriffe zur Ordnungstheorie und politischen Ökonomik, Marburg 1992 oraz G. Gutmann, Volkswirtschaftslehre. Eine ordnungstheoretische Einführung, op. cit., s. 160 i nast. 13

14 samorealizacja. Porządek konkurencji obejmuje też takie istotne kategorie, jak własność prywatna, odpowiedzialność za podejmowane decyzje, wolność zawierania umów, stabilny pieniądz, stabilna polityka gospodarcza, wolny handel, swoboda wykonywania wyuczonego zawodu. Do tego trzeba dołączyć bezpieczeństwo społeczne jednostki oraz instytucje odpowiedzialne za infrastrukturę i ochronę środowiska 24. Ład w państwie jest ukierunkowany na długookresową ochronę poszczególnych rodzajów porządku z zastosowaniem określonych reguł, zasad, norm, instytucji. Nie może on jednak oznaczać szczegółowego kierowania poszczególnymi procesami gospodarczymi. W społecznej gospodarce rynkowej priorytet ma porządek i myślenie według zasad porządku, jak określał to W. Eucken, przed zarządzaniem procesami gospodarczymi. W gospodarce rynkowej obowiązuje zasada subsydiarności, zgodnie z którą im bardziej skuteczny jest porządek konkurencji, tym rzadziej potrzebne są interwencje ze strony instytucji państwa. Innymi słowy, państwo może wpływać na ustalanie zasad, ale nie może bezpośrednio kierować poszczególnymi procesami gospodarczymi. Konieczne jest więc wyraźne rozgraniczenie pomiędzy zasadami i procesami. Dla polskiego Czytelnika istotne jest zauważenie tych różnic, na które zwracają uwagę twórcy społecznej gospodarki rynkowej. Z jednej strony porządek gospodarczy nie oznacza automatyzmu, natomiast wymaga od państwa stałej i roztropnej troski o ten porządek. Do tego jednak potrzebne jest silne państwo, które skutecznie realizuje zasady porządku i ogranicza supremację władzy gospodarczej, poszczególnych ministerstw i innych instytucji. Z drugiej strony państwo powinno samo się ograniczać, aby gwarantować podmiotom swobodę działania i podejmowania indywidualnych decyzji. Z tego względu państwo ma unikać permanentnych ingerencji w gospodarkę, ale równocześnie powinno gwarantować niezwykle ważną w gospodarce rynkowej autonomię banku centralnego w zakresie polityki pieniężnej. Te różnice można zauważyć w przypadku wolnej konkurencji, gdzie z jednej strony konieczne są społeczne instytucje, wyrównujące istniejącą nierówność wśród obywateli, aby umożliwić godną egzystencję osobom chorym lub pozostającym okresowo bez pracy, podczas gdy z drugiej strony trzeba starać się nie naruszyć 24 W. Eucken, Grundsätze der Wirtschaftspolitik, op. cit., s. 245 i nast. 14

15 zasad gospodarki rynkowej. Chodzi tu między innymi o szereg istotnych społecznych aspektów, a wśród nich o uwzględnianie podeszłego wieku obywateli, ich chorobę, bezrobocie. W sprawnie funkcjonującym rynkowym systemie ekonomicznym muszą być utrzymywane silne zachęty do podejmowania własnych inicjatyw, troska o siebie samego i odpowiedzialność za siebie oraz własną egzystencję. Specyficzne i istotne cechy społecznej gospodarki rynkowej, które wyżej przedstawiliśmy, zawarte są w poniższym schemacie nr 1. Podane w schemacie cechy zostały przejęte do modelu społecznej gospodarki rynkowej w Polsce m.in. z modelu niemieckiej społecznej gospodarki rynkowej. Wiele elementów tej gospodarki spotyka się w modelach tzw. gospodarek liberalnych. I tak, ustawy antymonopolowe istnieją w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii, redystrybucja dochodów jest dość powszechnie stosowana wraz z progresywną skalą podatkową. Nie ma natomiast w gospodarce liberalnej równych szans na zdobycie wykształcenia i zrobienie kariery zawodowej przez wszystkich obywateli. W ten sposób łatwo można zauważyć subtelne różnice występujące w różnych modelach gospodarki rynkowej, nie zawsze przez wszystkich dostrzegane. Schemat nr 1 Synteza specyficznych cech społecznej gospodarki rynkowej Kontrolowana konkurencja (ustawy antymonopolowe) Podział dochodów nierównomierny, ale wyrównywany progami podatkowymi Społeczna gospodarka rynkowa Społeczne bezpieczeństwo (gwarantuje państwo osobom chorym, starym) Równe szanse zdobycia wykształcenia i dostępu do zawodu Sprawiedliwe stosunki pomiędzy pracodawcą i pracownikiem 15

16 Źródło: opracowanie własne Ład w społecznej gospodarce rynkowej musi łączyć rynkową efektywność ze społecznym wyrównaniem różnic i ma prowadzić do połączenia wolności z odpowiedzialnością społeczną, które razem odpowiadają etycznym zasadom społecznej gospodarki rynkowej. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że społeczna gospodarka rynkowa nie jest żadnym dogmatem, ani także zamkniętą i skostniałą koncepcją. Z tego powodu poddawana jest ona stałej weryfikacji. Zasadnicze ramy społecznej gospodarki stale obowiązują, ale równocześnie pozwalają uwzględniać nowe bieżące potrzeby społeczne w ramach obowiązującego porządku politycznego i gospodarczego poszczególnych państw 25. Obecnie przedstawimy ważne dla naszych badań zagadnienie polityki ładu gospodarczego. 5. Różne definicje polityki ładu gospodarczego 26 Zanim poniżej przedstawimy różne definicje polityki porządku, najpierw zastanowimy się nad istotnymi cechami tej polityki w ujęciu niemieckiej szkoły ordoliberalnej. Kwestią tą zajmowało się wielu uczonych tzw. Szkoły Fryburskiej, a wśród nich także Walter Eucken i dlatego przede wszystkim sięgniemy do jego dorobku Co znaczy polityka porządku w ujęciu W. Euckena? Podstawowe pytanie, które należy najpierw postawić, to czym jest polityka porządku? Jak można wpływać na coraz potężniejsze siły gospodarcze w krajach wysoko rozwiniętych, aby nie zagrażały one funkcjonowaniu demokracji i zasadom nowoczesnego państwa prawa? W jaki sposób można ograniczać coraz bardziej masowe bezrobocie oraz szerzące się w świecie ubóstwo? Jak oddziaływać na 25 Zob. T.T.. Kaczmarek, P. Pysz, Ludwig Erhard i społeczna gospodarka rynkowa, Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, Warszawa Zob. E. Mączyńska, P. Pysz red., Ordoliberalizm i społeczna gospodarka rynkowa wobec wyzwań współczesności, PTE Warszawa Por. P. Piotr, Społeczna gospodarka rynkowa. Ordoliberalna koncepcja polityki gospodarczej, Wydawnictwo 16

17 gospodarkę światową, aby zahamować proces ekologicznej degradacji i zagłady naszej cywilizacji? W dorobku naukowym W. Euckena można znaleźć kilka propozycji rozwiązania problemów, które w ostatnich latach przyniósł proces globalizacji gospodarki światowej. Ordoliberalizm i tzw. Szkoła Fryburska od samego początku zajęły się problemem nadmiernej władzy instytucji ekonomicznych w państwie 28. Od samego początku W. Eucken uznany został w Niemczech za autorytet legitymizujący społeczną gospodarkę rynkową. Prowadzona od początku lat 90. XX wieku dyskusja nad zjawiskiem globalizacji i zupełnie nowym procesem transformacji porządku gospodarczego w postkomunistycznych krajach Europy Środkowo-Wschodniej spowodowała znaczne zainteresowanie ordoliberalizmem i polityką porządku. To wywołało także potrzebę przetłumaczenia najważniejszych prac W. Euckena na język rosyjski, chiński, portugalski i polski 29. Warto odnotować, że przez ostatnich kilkadziesiąt lat koncepcję polityki porządku gospodarczego zastępowano pojęciem polityki ekonomicznej. W ekspertyzach opracowanych przez Euckena w latach trzydziestych ubiegłego wieku na temat konieczności zlikwidowania koncernów w Trzeciej Rzeszy, stwierdzał on jednoznacznie, że nie chodzi o walkę z nadużyciami popełnianymi przez koncerny, ale o faktyczne ich rozwiązanie 30. Dla osiągnięcia tego celu, należało stworzyć zasady nowego ładu gospodarczego, ponieważ w połowie XX wieku fiasko poniosły zarówno koncepcje zarządzania stosowane w wolnej gospodarce jak i w centralnie zarządzanej gospodarce. Okazało się bowiem, że wolna gospodarka rynkowa wcale nie była wolna dla większości obywateli. Pod hasłem wolności rynku największe korzyści osiągały koncerny, a to sprawiało, że gwałtownie postępowała koncentracja zarówno aktywów jak i władzy ekonomicznej i politycznej. Duże grupy przedsiębiorców kontrolowały rynki i równocześnie ograniczały ich wolność przez porozumienia kartelowe, fuzje, alianse, dumping cenowy i tym podobne posunięcia. Podobne im duże grupy interesów są także współcześnie w stanie ograniczać demokrację i struktury prawne państwa, a także 28 Teorii porządku poświęcona została praca W. Euckena pt. Grundlagen der Nationalökonomie, Jena 1940, a kwestią polityki porządku zajął się W. Eucken w książce pt. Grundsätze der Wirtschaftspolitik, Tübingen Por. Społeczna gospodarka rynkowa. Idee i możliwości praktycznego wykorzystania w Polsce, pod red. E. Mączyńskiej i P. Pysza, PTE Warszawa Por. W. Eucken, Konzernentflechtung und Kartellauflösung, Freiburg 1947, s.9. Ekspertyza dla Comité d Etudes Economiques. 17

18 ograniczać wolne decyzje konsumentów. Koncentracja władzy na rynkach lokalnych i globalnych zmierza do ograniczania wolności osób fizycznych i prawnych. Z tego powodu W. Eucken postulował, aby polityka państwa zmierzała do rozwiązania gospodarczych grup interesów. Dla Euckena miała to być regulacja na kształt wyboru określonej formy rządzenia państwem. Jak dla demokratycznej wolności w państwie podstawą jest równe prawo wyborcze dla wszystkich obywateli, tak dla indywidualnej wolności wszystkich podmiotów gospodarczych jest swoboda konkurowania na rynkach. Porządek konkurencji pozwala osiągnąć dwa cele. Po pierwsze, na mechanizm cenowy oddziałuje nie tylko wybrana mniejszość, ale wszyscy uczestnicy rynku. Warunkiem jednak jest pełna konkurencja, czyli że wszyscy uczestnicy rynku mają możliwość wpływania na ustalanie reguł gry na rynku. I po drugie, potrzebny jest system gospodarczy, który nie będzie zagrażał demokracji i porządkowi prawnemu państwa. Zatem chodzi o wzajemne bezkolizyjne powiązania najważniejszych porządków w państwie, w tym porządku politycznego, ekonomicznego i kulturalnego. Polityka porządku jest logiczną konsekwencją faktycznego podziału władzy wewnątrz państwa. Euckenowi chodziło nie tylko o zakazy, ale o pozytywną politykę ekonomiczną 31. Z tego powodu postulował gruntowną rewizję regulacji prawnych, w tym prawa patentowego, handlowego i wprowadzenie odpowiedzialności podmiotów gospodarczych za podejmowane decyzje. Głosił, że należy jednoznacznie unikać gry pozorów. Jeżeli chodzi o przyszły porządek w powojennych Niemczech, to sugerował likwidację karteli, trustów, syndykatów i wszystkich innych form monopolu. Uważał także za niezbędne wprowadzenie zakazu przenikania do Niemiec koncernów międzynarodowych. Jak można łatwo zauważyć, postulaty Euckena zostały zlekceważone. Firmy transnarodowe są przyciągane różnego rodzaju ułatwieniami, w tym subwencjami bezpośrednimi lub pośrednimi przez rządy wielu państw, w tym także przez Niemcy. Małe firmy narodowe mają ograniczone szanse przetrwania w zmonopolizowanej gospodarce. Stąd płynie potrzeba wspierania małych i średnich przedsiębiorstw ze strony rządów w zakresie podatków, zapewnienie łatwego dostępu do surowców, środków produkcji oraz zamówień publicznych. 31 Por. W. Eucken, Grundsätze der Wirtschaftspolitik, 6 wydanie, Tübingen 1990, s

19 W. Eucken rozwinął teorię godnego społeczeństwa, powstałą w wieku Oświecenia i burżuazyjnej rewolucji, jednak przy zastosowaniu zasad ekonomicznych społeczeństwa uprzemysłowionego 32. Warto wspomnieć, że szkoła ordoliberalna nie była tylko nurtem wyłącznie europejskim, ponieważ Henry Simons w latach trzydziestych ubiegłego wieku głosił podobne poglądy w Stanach Zjednoczonych 33. Po scharakteryzowaniu poglądów Euckena, jednego z twórców podstaw społecznej gospodarki rynkowej, obecnie przedstawimy inne znane definicje polityki porządku. W literaturze niemieckiej znaleźć można wiele różnych definicji, które określają przedmiot polityki porządku. Jeden z niemieckich ekonomistów, E. Tuchtfeld twierdzi, że w polityce porządku chodzi o jedną z podstawowych kwestii, a mianowicie o ustalenie, w ramach jakiego systemu ekonomicznego koordynowane są indywidualne plany działania podmiotów gospodarczych 34. Według innego autora, mianowicie U. Teichmanna, polityka ładu gospodarczego pozwala ustalać reguły, według których koordynowana jest działalność podmiotów gospodarczych w gospodarce rynkowej 35. Natomiast M. Streit opisał politykę porządku w następujący sposób: punktem wyjścia działalności państwa jest w pierwszej kolejności porządek prawny jako ważna część instytucjonalnej infrastruktury. W związku z tym politykę porządku można zdefiniować jako instytucjonalną infrastrukturę, wprowadzającą specyficzny ład gospodarczy, która zapewnia jego sprawne funkcjonowanie i rozwój 36. Innymi słowy, polityka gospodarcza to zespół działań podejmowanych przez państwo w celu urzeczywistnienia ładu gospodarczego i związanych z nim celów. Według D. Cassela przedmiotem polityki porządku jest kształtowanie zasad etycznych, prawnych i instytucjonalnych zachowań podmiotów gospodarczych oraz decydentów, którzy podejmują decyzje polityczne w państwie Por. także J. K. Galbraith, Godne społeczeństwo. Program troski o ludzkość, PTE Dom Wyd. Bellona Warszawa Zob. H. Simons, A Positive Program for Laisse Faire, University of Chicago Press E. Tuchfeldt, Grundlagen der Wirtschaftspolitik, w: O. Issing (wydawca), Allgemeine Wirtschaftspolitik, München 1993, s Por. Valens Grosses Wirtschaftslexikon, t. 1, München 1987, s. 262 oraz G. Gutmann, Volkswirtschaftslehre. Eine ordnungstheoretische Einführung, Verlag W. Kohlhammer Stuttgart Berlin Köln Por. M.E. Streit, Theorie der Wirtschaftspolitik, 4 wyd., Düsseldorf 1991, s. 57. Definicja Streita brzmi: Wirtschaftspolitik ist die Gestaltung der Wirtschaftsordnung sowie die Einflussnahme auf die Struktur, den Ablauf und die Ergebnisse gesellschaftlichen Wirtschaftens durch staatliche Instanzen nach politisch bestimmten Zielen. 37 Zob. D. Cassel, Wirtschaftspolitik als Ordnungspolitik, München 1988, s

20 Politykę porządku można określać w sposób normatywny albo pozytywny. Aspekt normatywny zmierza w kierunku określenia podstawowych norm i wartości oraz urzeczywistnienia określonego systemu ekonomicznego. Natomiast aspekt pozytywny uwzględnia przede wszystkim perspektywę formalno-prawną, znajdującą zastosowanie w każdym systemie ekonomicznym. W Niemczech politykę porządku traktuje się na równi z koncepcją porządku konkurencji oraz zasad społecznej gospodarki rynkowej. Cele polityki porządku niekiedy poddawane są krytycznej ocenie, ponieważ obejmują pewne wartości, których nie wszyscy członkowie określonej społeczności chcą bezwarunkowo zaakceptować Funkcje polityki ładu gospodarczego Z tego co wyżej przedstawiliśmy wynika, że polityka gospodarcza to zespół działań podejmowanych przez państwo w celu urzeczywistnienia ładu gospodarczego i związanych z nim celów. Zatem celem polityki porządku jest przedstawienie określonego systemu społecznego i ekonomicznego jako optymalnego wśród wielu różnych modeli oraz wskazanie zasad planowania i realizowania ustalonych zadań. Zakres i treść polityki porządku w różnych systemach gospodarczych nie są identyczne, jednak we wszystkich systemach państwo wykonuje swoje funkcje dotyczące porządku gospodarczego. Głównym zadaniem państwa w obszarze polityki porządku w gospodarce rynkowej jest zapewnienie porządku konkurencji podmiotom gospodarczym. W zglobalizowanej gospodarce polityka porządku obejmuje odpowiedzialność za tworzenie instytucjonalnych i prawnych ram, które mają umożliwiać zarządzanie także ekstremalnymi sytuacjami, do których zalicza się recesję i boom gospodarczy. Ma ona zapewnić równomierny wzrost gospodarczy, stabilny pieniądz i prowadzić do syntezy zarządzania globalną gospodarką. Nieodzowne jest zatem tworzenie sprawnie działających instytucji i ustalenie zasad strukturalnego planowania w celu zbudowania optymalnej struktury światowej gospodarki i równowagi na rynkach. Jest to zadanie dość trudne do wykonania. Wielu współczesnych uczonych zwraca uwagę na wewnętrzne sprzeczności występujące we współczesnej fazie procesu globalizacji. I tak, Jadwiga Staniszkis uważa, że globalizacja, wchłaniając i powierzchownie integrując coraz to nowe 20

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna

A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego. I. Gospodarka regionalna TEMATY, KTÓRE STUDENCI WYDZIAŁU ZAMIEJSCOWEGO W ŻYRARDOWIE STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ POWINNI UMIEĆ OMÓWIĆ W TRAKCIE OBRONY PRAC DYPLOMOWYCH (LICENCJACKICH) A. Z zakresu przedmiotów kształcenia ogólnego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 Rozdział I. PAŃSTWO A GOSPODARKA 15 1. Stosunki gospodarcze a funkcje państwa 15 2. Podstawowe typy zachowań państwa wobec gospodarki oraz wynikające z nich zadania...

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Otoczenie organizacji

Otoczenie organizacji Otoczenie organizacji Rodzaje otoczenia przedsiębiorstwa: makrootoczenie mezootoczenie otoczenie konkurencyjne Makrootoczenie jest to zespół warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa wynikający z tego,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku Ekonomia II stopień PYTANIA NA OBRONĘ

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Temat: System finansowy firmy

Temat: System finansowy firmy Temat: System finansowy firmy I. Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa Przedsiębiorstwo powinno dysponować kapitałem umożliwiającym prowadzenie działalności gospodarczej. W początkowej fazie działalności

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Wymienia cechy potrzeb ludzkich

Wymienia cechy potrzeb ludzkich NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY z planem wynikowym z przedmiotu podstawy działalności w gastronomii na podstawie programu nr ZSK/PZS1/PG/2014 klasy 2ZSK l.p. Nazwa jednostki organizacyjnej Osiągnięcia ucznia

Bardziej szczegółowo

Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej Dawid Miąsik Wolters Kluwer Polska - LEX, Seria: MONOGRAFIE

Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności intelektualnej Dawid Miąsik Wolters Kluwer Polska - LEX, Seria: MONOGRAFIE Stosunek prawa ochrony konkurencji do prawa własności Dawid Miąsik Wolters Kluwer Polska - LEX, Seria: MONOGRAFIE.. Ksiazka jest pierwszym na polskim rynku wydawniczym kompleksowym opracowaniem zagadnien

Bardziej szczegółowo

DEMOKRACJA A GOSPODARKA RYNKOWA W UE

DEMOKRACJA A GOSPODARKA RYNKOWA W UE DEMOKRACJA A GOSPODARKA RYNKOWA W UE Niektórzy badacze traktują ład gospodarczy jako zbiór reguł i norm ustalonych oraz przyjętych w danym społeczeństwie 1. Istota koncepcji ładu ekonomicznego polega na

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne. dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski

Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne. dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski Gospodarka i praca jako pojęcia socjologiczne dr Piotr Ostrowski Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski Fizyk, który jest tylko fizykiem, moŝe być pierwszej klasy fizykiem i najbardziej wartościowym

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr

Imiona, nazwiska oraz tytuły/stopnie członków zespołu dydaktycznego Beata Harasim / mgr Tryb studiów Stacjonarne Nazwa kierunku studiów Finanse i Rachunkowość Poziom studiów Stopień pierwszy Rok studiów/ semestr II/III i IV Specjalność Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach SYLLABUS

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

1 Lekcja organizacyjna

1 Lekcja organizacyjna NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY z planem wynikowym z przedmiotu ekonomika rolnictwa na podstawie programu nr TA/PZS1/PG/2012 klasa 2TA l.p. Nazwa jednostki organizacyjnej Osiągnięcia ucznia Zakres podstawowy

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak

Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Konkurencja i współpraca międzynarodowa. Jan W. Bossak Autor adresuje książkę do Czytelników pragnących lepiej zrozumieć procesy rozwoju gospodarczego we współczesnym świecie. Do studentów, ekonomistów

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Efekt motyla i dziwne atraktory

Efekt motyla i dziwne atraktory O układzie Lorenza Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytet Mikołaja kopernika Toruń, 3 grudnia 2009 Spis treści 1 Wprowadzenie Wyjaśnienie pojęć 2 O dziwnych atraktorach 3 Wyjaśnienie pojęć Dowolny

Bardziej szczegółowo

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi.

EKONOMIKA. Plan dydaktyczny. Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Przewidywane osiągnięcia ucznia. Uwagi. Plan dydaktyczny EKONOMIKA Klasa II nr programu 341[02]/MEN/2008.05.20 Rok szkolny... Lp. Temat zajęć Przewidywane osiągnięcia ucznia Uczeń zna, wie, rozumie Uczeń potrafi Uwagi 1 DZIAŁALNOŚĆ PRODUKCYJNA,

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Wymienia cechy potrzeb ludzkich

Wymienia cechy potrzeb ludzkich NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY z planem wynikowym z przedmiotu podstawy działalności w gastronomii na podstawie programu nr TŻ/PZS1/PG/2012 klasy 2TŻ1, 2TŻ2. l.p. Nazwa jednostki organizacyjnej Osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

MULTIMEDIA PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI WARMIOSKO-MAZURSKA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA IM. KAROLA WOJTYŁY W ELBLĄGU SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA

MULTIMEDIA PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI WARMIOSKO-MAZURSKA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA IM. KAROLA WOJTYŁY W ELBLĄGU SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA MULTIMEDIA PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA WARMIOSKO-MAZURSKA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA IM. KAROLA WOJTYŁY W ELBLĄGU ROK SZKOLNY 2013/2014 2 o ABC przedsiębiorczości Cykl zawiera sześd

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Dariusz Rosati... 11. Część I. Funkcjonowanie strefy euro

Spis treści. Wstęp Dariusz Rosati... 11. Część I. Funkcjonowanie strefy euro Spis treści Wstęp Dariusz Rosati.............................................. 11 Część I. Funkcjonowanie strefy euro Rozdział 1. dziesięć lat strefy euro: sukces czy niespełnione nadzieje? Dariusz Rosati........................................

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych Spis treści Wstęp............................................................. 9 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska.... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów

Bardziej szczegółowo

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. Efekty kształcenia dla kierunku PRAWNO-EKONOMICZNEGO studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne Studia prowadzone wspólnie przez Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH

5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH 5. WARUNKI REALIZACJI ZADAŃ LOGISTYCZNYCH Praktyka działania udowadnia, że funkcjonowanie organizacji w sektorze publicznym, jak i poza nim, oparte jest o jej zasoby. Logistyka organizacji wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne Uniwersytet Szczeciński 6 maja 2015 r. Problemy ekonomiczne Ekonomia w domu Przemysław Pluskota EKONOMIA jest jedną z dziedzin nauk społecznych zajmującą się badaniem prawidłowości i działaniem mechanizmów

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA

Klasa III. Ocena dopuszczająca: Ocena dostateczna GOSPODARKA WOLNORYNKOWA Klasa III GOSPODARKA WOLNORYNKOWA wyjaśnić, skąd wynika rzadkość dóbr i jak wpływa na działalność gospodarczą ludzi wymienić i zilustrować czynniki wytwórcze wykorzystywane przy produkcji różnych dóbr

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek

Finanse. Opracowała: dr Bożena Ciupek Finanse Opracowała: dr Bożena Ciupek Ogólne informacje o przedmiocie Cel przedmiotu: 1. Zapoznanie słuchaczy z podstawowymi pojęciami z zakresu finansów, umiejscowienie zjawisk finansowych w całokształcie

Bardziej szczegółowo

1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9. 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3

1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9. 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3 Lp. Ibuk ID Tytuł ISBN 1 26671 ABC zdrowia dziecka 978-83-200-3869-9 2 469 Analiza finansowa przedsiębiorstwa 978-83-01-14871-3 3 2307 Analiza finansowa w procesie decyzyjnym współczesnego przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ & WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 201 2 Wprowadzenie 9 ROZDZIAŁ 1. Kryteria oceny

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych

Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych Zagadnienia egzaminacyjne z przedmiotów podstawowych 1. Pojęcie i rodzaje benchmarkingu 2. Wady i zalety stosowania outsourcingu 3. Metoda zarządzania KAIZEN 4. Rynek pracy i bezrobocie 5. Polityka pieniężna

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 15

Spis treści. Wstęp... 15 Spis treści Wstęp............................................................. 15 Rozdział I. Światowa Organizacja Handlu i jej system prawny a transformacja. systemowa Federacji Rosyjskiej..............................

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Studia III stopnia Przedmiot: Ekonomia Rok: II Semestr: III Rodzaj zajęć Wykład 30 Ćwiczenia - Laboratorium - Projekt - punktów ECTS: 3 Cel przedmiotu C1 Zaznajomienie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

TEMAT: Pojęcie logistyki ,,Logistyka nie jest wszystkim, ale wszystko bez logistyki jest niczym

TEMAT: Pojęcie logistyki ,,Logistyka nie jest wszystkim, ale wszystko bez logistyki jest niczym TEMAT: Pojęcie logistyki,,logistyka nie jest wszystkim, ale wszystko bez logistyki jest niczym prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej SZYMONIK http://www.gen-prof.pl/ Łódź 2015 1. Geneza i pojęcie logistyki Geneza

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw Konferencja naukowa: Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania prof. zw. dr hab. Henryk Wnorowski Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów. Słowo wstępne

Wykaz skrótów. Słowo wstępne Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział pierwszy Pojęcia 1.Początki ekonomii (Marcin Smaga) 2.Definicja ekonomii (Tadeusz Włudyka, Marcin Smaga) 3.Prawidłowości i prawa ekonomiczne (Tadeusz Włudyka, Marcin

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 Rozdział 1. Pojęcie i znaczenie handlu międzynarodowego... 13 1.1. Elementy handlu zagranicznego... 13 1.1.1. Pojęcie i funkcje handlu zagranicznego... 13 1.1.2. Formy handlu zagranicznego...

Bardziej szczegółowo