ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL"

Transkrypt

1 W R O C A W S K I E T O W A R Z Y S T W O N A U K O W E ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL pod redakcj¹ Jana Miodka i W³odzimierza Wysoczañskiego WROC AW 2013

2 ZESPÓŁ REDAKCYJNY Les³aw Cirko, Jan Cygan, Irena Kamiñska-Szmaj, Jan Miodek (przewodnicz¹cy, redaktor naczelny), Norbert Morciniec, Larysa Pisarek, Bo ena Rozwadowska, Jan Soko³owski, W³odzimierz Wysoczañski (sekretarz), Маргарита Жуйкова (Łuck) ZESPÓŁ RECENZENTÓW Mieczysław Balowski, Stanisław Bąba, Kazimierz Ożóg, Feliks Pluta, Edward Polański, Iryna Procyk (Lwów), Helena Synowiec RECENZENCI TOMU Feliks Pluta, Kazimierz Ożóg Wersją podstawową (referencyjną) czasopisma jest wersja papierowa Wydano z pomoc¹ finansow¹ Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego Copyright by Wroc³awskie Towarzystwo Naukowe, Wroc³aw 2013 ISSN Redakcja techniczna i ³amanie: Piotr Dacko Projekt ok³adki: Maria Potê ny-jakubowicz Wroc³aw, ul. Parkowa 13 tel www: wtn.wroc.pl

3 W R O C A W S K I E T O W A R Z Y S T W O N A U K O W E R O Z P R A W Y K O M I S J I J Ê Z Y K O W E J XL PL ISSN WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI Uniwersytet Wrocławski JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU. WYBRANE DZIEDZINY WPROWADZENIE We Wstępie do wydanej w 1977 roku książki pt. Językoznawstwo otwarte jej autor Antoni Furdal uzasadniał, dlaczego właśnie językoznawstwo otwarte, następująco: po pierwsze po prostu otwarte na głosy z zewnątrz, z innych dziedzin humanistyki. Zatem nie odcinające się od innych nauk, ale dążące do współpracy z nimi i zawsze oczekujące ich opinii na temat własnego przedmiotu badań języka, po drugie otwarte, a więc ostrożne wobec poglądów opartych na podstawach jakoby wyłącznie lingwistycznych, i wreszcie po trzecie otwarte jeszcze z innej przyczyny, ponieważ przedmiot badań naszej nauki nie może być zamknięty w tradycyjnych granicach, toteż rozszerzanie się zainteresowań na obszary sąsiednie jest naturalnym przejawem i wynikiem postępu badań materiałowych i metodologicznych (Furdal 1977: 5) 1. Śledząc historię refleksji nad językiem od starożytności do powstania językoznawstwa jako samodzielnej nauki na początku XIX wieku i dalej doby językoznawstwa współczesnego (tj. od zainteresowań pojedynczymi faktami i zagadnieniami językowymi w ich wielorakich uwikłaniach, zwłaszcza ujęć filozoficznych, aż po ściśle sprecyzowane zakresy badawcze w następstwie określenia po raz pierwszy celu badań lingwistycznych, a tym samym kulminacji procesów dezintegracyjnych, a następnie od założeń strukturalizmu i późniejszych szkół lingwistycznych wyspecyfikowania przedmiotu badań, języka i metodologii), trzeba potwierdzić, że jak zauważa Antoni Furdal w kontekście założeń językoznawstwa otwartego z jednej strony w wyniku daleko posuniętego rozwoju badań strukturalistycznych [ ] w chwili obecnej ów izolacjonizm stał się w odniesieniu do językoznawstwa faktem dokonanym. Z drugiej zaś strony jak stwierdza autor w konsekwencji rozdrobnienia pod względem metodologicznym we współczesnej epoce humanistyki, nie wyłączając językoznawstwa jako jednej z jej nauk, tj. kiedy siłą rzeczy wchodzimy w coraz drobniejsze przedziały specjalizacji naukowej, zarysowała się tendencja integracjonistyczna wychodząca jednocześnie z tak wielu dyscyplin, żeby rzeczywistość naprawdę poznać (zob. Furdal 1977: 14 15) 2. 1 Por. w tym względzie np. Pogonowski, Zgółka (red.) W świetle tych spostrzeżeń należy zauważyć, że językoznawstwo stosunkowo rzadko było w pełni autonomiczne w sensie wypracowania swej własnej metodologii. Do tych nielicznych wy-

4 4 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI W kontekście zarysowanych idei zasadne wydaje się postawienie pytania o otwartość i charakter owej otwartości językoznawstwa współcześnie, tj. w okresie wydzielonym w pokoleniowej cezurze czasowej od końca lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku do początku drugiego dziesięciolecia obecnego stulecia. W czym i w jakim zakresie obserwowalne jest zintegrowanie dyscyplinowe? (przedkładane tu kwestie językoznawstwa otwartego stanowią rozszerzoną wersję naszego wykładu habilitacyjnego). Otóż pytanie o granice językoznawstwa (kierowane jakby na zewnątrz obszaru badań), czyli pytanie o jego relacje z innymi dyscyplinami i ewentualną interdyscyplinarność badań lingwistycznych, można jednocześnie postrzegać jako pytanie wewnętrzne o przedmiot badania, a także jego jedność bądź heteronomiczność (Winiarska 2011: 29) 3. W pierwszej kolejności jest to pytanie o to, w jaki sposób we współczesnych badaniach języka są wykorzystywane narzędzia różnych dyscyplin naukowych oraz jaki jest charakter integracyjności. Kwestia ta wymaga przynajmniej jak najzwięźlejszego nakreślenia z pozycji teoretyczno-metodologicznych. Mianowicie możliwe są tu ogólnie rzecz ujmując następujące zasadnicze typy powiązań przedmiotowo-dyscyplinowych. Wychodząc z pozycji językoznawstwa, może to być z jednej strony wykorzystywanie lub akomodacja aparatu formalnego jakiejś dyscypliny w opisie języka i dalej idące zaadaptowanie, w rozumieniu przystosowania, rezultatów wiedzy innodyscyplinowej do użytku bądź do nowych potrzeb na gruncie lingwistyki 4. Z drugiej zaś strony może zachodzić kontaminacja, powiązanie elementów badawczych różnych dyscyplin, w tym językoznawstwa, w jedną całość ze względu na język niebędący obiektem autonomicznym i w konsekwencji wymagający równoczesnego uwzględnienia rezultatów wiedzy językoznawczej i innodyscyplinowej, aby został on zadowalająco opisany 5. jątków należało chyba językoznawstwo historyczno-porównawcze XIX wieku, a także strukturalizm de Saussure a i Hjemsleva, którzy próbowali analizować język w kategoriach wyłącznie językowych (Bierwiaczonek 2008: 120). 3 Przykładowo zagadnienie»język a myślenie o świecie«jest przedmiotem dociekań innych niż językoznawstwo dziedzin wiedzy: filozofii, psychologii, literaturoznawstwa, antropologii kultury. Jednak w każdej z tych dyscyplin akcentowany jest odmienny aspekt badanego obszaru (Sękowska 2000: 12). 4 W odniesieniu do dwukierunkowości możliwych podejść por. np. wyjściowość nastawień wobec przedmiotu badań psycholingwistyki nauki zajmującej się badaniem zachowań mownych w aspekcie psychologicznym oraz psychologii języka nauki stosującej w badaniach nad językiem metody psychologiczne i stawiającej sobie za cel wyjaśnienie zjawisk psychicznych na podstawie językowego zachowania człowieka oraz interpretację zjawisk na podstawie analizy procesów psychicznych, przy czym chronologicznie przed powstaniem psycholingwistyki badania z pogranicza językoznawstwa i psychologii zaliczano do psychologii języka. Tego samego rodzaju zależności zachodzą między socjolingwistyką i socjologią języka obecnie zamiast»socjologia języka«częściej bywa używana w tym samym znaczeniu nazwa»socjolingwistyka«, chociaż niekiedy przeprowadza się między nimi rozgraniczenie, zaliczając do pierwszej badania, których punktem wyjścia jest socjologia, natomiast do drugiej badania, które mają charakter bardziej lingwistyczny, Polański (red.) 1993: 439, [por. w tym względzie np. Zbigniew Bokszański, Andrzej Piotrowski, Marek Ziółkowski, Socjologia języka, Warszawa 1977]. 5 Wskazane zależności poświadcza, między innymi, układ wzajemnych relacji między językoznawstwem a antropologią (etnologią), gdyż można powiedzieć, że inspiracje antropologiczne coraz częściej przenikają do językoznawstwa. Szerokie korzystanie z danych kulturowych występuje w badaniu następujących kategorii: stereotypów, skryptów kulturowych, językowego obrazu świata, zbiorów nazw

5 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 5 Z przedstawionym problemem wiąże się kwestia usytuowania językoznawstwa w obrębie innych nauk. Biorąc pod uwagę podejścia ukazujące owo umiejscowienie (prezentujemy je tu nie rozwijając według rzeczowego omówienia Justyny Winiarskiej (2011: 31 37), wraz z przywołaniem prac źródłowych ukazywanych koncepcji), wypada wyjść od propozycji niejęzykoznawczej, budowanej z zewnętrznej perspektywy i charakteryzującej się wysokim stopniem ogólności Michela Foucaulta [zob. Michel Foucault, Słowa i rzeczy, przeł. Tadeusz Komendant, Gdańsk 2007], który zarysowując obszar współczesnego pola epistemologicznego, terminu»językoznawstwo«używa wymiennie z»filologią«, od której językoznawcy czują się od dłuższego już czasu niezależni, przy czym z tego epistemologicznego trójścianu nauki humanistyczne są wykluczone [ ], językoznawstwo zatem nie jest dla Foucaulta nauką humanistyczną, wszelako warto [ ] zwrócić uwagę, że przekonanie o pogranicznym charakterze lingwistyki w stosunku do przyrodoznawstwa i humanistyki nie jest wyjątkowa. W stosunku do tego większą konkretnością cechuje się propozycja»językoznawstwa otwartego«antoniego Furdala [zob. Antoni Furdal, Językoznawstwo otwarte, Opole 1977], który dzieli nauki sąsiadujące z lingwistyką na trzy grupy: biorąc pod uwagę przyrodniczą podstawę badań lingwistycznych [ ], uwzględniając stronę komunikatywną i poznawczą języka [ ], traktując język jako twór społeczny, tak więc ostatecznie dziedziną wiedzy, której [ ] przypada rola szczególna jako nauce sąsiadującej z językoznawstwem, jest nie antropologia a psychologia, albowiem miejsce jej styku z lingwistyką stanowi pogranicze nie tylko tych dwóch dyscyplin, ale w dużej mierze całej humanistyki i biologii. W swojej koncepcji Franciszek Grucza [zob. Franciszek Grucza, Zagadnienia metalingwistyki, Warszawa 1983], zwracając uwagę, po pierwsze na związki zachodzące między samymi naukami sąsiadującymi z językoznawstwem [ ], a po drugie, zauważając pewną hierarchię tych nauk [ ] zdecydował się jednak mówić tylko o zachodzeniu tych zakresów [ ] ilustruje on także kształtowanie się nowych nauk [ ] na pograniczu lingwistyki i jej sąsiadów, takich jak: etnolingwistyka, psycholingwistyka czy neurolingwistyka. Schemat Gruczy pozostaje z założenia otwarty [ ] ciągłe rozszerzanie diagramu nie wydaje się owocne, dlatego być może warto skupić się na wyodrębnieniu nauk, z którymi związki językoznawstwa są szczególnie silne. W tym kontekście wymienia się [ ] trzy dziedziny: antropologię, psychologię i socjologię. W ujęciu Zdzisława Wąsika [zob. Zdzisław Wąsik, Semiotyczny paradygmat językoznawstwa, Wrocław 1987] antropologia interesuje się językiem jako całością, podobnie jak psychologia i socjologia, a przeciwnie niż neurologia, etnologia, logika. Łącznikiem między nią a psychologią w odniesieniu do językoznawstwa są nauki przyrodnicze, łącznikiem między nią a socjologią znów mieszczących się w leksykalno-semantycznych klasach wybranych pojęć, porównywaniu wycinków leksyki polskiej i obcej. Wielkim osiągnięciem tego nurtu lingwistyki jest dążenie do stworzenia języka opisu i interpretacji faktów językowych i kulturowych uzyskanych z różnych źródeł, a mianowicie: definicji otwartej, definicji kognitywnej (z układem fasetowym), metajęzyka semantycznego. Punktem docelowym badań jest nie tylko przedstawienie danych językowych z nowej perspektywy, ale również ukazanie ich na tle kultury i w powiązaniu z nią, a także ukazanie kultury przejawiającej się w regułach językowych. W ten sposób omówione kierunki językoznawcze stają się ważną dziedziną współczesnej humanistyki ze względu na swe źródła, metody oraz podmiotową interpretację świata (Sękowska 2000: 19 20).

6 6 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI w odniesieniu do językoznawstwa są nauki społeczno-kulturoznawcze i wreszcie łącznikiem między psychologią a socjologią nauki humanistyczne. Widzimy zatem, że antropologia nawiązuje do zagadnień dwojakiego rodzaju, tj. związanych z rozwojem natury i kultury, natomiast psychologia oscyluje między podstawami biologiczno-zmysłowymi a intelektualno-poznawczymi człowieka. Należy także zgodzić się [ ] i dodatkowo uznać, że semiotykę ze względu na jej związki z innymi dyscyplinami powinno się rozpatrywać na osobnej równoległej płaszczyźnie do płaszczyzny lingwistycznej. W związku z nadmienionym zintegrowaniem dyscyplinowym wynikającym z otwartości językoznawstwa chodzi też o pytanie o najnowsze tendencje we współczesnych badaniach językoznawczych. Ograniczone ramy artykułu pozwalają na wycinkowe przedstawienie wspomnianych zależności w dokonywanym przeglądzie dziedzin na gruncie językoznawstwa polskiego, a zwłaszcza językoznawstwa polonistycznego. ROZWINIĘCIE Mianowicie jak zauważa Andrzej Maria Lewicki (2001: ) po 1975 roku (w interesującym tu nas odniesieniu) kontynuowane są niektóre wcześniejsze i pojawiają się nowe perspektywy wyznaczające niektóre kierunki badań nakierowane w szczególności ku człowiekowi jako obiektowi badań lingwistycznych 6. W kontekście badań prowadzonych nadal nie można nie wspomnieć na przykład o związkach języka i literatury 7, filozofii języka, dialektologii i innych 8, jednakowoż należy podkreślić obecność nowych przejawów owych zazębień. Przykładowo nie ulega wątpliwości, że założenia filozoficzne są obecne w każdym rodzaju wiedzy niefilozoficznej. W teoriach lingwistycznych dotyczą one natury języka, sposobu jego istnienia i poznania, koncepcji użytkownika (podmiotu języka), wszelako na przykład filozoficzne założenia językoznawstwa kognitywnego są niewątpliwie założeniami filozofii umysłu, co podkreślają sami twórcy tego typu językoznawstwa, a w szczególności semantyki, twierdząc, że problemy metafory są problemami umysłu, a nie języka; są zabiegiem dotyczącym myślenia, a nie języka. U podstaw badań językoznawstwa kognitywnego leżą w szczególności założenia (i spory wokół nich): naturalizmu, indywidualizmu 6 Mianowicie lingwistyka tekstu, ujmowana jako kognitywna nauka o tekście, odbiega od tradycyjnych poglądów językoznawczych. Charakteryzuje ją nade wszystko niemodularne podejście do języka w ogóle, a do tekstu w szczególności. Język traktowany jest jako integralny element wyposażenia genetycznego człowieka, a nie jako jego oddzielna sprawność. Tak jak funkcjonowanie języka jest sprawą nie podzielonego umysłu, tak tłumaczenie zjawisk językowych wymaga łącznego posługiwania się danymi z różnych obszarów wiedzy językowej (Duszak 1998: 8). 7 Przykładowo w kształtowaniu społecznej wiedzy o dziejach języka narodowego uczestniczyli chwalebnie także znawcy dziejów literatury ojczystej. Nawet dziś, kiedy to doszło do wyraźnego i nieuniknionego oddzielenia się językoznawstwa od literaturoznawstwa, nie sposób lekceważyć treści historycznojęzykowych zawartych choćby w kompendiach i podręcznikach z zakresu historii literatury (Borawski 1995: 5). Zob. też, na przykład, zarys głównych pól lingwistycznej refleksji nad poezją polską powstałą po II wojnie światowej oraz postulowane kierunki przyszłych badań w: Kozłowska 2010: Nie przedstawiamy ich tu bliżej.

7 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 7 (psychologizmu) oraz dwu opozycji, a właściwie ich zniesienia: realizm antyrealizm i obiektywizm subiektywizm 9 (Muszyński 2006: 48, 52). Nie można pominąć glottodydaktyki we współczesnej lingwistyce stosowanej 10, szczególnie lingwistyki edukacyjnej, koncentrującej się wokół problemów kształcenia i rozwijania języka, zwłaszcza zaś problematyki nauczania języka polskiego jako obcego 11 [por. m.in. Władysław Miodunka (red.), Język polski jako obcy. Programy nauczania na tle współczesnej polszczyzny, Kraków 1992; Grażyna Zarzycka, Dialog międzykulturowy. Teoria oraz opis komunikowania się cudzoziemców przyswajających język polski, Łódź 2000; Anna Dąbrowska (red.), Wrocławska dyskusja o języku polskim jako obcym. Materiały z międzynarodowej konferencji Stowarzyszenia Bristol, Wrocław 2004; Piotr Garncarek (red.), Nauczanie języka polskiego jako obcego i polskiej kultury w nowej rzeczywistości europejskiej. Materiały z VI Międzynarodowej Konferencji Glottodydaktycznej, Warszawa 2005] 12. Nadmienić tu też trzeba mieszczące się obrębie lingwistyki stosowanej rozważania językoznawstwa normatywnego obejmujące wymiary kultury języka, zasadniczo literackiego (por. np. Danuta Buttler, Halina Kurkowska, Halina Satkiewicz, Kultura języka polskiego, t. 1 2, Warszawa ), które stanowią kontynuację zagadnień pielęgnacji języka, w szczególności kwestie poprawnościowe [zob. m.in. Jan Miodek, Kultura języka w teorii i praktyce, Wrocław 1983; Walery Pisarek, Halina Zgółkowa, Kultura języka dziś, Poznań 1995; Marian Bugajski, Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993]. Nie można nie wskazać na silnie rozwijającą się leksykografię w której zauważamy styki lingwistyki, logiki, aksjologii, teorii komunikacji społecznej i pedagogiki społecznej zarówno w zakresie (a) teorii leksykograficznej [zob. m.in. Tadeusz Piotrowski, Zrozumieć leksykografię, Warszawa 2001; Mirosław Bańko, Z pogranicza leksykografii i językoznawstwa. Studia o słowniku jednojęzycznym, Warszawa 2001; Piotr Żmigrodzki, Wprowadzenie do leksykografii polskiej, Katowice 2003; Piotr Żmigrodzki, Renata Przybylska (red.), Nowe studia 9 Problematyka idei językoznawstwa kognitywnego będzie podejmowana odrębnie w dalszym toku rozważań. W tym miejscu należy zauważyć, że ogląd obrazu modelu języka w ujęciu kognitywnym to spojrzenie nowe jeśli je odnieść do językoznawstwa «głównego nurtu» ostatnich trzydziestu paru lat. Będzie to spojrzenie stare jeśli popatrzymy wstecz, na prace językoznawców europejskich XIX i XX wieku, których «tradycyjność» stopniowo przestaje być uznawana za wadę i staje się zaletą (Tabakowska 1995: 102). 10 W odniesieniu do dydaktyki jako dziedziny interdyscyplinarnej trzeba poruszyć dwie kwestie. Pierwsza dotyczy łączności bądź rozłączności autonomicznego i nieautonomicznego jej charakteru, por.: Istotną sprawą jest to, czy dydaktykę języków obcych uznamy przede wszystkim za autonomiczną, a w drugiej kolejności za interdyscyplinarną, czy też poprzestaniemy, tak jak wielu badaczy, na uwzględnieniu tylko jej interdyscyplinarności (Dakowska 2008: 70). Sprawa druga ważna z metodologicznego punktu widzenia dotyczy przedmiotu badań dydaktyki, por.: Jakie niebezpieczeństwo tkwi w traktowaniu dydaktyki językowej przede wszystkim jako dziedziny interdyscyplinarnej? Takie mianowicie, że faktycznym przedmiotem badań czyni się wtedy nie tyle mentalny model fragmentu rzeczywistości, ile twór-konglomerat, składający się z sumy fragmentów przedmiotów dziedzin źródłowych, badany w dodatku za pomocą różnych, wskazywanych przez te dyscypliny, metod (Dakowska 2008: 71). 11 Inne aspekty podejmowanej tu problematyki będą przedstawione w dalszej części omówień. 12 Z powodu ograniczoności rozmiaru tekstu w nawiasach kwadratowych są przywoływane w charakterze ilustracyjnym wybrane prace dotyczące poszczególnych dziedzin, zasadniczo monografie i opracowania zbiorowe, sporadycznie zaś artykuły.

8 8 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI leksykograficzne, t. I II, Kraków ], jak i (b) edytorstwa opracowań leksykograficznych, w szczególności słowników językowych 13 [zob. m.in. Halina Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1 50, Poznań ; Bogusław Dunaj (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996; Mirosław Bańko, Inny słownik języka polskiego, t. 1 2, Warszawa 2000; Stanisław Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1 6, Warszawa 2003; Piotr Żmigrodzki, Renata Przybylska (red.), Wielki słownik języka polskiego (opracowywany 14 )] oraz (c) opracowań określonego słownictwa [zob. m.in. Maciej Grochowski, Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, Warszawa 1995; Janusz Anusiewicz, Piotr Skawiński, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa 1996; Anna Dąbrowska, Słownik eufemizmów polskich czyli w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie, Warszawa 1998], a także (d) słowników specjalistycznych [zob. m.in. Edward Polański (red.), Nowy słownik ortograficzny PWN z zasadami pisowni i interpunkcji, Warszawa 1998; Andrzej Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 1999; Irena Kamińska-Szmaj (red.), Słownik wyrazów obcych, Wrocław 2001; Jerzy Podracki (red.), Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny, Warszawa 2001; Agnieszka Caba, Renata Brzozowska, Elżbieta Filipowska, Wielki słownik wyrazów obcych, pod red. Arkadiusza Latuska, wstęp Renata Przybylska, Kraków 2008]. Oprócz tego jak już powiedziano druga połowa lat 70. XX wieku rozpoczyna czas rozwoju dyscyplin na pograniczu językoznawstwa i nauk pokrewnych, rozpoczyna się ewolucja w kierunku interdyscyplinarności. Do nurtów tych zalicza się: socjo- i psycholingwistykę, etnolingwistykę, glottodydaktykę, lingwistykę tekstu, translatologię, nauki o komunikacji (Sękowska 2012: 6) 15. Rozszerzając tę obserwację, godzi się nadmienić, że druga połowa XX wieku to dla lingwistyki okres rosnącego zainteresowania znaczeniami wszelkich elementów języka i problematyką rozumienia tekstów językowych. Wzrost zainteresowania semantyką dał się zaobserwować i w obrębie strukturalizmu [ ] i w obrębie gramatyki generatywnej, doprowadzając do ukształtowania się w latach 70. lingwistyki kognitywnej, żywo zainteresowanej stroną znaczeniową wszelkich elementów tekstu. W tym czasie, jednocześnie na fali nasilających się tendencji do interdyscyplinarności w badaniach naukowych, następuje też wyraźne zbliżenie między językoznawstwem i antropologią kulturową, a wraz z tym powstanie tzw. lingwistyki kulturowej (Puzynina 2010: 21). Interdyscyplinarność uwidacznia się 13 W omawianym kontekście por. następujące rozumienie leksykografii: pod pojęciem leksykografii będę w niniejszym tekście rozumieć dyscyplinę, aktywność związaną z: 1) opracowywaniem słowników językowych; 2) słowników przeznaczonych dla tzw. zwykłych użytkowników języka, które nazywam popularnymi, nie zaś naukowych (Żmigrodzki 2008: 225). Szerzej o polskiej leksykografii jednojęzycznej zob. Saloni 1996: Por. Bogusław Dunaj, Renata Przybylska, Piotr Żmigrodzki, Zarys koncepcji wielkiego słownika języka polskiego, Polonica 26 27, 2006, s Uściślając, należy dodać, że za pierwsze dziedziny interdyscyplinarne związane z językoznawstwem uznaje się psycholingwistykę i socjolingwistykę, natomiast obecnie można zauważyć, że językoznawcy wspólnie podejmują badania z neurobiologami, antropologami, psychologami, np. badania nad prototypem (E. Rosch) czy obserwacje etnologów posłużyły językoznawcom do rozważań nad kategoryzacją i użyciem języka (Pachocińska 2008: 101). Na pograniczu lingwistyki i innych nauk wyodrębniły się też inne dziedziny badań (których tu nie omawiamy), m.in. ekologia języka, ekolingwistyka, eurolingwistyka, lingwistyka kontaktu.

9 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 9 w poszczególnych obszarach lingwistyki polskiej, przykładowo cechą wielu obecnych wątków badawczych w językoznawstwie anglistycznym w Polsce i na świecie jest interdyscyplinarność. Interdyscyplinarność problemów i hipotez badawczych da się zaobserwować w próbach wyjaśniania wielu pojęć językowych (Lewandowska-Tomaszczyk 2012: 74). Zwięzły przegląd nowych perspektyw 16 wypada zacząć od nurtu socjolingwistycznego dyscypliny badającej rolę języka w społeczeństwie oraz współzależności zjawisk językowych i struktury społecznej, krócej rzecz ujmując język w strukturze przestrzeni społecznej [zob. Władysław Lubaś, Socjolingwistyka jako metoda badawcza, Socjolingwistyka 2, 1982, s ]. Jednym z nowych nurtów, który wszedł w zakres tej par excellence pogranicznej (ze względu na lingwistyczno-socjologiczne zazębienia) dziedziny był problem manipulacji językowej (zwany też nowomową). Pojawiły się osadzone na podwalinach badań prasy lat sześćdziesiątych XX wieku [por. Danuta Buttler, Halina Kurkowska, Halina Satkiewicz, Kultura języka polskiego, t. 1 2, Warszawa oraz Walery Pisarek, Język służy propagandzie, Kraków 1976] ujęcia uporządkowujące system środków w tym zakresie [zob. m.in. Jerzy Bralczyk, O języku propagandy politycznej lat siedemdziesiątych, Kraków 1986; Michał Głowiński, Marcowe gadanie, Warszawa 1991], ujęcia języka polityki [zob. np. Irena Kamińska-Szmaj, Słowa na wolności. Język polityki po 1989 roku, wypowiedzi, dowcip polityczny, słownik inwektyw, Wrocław 2001; Jerzy Bralczyk, O języku polskiej polityki lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, Warszawa 2003; Kazimierz Ożóg, Język w służbie polityki, Rzeszów ; Maciej Czerwiński, Paweł Nowak, Renata Przybylska (red.), Język IV Rzeczypospolitej, Lublin 2010], kompleksowe omówienie kwestii związanych z językiem jako formą zachowania się społecznego ludzi oraz funkcjonowania języka w przestrzeni społecznej [zob. np. Władysław Lubaś, Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Szkice socjolingwistyczne, Kraków 1979; Stanisław Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Lublin 1994; Stanisław Gajda, Kazimierz Rymut, Urszula Żydek-Bednarczuk, Język w przestrzeni społecznej, Opole 2002; Andrzej Zwoliński, Słowo w relacjach społecznych, Kraków 2003]. Innym kręgiem socjolingwistyki, tj. wiążącym to, co lingwistyczne, i to, co społeczne, jest problematyka i analiza socjolektów, profesjolektów, familiolektów itd. oraz kompetencji komunikatywnej [zob. m.in. Tomasz Gizbert-Studnicki, Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej, Warszawa Kraków 1986; Stanisław Kania, Polska gwara żołnierska lat , Zielona Góra 1978; Aleksander Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, 16 Pragniemy w tym miejscu podkreślić, że prezentacje poszczególnych dziedzin nie dążą do ścisłego omówienia owych nowych perspektyw, a tym bardziej do ich pełnego oglądu, lecz ze względu na nadrzędną w niniejszym artykule teleologiczną ideę otwartości językoznawstwa ukierunkowane są na wskazanie podmiotowych i dyscyplinowych zazębień ukazujących tę otwartość. 17 W odniesieniu do wspomnianej pograniczności dziedzinowej por. np. uwagi dotyczące badań języka polityki w przywoływanej tu pracy: rozprawa wchodzi w obręb badań językoznawstwa zewnętrznego, zajmującego się badaniem relacji między językiem a kulturą. Jej metodologia wykorzystuje wszechstronną analizę tekstów, istotne [ ] było wykorzystanie niektórych rozważań z psychologii społecznej, socjologii i nauk politycznych, bowiem rozważania językoznawcze dotyczące tekstów wyborczych nie mogą się obejść bez tych odwołań (Ożóg 2004: 12 13).

10 10 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI Katowice 1987; Stanisław Gajda, Współczesna polszczyzna naukowa. Język czy żargon?, Opole 1990; Andrzej Markowski, Leksyka wspólna różnym odmianom polszczyzny, Warszawa 1990; Ewa Kołodziejek, Gwara środowiskowa marynarzy na tle subkultury marynarskiej, Szczecin 1994; Janusz Anusiewicz, Bogdan Siciński (red.), Języki subkultur, Język a Kultura, t. 10, Wrocław 1994; Kwiryna Handke, Polski język familijny. Opis zjawiska, 1995; Halina Zgółkowa, Język subkultur młodzieżowych, [w:] Jan Miodek (red.), O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny, Wrocław 1996; Stanisław Kania, Studia socjolingwistyczne, Szczecin 1995; Stanisław Grabias, Środowiskowe i zawodowe odmiany języka, [w:] Jerzy Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Lublin 2001; Ewa Kołodziejek, Człowiek i świat w języku subkultur, Szczecin 2005; Marcin Lewandowski, Język subkultury punków, Poznań 2007; Jerzy Obara (artykuły): Z badań nad żargonem uczniowskim wrocławskich szkół podstawowych i średnich, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XX, Wrocław 1994, s ; Słownictwo żargonowe w środowisku medycznym, [w:] Irena Bogoczová (red.), Naše a cizí v interetnické a interpersonální jazykové komunikaci, Ostrava 2001, s ; Współczesne socjolektalne słownictwo medyczne, Kształcenie Językowe, t. 4, 2003, s ; Socjolektalne słownictwo alumnów Metropolitalnego Wyższego Seminarium Duchownego we Wrocławiu, [w:] Stanisław Mikołajczak, ks. Tomasz Węcławski (red.), Język religijny dawniej i dziś, Poznań 2004, s ; Słownictwo sprzedawców bazarowych z Gubina jako przykład socjolektu w środowisku bilingwalnym, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXIII, Wrocław 2006, s ; Jak porozumiewają się ze sobą dolnośląscy hiphopowcy (blokersi)?, Kształcenie Językowe, t. 5, 2006, s ; Słownictwo zawodowe i ekspresywne pracowników kamieniołomów i zakładów kamieniarskich, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXIV, Wrocław 2007, s ; Profesjonalne i ekspresywne słownictwo wałbrzyskich koksowników, Kształcenie Językowe, t. 7, 2008, s ; Socjolekt sprzedawców, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXV, Wrocław 2008, s ]. Różnorodne problemy socjolingwistyki znajdują naświetlenie właśnie w tak wyprofilowanym czasopiśmie Socjolingwistyka (pod redakcją Władysława Lubasia; (dotychczas ukazały się tomy 1 20). Ważnym zespołem zagadnień badawczych jest pragmatyka językowa (pragmalingwistyka, językoznawstwo pragmatyczne) 18 oparta na założeniu, że wypowiedzi językowe niezależnie od warstwy informacyjnej są przede wszystkim formą działania (język w użyciu, tj. aspekty użycia języka). Trzeba zauważyć, że językoznawstwo pragmatyczne od czasów swego powstania, tj. od lat 60. XX w., w zasadniczy sposób zmieniło swoje oblicze. Przez te wszystkie lata wzbogacało się o nowe hipotezy badawcze należące do różnych paradygmatów teoretycznych, zróżnicowały się też metody analizy korpusu od zdań idealnych, wymyślanych przez językoznawców, aż po analizy autentycznych interakcji. Innym ciekawym 18 Mająca na gruncie polskim swoje osadzenie w pracach logików i semiotyków, m.in. Kazimierza Ajdukiewicza, Alfreda Tarskiego, Jerzego Pelca, natomiast w dziedzinie lingwistyki zainteresowanie tą problematyką rozpoczyna się w Polsce z początkiem lat siedemdziesiątych (Komorowska 2003: 80). W odniesieniu do charakterystyki znaczących etapów w rozwoju pragmalingwistyki w Polsce oraz związanego z tym wykazu wybranych monografii, a zwłaszcza artykułów, których tu nie przywołujemy, z różnych kierunków pragmalingwistycznych zob. Komorowska 2003:

11 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 11 zjawiskiem jest interdyscyplinarny charakter badań w obrębie pragmatyki (Pachocińska 2008: 101) 19. Dziś jest to dział językoznawstwa, który obejmuje znaczenie języka i szeroko rozumianego kontekstu w procesie komunikacji. W nurcie pragmalingwistycznym w szerokim rozumieniu mieści się problematyka performatywnych aktów mowy, tekstu, dyskursu, polilogu, honoryfikatywności i form adresatywnych (zob. Dubisz 2010: 102) 20. W pierwszej kolejności idzie tu o zachowania komunikacyjne i obecne w nich akty mowy oraz ich ujmowanie w kategoriach socjolingwistycznych. Naświetlona została problematyka nowego działu badań [zob. Roman Kalisz, Pragmatyka językowa, Gdańsk 1993], usystematyzowano uwarunkowania pragmatyczne języka [zob. m.in. Józef Porayski-Pomsta, Halina Zgółkowa (red.), Studia pragmalingwistyczne, Warszawa 1997; Aleksy Awdiejew, Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń, Kraków 1986; Barbara Boniecka, Pragmatyczne aspekty wypowiedzi dziecięcych, Lublin 1995; Izabela Prokop, Aspekty analizy pragmalingwistycznej, Poznań 2010], przedstawiono teorię aktów mowy, także związaną z teorią tekstu, oraz opis poszczególnych aktów mowy [zob. m.in. Anna Wierzbicka, Genry mowy, [w:] Teresa Dobrzyńska, Elżbieta Janus (red.), Tekst i zdanie. Zbiór studiów, Wrocław 1983, s ; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Akty i gatunki mowy, Lublin 2004; Beata Drabik, Komplement i komplementowanie jako akt mowy i komunikacyjna strategia, Kraków 2004; Małgorzata Majewska, Akty deprecjonujące siebie i innych. Studium pragmalingwistyczne, Kraków 2005; Mariola Wołk, Ogłoszenie jako akt mowy i gatunek tekstu. Studium z semantyki i składni, Toruń 2007; Żaneta Kozicka-Borysowska, Akt mowy przeproszenia. Studium pragmalingwistyczne, Szczecin 2009], zaprezentowano analizy pragmatyczne (zwłaszcza pragmatyczno-kontrastywne) zachowań werbalnych w różnych obszarach sfery komunikacyjnej, m.in. w reklamie [zob. m.in. Eugeniusz Tomiczek, System adresatywny współczesnego języka polskiego i niemieckiego. Socjolingwistyczne studium konfrontatywne, Wrocław 1983; Jolanta Antas, O mechanizmach negowania. Wybrane semantyczne i pragmatyczne aspekty negacji, Kraków 1991; Katarzyna Skowronek, Reklama. Studium pragmalingwistyczne, Kraków 1993; Zbigniew Greń, Semantyka i składnia czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim, Warszawa 1994; Larysa Pisarek, Речевые действия и их реализация в русском языке в сопоставлении с польским. (Экспрессивы), Wrocław 1995; Jolanta Antas, 19 Spostrzeżenia te potwierdza następująca uwaga Bez względu na to, czy pragmatyka jest autonomiczna (filozofia języka potocznego) czy też jest ona w coś włączona (pragmatyka językowa), zachowuje ona mimo wszystko własną tożsamość. Jej orientacje zajmują wręcz przeciwne stanowisko w stosunku do językoznawstwa, które wyrosło na Kursie językoznawstwa ogólnego F. de Saussure a. Pragmatyka stopniowo dostosowywała się do językoznawstwa w wyniku dwóch historycznych debat: Benveniste/Austin i Ducrot/Searle (Paveau, Sarfati 2009: 244). 20 W tym kontekście ważne jest zwrócenie uwagi na swoisty paradoks analizy pragmatycznej. Z jednej strony analiza ta podlega determinizmowi indukcyjnemu, który powoduje stopniowe odwrócenie uwagi językoznawcy od studiów poziomu»mikro«. W pogoni za dowodami twierdzeń pierwotnych, które miałyby być dostępne na poziomie dyskursu, językoznawca nadaje analizie pęd, który powoduje, iż dokładniejsze dociekania poziomu pojedynczego wyrażenia stają się mitem. Z drugiej strony analiza pragmatyczna, która zawędrowała na poziom»makro«, nie jest w stanie wygenerować wniosków, które oparłyby się zarzutowi względności (Cap 2011: 133).

12 12 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI O kłamstwie i kłamaniu. Studium semantyczno-pragmatyczne, Kraków 1999, 2000, ; Michał Sarnowski, Przestrzeń komunikacji negatywnej w języku polskim i rosyjskim. Kłótnia jako specyficzna sytuacja komunikacji werbalnej, Wrocław 1999; Renata Przybylska, Wiesław Przyczyna (red.), Retoryka dziś. Teoria i praktyka, Kraków 2001; Ewa Malinowska, Wypowiedzi administracyjne struktura i pragmatyka, Opole 2001; Władysław Lubaś, Język w komunikacji, w perswazji i w reklamie, Dąbrowa Górnicza 2006; Grażyna Habrajska (red.), Mechanizmy perswazji i manipulacji, Łask 2007], omówiono problematykę etykiety i grzeczności językowej [zob. m.in. Kazimierz Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), Warszawa Kraków 1990; Roman Huszcza, Honoryfikatywność. Gramatyka. Pragmatyka. Typologia, 1996; Małgorzata Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Kielce 1997; Małgorzata Marcjanik (red.), W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Kielce 2001; Małgorzata Kita, Językowe rytuały grzeczności, Katowice 2004; Grażyna Sawicka, Język a konwencja, Bydgoszcz 2006]. Obszarem uwidaczniania się związków języka i kultury są badania lingwistyki tekstu (tekstologii, językoznawstwa tekstowego), ponieważ komunikacja językowa została osadzona w kulturze danej społeczności językowej, a kulturowy kontekst zjawisk językowych sprowadza badania nad komunikacją na obszar pragmatyki, retoryki i tekstologii kontrastywnej (Sękowska 2012: 8) 22. Należy zauważyć, że tekst od początku lat 70. jest przedmiotem rosnącego zainteresowania polskich językoznawców. Badania rozpoczęte w ośrodku warszawskim z inspiracji Anny Wierzbickiej i Marii Renaty Mayenowej znalazły kontynuacje w innych ośrodkach akademickich (Kraków, Katowice, Opole, Lublin) i zaowocowały dziesiątkami artykułów, a także wieloma szczegółowymi studiami, syntetyzującymi dorobek zarówno światowej, jak i polskiej tekstologii. W pracach tych tekst definiowano na dwa sposoby: jako konstrukcję zbudowaną z jednostek językowych 23 oraz jako jednostkę języka i komunikacji, mającą swoje cechy wyróżniające w stosunku do innych jednostek [ ] Drugie ujęcie, reprezentowane [ ] na gruncie polskim 21 W związku z podnoszoną i akcentowaną w niniejszym omówieniu kwestią interdyscyplinarności por. w tym odniesieniu Kłamstwa nie da się bowiem ująć i zrozumieć w ramach jednej dyscypliny badawczej. Dlatego, mimo iż zasadniczy pozostaje dla mnie punkt widzenia pragmatyki mowy, starałam się spojrzeć na zagadnienie kłamstwa i kłamania we wszystkich najważniejszych aspektach tego problemu, przeszukując różne narzędzia metodologiczne i badawcze, jakich używano dla zrozumienia tej tak ważnej dla komunikacyjnej, czyli społecznej aktywności człowieka. Pociągnęło to za sobą konieczność rewizji metodologii językoznawczej w świetle także socjologicznych i psychologicznych dociekań nad komunikacją międzyludzką i zjawiskami interakcji mownych (Antas 2008: 8). 22 Ściślej, w odniesieniu do kulturowych uwarunkowań dyskursu ważny element rozważań stanowi obszar szeroko rozumianej komunikacji międzykulturowej, na którym to obszarze szczególnie silnie uwidaczniają się problemy komunikacyjne stymulowane przez różnice w systemach wartości, wyobrażeń, preferencji i uprzedzeń przedstawicieli różnych grup etnicznych i społecznych. W rezultacie kulturowe osadzenie zjawisk językowych sprowadza badania nad komunikacją na obszar pragmatyki, retoryki i tekstologii kontrastywnej. Sugeruje to istnienie etnostylów i etnoretoryk komunikacyjnych (Duszak 1998: 243). 23 W odniesieniu do ujęć tekstu jako konstrukcji składającej się z jednostek językowych, ciągu zdań będącemu konkretną realizacją i cechującemu się ciągłością linearną oraz intencjonalnie zamkniętą całością zob. m.in.: Teresa Dobrzyńska (red.), Teoria tekstu zbiór studiów, Wrocław 1986; Teresa Dobrzyńska (red.), Tekst i jego odmiany zbiór studiów, Warszawa 1996; Maria Renata Mayenowa (red.), Tekst. Język. Poetyka. Zbiór studiów, Wrocław 1978.

13 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 13 przez Jerzego Bartmińskiego, Annę Duszak, Urszulę Żydek-Bednarczuk, zakłada traktowanie tekstu jako jednostki językowo-komunikacyjnej, charakteryzującej się własnymi regułami, pozwalającymi mówić nawet o»gramatyce tekstu«, a więc tworu abstrakcyjnego [ ] Takie ujęcie może iść w parze z traktowaniem tekstu jako zdarzenia komunikacyjnego (co w ostatnich latach dominuje) bądź jako wytworu mającego»twarde«wyznaczniki strukturalne i semantyczne (Niebrzegowska-Bartmińska 2007: 11 13) 24. Konkretne zagadnienia rozpatrywane w tym obszarze sygnalizują już same tytuły prac [por. m.in. Andrzej Maria Lewicki, Ryszard Tokarski (red.), Kreowanie świata w tekstach, Lublin 1995; Bożena Żmigrodzka, Testament jako gatunek tekstu, Katowice 1997; Grażyna Habrajska (red.), Tekst sakralny. Tekst inspirowany liturgią, Łódź 1997; Anna Duszak, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998; Barbara Boniecka, Lingwistyka tekstu. Teoria i praktyka, Lublin 1996; Jerzy Bartmiński, Barbara Boniecka (red.), Tekst. Analizy i interpretacje, Lublin 1998; Piotr H. Lewiński, Retoryka reklamy, Wrocław 1999; Adam Pawłowski, Metody kwantytatywne w sekwencyjnej analizie tekstu, Warszawa 2001; Aleksander Wilkoń, Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków 2002; Małgorzata Rzeszutko, Rozprawa sądowa w świetle lingwistyki tekstu, Lublin 2003; Grażyna Habrajska, Komunikacyjna analiza i interpretacja tekstu, Łódź 2004; Urszula Żydek-Bednarczuk, Wprowadzenie do lingwistycznej analizy tekstu, Kraków 2005; Danuta Ostaszewska, Romuald Cudak (red.), Polska genologia lingwistyczna, Warszawa 2008; Janina Labocha, Tekst, wypowiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków 2008; Waldemar Żarski, Książka kucharska jako tekst, Wrocław 2008; Anna Bednarczyk, Małgorzata Kita, Aleksander Wilkoń, Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków 2002; Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Wzorce tekstów ustnych z perspektywy etnolingwistycznej, Lublin 2007; Zofia Bilut-Homplewicz, Waldemar Czachur, Marta Smykała Lingwistyka tekstu w Polsce i w Niemczech. Pojęcia, problemy, perspektywy, Wrocław 2009; Jan Adamowski, Józef Styk (red.), Tradycja w tekstach kultury, Lublin 2009; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Tekstologia, część I II, Warszawa 2009; Maria Wojtak, Współczesne modlitewniki w oczach językoznawcy. Studium genologiczne, Tarnów 2011]. Istotną w omawianym obszarze propozycją metodologiczną są badania dyskursu publicznego 25, które łączą językoznawstwo z naukami społecznymi, 24 W tym kontekście por. następującą konstatację: chodzi, z jednej strony, o widzenie w tekstach wyższych niż zdanie pięter struktury o naturze gramatycznej czy też językowej w węższym rozumieniu (»gramatyka tekstu«), z drugiej zaś strony, o odrzucenie takiej wizji i upatrywanie w tekstach rzeczywistości sui generis o naturze pragmatycznej (Bogusławski 1994: 156). Tak więc najważniejsze nurty polskich badań tekstologicznych są zaledwie zarysem bardziej szczegółowej charakterystyki badań lingwistyki tekstu, uprawianej w Polsce pod różnymi nazwaniami: teoria tekstu, tekstologia, lingwistyka tekstu, analiza tekstu, teoria i analiza dyskursu, stylistyka tekstu i wypowiedzi, pragmalingwistyka tekstu, folklorystyka, genologia lingwistyczna (Labocha 2009: 52). 25 Nie można pominąć tu dociekań odnoszących się do szeroko rozumianego komunikowania publicznego [zob. m.in. Włodzimierz Gruszczyński, Jerzy Bralczyk, Grażyna Majkowska (red.), Polszczyzna w komunikowaniu publicznym. Prace poświęcone profesor Halinie Satkiewicz z okazji jubileuszu jej i jej Zakładu, Warszawa 1999; Jerzy Bralczyk, Katarzyna Mosiołek-Kłosińska (red.), Zmiany w publicznych zwyczajach językowych, Warszawa 2001].

14 14 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI historycznymi i kulturowymi, przedmiotem analiz są bowiem przede wszystkim związki między językiem (tekstem) a społecznymi i kontekstowymi warunkami jego użycia i oddziaływania 26 [zob. m.in. Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski, Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, Kraków 1997; Barbara Boniecka, Jolanta Panasiuk, O języku audycji radiowych, Lublin 2001; Piotr P. Chruszczewski, The communicational grammar of political discourse, Berlin 2002; Elżbieta Laskowska, Dyskurs parlamentarny w ujęciu komunikacyjnym, Bydgoszcz 2004; Piotr P. Chruszczewski (red.), Aspekty współczesnych dyskursów, Kraków 2004; Maria Krauz, Stanisław Gajda (red.), Współczesne analizy dyskursu. Kognitywna analiza dyskursu a inne metody badawcze, Rzeszów 2005; Maria Teresa Lizisowa, Tekst kontekst interpretacja. W poszukiwaniu semiotycznodyskursywnych wzorców kategoryzacji języka, Kraków 2006; Tomasz Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006; Halina Grzmil-Tylutki, Gatunek w świetle francuskiej teorii dyskursu, Kraków 2007; Władysław Chłopicki, Stanisław Gajda (red.), Współczesny polski dyskurs publiczny w perspektywie międzykulturowej. Dyskusja panelowa, Kraków 2008; Anna Duszak, Norman Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008; Barbara Batko-Tokarz, Perswazja w dyskursie sejmowym, Kraków 2008; Bożena Witosz, Dyskurs i stylistyka, Katowice 2009; Marcin Poprawa, Telewizyjne debaty polityków jako przykład dyskursu publicznego, Kraków 2009; Dorota Zdunkiewicz-Jedynak (red.), Dyskurs religijny w mediach, Tarnów 2010]. Wyraźnie zaznacza się zakres genologii lingwistycznej w badaniach gatunków mowy [zob. m.in. Danuta Ostaszewska (red.), Gatunki mowy i ich ewolucja, t. I III, Katowice ; Katarzyna Wyrwas, Skarga jako gatunek mowy, Katowice 2002; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura (red.), Akty i gatunki mowy, Lublin 2004; Bożena Witosz, Genologia lingwistyczna. Zarys problematyki, Katowice 2005; Joanna Przyklenk, Staropolska kronika jako gatunek mowy, Katowice 2009; Maria Wojtak, Współczesne modlitewniki w oczach językoznawcy. Studium genologiczne, Tarnów 2011]. Badania tekstu i dyskursu nie są co jest w pełni zrozumiałe podejmowane na zasadzie separacjonizmu 27 [por. m.in. Anna Duszak, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998; Janina Labocha, Tekst, wypo wiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków 2008; Joanna Szadura (red.), Tekst gatunek dyskurs na przełomie XX i XXI wieku, Lublin 2012]. Takie podejście badawcze reprezentuje nurt dociekań, który opowiada się za 26 Krąg dyscyplinowego oglądu zjawiska dyskursu jest szerszy [por. np. Emilia Osiejuk, Problematyka dyskursu w neuropsychologii poznawczej, Warszawa 1994]. 27 Otóż pod etykietą»językoznawcze koncepcje dyskursu«zbieramy razem lingwistykę tekstu, analizę dyskursu i semantykę tekstową, które opierają się na ujmowaniu transfrastycznego wymiaru wypowiedzeń (Paveau, Sarfati 2009: 216). Jakkolwiek wprowadzając do metodologii badań nad aktywnością mowną ludzi kategorię dyskursu, dokonujemy równocześnie zwrotu kierunku analizy: od zewnętrznych uwarunkowań do formy wypowiedzi [ ] w praktyce bowiem zawsze analizujemy konkretne teksty i w akcie interpretacji konstruujemy obraz zjawisk społecznych), to koncepcja»dyskursu«jako»tekstu w kontekście«(a więc procesualnego zdarzenia komunikacyjnego) nie odkrywa w porównaniu z pragmatyczną koncepcją»tekstu«na tyle nowych i istotnych właściwości kategorialnych jednostki komunikacji, by postulować, że językoznawca ma w praktyce do czynienia z dwoma odrębnymi przedmiotami badawczymi (»tekstem«i»dyskursem«) (Witosz 2009: 76 77).

15 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 15 budowaniem interdyscyplinarnej nauki o tekście. Nie jest to nurt jednorodny ani jednoznacznie wykrystalizowany, chodzi o wskazanie tych aspektów lingwistycznych badań nad tekstem i dyskursem, które sprzyjają takiemu właśnie interdyscyplinarnemu spojrzeniu na zjawiska komunikacji językowej (Duszak 1998: 7). Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku aktualna stała się problema tyka podejścia do języka jako zorganizowanego w czasie i przestrzeni kulturowej przekazu informacyjnego (Awdiejew 1999: 7), uwidaczniająca się w nurcie gramatyki komunikatywnej, która wyrosła na gruncie prowadzonych w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia pod kierownictwem Bogusława Dunaja studiów poświęconych zagadnieniom języka mówionego, a także w obrę bie szerzej rozumianego komunikatywizmu, zaproponowanych i rozwijanych przez Aleksego Awdiejewa (twórcę koncepcję gramatyki komunikacyjnej) i Grażynę Habrajską czołowych przedstawicieli nauki o komunikowaniu (szerzej o założeniach zob. Awdiejew 1991:; 2000: 15 23; 2001: 23 29; Adwiejew, Korżyk 2000: 15 37). Opracowania dotyczące rozważań teoretycznych oraz przykładów implementacji różnych aspektów komunikatywizmu gruntownie przedstawiają konkretne kwestie ogólne i szczegółowe [zob. m.in. Aleksy Awdiejew, Gramatyka komunikacyjna, Warszawa Kraków 1999; Grażyna Habrajska (red.), Język w komunikacji, t. 1-3, Łódź 2001; Aleksy Awdiejew, Gramatyka interakcji werbalnej, Kraków 2004; Aleksy Awdiejew, Grażyna Habrajska, Wprowadzenie do gramatyki komunikacyjnej, t. 1, Łask, 2004, t. 2, 2006; Grażyna Habrajska (red.), Komunikatywizm w Polsce wybrane zagadnienia z teorii i praktyki, Łódź 2011; Grażyna Habrajska, Wybrane zagadnienia wprowadzające do nauki o komunikowaniu, Łódź 2012]. Swoisty nurt wyznacza tu problematyka badań komunikologicznych we Wro cławiu [por. m.in. Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Piekot, Monika Zaśko- -Zielińska (red.), Oblicza komunikacji 1. Perspektywy badań nad tekstem, dyskursem i komunikacją, Kraków 2006; Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Pie kot, Marcin Poprawa (red.), Oblicza Komunikacji. Ideologie w słowach i obra zach, Wrocław 2008; Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Piekot, Marcin Poprawa (red.), Oblicza Komunikacji. Ideologie codzienności, Wrocław 2009], odnoszący się do wybranych odmian dyskursu publicznego, w szczególności poświęcony studiom języka polityki, które zapoczątkowała Irena Kamińska-Szmaj [nowe ujęcia tekstów politycznych o charakterze perswazyjnym i manipulacyjnym: Irena Kamińskiej-Szmaj, Judzi, zohydza, ze czci odziera. Język propagandy politycznej w prasie , Wrocław 1994] i które zaszczepiała w stworzonym przez siebie kręgu badawczym [zob. m.in. Helena Sojka-Mastalerz, Rusini czy Ukraińcy? Językowy obraz nacji ukraińskiej w prasie polskiej ( ), Wrocław 2004; Małgorzta Dawidziak-Kładoczna, Cherlacy z sercem oziębłym. Język pism i mów Józefa Piłsudskiego, Łask 2005; Agnieszka Dytman-Stasieńko, Święto zawłaszczonych znaczeń. 1 Maja w PRL. Ideologia, rytuał, język, Wrocław 2006; Marcin Poprawa, Telewizyjne debaty polityków jako przykład dyskursu publicznego, Kraków 2009]. W obrębie komunikacji społecznej poruszane są różne zagadnienia związane z tym procesem [zob. np. Lesław Cirko, Akceptacja w komunikowaniu się. Mię-

16 16 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI dzy preskryptywizmem a permisywizmem, Wrocław 2009] 28, odrębnie wskazać trzeba na obszar badań komunikacji medialnej [zob. m.in. Jerzy Bralczyk Danuta Ostaszewska, Romuald Cudak (red.), Polska genologia lingwistyczna, Warszawa 2008, Katarzyna Mosiołek-Kłosińska (red.), Język w mediach masowych, Warszawa 2000; Aleksander Woźny (red.), Media, język, literatura. Korespondencje i transpozycje, Wrocław 2002; Igor Borkowski (red.), Edukacja medialna. Teksty i preteksty, Wrocław 2004; Walery Pisarek, O mediach i języku, Kraków 2007; Małgorzata Kita, Magdalena Ślawska (red.), Transdyscyplinarność badań nad komunikacją medialną, t. 1: Stan wiedzy i postulaty badawcze, Katowice 2012]. Istotnym nurtem badań zintegrowania dyscyplinowego jest lingwistyka kognitywna 29, której zalecenia metodologiczne zostały wyłożone w Polsce w 1995 roku na Zjeździe Polskiego Towarzystwa Językoznawczego. Jak zauważa Andrzej M. Lewicki, okazało się wówczas, że w polskiej lingwistyce występują dwie odmiany tego nurtu. Jedna, skupiająca głównie polonistów i slawistów, czyni przedmiotem badań językowy obraz świata i sięga korzeniami konwersatorium»język a kultura«, oraz druga, obejmująca głównie anglistów (T.P. Krzeszowski, E. Tabakowska, H. Kardela, R. Kalisz i in.), nawiązuje do koncepcji amerykańskiej lingwistyki 30 (Lewicki 2001: 653). Te dwa kierunki niezależnie od istniejących podobieństw wykazują znaczące różnice. W nurcie pierwszym w inicjatywach i inspiracjach badawczych oraz dociekaniach Jerzego Bartmińskiego, badaczy skupionych w kręgu lubelskim i, szerzej, badaczy polskiej szkoły etnolingwistycznej pod przewodnictwem Jerzego Bartmińskiego ujawnia się przede wszystkim otwartość językoznawstwa na dziedziny badawcze kultury, antropologii i kwestie aksjologii. Zauważa się to najpierw w problematyce stereotypu podjętej przez zespół pod kierunkiem Jerzego Bartmińskiego w związku z przygotowywanym Słownikiem ludowych stereotypów językowych [dotychczas ukazały się: Słownik ludowych stereotypów językowych. Zeszyt próbny, Wrocław 1980; Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996; 28 W szczególności wskazać tu należy na badania interdyscyplinarne w obrębie komunikacji międzykulturowej (ze względu na rozległość i wieloaspektowość badawczą nie przedstawiamy ich tu bliżej). 29 Ściślej rzecz ujmując, językoznawstwo kognitywne, programowo przyznające się do interdyscyplinarności (Winiarska 2011: 37). Przy sposobności trzeba zwrócić uwagę na względność określenia nowa perspektywa w odniesieniu do językoznawstwa kognitywnego w związku z wyraźnie uwidaczniającymi się wątkami polskiego prekognitywizmu w poglądach językoznawczych Jana Rozwadowskiego (ściślej na wątki polskiego prekognitywizmu w myśli Rozwadowskiego pierwsza wskazywała D. Wesołowska, temat ten podjęła także E. Tabakowska (2004) [Elżbieta Tabakowska, Kognitywizm po polsku wczoraj i dziś, Kraków 2004 dop. W.W.] ), mianowicie zarówno terminologia Rozwadowskiego, jak i opis zjawiska językowego przypominają obecne ujęcie kognitywne (Czelakowska 2007: 157, 165). 30 Uściślając w Polsce rzecznikami nowego nurtu są głównie filolodzy angielscy, z natury rzeczy mający najbliższy dostęp do teorii wyłożonej dotychczas głównie w języku angielskim: w Warszawie Tomasz Krzeszowski, tłumacz książki Lakoffa i Johnsona, Metafory w naszym życiu i prekursor aksjolingwistyki kognitywnej; w Gdańsku Roman Kalisz, podejmujący próby opisu aktów mowy zgodnie z paradygmatem teorii kognitywnej; w Lublinie Henryk Kardela, redaktor Podstaw gramatyki kognitywnej i licznych artykułów wprowadzających tę nową teorię do językoznawstwa polskiego, zwłaszcza prac dotyczących morfologii, oraz Grzegorz Kleparski i Przemysław Łozowski uprawiający semantykę diachroniczną w ujęciu kognitywnym; w Łodzi Barbara Lewandowska-Tomaszczyk, w Krakowie Elżbieta Tabakowska i inni (Przybylska 2002: 19).

17 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 17 cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; cz. 3: Meteorologia, Lublin 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012]. Wieloaspektowo odzwierciedlają to spotkania w ramach ogólnopolskiego konwersatorium Język a kultura w Karpaczu i Puławach oraz będąca pokłosiem tych spotkań biała seria Język a Kultura [dotychczas tomy 1 23, Wrocław ]. Wielowątkowo kulturowe uwarunkowania etnolingwistyki uwidaczniają się w licznych artykułach publikowanych w czołowej serii omawianego nurtu Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury [do tej pory ukazały się tomy 1 24, Lublin ] oraz w poszczególnych tomach lubelskiej czerwonej serii. Założenia metodologiczne i różnorodny zakres problemowy uwidacznia się w wielu monografiach i bardzo licznych artykułach poszczególnych badaczy. Bogactwa prac nie da się tu przedstawić, można wskazać na niektóre nazwiska, jakkolwiek wymienienie ich wszystkich też nie jest tu możliwe 31 [zob. m.in. Jerzy Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin 1990; Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska (red.), Językowa kategoryzacja świata, Lublin 1996; Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski (red.), Profilowanie w języku i w tekście, Lublin 1998; Jan Adamowski, Jerzy Bartmiński (red.), W zwierciadle języka i kultury, Lublin 1999; Anna Pajdzińska, Piotr Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin 1999; Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii, Wrocław 2000; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ryszard Nycz, Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004; Ewa Kołodziejek, Człowiek i świat w języku subkultur, Szczecin 2005; Włodzimierz Wysoczański, Językowy obraz świata w porównaniach zleksykalizowanych. Na materiale wybranych języków, Wrocław 2005; Jerzy Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006; Jolanta Maćkiewicz, Językowy obraz ciała. Szkice do tematu, Gdańsk 2006; Jerzy Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin 2007; Anna Pajdzińska, Ryszard Tokarski (red.), Relatywizm w języku i kulturze, Lublin 2010; Monika Łaszkiewicz, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Sebastian Wasiuta (red.), Ciało i duch w języku i w kulturze, Lublin 2012]. Etnolingwistyka jako autonomizująca się dyscyplina badawcza posługuje się kognitywistyczną techniką językowego obrazu świata (JOŚ) i pozostaje w bliskich związkach z szerzej rozumianym językoznawstwem kulturowym (Dubisz 2010: 102; zob. też Sękowska 2000: 11 20), o którym w tym miejscu trzeba nadmienić, przywołując twórcę tego ukierunkowania badawczego Janusza Anusiewicza [zob. Janusz Anusiewicz, Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1994]. W związku z przedmiotem badań i możliwościami użycia kognitywnego instrumentarium w nurcie etnolingwistycznym stawia się pytanie, na ile możliwe jest bezkarne korzystanie ze zdobyczy językoznawstwa kognitywnego i jednocześnie niezgłaszanie akcesu do jego silnie mentalistycznego podejścia do przedmiotu badań, pytanie, które ma zasadniczą wagę dla podejść z definicji sytuujących język wśród zjawisk społecznych i kulturowych, a także wyraża się spostrzeżenie, iż uogólniając, można powiedzieć, że przynajmniej część językoznawców zainteresowanych badaniem tzw. językowego obrazu świata 31 Zob. wykaz prac redakcyjnych i współredakcyjnych oraz prac poszczególnych autorów członków lubelskiego zespołu etnolingwistycznego w: Maksymiuk-Pacek, Niebrzegowska-Bartmińska (oprac.) 2008, 2009.

18 18 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI włącza, w różnym zresztą stopniu, oferowane przez językoznawstwo kognitywne narzędzia do swego instrumentarium, podkreślając jednocześnie z jednej strony długą (czytaj: dłuższą, czyli lepszą) tradycję metodologiczną badań JOS, a z drugiej zwracając słusznie uwagę, iż część analiz przedkognitywnych uwzględniała zjawiska opisywane obecnie przez ten nurt, choć nie zawsze w sposób do końca uświadamiany czy otwarcie deklarowany (Winiarska 2011: 44). W odniesieniu do lingwistyki kulturowej zauważa się, że nawet jeśli definiowany przez Anusiewicza JOS może przywodzić na myśl Langackerowski świat, widziany oczami skonwencjonalizowanego obserwatora, to jednak nieustannie podkreśla się, że stanowi on ujęcie przedmiotu poznania poprzez język, którym włada jednostka i poznająca świat społeczność (Winiarska 2011: 45). Generalizując, można przyjąć, że w etnolingwistyce (lingwistyce antropologicznej albo lingwistyce kulturowej) w jej szerokim rozumieniu wykorzystywane są różne pojęcia, terminy i koncepcje metodologiczne, jak np.: językowy obraz świata, stereotyp językowo-kulturowy, skrypty kulturowe, rytuały językowe, magiczna funkcja języka, konotacja, prototyp, profilowanie pojęć, fasety, definicja kognitywna. Wykształciły się w tym nurcie subdyscypliny, takie jak: etnopoetyka, etnosemantyka, etnoskładnia, etnogenologia, etnoretoryka (Sękowska 2012: 7) 32. W kontekście postawionego pytania o otwartość i charakter owej otwartości językoznawstwa współcześnie, a także podjętej kwestii jego relacji z innymi dyscyplinami i możliwą interdyscyplinarność badań lingwistycznych, należy za Jerzym Bartmińskim w odniesieniu do etnolingwistyki (lubelskiej) skonstatować, że etnolingwistyka jako kierunek lingwistyki, a nie nauka interdyscyplinarna, pozostaje w najbliższych związkach z etnonauką, antropologią kulturową i kognitywistyką, a za jej synonim można uważać»lingwistykę kulturową«w sensie proponowanym przez Anusiewicza [zob. Janusz Anusiewicz, Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1994 dop. W.W.] i Annę Dąbrowską [zob. Anna Dąbrowska, Współczesne problemy lingwistyki kulturowej, [w:] Polonistyka w przebudowie. Zjazd Polonistów, Kraków września 2004, t. II, Kraków 2005, s dop. W.W.], a jeszcze lepiej»lingwistykę antropologiczno-kulturową«w wariancie zbliżonym do kognitywizmu [zob. Elżbieta Tabakowska, Kognitywizm po polsku wczoraj i dziś, Kraków 2004 dop. W.W.] (Bartmiński 2006: 85). Tak więc współczesna etnolingwistyka [ ] rozwijana w Polsce w nawiązaniu do kognitywizmu i antropologii kulturowej (w kręgu lubelskiej»etnolingwistyki«) stwarza szansę ocalenia»paradygmatu folklorystycznego«w relacji do kulturoznawstwa, wszelako etnolingwistyka opierając się na danych dialektologii, folklorystyki i etnografii, integruje je na poziomie wiedzy o komunikacji kulturowej. Zarazem wymaga utrzymania ich własnych paradygmatów badawczych, bez których zachowania niemożliwy jest 32 W tym odniesieniu por. uwagę dotyczącą stosunku perspektywy badacza wobec perspektywy nosiciela folkloru w paradygmacie folklorystycznym : ta kwestia ma wartość kluczową i wprowadza nas na teren styku folklorystyki z antropologią kulturową, lingwistyka antropologiczną i kognitywną, w krąg zagadnień etnonauki. Postulat»podmiotowej rekonstrukcji kultury«stanowi bowiem jądro koncepcji etnometodologicznych. Na gruncie etnolingwistyki postulat ten zaowocował koncepcja językowego obrazu świata, tj. obrazu utrwalonego w gramatyce, znakach i tekstach językowych (Bartmiński 2005: 11).

19 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 19 sensowny podział pracy (Bartmiński 2005: 11 12), a ściślej nie ogranicza badania związku języka z kulturą tylko do dialektów i gwar ludowych, obejmuje zainteresowaniem wszystkie odmiany języka narodowego, w tym także język ponadregionalny, ogólnonarodowy, w jego całym bogactwie historycznym i w jego bogactwie synchronicznym (odmiany, style, gatunki mowy) 33 (Bartmiński 2006: 85 86; szerzej zob. Chlebda 2012: 91 98; Толстая 2005: 9 20). Drugi nurt lingwistyki kognitywnej uwzględniający językoznawcze zwrócenie się przede wszystkim ku psychologii akcentuje w teorii kognitywizmu w szczególności procesy postrzegania i myślenia, ważność pojęcia metaforyzacji, toteż podstawowymi pojęciami dla teorii kognitywizmu są: kategoryzacja, modele pojęciowe 34 i metaforyzacja [por. np. Henryk Kardela, Zbigniew Muszyński, Maciej Rajewski (red.), Kognitywistyka 1. Problemy i perspektywy, Lublin 2005], szczegółowiej głównym przedmiotem i celem badań językoznawstwa kognitywnego jest użycie języka jako środka komunikacji międzyludzkiej, stworzenie takiego modelu języka, który funkcjonowałby zarówno w ramach literalnego, jak i metaforycznego użycia, nie tworząc w ten sposób granic między dosłownym i obrazowym sposobem użycia języka 35. Kognitywizm włącza do swoich badań analizę zdolności poznawczych człowieka, będących zwierciadłem języka, percepcję, generalizowanie, punkt widzenia, wyobraźnię, język w aspekcie antropologicznym jako część działalności człowieka na poziomie mentalnym i socjalnym, znaczenie generowane przez system językowy stanowiące interpretację świata pozajęzykowego, poznanie procesów mentalnych i wartościowanie konceptów utrwalonych w języku określonej zbiorowości. Istotne przy tym jest założenie, że ważną rolę w kształtowaniu odniesienia semantycznego odgrywa wszelkie doświadczenie użytkowników języka. Dlatego metafora i metonimia traktowane są przez kognitywizm jako charakterystyczne dla człowieka mechanizmy percepcji i porządkowania świata (Laskowski 2005: 89). Podobnie jak czyniliśmy to wcześniej, i w tym miejscu wskażemy, że obszar badawczy naświetlają już tytuły wybranych z konieczności prac [por. m.in. Ewa Dąbrowska, Cognitive Semantics and the Polish Dative, Berlin New York 33 Mianowicie etnolingwistyka podejmuje zadania podmiotowej rekonstrukcji kultury i poznania mentalności jej nosicieli, ich sposobu konceptualizacji świata utrwalonego w języku, operuje pojęciem stereotypu i językowego (językowo-kulturowego) obrazu świata, który w dyskursie podlega intencjonalnemu (sterowanemu przed podmiot) profilowaniu na bazie materiałowej, którą stanowią dane językowe (systemowe dotyczące gramatyki i słownictwa, oraz tekstowe tj. wszelkiego typu teksty, dokumentujące zarówno cechy systemowe, jak społeczne konwencje użycia języka, jak wreszcie efekty kreatywnej działalności autorów), ale także dane»przyjęzykowe«(dokumentacja wierzeń, mitów, zrytualizowanych zachowań i utrwalonych systemów wartości). Trzecim ważnym źródłem danych są materiały pozyskiwane drogą eksperymentalną (przez różnego typu ankiety) (Bartmiński 2006: 85). 34 Istotnie schematy wyobrażeniowe, inaczej: pojęciowe, stanowią jedno z najważniejszych narzędzi analizy stosowanych w językoznawstwie kognitywnym, w kognitywizmie stanowią szczególny typ tzw. wyidealizowanych modeli kognitywnych [ ], które nie są oparte bezpośrednio na obiektywnej rzeczywistości, lecz na tym, jak człowiek doświadcza tej rzeczywistości (Przybylska 2006: 25 27). 35 W podejściu kognitywnym przyjmuje się, że język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli, toteż zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka, na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania, emocje, procesy abstrakcji i rozumowania. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi (Tabakowska 2001: 11).

20 20 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI 1997; Renata Przybylska, Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej, Kraków ; Henryk Kardela (red.), Podstawy gramatyki kognitywnej, Warszawa 2004; Elżbieta Tabakowska, Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego, Kraków 1995; Elżbieta Tabakowska (red.), Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, Kraków 2001; Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001; Andrzej Pawelec, Znaczenie ucieleśnione. Propozycje kręgu Lakoffa, Kraków 2005; Renata Przybylska, Schematy wyobrażeniowe a semantyka polskich prefiksów czasownikowych do-, od-, prze-, roz-, u-, Kraków 2006; Andrzej Pawelec, Metafora pojęciowa a tradycja, Kraków 2006; Beata Rycielska, Celownik rosyjski. Studium kognitywne, Szczecin 2007; Beata Rycielska, Marzena Rycielska, Obrazowanie w języku. Lancetnik bez głowy i celownik rosyjski, Słupsk ; Arkadiusz Gut, O relacji między myślą a językiem. Studium krytyczne stanowisk utożsamiających myśl z językiem, Lublin 2009; Agnieszka Libura, Teoria przestrzeni mentalnych i integracji pojęciowej, Wrocław 2010; Alina Kwiatkowska (red.), Przestrzenie kognitywnych poszukiwań, Łódź 2011; Henryk Kardela, Zbysław Muszyński, Maciej Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywistyczne, Lublin 2012]. Podkreślając nieautonomiczność językoznawstwa kognitywnego, wskazuje się przede wszystkim na nieautonomiczność przedmiotu poznania, mianowicie w odróżnieniu od innych teorii języka [ ] nieautonomiczność językoznawstwa kognitywnego ma bardziej fundamentalny charakter. Czym innym jest bowiem wykorzystywanie aparatu formalnego innej dyscypliny w opisie zjawisk językowych [ ] a czymś zupełnie innym jest twierdzenie, że język nie jest obiektem autonomicznym, a zatem nie może zostać zadowalająco opisany bez uwzględnienia obiektów innego rodzaju. Pod tym względem językoznawstwo kognitywne jest nieautonomiczne niejako definicyjnie: twierdzi mianowicie, że język, a w szczególności żaden jego subsystem (tzn. fonologia, morfologia, składnia, semantyka i pragmatyka) nie jest autonomiczny, lecz jest ewolucyjnym produktem starszych systemów poznawczych i komunikacyjnych, podlega więc prawom i ograniczeniom tych systemów [ ] Jest więc językoznawstwo kognitywne nieautonomiczne ze względu na pogląd na swój własny przedmiot, czyli język, a raczej jego immanentny związek z innymi dziedzinami poznania (Bierwiaczonek 2008: 121). Pytając czy kognitywizm to językoznawstwo otwarte, udowadnia się, że gramatykę Langackera [ ] można uzupełnić chyba jedynie w tym sensie [ ] że do opisu jednostek języka zostanie dołączona informacja o ich socjolingwistycznym statusie (nacechowaniu). Taka teoria będzie się jednak nadal zajmować modelowaniem znaczenia obcego w umyśle użytkownika, który ma świadomość owych społecznych (może także kulturowych) konotacji danej jednostki językowej. Autentyczne otwarcie tego nurtu kognitywizmu na sąsiadów innych niż psychologia i nauki przyrodnicze wydaje się zatem trudne, a perspektywy znacznie bardziej obiecujące zdaje się otwierać podejście etnolingwistyczne (Winiarska 2011: 46). 36 W związku z tą pracą oraz innymi publikacjami wskazać trzeba na serię Językoznawstwo Kognitywne. Studia i Analizy. 37 Zastosowanie podstawowych zasad gramatyki kognitywnej (obrazowania jej centralnego pojęcia) do opisu kategorii celownika w zdaniach bezosobowych.

FP, studia 1. stopnia I C MODUŁ PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH: IC3 MODUŁ JĘZYKOZNAWCZY

FP, studia 1. stopnia I C MODUŁ PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH: IC3 MODUŁ JĘZYKOZNAWCZY FP, studia 1. stopnia I C MODUŁ PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH: IC3 MODUŁ JĘZYKOZNAWCZY IC1/26. PODSTAWY JĘZYKOZNAWSTWA 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Podstawy językoznawstwa

Bardziej szczegółowo

Słowa jako zwierciadło świata

Słowa jako zwierciadło świata SYLLABUS Lp. Element Opis 1 2 Nazwa modułu Typ modułu Słowa jako zwierciadło świata do wyboru 3 Instytut Instytut Nauk HumanistycznoSpołecznych i Turystyki 4 5 Kod modułu Kierunek, specjalność, poziom

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): BRAK

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): BRAK OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia: JĘZYKOZNAWSTWO OGÓLNE 2. Kod modułu kształcenia: 08-KODM-JOG 3. Rodzaj modułu kształcenia: OBLIGATORYJNY 4. Kierunek

Bardziej szczegółowo

Przedmiot społeczny: Socjolingwistyka. Typ przedmiotu. Informacje ogólne. Kod przedmiotu 09.3-WH-FiPlP-STP- 16. Wydział. Wydział Humanistyczny

Przedmiot społeczny: Socjolingwistyka. Typ przedmiotu. Informacje ogólne. Kod przedmiotu 09.3-WH-FiPlP-STP- 16. Wydział. Wydział Humanistyczny Przedmiot społeczny: Socjolingwistyka - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot społeczny: Socjolingwistyka Kod przedmiotu 09.3-WH-FiPlP-STP- 16 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Sękowska Uniwersytet Warszawski. Językoznawstwo a nauki pokrewne

Elżbieta Sękowska Uniwersytet Warszawski. Językoznawstwo a nauki pokrewne Elżbieta Sękowska Uniwersytet Warszawski Językoznawstwo a nauki pokrewne Duże obszary współczesnych nauk humanistycznych, w tym także językoznawstwa, są interdyscyplinarne; wiąże się to z wieloaspektowym,

Bardziej szczegółowo

Językoznawstwo ogólne - opis przedmiotu

Językoznawstwo ogólne - opis przedmiotu Językoznawstwo ogólne - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Językoznawstwo ogólne Kod przedmiotu 09.3-WH-FiPlD-JO-2/10-Ć-S14_pNadGenUZNQP Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Filologia

Bardziej szczegółowo

FILOLOGIA POLSKA Rok akad. 2013/2014

FILOLOGIA POLSKA Rok akad. 2013/2014 FILOLOGIA POLSKA Rok akad. 2013/2014 OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Teorie językoznawcze 09.03.31/k,1,V Wydział Wydział Humanistyczny Instytut/Katedra Instytut Filologii Polskiej Kierunek

Bardziej szczegółowo

ROK STUDIÓW: I TOK STUDIÓW

ROK STUDIÓW: I TOK STUDIÓW SPECJALNOŚĆ: filologia angielska germańska SPECJALIZACJA: nauczycielska literaturoznawstwo / tłumaczenia z i elementami języki specjalistyczne kulturoznawstwa ROK STUDIÓW: I STOPIEŃ STUDIÓW: I Ilość godzin

Bardziej szczegółowo

ROK I STUDIÓW DRUGIEGO STOPNIA semestr letni roku akademickiego 2012/13

ROK I STUDIÓW DRUGIEGO STOPNIA semestr letni roku akademickiego 2012/13 rok dzień godzina grupa forma zajęć tytuł imię nazwisko przedmiot sposób zaliczenia 4 WT 10.15-13.30 konwersatorium dr Rafał Augustyn Tekst i muzyka (60 h) Współczesne edytorstwo, poligrafia i marketing

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 182/09/2013 Senatu UR z 26 września 2013 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia

Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia UCHWAŁA Nr 44/ 2012 Senatu Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie z dnia 23 maja 2012 r. w sprawie określenia efektów kształcenia na kierunku filologia polska studia pierwszego i drugiego stopnia o

Bardziej szczegółowo

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2016/2017

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2016/2017 FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2016/2017 Z E - zaliczenie - egzamin I rok nazwa przedmiotu 09.2 Wprowadzenie do nauki o literaturze 15 Z 30 Z 5 - - - 09.2 Historia

Bardziej szczegółowo

Język jako archiwum kultury - opis przedmiotu

Język jako archiwum kultury - opis przedmiotu Język jako archiwum kultury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Język jako archiwum kultury Kod przedmiotu 09.3-WH-FiPlP-JAK-Ć-S14_pNadGen57NL5 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Literatura

Bardziej szczegółowo

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Wybór i opracowanie Magdalena Mularczyk Kielce 2015 Korekta Małgorzata Pronobis Redakcja techniczna opracowanie

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIA. mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl. (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015)

BIBLIOGRAFIA. mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl. (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015) BIBLIOGRAFIA mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015) Bibliografia obejmuje wszystkie rodzaje publikacji w układzie działowym. Wykaz zajęć dydaktycznych

Bardziej szczegółowo

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze).

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Jaworzno, 26.03.2015 HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Teksty H. M. McLuhan a 1. McLUHAN, Marshall. Galaktyka Gutenberga / Marshall

Bardziej szczegółowo

rok I studiów magisterskich, semestr zimowy, rok akademicki 2015/2016

rok I studiów magisterskich, semestr zimowy, rok akademicki 2015/2016 rok dzień godzina grupa specjalność forma zajęć tytuł imię nazwisko przedmiot sala 4 WT 08.30-10.00 wykład obowiązkowy dla całego roku dr Anna Kochan Metodyka tekstu naukowego 143 4 WT 10.15-11.45 1 literaturoznawczy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Wykaz przedmiotów objętych egzaminami i zaliczeniami w roku akademickim 2014/2015. Rok I, semestr I

Wykaz przedmiotów objętych egzaminami i zaliczeniami w roku akademickim 2014/2015. Rok I, semestr I Wykaz przedmiotów objętych egzaminami i mi w roku akademickim 2014/2015 KIERUNEK: FILOLOGIA Rok I, semestr I 3. Wstęp do literaturoznawstwa Z 30 3 4. Historia literatury rosyjskiej 5. Gramatyka opisowa

Bardziej szczegółowo

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2015/2016

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2015/2016 FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2015/2016 Z E - zaliczenie - egzamin I rok nazwa przedmiotu 09.2 Wprowadzenie do nauki o literaturze 15 Z 30 Z 5 - - - 09.2 Historia

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Dyskursy mediów 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Media discourses 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ

ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ ZAKRESY ZAGADNIEŃ NA EGZAMIN LICENCJACKI OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE DZIENNIKARSTWA I KOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ A. DLA KIERUNKU DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA I. Wiedza o mediach 1. Funkcje mediów.

Bardziej szczegółowo

SYLLABUS. Leksykologia i leksykografia

SYLLABUS. Leksykologia i leksykografia SYLLABUS Lp. Element Opis 1 2 Nazwa Typ Leksykologia i leksykografia Obowiązkowy 3 Instytut Instytut Nauk Humanistyczno-Społecznych i Turystyki 4 5 Kod Kierunek, specjalność, poziom i profil PPWSZ-FP-1-45-s

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów

Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów Nazwa modułu: Język reklamy Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów Poziom studiów: Studia II stopnia

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Pedagogika ogólna materiał nauczania. Temat 1. Zajęcia organizacyjne i wprowadzenie do przedmiotu

Pedagogika ogólna materiał nauczania. Temat 1. Zajęcia organizacyjne i wprowadzenie do przedmiotu Prowadzący: dr Małgorzata Kabat Pedagogika ogólna materiał nauczania Temat 1. Zajęcia organizacyjne i wprowadzenie do przedmiotu 1. Przedstawienie studentom materiału nauczania, 2. Podanie propozycji literaturowych,

Bardziej szczegółowo

Język a prawo, Warszawa, 2-4 grudnia Janusz S. Bień. Katedra Lingwistyki Formalnej UW

Język a prawo, Warszawa, 2-4 grudnia Janusz S. Bień. Katedra Lingwistyki Formalnej UW Spis treści -1 Język a prawo, Warszawa, 2-4 grudnia 2004 Rada Języka Polskiego Prawne podstawy działania RJP Komunikaty RJP nr 1(12), 2003, s. 38 Uchwała ortograficzna nr 1 Komunikaty RJP nr 1(10), 2002,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

WSZECHNICA POLSKA. SZKOŁA WYŻSZA TWP w Warszawie WSTĘP DO JĘZYKOZNAWSTWA FILOLOGIA. 26 godzin wykładu

WSZECHNICA POLSKA. SZKOŁA WYŻSZA TWP w Warszawie WSTĘP DO JĘZYKOZNAWSTWA FILOLOGIA. 26 godzin wykładu WSZECHNICA POLSKA. SZKOŁA WYŻSZA TWP w Warszawie WSTĘP DO JĘZYKOZNAWSTWA FILOLOGIA Semestr zimowy, rok akad. 2013/ 2014 26 godzin wykładu Tryb zaliczenia: egzamin pisemny w sesji zimowej (luty 2014) Odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Dyskursy mediów 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Media discourses 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Lista zwycięzców za okres r.

Lista zwycięzców za okres r. Lista zwycięzców za okres 4.08.2014 10.08.2014 r. MIECZYSŁAW S. PIOTR W. ANASTAZJA B. STEFAN J. IRENA K. JERZY K. HELENA R. KAZIMIERZ C. JERZY G. ZOFIA M. EDWARD B. EWA S.P. MIECZYSŁAW D. GRZEGORZ K. JOLANTA

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile KRYSTYNA S. KRYSTYNA C. EDWARD F. KAROLINA C. WOJCIECH T. JANINA F. FRANCISZKA G. HENRYK H. MIROSŁAW W. JULI BARBARA H. CELINA Ł. STANISŁAW K. HELENA S.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Nakład pracy studenta bilans punktów ECTS Obciążenie studenta

Nakład pracy studenta bilans punktów ECTS Obciążenie studenta Lp. Element Opis 1 Nazwa Wstęp do językoznawstwa 2 Typ obowiązkowy 3 Instytut Instytut Nauk Humanistyczno-Społecznych i Turystyki Kod 4 PPWSZ-FA-1-15t-s/n Kierunek, kierunek: filologia 5 specjalność, specjalność:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Słowniki i leksykony języka polskiego

Słowniki i leksykony języka polskiego ul. Szkolna 3 77-400 Złotów katalog on-line: www.zlotow.bp.pila.pl tel. (67)263-21-42 e-mail: zlotow@cdn.pila.pl wypozyczalnia.bpzlotow@wp.pl Słowniki i leksykony języka polskiego (wybór za lata 1990-2013)

Bardziej szczegółowo

Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia. II losowanie edycja jesienna r.

Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia. II losowanie edycja jesienna r. Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia II losowanie edycja jesienna 1.08-31.10.2016 r. Laureat nagrody I stopnia 25 000 zł Kamila G. Laureaci nagród II stopnia młynków do przypraw Maria D.

Bardziej szczegółowo

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne drugiego stopnia rok akademicki 2016/2017

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne drugiego stopnia rok akademicki 2016/2017 I rok (6 grup dziekańskich) FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne drugiego stopnia rok akademicki 2016/2017 Z E - zaliczenie - egzamin 09.0 1. seminarium magisterskie 30 Z 4 30 Z 4 09.2 2. kultura literacka

Bardziej szczegółowo

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2013/2014

FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2013/2014 FILOLOGIA POLSKA studia stacjonarne pierwszego stopnia rok akademicki 2013/2014 Z E - zaliczenie - egzamin u I rok wykł. ćwicz Punkty. 09.2 Wprowadzenie do nauki o literaturze 15 Z 30 Z 5 09.2 Historia

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6. Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja społeczna

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6. Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja społeczna Nazwa modułu: Socjologia języka. Warsztaty dziennikarskie Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki Załącznik nr 7 Efekty kształcenia Dla kierunku studiów PSYCHOLOGIA jednolite studia magisterskie profil ogólnoakademicki Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Psychologię jako kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków, 17 18 kwietnia 2015

Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków, 17 18 kwietnia 2015 Polskie Towarzystwo Lingwistyki Stosowanej Instytut Neofilologii Uniwersytetu Pedagogicznego Instytut Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej UW Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków,

Bardziej szczegółowo

Opis zakładanych efektów kształcenia dla kierunków studiów

Opis zakładanych efektów kształcenia dla kierunków studiów Opis zakładanych efektów kształcenia dla kierunków studiów Kierunek studiów: Filologia (Filologia niemiecka) Obszar kształcenia: obszar nauk humanistycznych Dziedzina kształcenia: dziedzina nauk humanistycznych

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY TOM 56 (112) TEORETYCZNE RACHUNKOWOŚCI

ZESZYTY TOM 56 (112) TEORETYCZNE RACHUNKOWOŚCI - bited. - bited. - bited. - This copy is for persona STOWARZYSZENIE KSIĘGOWYCH W POLSCE RADA NAUKOWA ZESZYTY TOM 56 (112) TEORETYCZNE RACHUNKOWOŚCI WARSZAWA 2010 1 - bited. - bited. - bited. - This copy

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

Studia licencjackie (I stopnia)

Studia licencjackie (I stopnia) FILOLOGIA POLSKA Studia licencjackie (I stopnia) Program studiów I stopnia Obejmuje następujące przedmioty: Treści podstawowe: język łaciński z elementami kultury antycznej, wiedza o kulturze, nauki pomocnicze

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów Antologia tekstów Jerzego Topolskiego Teoretyczne problemy wiedzy historycznej przygotowana została przede wszystkim z myślą o studentach i doktorantach. Zawiera ona prace napisane przystępnym językiem

Bardziej szczegółowo

Przedmiot do wyboru: Komizm językowy dawniej i dziś - opis przedmiotu

Przedmiot do wyboru: Komizm językowy dawniej i dziś - opis przedmiotu Przedmiot do wyboru: Komizm językowy dawniej i dziś - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot do wyboru: Komizm językowy dawniej i dziś Kod przedmiotu 09.0-WH-FiPlP-FP-A-Ć-S12_pNadGen2LXO7

Bardziej szczegółowo

Punkty ECTS uzyskane w ramach specjalizacji nauczycielskiej są zaliczane do specjalizacji językoznawczej jako specjalizacji pierwszej

Punkty ECTS uzyskane w ramach specjalizacji nauczycielskiej są zaliczane do specjalizacji językoznawczej jako specjalizacji pierwszej Specjalizacja nauczycielska STARY PROGRAM Zgodnie z Rozporządzeniem MENiS z dnia 07.09.2004 dotyczącym standardów kształcenia nauczycieli na postawie ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 12.09.1990, kształcenie

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia:

Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: Symbol Opis efektów kształcenia dla kierunku Socjologia Absolwent studiów I-ego stopnia na kierunku Socjologia: WIEDZA S1_W01 Posiada podstawową wiedzę dotyczącą elementarnych pojęć socjologicznych, budowy

Bardziej szczegółowo

Studia nad turystyką Tradycje, stan obecny i perspektywy badawcze

Studia nad turystyką Tradycje, stan obecny i perspektywy badawcze Geograficzne, społeczne i ekonomiczne aspekty turystyki Studia nad turystyką Tradycje, stan obecny i perspektywy badawcze pod redakcją Włodzimierza Kurka i Mirosława Miki Instytut Geografii i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rzeszowski

Uniwersytet Rzeszowski Przewody doktorskie mgr Karolina Mazur Tytuł rozprawy doktorskiej: Umiejętności tekstotwórcze uczniów szkoły podstawowej w zakresie opowiadania z dialogiem dr hab. Danuta Krzyżyk (Uniwersytet Śląski) dr

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Antropologia teatru 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Theater Anthropology 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia: Kultura języka polskiego Nazwa w języku angielskim: Culture of the Polish language Język wykładowy: polski Kierunek studiów,

Bardziej szczegółowo

(3) Odniesienie do Efektów kształcenia w obszarze kształcenia (symbole)

(3) Odniesienie do Efektów kształcenia w obszarze kształcenia (symbole) Efekty kształcenia dla kierunku Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: dziennikarstwo i komunikacja

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

09.1-xxxx-111 Praktyczna nauka języka angielskiego 180 180 1 20 P 05.9-xxxx-050 Psychospołeczne aspekty okresu 30 30 1 1 PP

09.1-xxxx-111 Praktyczna nauka języka angielskiego 180 180 1 20 P 05.9-xxxx-050 Psychospołeczne aspekty okresu 30 30 1 1 PP PLAN STUDIÓ STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA Kierunek: Filologia Specjalność: filologia angielska Specjalizacja merytoryczna: językoznawstwo Specjalizacja zawodowa: nauczycielska Rok I (semestr 1,

Bardziej szczegółowo

Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym

Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU SERIA PSYCHOLOGIA I PEDAGOGIKA NR 166 KINGA KUSZAK Kompetencje komunikacyjne dzieci w okresie późnego dzieciństwa w aspekcie rozwojowym POZNAŃ 2011 3 Spis treści

Bardziej szczegółowo

60 h seminarium - Nakład pracy studenta bilans punktów ECTS Obciążenie studenta

60 h seminarium - Nakład pracy studenta bilans punktów ECTS Obciążenie studenta Lp. Element Opis 1 Nazwa Seminarium dyplomowe 2 Typ obowiązkowy 3 Instytut Nauk Humanistyczno-Społecznych i Turystyki 4 Kod PPWSZ -FP-1-510-s Kierunek, kierunek: filologia polska 5 specjalność, specjalność:

Bardziej szczegółowo

Tabela odniesienia efektów kierunkowych do efektów obszarowych

Tabela odniesienia efektów kierunkowych do efektów obszarowych Tabela odniesienia efektów kierunkowych do efektów obszarowych Nazwa kierunku studiów: germanistyka Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki symbol kierunkowych

Bardziej szczegółowo

Konsultacje obowiązkowe

Konsultacje obowiązkowe SYLABUS MODUŁU KSZTAŁCENIA Lp. Element Opis 1 Nazwa modułu Leksykologia i leksykografia 2 Instytut Humanistyczny 3 Kod PPWSZ - FP - 1 523 s 4 Kierunek, poziom i profil filologia polska, studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do logiki Język jako system znaków słownych

Wprowadzenie do logiki Język jako system znaków słownych Wprowadzenie do logiki Język jako system znaków słownych Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@.edu.pl język system znaków słownych skoro system, to musi być w tym jakiś porządek;

Bardziej szczegółowo

Angielsko-polskie i polsko-angielskie słowniki specjalistyczne ( ) Analiza terminograficzna

Angielsko-polskie i polsko-angielskie słowniki specjalistyczne ( ) Analiza terminograficzna UNIWERSYTET WARSZAWSKI KATEDRA JĘZYKÓW SPECJALISTYCZNYCH M a r e k Ł u k a s i k Angielsko-polskie i polsko-angielskie słowniki specjalistyczne (1990-2006) Analiza terminograficzna Warszawa 2007-1 - Niniejsze

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Systemy medialne w dobie cyfryzacji Kierunki i skala przemian

Systemy medialne w dobie cyfryzacji Kierunki i skala przemian Systemy medialne w dobie cyfryzacji Kierunki i skala przemian NR 3350 Systemy medialne w dobie cyfryzacji Kierunki i skala przemian pod redakcją Zbigniewa Oniszczuka Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU:

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU: S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Akwizycja języków słowiańskich Kod przedmiotu: - Rodzaj przedmiotu: kierunkowy; obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno-Społeczny Kierunek: filologia

Bardziej szczegółowo

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r.

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Wydawnictwa zwarte 1. Bereźnicki, Franciszek : Dydaktyka

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia

SYLABUS. politologia studia I stopnia Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Rodzaj przedmiotu Rok i semestr studiów

Bardziej szczegółowo

I. Plan studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty:

I. Plan studiów doktoranckich. 1. Plan roku I studiów doktoranckich obejmuje następujące przedmioty: Uchwała o zmianach w programie studiów doktoranckich na Wydziale Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji z siedzibą w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych oraz Międzywydziałowych Środowiskowych

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia II stopnia Forma i tryb studiów: Stacjonarne

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia II stopnia Forma i tryb studiów: Stacjonarne Nazwa modułu: Język reklamy Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstw o Specjalność: Projektowanie graficzne w kulturze nowych mediów

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH

UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH UNIWERSYTET ŚLĄSKI W KATOWICACH STUDIUM PRAKTYCZNEJ NAUKI JĘZYKÓW OBCYCH FORMAT EGZAMINU: EGZAMIN CERTYFIKUJĄCY Z JĘZYKA OBCEGO, POZIOM B2 Egzamin sprawdza znajomość języka obcego ogólnego na poziomie

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: ogólno-akademicki

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE: Studia na kierunku filologia, specjalność filologia słowiańska

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016

PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016 PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016 Religia Spotkam Twoje Słowo, ks. Paweł Mąkosa, Wydawnictwo Gaudium Lublin do podręcznika Spotkam Twoje Słowo podręczniki bezpłatne Język polski Świat

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Rola i znaczenie mediów oraz nowych technologii informatycznych we współczesnym społeczeństwie

Rola i znaczenie mediów oraz nowych technologii informatycznych we współczesnym społeczeństwie Nazwa modułu: Rola i znaczenie mediów oraz nowych technologii informatycznych we współczesnym Rok akademicki: 2016/2017 Kod: HSO-1-521-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Socjologia Specjalność:

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Kultura języka Kod modułu: xxx Koordynator modułu: mgr Stefan Drajewski

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW. dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW. Monografie

PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW. dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW. Monografie PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW Monografie Fonetyka wczoraj i dziś. Ewolucja wiedzy fonetycznej w opracowaniach i podręcznikach gramatyki dla szkół średnich okresu

Bardziej szczegółowo

Język a a komunikacja 2628. Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej

Język a a komunikacja 2628. Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej Język a a komunikacja 2628 Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej Kraków 2010 Spis treści Słowo wstępne.................................

Bardziej szczegółowo

Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej

Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej Program Konferencji Naukowej Między tradycją a współczesnością koncepcje edukacji geograficznej 28-29 listopada 2012 r. Instytut Geografii Uniwersytetu Gdańskiego ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk Sala

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW GOSPODARKA PRZESTRZENNA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat 1.

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo