ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL"

Transkrypt

1 W R O C A W S K I E T O W A R Z Y S T W O N A U K O W E ROZPRAWY KOMISJI JÊZYKOWEJ XL pod redakcj¹ Jana Miodka i W³odzimierza Wysoczañskiego WROC AW 2013

2 ZESPÓŁ REDAKCYJNY Les³aw Cirko, Jan Cygan, Irena Kamiñska-Szmaj, Jan Miodek (przewodnicz¹cy, redaktor naczelny), Norbert Morciniec, Larysa Pisarek, Bo ena Rozwadowska, Jan Soko³owski, W³odzimierz Wysoczañski (sekretarz), Маргарита Жуйкова (Łuck) ZESPÓŁ RECENZENTÓW Mieczysław Balowski, Stanisław Bąba, Kazimierz Ożóg, Feliks Pluta, Edward Polański, Iryna Procyk (Lwów), Helena Synowiec RECENZENCI TOMU Feliks Pluta, Kazimierz Ożóg Wersją podstawową (referencyjną) czasopisma jest wersja papierowa Wydano z pomoc¹ finansow¹ Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy szego Copyright by Wroc³awskie Towarzystwo Naukowe, Wroc³aw 2013 ISSN Redakcja techniczna i ³amanie: Piotr Dacko Projekt ok³adki: Maria Potê ny-jakubowicz Wroc³aw, ul. Parkowa 13 tel www: wtn.wroc.pl

3 W R O C A W S K I E T O W A R Z Y S T W O N A U K O W E R O Z P R A W Y K O M I S J I J Ê Z Y K O W E J XL PL ISSN WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI Uniwersytet Wrocławski JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU. WYBRANE DZIEDZINY WPROWADZENIE We Wstępie do wydanej w 1977 roku książki pt. Językoznawstwo otwarte jej autor Antoni Furdal uzasadniał, dlaczego właśnie językoznawstwo otwarte, następująco: po pierwsze po prostu otwarte na głosy z zewnątrz, z innych dziedzin humanistyki. Zatem nie odcinające się od innych nauk, ale dążące do współpracy z nimi i zawsze oczekujące ich opinii na temat własnego przedmiotu badań języka, po drugie otwarte, a więc ostrożne wobec poglądów opartych na podstawach jakoby wyłącznie lingwistycznych, i wreszcie po trzecie otwarte jeszcze z innej przyczyny, ponieważ przedmiot badań naszej nauki nie może być zamknięty w tradycyjnych granicach, toteż rozszerzanie się zainteresowań na obszary sąsiednie jest naturalnym przejawem i wynikiem postępu badań materiałowych i metodologicznych (Furdal 1977: 5) 1. Śledząc historię refleksji nad językiem od starożytności do powstania językoznawstwa jako samodzielnej nauki na początku XIX wieku i dalej doby językoznawstwa współczesnego (tj. od zainteresowań pojedynczymi faktami i zagadnieniami językowymi w ich wielorakich uwikłaniach, zwłaszcza ujęć filozoficznych, aż po ściśle sprecyzowane zakresy badawcze w następstwie określenia po raz pierwszy celu badań lingwistycznych, a tym samym kulminacji procesów dezintegracyjnych, a następnie od założeń strukturalizmu i późniejszych szkół lingwistycznych wyspecyfikowania przedmiotu badań, języka i metodologii), trzeba potwierdzić, że jak zauważa Antoni Furdal w kontekście założeń językoznawstwa otwartego z jednej strony w wyniku daleko posuniętego rozwoju badań strukturalistycznych [ ] w chwili obecnej ów izolacjonizm stał się w odniesieniu do językoznawstwa faktem dokonanym. Z drugiej zaś strony jak stwierdza autor w konsekwencji rozdrobnienia pod względem metodologicznym we współczesnej epoce humanistyki, nie wyłączając językoznawstwa jako jednej z jej nauk, tj. kiedy siłą rzeczy wchodzimy w coraz drobniejsze przedziały specjalizacji naukowej, zarysowała się tendencja integracjonistyczna wychodząca jednocześnie z tak wielu dyscyplin, żeby rzeczywistość naprawdę poznać (zob. Furdal 1977: 14 15) 2. 1 Por. w tym względzie np. Pogonowski, Zgółka (red.) W świetle tych spostrzeżeń należy zauważyć, że językoznawstwo stosunkowo rzadko było w pełni autonomiczne w sensie wypracowania swej własnej metodologii. Do tych nielicznych wy-

4 4 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI W kontekście zarysowanych idei zasadne wydaje się postawienie pytania o otwartość i charakter owej otwartości językoznawstwa współcześnie, tj. w okresie wydzielonym w pokoleniowej cezurze czasowej od końca lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku do początku drugiego dziesięciolecia obecnego stulecia. W czym i w jakim zakresie obserwowalne jest zintegrowanie dyscyplinowe? (przedkładane tu kwestie językoznawstwa otwartego stanowią rozszerzoną wersję naszego wykładu habilitacyjnego). Otóż pytanie o granice językoznawstwa (kierowane jakby na zewnątrz obszaru badań), czyli pytanie o jego relacje z innymi dyscyplinami i ewentualną interdyscyplinarność badań lingwistycznych, można jednocześnie postrzegać jako pytanie wewnętrzne o przedmiot badania, a także jego jedność bądź heteronomiczność (Winiarska 2011: 29) 3. W pierwszej kolejności jest to pytanie o to, w jaki sposób we współczesnych badaniach języka są wykorzystywane narzędzia różnych dyscyplin naukowych oraz jaki jest charakter integracyjności. Kwestia ta wymaga przynajmniej jak najzwięźlejszego nakreślenia z pozycji teoretyczno-metodologicznych. Mianowicie możliwe są tu ogólnie rzecz ujmując następujące zasadnicze typy powiązań przedmiotowo-dyscyplinowych. Wychodząc z pozycji językoznawstwa, może to być z jednej strony wykorzystywanie lub akomodacja aparatu formalnego jakiejś dyscypliny w opisie języka i dalej idące zaadaptowanie, w rozumieniu przystosowania, rezultatów wiedzy innodyscyplinowej do użytku bądź do nowych potrzeb na gruncie lingwistyki 4. Z drugiej zaś strony może zachodzić kontaminacja, powiązanie elementów badawczych różnych dyscyplin, w tym językoznawstwa, w jedną całość ze względu na język niebędący obiektem autonomicznym i w konsekwencji wymagający równoczesnego uwzględnienia rezultatów wiedzy językoznawczej i innodyscyplinowej, aby został on zadowalająco opisany 5. jątków należało chyba językoznawstwo historyczno-porównawcze XIX wieku, a także strukturalizm de Saussure a i Hjemsleva, którzy próbowali analizować język w kategoriach wyłącznie językowych (Bierwiaczonek 2008: 120). 3 Przykładowo zagadnienie»język a myślenie o świecie«jest przedmiotem dociekań innych niż językoznawstwo dziedzin wiedzy: filozofii, psychologii, literaturoznawstwa, antropologii kultury. Jednak w każdej z tych dyscyplin akcentowany jest odmienny aspekt badanego obszaru (Sękowska 2000: 12). 4 W odniesieniu do dwukierunkowości możliwych podejść por. np. wyjściowość nastawień wobec przedmiotu badań psycholingwistyki nauki zajmującej się badaniem zachowań mownych w aspekcie psychologicznym oraz psychologii języka nauki stosującej w badaniach nad językiem metody psychologiczne i stawiającej sobie za cel wyjaśnienie zjawisk psychicznych na podstawie językowego zachowania człowieka oraz interpretację zjawisk na podstawie analizy procesów psychicznych, przy czym chronologicznie przed powstaniem psycholingwistyki badania z pogranicza językoznawstwa i psychologii zaliczano do psychologii języka. Tego samego rodzaju zależności zachodzą między socjolingwistyką i socjologią języka obecnie zamiast»socjologia języka«częściej bywa używana w tym samym znaczeniu nazwa»socjolingwistyka«, chociaż niekiedy przeprowadza się między nimi rozgraniczenie, zaliczając do pierwszej badania, których punktem wyjścia jest socjologia, natomiast do drugiej badania, które mają charakter bardziej lingwistyczny, Polański (red.) 1993: 439, [por. w tym względzie np. Zbigniew Bokszański, Andrzej Piotrowski, Marek Ziółkowski, Socjologia języka, Warszawa 1977]. 5 Wskazane zależności poświadcza, między innymi, układ wzajemnych relacji między językoznawstwem a antropologią (etnologią), gdyż można powiedzieć, że inspiracje antropologiczne coraz częściej przenikają do językoznawstwa. Szerokie korzystanie z danych kulturowych występuje w badaniu następujących kategorii: stereotypów, skryptów kulturowych, językowego obrazu świata, zbiorów nazw

5 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 5 Z przedstawionym problemem wiąże się kwestia usytuowania językoznawstwa w obrębie innych nauk. Biorąc pod uwagę podejścia ukazujące owo umiejscowienie (prezentujemy je tu nie rozwijając według rzeczowego omówienia Justyny Winiarskiej (2011: 31 37), wraz z przywołaniem prac źródłowych ukazywanych koncepcji), wypada wyjść od propozycji niejęzykoznawczej, budowanej z zewnętrznej perspektywy i charakteryzującej się wysokim stopniem ogólności Michela Foucaulta [zob. Michel Foucault, Słowa i rzeczy, przeł. Tadeusz Komendant, Gdańsk 2007], który zarysowując obszar współczesnego pola epistemologicznego, terminu»językoznawstwo«używa wymiennie z»filologią«, od której językoznawcy czują się od dłuższego już czasu niezależni, przy czym z tego epistemologicznego trójścianu nauki humanistyczne są wykluczone [ ], językoznawstwo zatem nie jest dla Foucaulta nauką humanistyczną, wszelako warto [ ] zwrócić uwagę, że przekonanie o pogranicznym charakterze lingwistyki w stosunku do przyrodoznawstwa i humanistyki nie jest wyjątkowa. W stosunku do tego większą konkretnością cechuje się propozycja»językoznawstwa otwartego«antoniego Furdala [zob. Antoni Furdal, Językoznawstwo otwarte, Opole 1977], który dzieli nauki sąsiadujące z lingwistyką na trzy grupy: biorąc pod uwagę przyrodniczą podstawę badań lingwistycznych [ ], uwzględniając stronę komunikatywną i poznawczą języka [ ], traktując język jako twór społeczny, tak więc ostatecznie dziedziną wiedzy, której [ ] przypada rola szczególna jako nauce sąsiadującej z językoznawstwem, jest nie antropologia a psychologia, albowiem miejsce jej styku z lingwistyką stanowi pogranicze nie tylko tych dwóch dyscyplin, ale w dużej mierze całej humanistyki i biologii. W swojej koncepcji Franciszek Grucza [zob. Franciszek Grucza, Zagadnienia metalingwistyki, Warszawa 1983], zwracając uwagę, po pierwsze na związki zachodzące między samymi naukami sąsiadującymi z językoznawstwem [ ], a po drugie, zauważając pewną hierarchię tych nauk [ ] zdecydował się jednak mówić tylko o zachodzeniu tych zakresów [ ] ilustruje on także kształtowanie się nowych nauk [ ] na pograniczu lingwistyki i jej sąsiadów, takich jak: etnolingwistyka, psycholingwistyka czy neurolingwistyka. Schemat Gruczy pozostaje z założenia otwarty [ ] ciągłe rozszerzanie diagramu nie wydaje się owocne, dlatego być może warto skupić się na wyodrębnieniu nauk, z którymi związki językoznawstwa są szczególnie silne. W tym kontekście wymienia się [ ] trzy dziedziny: antropologię, psychologię i socjologię. W ujęciu Zdzisława Wąsika [zob. Zdzisław Wąsik, Semiotyczny paradygmat językoznawstwa, Wrocław 1987] antropologia interesuje się językiem jako całością, podobnie jak psychologia i socjologia, a przeciwnie niż neurologia, etnologia, logika. Łącznikiem między nią a psychologią w odniesieniu do językoznawstwa są nauki przyrodnicze, łącznikiem między nią a socjologią znów mieszczących się w leksykalno-semantycznych klasach wybranych pojęć, porównywaniu wycinków leksyki polskiej i obcej. Wielkim osiągnięciem tego nurtu lingwistyki jest dążenie do stworzenia języka opisu i interpretacji faktów językowych i kulturowych uzyskanych z różnych źródeł, a mianowicie: definicji otwartej, definicji kognitywnej (z układem fasetowym), metajęzyka semantycznego. Punktem docelowym badań jest nie tylko przedstawienie danych językowych z nowej perspektywy, ale również ukazanie ich na tle kultury i w powiązaniu z nią, a także ukazanie kultury przejawiającej się w regułach językowych. W ten sposób omówione kierunki językoznawcze stają się ważną dziedziną współczesnej humanistyki ze względu na swe źródła, metody oraz podmiotową interpretację świata (Sękowska 2000: 19 20).

6 6 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI w odniesieniu do językoznawstwa są nauki społeczno-kulturoznawcze i wreszcie łącznikiem między psychologią a socjologią nauki humanistyczne. Widzimy zatem, że antropologia nawiązuje do zagadnień dwojakiego rodzaju, tj. związanych z rozwojem natury i kultury, natomiast psychologia oscyluje między podstawami biologiczno-zmysłowymi a intelektualno-poznawczymi człowieka. Należy także zgodzić się [ ] i dodatkowo uznać, że semiotykę ze względu na jej związki z innymi dyscyplinami powinno się rozpatrywać na osobnej równoległej płaszczyźnie do płaszczyzny lingwistycznej. W związku z nadmienionym zintegrowaniem dyscyplinowym wynikającym z otwartości językoznawstwa chodzi też o pytanie o najnowsze tendencje we współczesnych badaniach językoznawczych. Ograniczone ramy artykułu pozwalają na wycinkowe przedstawienie wspomnianych zależności w dokonywanym przeglądzie dziedzin na gruncie językoznawstwa polskiego, a zwłaszcza językoznawstwa polonistycznego. ROZWINIĘCIE Mianowicie jak zauważa Andrzej Maria Lewicki (2001: ) po 1975 roku (w interesującym tu nas odniesieniu) kontynuowane są niektóre wcześniejsze i pojawiają się nowe perspektywy wyznaczające niektóre kierunki badań nakierowane w szczególności ku człowiekowi jako obiektowi badań lingwistycznych 6. W kontekście badań prowadzonych nadal nie można nie wspomnieć na przykład o związkach języka i literatury 7, filozofii języka, dialektologii i innych 8, jednakowoż należy podkreślić obecność nowych przejawów owych zazębień. Przykładowo nie ulega wątpliwości, że założenia filozoficzne są obecne w każdym rodzaju wiedzy niefilozoficznej. W teoriach lingwistycznych dotyczą one natury języka, sposobu jego istnienia i poznania, koncepcji użytkownika (podmiotu języka), wszelako na przykład filozoficzne założenia językoznawstwa kognitywnego są niewątpliwie założeniami filozofii umysłu, co podkreślają sami twórcy tego typu językoznawstwa, a w szczególności semantyki, twierdząc, że problemy metafory są problemami umysłu, a nie języka; są zabiegiem dotyczącym myślenia, a nie języka. U podstaw badań językoznawstwa kognitywnego leżą w szczególności założenia (i spory wokół nich): naturalizmu, indywidualizmu 6 Mianowicie lingwistyka tekstu, ujmowana jako kognitywna nauka o tekście, odbiega od tradycyjnych poglądów językoznawczych. Charakteryzuje ją nade wszystko niemodularne podejście do języka w ogóle, a do tekstu w szczególności. Język traktowany jest jako integralny element wyposażenia genetycznego człowieka, a nie jako jego oddzielna sprawność. Tak jak funkcjonowanie języka jest sprawą nie podzielonego umysłu, tak tłumaczenie zjawisk językowych wymaga łącznego posługiwania się danymi z różnych obszarów wiedzy językowej (Duszak 1998: 8). 7 Przykładowo w kształtowaniu społecznej wiedzy o dziejach języka narodowego uczestniczyli chwalebnie także znawcy dziejów literatury ojczystej. Nawet dziś, kiedy to doszło do wyraźnego i nieuniknionego oddzielenia się językoznawstwa od literaturoznawstwa, nie sposób lekceważyć treści historycznojęzykowych zawartych choćby w kompendiach i podręcznikach z zakresu historii literatury (Borawski 1995: 5). Zob. też, na przykład, zarys głównych pól lingwistycznej refleksji nad poezją polską powstałą po II wojnie światowej oraz postulowane kierunki przyszłych badań w: Kozłowska 2010: Nie przedstawiamy ich tu bliżej.

7 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 7 (psychologizmu) oraz dwu opozycji, a właściwie ich zniesienia: realizm antyrealizm i obiektywizm subiektywizm 9 (Muszyński 2006: 48, 52). Nie można pominąć glottodydaktyki we współczesnej lingwistyce stosowanej 10, szczególnie lingwistyki edukacyjnej, koncentrującej się wokół problemów kształcenia i rozwijania języka, zwłaszcza zaś problematyki nauczania języka polskiego jako obcego 11 [por. m.in. Władysław Miodunka (red.), Język polski jako obcy. Programy nauczania na tle współczesnej polszczyzny, Kraków 1992; Grażyna Zarzycka, Dialog międzykulturowy. Teoria oraz opis komunikowania się cudzoziemców przyswajających język polski, Łódź 2000; Anna Dąbrowska (red.), Wrocławska dyskusja o języku polskim jako obcym. Materiały z międzynarodowej konferencji Stowarzyszenia Bristol, Wrocław 2004; Piotr Garncarek (red.), Nauczanie języka polskiego jako obcego i polskiej kultury w nowej rzeczywistości europejskiej. Materiały z VI Międzynarodowej Konferencji Glottodydaktycznej, Warszawa 2005] 12. Nadmienić tu też trzeba mieszczące się obrębie lingwistyki stosowanej rozważania językoznawstwa normatywnego obejmujące wymiary kultury języka, zasadniczo literackiego (por. np. Danuta Buttler, Halina Kurkowska, Halina Satkiewicz, Kultura języka polskiego, t. 1 2, Warszawa ), które stanowią kontynuację zagadnień pielęgnacji języka, w szczególności kwestie poprawnościowe [zob. m.in. Jan Miodek, Kultura języka w teorii i praktyce, Wrocław 1983; Walery Pisarek, Halina Zgółkowa, Kultura języka dziś, Poznań 1995; Marian Bugajski, Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993]. Nie można nie wskazać na silnie rozwijającą się leksykografię w której zauważamy styki lingwistyki, logiki, aksjologii, teorii komunikacji społecznej i pedagogiki społecznej zarówno w zakresie (a) teorii leksykograficznej [zob. m.in. Tadeusz Piotrowski, Zrozumieć leksykografię, Warszawa 2001; Mirosław Bańko, Z pogranicza leksykografii i językoznawstwa. Studia o słowniku jednojęzycznym, Warszawa 2001; Piotr Żmigrodzki, Wprowadzenie do leksykografii polskiej, Katowice 2003; Piotr Żmigrodzki, Renata Przybylska (red.), Nowe studia 9 Problematyka idei językoznawstwa kognitywnego będzie podejmowana odrębnie w dalszym toku rozważań. W tym miejscu należy zauważyć, że ogląd obrazu modelu języka w ujęciu kognitywnym to spojrzenie nowe jeśli je odnieść do językoznawstwa «głównego nurtu» ostatnich trzydziestu paru lat. Będzie to spojrzenie stare jeśli popatrzymy wstecz, na prace językoznawców europejskich XIX i XX wieku, których «tradycyjność» stopniowo przestaje być uznawana za wadę i staje się zaletą (Tabakowska 1995: 102). 10 W odniesieniu do dydaktyki jako dziedziny interdyscyplinarnej trzeba poruszyć dwie kwestie. Pierwsza dotyczy łączności bądź rozłączności autonomicznego i nieautonomicznego jej charakteru, por.: Istotną sprawą jest to, czy dydaktykę języków obcych uznamy przede wszystkim za autonomiczną, a w drugiej kolejności za interdyscyplinarną, czy też poprzestaniemy, tak jak wielu badaczy, na uwzględnieniu tylko jej interdyscyplinarności (Dakowska 2008: 70). Sprawa druga ważna z metodologicznego punktu widzenia dotyczy przedmiotu badań dydaktyki, por.: Jakie niebezpieczeństwo tkwi w traktowaniu dydaktyki językowej przede wszystkim jako dziedziny interdyscyplinarnej? Takie mianowicie, że faktycznym przedmiotem badań czyni się wtedy nie tyle mentalny model fragmentu rzeczywistości, ile twór-konglomerat, składający się z sumy fragmentów przedmiotów dziedzin źródłowych, badany w dodatku za pomocą różnych, wskazywanych przez te dyscypliny, metod (Dakowska 2008: 71). 11 Inne aspekty podejmowanej tu problematyki będą przedstawione w dalszej części omówień. 12 Z powodu ograniczoności rozmiaru tekstu w nawiasach kwadratowych są przywoływane w charakterze ilustracyjnym wybrane prace dotyczące poszczególnych dziedzin, zasadniczo monografie i opracowania zbiorowe, sporadycznie zaś artykuły.

8 8 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI leksykograficzne, t. I II, Kraków ], jak i (b) edytorstwa opracowań leksykograficznych, w szczególności słowników językowych 13 [zob. m.in. Halina Zgółkowa (red.), Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1 50, Poznań ; Bogusław Dunaj (red.), Słownik współczesnego języka polskiego, Warszawa 1996; Mirosław Bańko, Inny słownik języka polskiego, t. 1 2, Warszawa 2000; Stanisław Dubisz (red.), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1 6, Warszawa 2003; Piotr Żmigrodzki, Renata Przybylska (red.), Wielki słownik języka polskiego (opracowywany 14 )] oraz (c) opracowań określonego słownictwa [zob. m.in. Maciej Grochowski, Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, Warszawa 1995; Janusz Anusiewicz, Piotr Skawiński, Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa 1996; Anna Dąbrowska, Słownik eufemizmów polskich czyli w rzeczy mocno, w sposobie łagodnie, Warszawa 1998], a także (d) słowników specjalistycznych [zob. m.in. Edward Polański (red.), Nowy słownik ortograficzny PWN z zasadami pisowni i interpunkcji, Warszawa 1998; Andrzej Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 1999; Irena Kamińska-Szmaj (red.), Słownik wyrazów obcych, Wrocław 2001; Jerzy Podracki (red.), Wielki słownik ortograficzno-fleksyjny, Warszawa 2001; Agnieszka Caba, Renata Brzozowska, Elżbieta Filipowska, Wielki słownik wyrazów obcych, pod red. Arkadiusza Latuska, wstęp Renata Przybylska, Kraków 2008]. Oprócz tego jak już powiedziano druga połowa lat 70. XX wieku rozpoczyna czas rozwoju dyscyplin na pograniczu językoznawstwa i nauk pokrewnych, rozpoczyna się ewolucja w kierunku interdyscyplinarności. Do nurtów tych zalicza się: socjo- i psycholingwistykę, etnolingwistykę, glottodydaktykę, lingwistykę tekstu, translatologię, nauki o komunikacji (Sękowska 2012: 6) 15. Rozszerzając tę obserwację, godzi się nadmienić, że druga połowa XX wieku to dla lingwistyki okres rosnącego zainteresowania znaczeniami wszelkich elementów języka i problematyką rozumienia tekstów językowych. Wzrost zainteresowania semantyką dał się zaobserwować i w obrębie strukturalizmu [ ] i w obrębie gramatyki generatywnej, doprowadzając do ukształtowania się w latach 70. lingwistyki kognitywnej, żywo zainteresowanej stroną znaczeniową wszelkich elementów tekstu. W tym czasie, jednocześnie na fali nasilających się tendencji do interdyscyplinarności w badaniach naukowych, następuje też wyraźne zbliżenie między językoznawstwem i antropologią kulturową, a wraz z tym powstanie tzw. lingwistyki kulturowej (Puzynina 2010: 21). Interdyscyplinarność uwidacznia się 13 W omawianym kontekście por. następujące rozumienie leksykografii: pod pojęciem leksykografii będę w niniejszym tekście rozumieć dyscyplinę, aktywność związaną z: 1) opracowywaniem słowników językowych; 2) słowników przeznaczonych dla tzw. zwykłych użytkowników języka, które nazywam popularnymi, nie zaś naukowych (Żmigrodzki 2008: 225). Szerzej o polskiej leksykografii jednojęzycznej zob. Saloni 1996: Por. Bogusław Dunaj, Renata Przybylska, Piotr Żmigrodzki, Zarys koncepcji wielkiego słownika języka polskiego, Polonica 26 27, 2006, s Uściślając, należy dodać, że za pierwsze dziedziny interdyscyplinarne związane z językoznawstwem uznaje się psycholingwistykę i socjolingwistykę, natomiast obecnie można zauważyć, że językoznawcy wspólnie podejmują badania z neurobiologami, antropologami, psychologami, np. badania nad prototypem (E. Rosch) czy obserwacje etnologów posłużyły językoznawcom do rozważań nad kategoryzacją i użyciem języka (Pachocińska 2008: 101). Na pograniczu lingwistyki i innych nauk wyodrębniły się też inne dziedziny badań (których tu nie omawiamy), m.in. ekologia języka, ekolingwistyka, eurolingwistyka, lingwistyka kontaktu.

9 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 9 w poszczególnych obszarach lingwistyki polskiej, przykładowo cechą wielu obecnych wątków badawczych w językoznawstwie anglistycznym w Polsce i na świecie jest interdyscyplinarność. Interdyscyplinarność problemów i hipotez badawczych da się zaobserwować w próbach wyjaśniania wielu pojęć językowych (Lewandowska-Tomaszczyk 2012: 74). Zwięzły przegląd nowych perspektyw 16 wypada zacząć od nurtu socjolingwistycznego dyscypliny badającej rolę języka w społeczeństwie oraz współzależności zjawisk językowych i struktury społecznej, krócej rzecz ujmując język w strukturze przestrzeni społecznej [zob. Władysław Lubaś, Socjolingwistyka jako metoda badawcza, Socjolingwistyka 2, 1982, s ]. Jednym z nowych nurtów, który wszedł w zakres tej par excellence pogranicznej (ze względu na lingwistyczno-socjologiczne zazębienia) dziedziny był problem manipulacji językowej (zwany też nowomową). Pojawiły się osadzone na podwalinach badań prasy lat sześćdziesiątych XX wieku [por. Danuta Buttler, Halina Kurkowska, Halina Satkiewicz, Kultura języka polskiego, t. 1 2, Warszawa oraz Walery Pisarek, Język służy propagandzie, Kraków 1976] ujęcia uporządkowujące system środków w tym zakresie [zob. m.in. Jerzy Bralczyk, O języku propagandy politycznej lat siedemdziesiątych, Kraków 1986; Michał Głowiński, Marcowe gadanie, Warszawa 1991], ujęcia języka polityki [zob. np. Irena Kamińska-Szmaj, Słowa na wolności. Język polityki po 1989 roku, wypowiedzi, dowcip polityczny, słownik inwektyw, Wrocław 2001; Jerzy Bralczyk, O języku polskiej polityki lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, Warszawa 2003; Kazimierz Ożóg, Język w służbie polityki, Rzeszów ; Maciej Czerwiński, Paweł Nowak, Renata Przybylska (red.), Język IV Rzeczypospolitej, Lublin 2010], kompleksowe omówienie kwestii związanych z językiem jako formą zachowania się społecznego ludzi oraz funkcjonowania języka w przestrzeni społecznej [zob. np. Władysław Lubaś, Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Szkice socjolingwistyczne, Kraków 1979; Stanisław Grabias, Język w zachowaniach społecznych, Lublin 1994; Stanisław Gajda, Kazimierz Rymut, Urszula Żydek-Bednarczuk, Język w przestrzeni społecznej, Opole 2002; Andrzej Zwoliński, Słowo w relacjach społecznych, Kraków 2003]. Innym kręgiem socjolingwistyki, tj. wiążącym to, co lingwistyczne, i to, co społeczne, jest problematyka i analiza socjolektów, profesjolektów, familiolektów itd. oraz kompetencji komunikatywnej [zob. m.in. Tomasz Gizbert-Studnicki, Język prawny z perspektywy socjolingwistycznej, Warszawa Kraków 1986; Stanisław Kania, Polska gwara żołnierska lat , Zielona Góra 1978; Aleksander Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, 16 Pragniemy w tym miejscu podkreślić, że prezentacje poszczególnych dziedzin nie dążą do ścisłego omówienia owych nowych perspektyw, a tym bardziej do ich pełnego oglądu, lecz ze względu na nadrzędną w niniejszym artykule teleologiczną ideę otwartości językoznawstwa ukierunkowane są na wskazanie podmiotowych i dyscyplinowych zazębień ukazujących tę otwartość. 17 W odniesieniu do wspomnianej pograniczności dziedzinowej por. np. uwagi dotyczące badań języka polityki w przywoływanej tu pracy: rozprawa wchodzi w obręb badań językoznawstwa zewnętrznego, zajmującego się badaniem relacji między językiem a kulturą. Jej metodologia wykorzystuje wszechstronną analizę tekstów, istotne [ ] było wykorzystanie niektórych rozważań z psychologii społecznej, socjologii i nauk politycznych, bowiem rozważania językoznawcze dotyczące tekstów wyborczych nie mogą się obejść bez tych odwołań (Ożóg 2004: 12 13).

10 10 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI Katowice 1987; Stanisław Gajda, Współczesna polszczyzna naukowa. Język czy żargon?, Opole 1990; Andrzej Markowski, Leksyka wspólna różnym odmianom polszczyzny, Warszawa 1990; Ewa Kołodziejek, Gwara środowiskowa marynarzy na tle subkultury marynarskiej, Szczecin 1994; Janusz Anusiewicz, Bogdan Siciński (red.), Języki subkultur, Język a Kultura, t. 10, Wrocław 1994; Kwiryna Handke, Polski język familijny. Opis zjawiska, 1995; Halina Zgółkowa, Język subkultur młodzieżowych, [w:] Jan Miodek (red.), O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny, Wrocław 1996; Stanisław Kania, Studia socjolingwistyczne, Szczecin 1995; Stanisław Grabias, Środowiskowe i zawodowe odmiany języka, [w:] Jerzy Bartmiński (red.), Współczesny język polski, Lublin 2001; Ewa Kołodziejek, Człowiek i świat w języku subkultur, Szczecin 2005; Marcin Lewandowski, Język subkultury punków, Poznań 2007; Jerzy Obara (artykuły): Z badań nad żargonem uczniowskim wrocławskich szkół podstawowych i średnich, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XX, Wrocław 1994, s ; Słownictwo żargonowe w środowisku medycznym, [w:] Irena Bogoczová (red.), Naše a cizí v interetnické a interpersonální jazykové komunikaci, Ostrava 2001, s ; Współczesne socjolektalne słownictwo medyczne, Kształcenie Językowe, t. 4, 2003, s ; Socjolektalne słownictwo alumnów Metropolitalnego Wyższego Seminarium Duchownego we Wrocławiu, [w:] Stanisław Mikołajczak, ks. Tomasz Węcławski (red.), Język religijny dawniej i dziś, Poznań 2004, s ; Słownictwo sprzedawców bazarowych z Gubina jako przykład socjolektu w środowisku bilingwalnym, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXIII, Wrocław 2006, s ; Jak porozumiewają się ze sobą dolnośląscy hiphopowcy (blokersi)?, Kształcenie Językowe, t. 5, 2006, s ; Słownictwo zawodowe i ekspresywne pracowników kamieniołomów i zakładów kamieniarskich, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXIV, Wrocław 2007, s ; Profesjonalne i ekspresywne słownictwo wałbrzyskich koksowników, Kształcenie Językowe, t. 7, 2008, s ; Socjolekt sprzedawców, Rozprawy Komisji Językowej WTN, t. XXXV, Wrocław 2008, s ]. Różnorodne problemy socjolingwistyki znajdują naświetlenie właśnie w tak wyprofilowanym czasopiśmie Socjolingwistyka (pod redakcją Władysława Lubasia; (dotychczas ukazały się tomy 1 20). Ważnym zespołem zagadnień badawczych jest pragmatyka językowa (pragmalingwistyka, językoznawstwo pragmatyczne) 18 oparta na założeniu, że wypowiedzi językowe niezależnie od warstwy informacyjnej są przede wszystkim formą działania (język w użyciu, tj. aspekty użycia języka). Trzeba zauważyć, że językoznawstwo pragmatyczne od czasów swego powstania, tj. od lat 60. XX w., w zasadniczy sposób zmieniło swoje oblicze. Przez te wszystkie lata wzbogacało się o nowe hipotezy badawcze należące do różnych paradygmatów teoretycznych, zróżnicowały się też metody analizy korpusu od zdań idealnych, wymyślanych przez językoznawców, aż po analizy autentycznych interakcji. Innym ciekawym 18 Mająca na gruncie polskim swoje osadzenie w pracach logików i semiotyków, m.in. Kazimierza Ajdukiewicza, Alfreda Tarskiego, Jerzego Pelca, natomiast w dziedzinie lingwistyki zainteresowanie tą problematyką rozpoczyna się w Polsce z początkiem lat siedemdziesiątych (Komorowska 2003: 80). W odniesieniu do charakterystyki znaczących etapów w rozwoju pragmalingwistyki w Polsce oraz związanego z tym wykazu wybranych monografii, a zwłaszcza artykułów, których tu nie przywołujemy, z różnych kierunków pragmalingwistycznych zob. Komorowska 2003:

11 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 11 zjawiskiem jest interdyscyplinarny charakter badań w obrębie pragmatyki (Pachocińska 2008: 101) 19. Dziś jest to dział językoznawstwa, który obejmuje znaczenie języka i szeroko rozumianego kontekstu w procesie komunikacji. W nurcie pragmalingwistycznym w szerokim rozumieniu mieści się problematyka performatywnych aktów mowy, tekstu, dyskursu, polilogu, honoryfikatywności i form adresatywnych (zob. Dubisz 2010: 102) 20. W pierwszej kolejności idzie tu o zachowania komunikacyjne i obecne w nich akty mowy oraz ich ujmowanie w kategoriach socjolingwistycznych. Naświetlona została problematyka nowego działu badań [zob. Roman Kalisz, Pragmatyka językowa, Gdańsk 1993], usystematyzowano uwarunkowania pragmatyczne języka [zob. m.in. Józef Porayski-Pomsta, Halina Zgółkowa (red.), Studia pragmalingwistyczne, Warszawa 1997; Aleksy Awdiejew, Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń, Kraków 1986; Barbara Boniecka, Pragmatyczne aspekty wypowiedzi dziecięcych, Lublin 1995; Izabela Prokop, Aspekty analizy pragmalingwistycznej, Poznań 2010], przedstawiono teorię aktów mowy, także związaną z teorią tekstu, oraz opis poszczególnych aktów mowy [zob. m.in. Anna Wierzbicka, Genry mowy, [w:] Teresa Dobrzyńska, Elżbieta Janus (red.), Tekst i zdanie. Zbiór studiów, Wrocław 1983, s ; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Akty i gatunki mowy, Lublin 2004; Beata Drabik, Komplement i komplementowanie jako akt mowy i komunikacyjna strategia, Kraków 2004; Małgorzata Majewska, Akty deprecjonujące siebie i innych. Studium pragmalingwistyczne, Kraków 2005; Mariola Wołk, Ogłoszenie jako akt mowy i gatunek tekstu. Studium z semantyki i składni, Toruń 2007; Żaneta Kozicka-Borysowska, Akt mowy przeproszenia. Studium pragmalingwistyczne, Szczecin 2009], zaprezentowano analizy pragmatyczne (zwłaszcza pragmatyczno-kontrastywne) zachowań werbalnych w różnych obszarach sfery komunikacyjnej, m.in. w reklamie [zob. m.in. Eugeniusz Tomiczek, System adresatywny współczesnego języka polskiego i niemieckiego. Socjolingwistyczne studium konfrontatywne, Wrocław 1983; Jolanta Antas, O mechanizmach negowania. Wybrane semantyczne i pragmatyczne aspekty negacji, Kraków 1991; Katarzyna Skowronek, Reklama. Studium pragmalingwistyczne, Kraków 1993; Zbigniew Greń, Semantyka i składnia czasowników oznaczających akty mowy w języku polskim i czeskim, Warszawa 1994; Larysa Pisarek, Речевые действия и их реализация в русском языке в сопоставлении с польским. (Экспрессивы), Wrocław 1995; Jolanta Antas, 19 Spostrzeżenia te potwierdza następująca uwaga Bez względu na to, czy pragmatyka jest autonomiczna (filozofia języka potocznego) czy też jest ona w coś włączona (pragmatyka językowa), zachowuje ona mimo wszystko własną tożsamość. Jej orientacje zajmują wręcz przeciwne stanowisko w stosunku do językoznawstwa, które wyrosło na Kursie językoznawstwa ogólnego F. de Saussure a. Pragmatyka stopniowo dostosowywała się do językoznawstwa w wyniku dwóch historycznych debat: Benveniste/Austin i Ducrot/Searle (Paveau, Sarfati 2009: 244). 20 W tym kontekście ważne jest zwrócenie uwagi na swoisty paradoks analizy pragmatycznej. Z jednej strony analiza ta podlega determinizmowi indukcyjnemu, który powoduje stopniowe odwrócenie uwagi językoznawcy od studiów poziomu»mikro«. W pogoni za dowodami twierdzeń pierwotnych, które miałyby być dostępne na poziomie dyskursu, językoznawca nadaje analizie pęd, który powoduje, iż dokładniejsze dociekania poziomu pojedynczego wyrażenia stają się mitem. Z drugiej strony analiza pragmatyczna, która zawędrowała na poziom»makro«, nie jest w stanie wygenerować wniosków, które oparłyby się zarzutowi względności (Cap 2011: 133).

12 12 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI O kłamstwie i kłamaniu. Studium semantyczno-pragmatyczne, Kraków 1999, 2000, ; Michał Sarnowski, Przestrzeń komunikacji negatywnej w języku polskim i rosyjskim. Kłótnia jako specyficzna sytuacja komunikacji werbalnej, Wrocław 1999; Renata Przybylska, Wiesław Przyczyna (red.), Retoryka dziś. Teoria i praktyka, Kraków 2001; Ewa Malinowska, Wypowiedzi administracyjne struktura i pragmatyka, Opole 2001; Władysław Lubaś, Język w komunikacji, w perswazji i w reklamie, Dąbrowa Górnicza 2006; Grażyna Habrajska (red.), Mechanizmy perswazji i manipulacji, Łask 2007], omówiono problematykę etykiety i grzeczności językowej [zob. m.in. Kazimierz Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej (na materiale języka mówionego mieszkańców Krakowa), Warszawa Kraków 1990; Roman Huszcza, Honoryfikatywność. Gramatyka. Pragmatyka. Typologia, 1996; Małgorzata Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Kielce 1997; Małgorzata Marcjanik (red.), W kręgu grzeczności. Wybór prac z zakresu polskiej etykiety językowej, Kielce 2001; Małgorzata Kita, Językowe rytuały grzeczności, Katowice 2004; Grażyna Sawicka, Język a konwencja, Bydgoszcz 2006]. Obszarem uwidaczniania się związków języka i kultury są badania lingwistyki tekstu (tekstologii, językoznawstwa tekstowego), ponieważ komunikacja językowa została osadzona w kulturze danej społeczności językowej, a kulturowy kontekst zjawisk językowych sprowadza badania nad komunikacją na obszar pragmatyki, retoryki i tekstologii kontrastywnej (Sękowska 2012: 8) 22. Należy zauważyć, że tekst od początku lat 70. jest przedmiotem rosnącego zainteresowania polskich językoznawców. Badania rozpoczęte w ośrodku warszawskim z inspiracji Anny Wierzbickiej i Marii Renaty Mayenowej znalazły kontynuacje w innych ośrodkach akademickich (Kraków, Katowice, Opole, Lublin) i zaowocowały dziesiątkami artykułów, a także wieloma szczegółowymi studiami, syntetyzującymi dorobek zarówno światowej, jak i polskiej tekstologii. W pracach tych tekst definiowano na dwa sposoby: jako konstrukcję zbudowaną z jednostek językowych 23 oraz jako jednostkę języka i komunikacji, mającą swoje cechy wyróżniające w stosunku do innych jednostek [ ] Drugie ujęcie, reprezentowane [ ] na gruncie polskim 21 W związku z podnoszoną i akcentowaną w niniejszym omówieniu kwestią interdyscyplinarności por. w tym odniesieniu Kłamstwa nie da się bowiem ująć i zrozumieć w ramach jednej dyscypliny badawczej. Dlatego, mimo iż zasadniczy pozostaje dla mnie punkt widzenia pragmatyki mowy, starałam się spojrzeć na zagadnienie kłamstwa i kłamania we wszystkich najważniejszych aspektach tego problemu, przeszukując różne narzędzia metodologiczne i badawcze, jakich używano dla zrozumienia tej tak ważnej dla komunikacyjnej, czyli społecznej aktywności człowieka. Pociągnęło to za sobą konieczność rewizji metodologii językoznawczej w świetle także socjologicznych i psychologicznych dociekań nad komunikacją międzyludzką i zjawiskami interakcji mownych (Antas 2008: 8). 22 Ściślej, w odniesieniu do kulturowych uwarunkowań dyskursu ważny element rozważań stanowi obszar szeroko rozumianej komunikacji międzykulturowej, na którym to obszarze szczególnie silnie uwidaczniają się problemy komunikacyjne stymulowane przez różnice w systemach wartości, wyobrażeń, preferencji i uprzedzeń przedstawicieli różnych grup etnicznych i społecznych. W rezultacie kulturowe osadzenie zjawisk językowych sprowadza badania nad komunikacją na obszar pragmatyki, retoryki i tekstologii kontrastywnej. Sugeruje to istnienie etnostylów i etnoretoryk komunikacyjnych (Duszak 1998: 243). 23 W odniesieniu do ujęć tekstu jako konstrukcji składającej się z jednostek językowych, ciągu zdań będącemu konkretną realizacją i cechującemu się ciągłością linearną oraz intencjonalnie zamkniętą całością zob. m.in.: Teresa Dobrzyńska (red.), Teoria tekstu zbiór studiów, Wrocław 1986; Teresa Dobrzyńska (red.), Tekst i jego odmiany zbiór studiów, Warszawa 1996; Maria Renata Mayenowa (red.), Tekst. Język. Poetyka. Zbiór studiów, Wrocław 1978.

13 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 13 przez Jerzego Bartmińskiego, Annę Duszak, Urszulę Żydek-Bednarczuk, zakłada traktowanie tekstu jako jednostki językowo-komunikacyjnej, charakteryzującej się własnymi regułami, pozwalającymi mówić nawet o»gramatyce tekstu«, a więc tworu abstrakcyjnego [ ] Takie ujęcie może iść w parze z traktowaniem tekstu jako zdarzenia komunikacyjnego (co w ostatnich latach dominuje) bądź jako wytworu mającego»twarde«wyznaczniki strukturalne i semantyczne (Niebrzegowska-Bartmińska 2007: 11 13) 24. Konkretne zagadnienia rozpatrywane w tym obszarze sygnalizują już same tytuły prac [por. m.in. Andrzej Maria Lewicki, Ryszard Tokarski (red.), Kreowanie świata w tekstach, Lublin 1995; Bożena Żmigrodzka, Testament jako gatunek tekstu, Katowice 1997; Grażyna Habrajska (red.), Tekst sakralny. Tekst inspirowany liturgią, Łódź 1997; Anna Duszak, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998; Barbara Boniecka, Lingwistyka tekstu. Teoria i praktyka, Lublin 1996; Jerzy Bartmiński, Barbara Boniecka (red.), Tekst. Analizy i interpretacje, Lublin 1998; Piotr H. Lewiński, Retoryka reklamy, Wrocław 1999; Adam Pawłowski, Metody kwantytatywne w sekwencyjnej analizie tekstu, Warszawa 2001; Aleksander Wilkoń, Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków 2002; Małgorzata Rzeszutko, Rozprawa sądowa w świetle lingwistyki tekstu, Lublin 2003; Grażyna Habrajska, Komunikacyjna analiza i interpretacja tekstu, Łódź 2004; Urszula Żydek-Bednarczuk, Wprowadzenie do lingwistycznej analizy tekstu, Kraków 2005; Danuta Ostaszewska, Romuald Cudak (red.), Polska genologia lingwistyczna, Warszawa 2008; Janina Labocha, Tekst, wypowiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków 2008; Waldemar Żarski, Książka kucharska jako tekst, Wrocław 2008; Anna Bednarczyk, Małgorzata Kita, Aleksander Wilkoń, Spójność i struktura tekstu. Wstęp do lingwistyki tekstu, Kraków 2002; Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Wzorce tekstów ustnych z perspektywy etnolingwistycznej, Lublin 2007; Zofia Bilut-Homplewicz, Waldemar Czachur, Marta Smykała Lingwistyka tekstu w Polsce i w Niemczech. Pojęcia, problemy, perspektywy, Wrocław 2009; Jan Adamowski, Józef Styk (red.), Tradycja w tekstach kultury, Lublin 2009; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Tekstologia, część I II, Warszawa 2009; Maria Wojtak, Współczesne modlitewniki w oczach językoznawcy. Studium genologiczne, Tarnów 2011]. Istotną w omawianym obszarze propozycją metodologiczną są badania dyskursu publicznego 25, które łączą językoznawstwo z naukami społecznymi, 24 W tym kontekście por. następującą konstatację: chodzi, z jednej strony, o widzenie w tekstach wyższych niż zdanie pięter struktury o naturze gramatycznej czy też językowej w węższym rozumieniu (»gramatyka tekstu«), z drugiej zaś strony, o odrzucenie takiej wizji i upatrywanie w tekstach rzeczywistości sui generis o naturze pragmatycznej (Bogusławski 1994: 156). Tak więc najważniejsze nurty polskich badań tekstologicznych są zaledwie zarysem bardziej szczegółowej charakterystyki badań lingwistyki tekstu, uprawianej w Polsce pod różnymi nazwaniami: teoria tekstu, tekstologia, lingwistyka tekstu, analiza tekstu, teoria i analiza dyskursu, stylistyka tekstu i wypowiedzi, pragmalingwistyka tekstu, folklorystyka, genologia lingwistyczna (Labocha 2009: 52). 25 Nie można pominąć tu dociekań odnoszących się do szeroko rozumianego komunikowania publicznego [zob. m.in. Włodzimierz Gruszczyński, Jerzy Bralczyk, Grażyna Majkowska (red.), Polszczyzna w komunikowaniu publicznym. Prace poświęcone profesor Halinie Satkiewicz z okazji jubileuszu jej i jej Zakładu, Warszawa 1999; Jerzy Bralczyk, Katarzyna Mosiołek-Kłosińska (red.), Zmiany w publicznych zwyczajach językowych, Warszawa 2001].

14 14 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI historycznymi i kulturowymi, przedmiotem analiz są bowiem przede wszystkim związki między językiem (tekstem) a społecznymi i kontekstowymi warunkami jego użycia i oddziaływania 26 [zob. m.in. Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski, Rytualny chaos. Studium dyskursu publicznego, Kraków 1997; Barbara Boniecka, Jolanta Panasiuk, O języku audycji radiowych, Lublin 2001; Piotr P. Chruszczewski, The communicational grammar of political discourse, Berlin 2002; Elżbieta Laskowska, Dyskurs parlamentarny w ujęciu komunikacyjnym, Bydgoszcz 2004; Piotr P. Chruszczewski (red.), Aspekty współczesnych dyskursów, Kraków 2004; Maria Krauz, Stanisław Gajda (red.), Współczesne analizy dyskursu. Kognitywna analiza dyskursu a inne metody badawcze, Rzeszów 2005; Maria Teresa Lizisowa, Tekst kontekst interpretacja. W poszukiwaniu semiotycznodyskursywnych wzorców kategoryzacji języka, Kraków 2006; Tomasz Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006; Halina Grzmil-Tylutki, Gatunek w świetle francuskiej teorii dyskursu, Kraków 2007; Władysław Chłopicki, Stanisław Gajda (red.), Współczesny polski dyskurs publiczny w perspektywie międzykulturowej. Dyskusja panelowa, Kraków 2008; Anna Duszak, Norman Fairclough (red.), Krytyczna analiza dyskursu. Interdyscyplinarne podejście do komunikacji społecznej, Kraków 2008; Barbara Batko-Tokarz, Perswazja w dyskursie sejmowym, Kraków 2008; Bożena Witosz, Dyskurs i stylistyka, Katowice 2009; Marcin Poprawa, Telewizyjne debaty polityków jako przykład dyskursu publicznego, Kraków 2009; Dorota Zdunkiewicz-Jedynak (red.), Dyskurs religijny w mediach, Tarnów 2010]. Wyraźnie zaznacza się zakres genologii lingwistycznej w badaniach gatunków mowy [zob. m.in. Danuta Ostaszewska (red.), Gatunki mowy i ich ewolucja, t. I III, Katowice ; Katarzyna Wyrwas, Skarga jako gatunek mowy, Katowice 2002; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Joanna Szadura (red.), Akty i gatunki mowy, Lublin 2004; Bożena Witosz, Genologia lingwistyczna. Zarys problematyki, Katowice 2005; Joanna Przyklenk, Staropolska kronika jako gatunek mowy, Katowice 2009; Maria Wojtak, Współczesne modlitewniki w oczach językoznawcy. Studium genologiczne, Tarnów 2011]. Badania tekstu i dyskursu nie są co jest w pełni zrozumiałe podejmowane na zasadzie separacjonizmu 27 [por. m.in. Anna Duszak, Tekst, dyskurs, komunikacja międzykulturowa, Warszawa 1998; Janina Labocha, Tekst, wypo wiedź, dyskurs w procesie komunikacji językowej, Kraków 2008; Joanna Szadura (red.), Tekst gatunek dyskurs na przełomie XX i XXI wieku, Lublin 2012]. Takie podejście badawcze reprezentuje nurt dociekań, który opowiada się za 26 Krąg dyscyplinowego oglądu zjawiska dyskursu jest szerszy [por. np. Emilia Osiejuk, Problematyka dyskursu w neuropsychologii poznawczej, Warszawa 1994]. 27 Otóż pod etykietą»językoznawcze koncepcje dyskursu«zbieramy razem lingwistykę tekstu, analizę dyskursu i semantykę tekstową, które opierają się na ujmowaniu transfrastycznego wymiaru wypowiedzeń (Paveau, Sarfati 2009: 216). Jakkolwiek wprowadzając do metodologii badań nad aktywnością mowną ludzi kategorię dyskursu, dokonujemy równocześnie zwrotu kierunku analizy: od zewnętrznych uwarunkowań do formy wypowiedzi [ ] w praktyce bowiem zawsze analizujemy konkretne teksty i w akcie interpretacji konstruujemy obraz zjawisk społecznych), to koncepcja»dyskursu«jako»tekstu w kontekście«(a więc procesualnego zdarzenia komunikacyjnego) nie odkrywa w porównaniu z pragmatyczną koncepcją»tekstu«na tyle nowych i istotnych właściwości kategorialnych jednostki komunikacji, by postulować, że językoznawca ma w praktyce do czynienia z dwoma odrębnymi przedmiotami badawczymi (»tekstem«i»dyskursem«) (Witosz 2009: 76 77).

15 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 15 budowaniem interdyscyplinarnej nauki o tekście. Nie jest to nurt jednorodny ani jednoznacznie wykrystalizowany, chodzi o wskazanie tych aspektów lingwistycznych badań nad tekstem i dyskursem, które sprzyjają takiemu właśnie interdyscyplinarnemu spojrzeniu na zjawiska komunikacji językowej (Duszak 1998: 7). Na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku aktualna stała się problema tyka podejścia do języka jako zorganizowanego w czasie i przestrzeni kulturowej przekazu informacyjnego (Awdiejew 1999: 7), uwidaczniająca się w nurcie gramatyki komunikatywnej, która wyrosła na gruncie prowadzonych w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia pod kierownictwem Bogusława Dunaja studiów poświęconych zagadnieniom języka mówionego, a także w obrę bie szerzej rozumianego komunikatywizmu, zaproponowanych i rozwijanych przez Aleksego Awdiejewa (twórcę koncepcję gramatyki komunikacyjnej) i Grażynę Habrajską czołowych przedstawicieli nauki o komunikowaniu (szerzej o założeniach zob. Awdiejew 1991:; 2000: 15 23; 2001: 23 29; Adwiejew, Korżyk 2000: 15 37). Opracowania dotyczące rozważań teoretycznych oraz przykładów implementacji różnych aspektów komunikatywizmu gruntownie przedstawiają konkretne kwestie ogólne i szczegółowe [zob. m.in. Aleksy Awdiejew, Gramatyka komunikacyjna, Warszawa Kraków 1999; Grażyna Habrajska (red.), Język w komunikacji, t. 1-3, Łódź 2001; Aleksy Awdiejew, Gramatyka interakcji werbalnej, Kraków 2004; Aleksy Awdiejew, Grażyna Habrajska, Wprowadzenie do gramatyki komunikacyjnej, t. 1, Łask, 2004, t. 2, 2006; Grażyna Habrajska (red.), Komunikatywizm w Polsce wybrane zagadnienia z teorii i praktyki, Łódź 2011; Grażyna Habrajska, Wybrane zagadnienia wprowadzające do nauki o komunikowaniu, Łódź 2012]. Swoisty nurt wyznacza tu problematyka badań komunikologicznych we Wro cławiu [por. m.in. Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Piekot, Monika Zaśko- -Zielińska (red.), Oblicza komunikacji 1. Perspektywy badań nad tekstem, dyskursem i komunikacją, Kraków 2006; Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Pie kot, Marcin Poprawa (red.), Oblicza Komunikacji. Ideologie w słowach i obra zach, Wrocław 2008; Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Piekot, Marcin Poprawa (red.), Oblicza Komunikacji. Ideologie codzienności, Wrocław 2009], odnoszący się do wybranych odmian dyskursu publicznego, w szczególności poświęcony studiom języka polityki, które zapoczątkowała Irena Kamińska-Szmaj [nowe ujęcia tekstów politycznych o charakterze perswazyjnym i manipulacyjnym: Irena Kamińskiej-Szmaj, Judzi, zohydza, ze czci odziera. Język propagandy politycznej w prasie , Wrocław 1994] i które zaszczepiała w stworzonym przez siebie kręgu badawczym [zob. m.in. Helena Sojka-Mastalerz, Rusini czy Ukraińcy? Językowy obraz nacji ukraińskiej w prasie polskiej ( ), Wrocław 2004; Małgorzta Dawidziak-Kładoczna, Cherlacy z sercem oziębłym. Język pism i mów Józefa Piłsudskiego, Łask 2005; Agnieszka Dytman-Stasieńko, Święto zawłaszczonych znaczeń. 1 Maja w PRL. Ideologia, rytuał, język, Wrocław 2006; Marcin Poprawa, Telewizyjne debaty polityków jako przykład dyskursu publicznego, Kraków 2009]. W obrębie komunikacji społecznej poruszane są różne zagadnienia związane z tym procesem [zob. np. Lesław Cirko, Akceptacja w komunikowaniu się. Mię-

16 16 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI dzy preskryptywizmem a permisywizmem, Wrocław 2009] 28, odrębnie wskazać trzeba na obszar badań komunikacji medialnej [zob. m.in. Jerzy Bralczyk Danuta Ostaszewska, Romuald Cudak (red.), Polska genologia lingwistyczna, Warszawa 2008, Katarzyna Mosiołek-Kłosińska (red.), Język w mediach masowych, Warszawa 2000; Aleksander Woźny (red.), Media, język, literatura. Korespondencje i transpozycje, Wrocław 2002; Igor Borkowski (red.), Edukacja medialna. Teksty i preteksty, Wrocław 2004; Walery Pisarek, O mediach i języku, Kraków 2007; Małgorzata Kita, Magdalena Ślawska (red.), Transdyscyplinarność badań nad komunikacją medialną, t. 1: Stan wiedzy i postulaty badawcze, Katowice 2012]. Istotnym nurtem badań zintegrowania dyscyplinowego jest lingwistyka kognitywna 29, której zalecenia metodologiczne zostały wyłożone w Polsce w 1995 roku na Zjeździe Polskiego Towarzystwa Językoznawczego. Jak zauważa Andrzej M. Lewicki, okazało się wówczas, że w polskiej lingwistyce występują dwie odmiany tego nurtu. Jedna, skupiająca głównie polonistów i slawistów, czyni przedmiotem badań językowy obraz świata i sięga korzeniami konwersatorium»język a kultura«, oraz druga, obejmująca głównie anglistów (T.P. Krzeszowski, E. Tabakowska, H. Kardela, R. Kalisz i in.), nawiązuje do koncepcji amerykańskiej lingwistyki 30 (Lewicki 2001: 653). Te dwa kierunki niezależnie od istniejących podobieństw wykazują znaczące różnice. W nurcie pierwszym w inicjatywach i inspiracjach badawczych oraz dociekaniach Jerzego Bartmińskiego, badaczy skupionych w kręgu lubelskim i, szerzej, badaczy polskiej szkoły etnolingwistycznej pod przewodnictwem Jerzego Bartmińskiego ujawnia się przede wszystkim otwartość językoznawstwa na dziedziny badawcze kultury, antropologii i kwestie aksjologii. Zauważa się to najpierw w problematyce stereotypu podjętej przez zespół pod kierunkiem Jerzego Bartmińskiego w związku z przygotowywanym Słownikiem ludowych stereotypów językowych [dotychczas ukazały się: Słownik ludowych stereotypów językowych. Zeszyt próbny, Wrocław 1980; Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos, cz. 1: Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, Lublin 1996; 28 W szczególności wskazać tu należy na badania interdyscyplinarne w obrębie komunikacji międzykulturowej (ze względu na rozległość i wieloaspektowość badawczą nie przedstawiamy ich tu bliżej). 29 Ściślej rzecz ujmując, językoznawstwo kognitywne, programowo przyznające się do interdyscyplinarności (Winiarska 2011: 37). Przy sposobności trzeba zwrócić uwagę na względność określenia nowa perspektywa w odniesieniu do językoznawstwa kognitywnego w związku z wyraźnie uwidaczniającymi się wątkami polskiego prekognitywizmu w poglądach językoznawczych Jana Rozwadowskiego (ściślej na wątki polskiego prekognitywizmu w myśli Rozwadowskiego pierwsza wskazywała D. Wesołowska, temat ten podjęła także E. Tabakowska (2004) [Elżbieta Tabakowska, Kognitywizm po polsku wczoraj i dziś, Kraków 2004 dop. W.W.] ), mianowicie zarówno terminologia Rozwadowskiego, jak i opis zjawiska językowego przypominają obecne ujęcie kognitywne (Czelakowska 2007: 157, 165). 30 Uściślając w Polsce rzecznikami nowego nurtu są głównie filolodzy angielscy, z natury rzeczy mający najbliższy dostęp do teorii wyłożonej dotychczas głównie w języku angielskim: w Warszawie Tomasz Krzeszowski, tłumacz książki Lakoffa i Johnsona, Metafory w naszym życiu i prekursor aksjolingwistyki kognitywnej; w Gdańsku Roman Kalisz, podejmujący próby opisu aktów mowy zgodnie z paradygmatem teorii kognitywnej; w Lublinie Henryk Kardela, redaktor Podstaw gramatyki kognitywnej i licznych artykułów wprowadzających tę nową teorię do językoznawstwa polskiego, zwłaszcza prac dotyczących morfologii, oraz Grzegorz Kleparski i Przemysław Łozowski uprawiający semantykę diachroniczną w ujęciu kognitywnym; w Łodzi Barbara Lewandowska-Tomaszczyk, w Krakowie Elżbieta Tabakowska i inni (Przybylska 2002: 19).

17 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 17 cz. 2: Ziemia, woda, podziemie, Lublin 1999; cz. 3: Meteorologia, Lublin 2012; cz. 4: Świat, światło, metale, Lublin 2012]. Wieloaspektowo odzwierciedlają to spotkania w ramach ogólnopolskiego konwersatorium Język a kultura w Karpaczu i Puławach oraz będąca pokłosiem tych spotkań biała seria Język a Kultura [dotychczas tomy 1 23, Wrocław ]. Wielowątkowo kulturowe uwarunkowania etnolingwistyki uwidaczniają się w licznych artykułach publikowanych w czołowej serii omawianego nurtu Etnolingwistyka. Problemy języka i kultury [do tej pory ukazały się tomy 1 24, Lublin ] oraz w poszczególnych tomach lubelskiej czerwonej serii. Założenia metodologiczne i różnorodny zakres problemowy uwidacznia się w wielu monografiach i bardzo licznych artykułach poszczególnych badaczy. Bogactwa prac nie da się tu przedstawić, można wskazać na niektóre nazwiska, jakkolwiek wymienienie ich wszystkich też nie jest tu możliwe 31 [zob. m.in. Jerzy Bartmiński (red.), Językowy obraz świata, Lublin 1990; Renata Grzegorczykowa, Anna Pajdzińska (red.), Językowa kategoryzacja świata, Lublin 1996; Jerzy Bartmiński, Ryszard Tokarski (red.), Profilowanie w języku i w tekście, Lublin 1998; Jan Adamowski, Jerzy Bartmiński (red.), W zwierciadle języka i kultury, Lublin 1999; Anna Pajdzińska, Piotr Krzyżanowski (red.), Przeszłość w językowym obrazie świata, Lublin 1999; Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii, Wrocław 2000; Jerzy Bartmiński, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Ryszard Nycz, Punkt widzenia w języku i w kulturze, Lublin 2004; Ewa Kołodziejek, Człowiek i świat w języku subkultur, Szczecin 2005; Włodzimierz Wysoczański, Językowy obraz świata w porównaniach zleksykalizowanych. Na materiale wybranych języków, Wrocław 2005; Jerzy Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006; Jolanta Maćkiewicz, Językowy obraz ciała. Szkice do tematu, Gdańsk 2006; Jerzy Bartmiński, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin 2007; Anna Pajdzińska, Ryszard Tokarski (red.), Relatywizm w języku i kulturze, Lublin 2010; Monika Łaszkiewicz, Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Sebastian Wasiuta (red.), Ciało i duch w języku i w kulturze, Lublin 2012]. Etnolingwistyka jako autonomizująca się dyscyplina badawcza posługuje się kognitywistyczną techniką językowego obrazu świata (JOŚ) i pozostaje w bliskich związkach z szerzej rozumianym językoznawstwem kulturowym (Dubisz 2010: 102; zob. też Sękowska 2000: 11 20), o którym w tym miejscu trzeba nadmienić, przywołując twórcę tego ukierunkowania badawczego Janusza Anusiewicza [zob. Janusz Anusiewicz, Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1994]. W związku z przedmiotem badań i możliwościami użycia kognitywnego instrumentarium w nurcie etnolingwistycznym stawia się pytanie, na ile możliwe jest bezkarne korzystanie ze zdobyczy językoznawstwa kognitywnego i jednocześnie niezgłaszanie akcesu do jego silnie mentalistycznego podejścia do przedmiotu badań, pytanie, które ma zasadniczą wagę dla podejść z definicji sytuujących język wśród zjawisk społecznych i kulturowych, a także wyraża się spostrzeżenie, iż uogólniając, można powiedzieć, że przynajmniej część językoznawców zainteresowanych badaniem tzw. językowego obrazu świata 31 Zob. wykaz prac redakcyjnych i współredakcyjnych oraz prac poszczególnych autorów członków lubelskiego zespołu etnolingwistycznego w: Maksymiuk-Pacek, Niebrzegowska-Bartmińska (oprac.) 2008, 2009.

18 18 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI włącza, w różnym zresztą stopniu, oferowane przez językoznawstwo kognitywne narzędzia do swego instrumentarium, podkreślając jednocześnie z jednej strony długą (czytaj: dłuższą, czyli lepszą) tradycję metodologiczną badań JOS, a z drugiej zwracając słusznie uwagę, iż część analiz przedkognitywnych uwzględniała zjawiska opisywane obecnie przez ten nurt, choć nie zawsze w sposób do końca uświadamiany czy otwarcie deklarowany (Winiarska 2011: 44). W odniesieniu do lingwistyki kulturowej zauważa się, że nawet jeśli definiowany przez Anusiewicza JOS może przywodzić na myśl Langackerowski świat, widziany oczami skonwencjonalizowanego obserwatora, to jednak nieustannie podkreśla się, że stanowi on ujęcie przedmiotu poznania poprzez język, którym włada jednostka i poznająca świat społeczność (Winiarska 2011: 45). Generalizując, można przyjąć, że w etnolingwistyce (lingwistyce antropologicznej albo lingwistyce kulturowej) w jej szerokim rozumieniu wykorzystywane są różne pojęcia, terminy i koncepcje metodologiczne, jak np.: językowy obraz świata, stereotyp językowo-kulturowy, skrypty kulturowe, rytuały językowe, magiczna funkcja języka, konotacja, prototyp, profilowanie pojęć, fasety, definicja kognitywna. Wykształciły się w tym nurcie subdyscypliny, takie jak: etnopoetyka, etnosemantyka, etnoskładnia, etnogenologia, etnoretoryka (Sękowska 2012: 7) 32. W kontekście postawionego pytania o otwartość i charakter owej otwartości językoznawstwa współcześnie, a także podjętej kwestii jego relacji z innymi dyscyplinami i możliwą interdyscyplinarność badań lingwistycznych, należy za Jerzym Bartmińskim w odniesieniu do etnolingwistyki (lubelskiej) skonstatować, że etnolingwistyka jako kierunek lingwistyki, a nie nauka interdyscyplinarna, pozostaje w najbliższych związkach z etnonauką, antropologią kulturową i kognitywistyką, a za jej synonim można uważać»lingwistykę kulturową«w sensie proponowanym przez Anusiewicza [zob. Janusz Anusiewicz, Lingwistyka kulturowa. Zarys problematyki, Wrocław 1994 dop. W.W.] i Annę Dąbrowską [zob. Anna Dąbrowska, Współczesne problemy lingwistyki kulturowej, [w:] Polonistyka w przebudowie. Zjazd Polonistów, Kraków września 2004, t. II, Kraków 2005, s dop. W.W.], a jeszcze lepiej»lingwistykę antropologiczno-kulturową«w wariancie zbliżonym do kognitywizmu [zob. Elżbieta Tabakowska, Kognitywizm po polsku wczoraj i dziś, Kraków 2004 dop. W.W.] (Bartmiński 2006: 85). Tak więc współczesna etnolingwistyka [ ] rozwijana w Polsce w nawiązaniu do kognitywizmu i antropologii kulturowej (w kręgu lubelskiej»etnolingwistyki«) stwarza szansę ocalenia»paradygmatu folklorystycznego«w relacji do kulturoznawstwa, wszelako etnolingwistyka opierając się na danych dialektologii, folklorystyki i etnografii, integruje je na poziomie wiedzy o komunikacji kulturowej. Zarazem wymaga utrzymania ich własnych paradygmatów badawczych, bez których zachowania niemożliwy jest 32 W tym odniesieniu por. uwagę dotyczącą stosunku perspektywy badacza wobec perspektywy nosiciela folkloru w paradygmacie folklorystycznym : ta kwestia ma wartość kluczową i wprowadza nas na teren styku folklorystyki z antropologią kulturową, lingwistyka antropologiczną i kognitywną, w krąg zagadnień etnonauki. Postulat»podmiotowej rekonstrukcji kultury«stanowi bowiem jądro koncepcji etnometodologicznych. Na gruncie etnolingwistyki postulat ten zaowocował koncepcja językowego obrazu świata, tj. obrazu utrwalonego w gramatyce, znakach i tekstach językowych (Bartmiński 2005: 11).

19 JĘZYKOZNAWSTWO OTWARTE NA PRZEŁOMIE XX I XXI WIEKU 19 sensowny podział pracy (Bartmiński 2005: 11 12), a ściślej nie ogranicza badania związku języka z kulturą tylko do dialektów i gwar ludowych, obejmuje zainteresowaniem wszystkie odmiany języka narodowego, w tym także język ponadregionalny, ogólnonarodowy, w jego całym bogactwie historycznym i w jego bogactwie synchronicznym (odmiany, style, gatunki mowy) 33 (Bartmiński 2006: 85 86; szerzej zob. Chlebda 2012: 91 98; Толстая 2005: 9 20). Drugi nurt lingwistyki kognitywnej uwzględniający językoznawcze zwrócenie się przede wszystkim ku psychologii akcentuje w teorii kognitywizmu w szczególności procesy postrzegania i myślenia, ważność pojęcia metaforyzacji, toteż podstawowymi pojęciami dla teorii kognitywizmu są: kategoryzacja, modele pojęciowe 34 i metaforyzacja [por. np. Henryk Kardela, Zbigniew Muszyński, Maciej Rajewski (red.), Kognitywistyka 1. Problemy i perspektywy, Lublin 2005], szczegółowiej głównym przedmiotem i celem badań językoznawstwa kognitywnego jest użycie języka jako środka komunikacji międzyludzkiej, stworzenie takiego modelu języka, który funkcjonowałby zarówno w ramach literalnego, jak i metaforycznego użycia, nie tworząc w ten sposób granic między dosłownym i obrazowym sposobem użycia języka 35. Kognitywizm włącza do swoich badań analizę zdolności poznawczych człowieka, będących zwierciadłem języka, percepcję, generalizowanie, punkt widzenia, wyobraźnię, język w aspekcie antropologicznym jako część działalności człowieka na poziomie mentalnym i socjalnym, znaczenie generowane przez system językowy stanowiące interpretację świata pozajęzykowego, poznanie procesów mentalnych i wartościowanie konceptów utrwalonych w języku określonej zbiorowości. Istotne przy tym jest założenie, że ważną rolę w kształtowaniu odniesienia semantycznego odgrywa wszelkie doświadczenie użytkowników języka. Dlatego metafora i metonimia traktowane są przez kognitywizm jako charakterystyczne dla człowieka mechanizmy percepcji i porządkowania świata (Laskowski 2005: 89). Podobnie jak czyniliśmy to wcześniej, i w tym miejscu wskażemy, że obszar badawczy naświetlają już tytuły wybranych z konieczności prac [por. m.in. Ewa Dąbrowska, Cognitive Semantics and the Polish Dative, Berlin New York 33 Mianowicie etnolingwistyka podejmuje zadania podmiotowej rekonstrukcji kultury i poznania mentalności jej nosicieli, ich sposobu konceptualizacji świata utrwalonego w języku, operuje pojęciem stereotypu i językowego (językowo-kulturowego) obrazu świata, który w dyskursie podlega intencjonalnemu (sterowanemu przed podmiot) profilowaniu na bazie materiałowej, którą stanowią dane językowe (systemowe dotyczące gramatyki i słownictwa, oraz tekstowe tj. wszelkiego typu teksty, dokumentujące zarówno cechy systemowe, jak społeczne konwencje użycia języka, jak wreszcie efekty kreatywnej działalności autorów), ale także dane»przyjęzykowe«(dokumentacja wierzeń, mitów, zrytualizowanych zachowań i utrwalonych systemów wartości). Trzecim ważnym źródłem danych są materiały pozyskiwane drogą eksperymentalną (przez różnego typu ankiety) (Bartmiński 2006: 85). 34 Istotnie schematy wyobrażeniowe, inaczej: pojęciowe, stanowią jedno z najważniejszych narzędzi analizy stosowanych w językoznawstwie kognitywnym, w kognitywizmie stanowią szczególny typ tzw. wyidealizowanych modeli kognitywnych [ ], które nie są oparte bezpośrednio na obiektywnej rzeczywistości, lecz na tym, jak człowiek doświadcza tej rzeczywistości (Przybylska 2006: 25 27). 35 W podejściu kognitywnym przyjmuje się, że język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli, toteż zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka, na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania, emocje, procesy abstrakcji i rozumowania. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi (Tabakowska 2001: 11).

20 20 WŁODZIMIERZ WYSOCZAŃSKI 1997; Renata Przybylska, Polisemia przyimków polskich w świetle semantyki kognitywnej, Kraków ; Henryk Kardela (red.), Podstawy gramatyki kognitywnej, Warszawa 2004; Elżbieta Tabakowska, Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego, Kraków 1995; Elżbieta Tabakowska (red.), Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa, Kraków 2001; Roman Kalisz, Językoznawstwo kognitywne w świetle językoznawstwa funkcjonalnego, Gdańsk 2001; Andrzej Pawelec, Znaczenie ucieleśnione. Propozycje kręgu Lakoffa, Kraków 2005; Renata Przybylska, Schematy wyobrażeniowe a semantyka polskich prefiksów czasownikowych do-, od-, prze-, roz-, u-, Kraków 2006; Andrzej Pawelec, Metafora pojęciowa a tradycja, Kraków 2006; Beata Rycielska, Celownik rosyjski. Studium kognitywne, Szczecin 2007; Beata Rycielska, Marzena Rycielska, Obrazowanie w języku. Lancetnik bez głowy i celownik rosyjski, Słupsk ; Arkadiusz Gut, O relacji między myślą a językiem. Studium krytyczne stanowisk utożsamiających myśl z językiem, Lublin 2009; Agnieszka Libura, Teoria przestrzeni mentalnych i integracji pojęciowej, Wrocław 2010; Alina Kwiatkowska (red.), Przestrzenie kognitywnych poszukiwań, Łódź 2011; Henryk Kardela, Zbysław Muszyński, Maciej Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywistyczne, Lublin 2012]. Podkreślając nieautonomiczność językoznawstwa kognitywnego, wskazuje się przede wszystkim na nieautonomiczność przedmiotu poznania, mianowicie w odróżnieniu od innych teorii języka [ ] nieautonomiczność językoznawstwa kognitywnego ma bardziej fundamentalny charakter. Czym innym jest bowiem wykorzystywanie aparatu formalnego innej dyscypliny w opisie zjawisk językowych [ ] a czymś zupełnie innym jest twierdzenie, że język nie jest obiektem autonomicznym, a zatem nie może zostać zadowalająco opisany bez uwzględnienia obiektów innego rodzaju. Pod tym względem językoznawstwo kognitywne jest nieautonomiczne niejako definicyjnie: twierdzi mianowicie, że język, a w szczególności żaden jego subsystem (tzn. fonologia, morfologia, składnia, semantyka i pragmatyka) nie jest autonomiczny, lecz jest ewolucyjnym produktem starszych systemów poznawczych i komunikacyjnych, podlega więc prawom i ograniczeniom tych systemów [ ] Jest więc językoznawstwo kognitywne nieautonomiczne ze względu na pogląd na swój własny przedmiot, czyli język, a raczej jego immanentny związek z innymi dziedzinami poznania (Bierwiaczonek 2008: 121). Pytając czy kognitywizm to językoznawstwo otwarte, udowadnia się, że gramatykę Langackera [ ] można uzupełnić chyba jedynie w tym sensie [ ] że do opisu jednostek języka zostanie dołączona informacja o ich socjolingwistycznym statusie (nacechowaniu). Taka teoria będzie się jednak nadal zajmować modelowaniem znaczenia obcego w umyśle użytkownika, który ma świadomość owych społecznych (może także kulturowych) konotacji danej jednostki językowej. Autentyczne otwarcie tego nurtu kognitywizmu na sąsiadów innych niż psychologia i nauki przyrodnicze wydaje się zatem trudne, a perspektywy znacznie bardziej obiecujące zdaje się otwierać podejście etnolingwistyczne (Winiarska 2011: 46). 36 W związku z tą pracą oraz innymi publikacjami wskazać trzeba na serię Językoznawstwo Kognitywne. Studia i Analizy. 37 Zastosowanie podstawowych zasad gramatyki kognitywnej (obrazowania jej centralnego pojęcia) do opisu kategorii celownika w zdaniach bezosobowych.

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

ROK STUDIÓW: I TOK STUDIÓW

ROK STUDIÓW: I TOK STUDIÓW SPECJALNOŚĆ: filologia angielska germańska SPECJALIZACJA: nauczycielska literaturoznawstwo / tłumaczenia z i elementami języki specjalistyczne kulturoznawstwa ROK STUDIÓW: I STOPIEŃ STUDIÓW: I Ilość godzin

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIA. mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl. (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015)

BIBLIOGRAFIA. mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl. (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015) BIBLIOGRAFIA mgr Sebastian Wasiuta e-mail: sebastian.wasiuta@umcs.edu.pl (ostatnia aktualizacja: 14 czerwca 2015) Bibliografia obejmuje wszystkie rodzaje publikacji w układzie działowym. Wykaz zajęć dydaktycznych

Bardziej szczegółowo

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze).

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Jaworzno, 26.03.2015 HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Teksty H. M. McLuhan a 1. McLUHAN, Marshall. Galaktyka Gutenberga / Marshall

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Wybór i opracowanie Magdalena Mularczyk Kielce 2015 Korekta Małgorzata Pronobis Redakcja techniczna opracowanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów

Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów Nazwa modułu: Język reklamy Rok akademicki: 2012/2013 Kod: HKL-2-302-KM-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstwo Specjalność: Kultura nowych mediów Poziom studiów: Studia II stopnia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6. Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja społeczna

Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6. Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja społeczna Nazwa modułu: Socjologia języka. Warsztaty dziennikarskie Rok akademicki: 2013/2014 Kod: HSO-2-312-MK-n Punkty ECTS: 6 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Socjologia Specjalność: Multimedia i komunikacja

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile KRYSTYNA S. KRYSTYNA C. EDWARD F. KAROLINA C. WOJCIECH T. JANINA F. FRANCISZKA G. HENRYK H. MIROSŁAW W. JULI BARBARA H. CELINA Ł. STANISŁAW K. HELENA S.

Bardziej szczegółowo

Słowniki i leksykony języka polskiego

Słowniki i leksykony języka polskiego ul. Szkolna 3 77-400 Złotów katalog on-line: www.zlotow.bp.pila.pl tel. (67)263-21-42 e-mail: zlotow@cdn.pila.pl wypozyczalnia.bpzlotow@wp.pl Słowniki i leksykony języka polskiego (wybór za lata 1990-2013)

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków, 17 18 kwietnia 2015

Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków, 17 18 kwietnia 2015 Polskie Towarzystwo Lingwistyki Stosowanej Instytut Neofilologii Uniwersytetu Pedagogicznego Instytut Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej UW Lingwistyka stosowana i jej horyzonty poznawcze Kraków,

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia II stopnia Forma i tryb studiów: Stacjonarne

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia II stopnia Forma i tryb studiów: Stacjonarne Nazwa modułu: Język reklamy Rok akademicki: 2015/2016 Kod: HKL-2-302-PG-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Humanistyczny Kierunek: Kulturoznawstw o Specjalność: Projektowanie graficzne w kulturze nowych mediów

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rzeszowski

Uniwersytet Rzeszowski Przewody doktorskie mgr Karolina Mazur Tytuł rozprawy doktorskiej: Umiejętności tekstotwórcze uczniów szkoły podstawowej w zakresie opowiadania z dialogiem dr hab. Danuta Krzyżyk (Uniwersytet Śląski) dr

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU:

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU: S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Akwizycja języków słowiańskich Kod przedmiotu: - Rodzaj przedmiotu: kierunkowy; obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno-Społeczny Kierunek: filologia

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

09.1-xxxx-111 Praktyczna nauka języka angielskiego 180 180 1 20 P 05.9-xxxx-050 Psychospołeczne aspekty okresu 30 30 1 1 PP

09.1-xxxx-111 Praktyczna nauka języka angielskiego 180 180 1 20 P 05.9-xxxx-050 Psychospołeczne aspekty okresu 30 30 1 1 PP PLAN STUDIÓ STUDIA NIESTACJONARNE DRUGIEGO STOPNIA Kierunek: Filologia Specjalność: filologia angielska Specjalizacja merytoryczna: językoznawstwo Specjalizacja zawodowa: nauczycielska Rok I (semestr 1,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW. dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW. Monografie

PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW. dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW. Monografie PUBLIKACJE PRACOWNIKÓW dr hab. Danuta Jastrzębska-Golonka, prof. UKW Monografie Fonetyka wczoraj i dziś. Ewolucja wiedzy fonetycznej w opracowaniach i podręcznikach gramatyki dla szkół średnich okresu

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia

SYLABUS. politologia studia I stopnia Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Rodzaj przedmiotu Rok i semestr studiów

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Kultura języka Kod modułu: xxx Koordynator modułu: mgr Stefan Drajewski

Bardziej szczegółowo

Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważn. i najważniejsze teorie semantyczne

Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważn. i najważniejsze teorie semantyczne Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważniejsze teorie semantyczne Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego 1 Koncepcje znaczenia 2 3 1. Koncepcje referencjalne znaczenie jako byt

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st.

KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. studia społeczne, kierunek: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH

Bardziej szczegółowo

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r.

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Wydawnictwa zwarte 1. Bereźnicki, Franciszek : Dydaktyka

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Kultura języka Kod modułu: xxx Koordynator modułu: prof. AM dr hab. Andrzej Kempiński Punkty ECTS: 4 Status przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Public Relations wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii UKW.

OPIS PRZEDMIOTU. Public Relations wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii UKW. OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Rektora UKW Nr 48/2009/2010 z dnia 14 czerwca 2010 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Public Relations wypełnia instytut/katedra Wydział Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Uniwersytetu Slilskiego. Katowice 2013

Wydawnictwo Uniwersytetu Slilskiego. Katowice 2013 w Wydawnictwo Uniwersytetu Slilskiego Katowice 2013 Odmiany polszczyzny w szkole NR 3116 Odmiany polszczyzny w szkole Teoria i praktyka pod redakcją Heleny Synowiec przy współudziale Marty Kubarek Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016

PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016 PODRĘCZNIKI GIMNAZJUM KLASA I na rok szkolny 2015/2016 Religia Spotkam Twoje Słowo, ks. Paweł Mąkosa, Wydawnictwo Gaudium Lublin do podręcznika Spotkam Twoje Słowo podręczniki bezpłatne Język polski Świat

Bardziej szczegółowo

Zestawienie bibliograficzne nr 967/08

Zestawienie bibliograficzne nr 967/08 Centrum Edukacji Nauczycieli Biblioteka Pedagogiczna w Koszalinie Adres: ul. J. Piłsudskiego 62 75-525 Koszalin tel./fax (094) 345-45-05, (094) 347-43-07 e-mail: sekretariat@bibliotekacen.pl http://www.bibliotekacen.pl

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013 PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Gramatyka kontrastywna polsko-angielska III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II Profil ogólnoakademicki 2012-2013 CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Język a a komunikacja 2628. Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej

Język a a komunikacja 2628. Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej Język a a komunikacja 2628 Tłumacz wobec problemów kulturowych Monografia z cyklu Język trzeciego tysiąclecia pod redakcją Marii Piotrowskiej Kraków 2010 Spis treści Słowo wstępne.................................

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA wykład 1 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Definicja pedagogiki opiekuoczej 2. Geneza pedagogiki opiekuoczej 3. 4. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich na Wydziale Anglistyki

Program studiów doktoranckich na Wydziale Anglistyki Program studiów doktoranckich na Wydziale Anglistyki Specjalność językoznawcza: I Rok 1. Zajęcia obowiązkowe Typ zajęć Razem godz. Forma zaliczenia Pkt. ECTS a) seminaria organizowane przez Wydział Anglistyki

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 1. Kierunek studiów: filologia polska studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki 2. Obszar kształcenia w zakresie nauk humanistycznych: Kierunek studiów filologia polska obejmuje dwie związane ze

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA. Wiedza

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA. Wiedza Załącznik do uchwały nr 204 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego z dnia 27listipada 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Poziom kształcenia: I stopień

Bardziej szczegółowo

Liczba Liczba godzin zaliczenia / 30 Z/3 - - 30 Z/2 30 Z/2

Liczba Liczba godzin zaliczenia / 30 Z/3 - - 30 Z/2 30 Z/2 PLAN STUDIÓW FILOLOGIA ROMAŃSKA STUDIA I STOPNIA dla cyklu kształcenia rozpoczynającego się w roku akademickim 201/16 I ROK Semestr I Semestr II Lp. Nazwa przedmiotu Moduł 1 Przedmioty misyjne/ ogólnouniwersyteckie

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015

Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015 Stefan M. Kwiatkowski Przewodniczący Zespołu Pedagogiki Pracy Sprawozdanie z działalności Zespołu Pedagogiki Pracy przy Komitecie Nauk Pedagogicznych PAN w latach 2011-2015 W latach 2011-2015 Zespół Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

OPIS PRZEDMIOTU. Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium dyplomowe 08.01/o,1,V,VI Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU

Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku 09.0-1FAS-C09-TAJ;

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ LINGWISTYKI STOSOWANEJ UW

WYDZIAŁ LINGWISTYKI STOSOWANEJ UW WYDZIAŁ LINGWISTYKI STOSOWANEJ UW Katedra Ukrainistyki Program dwustopniowych studiów niestacjonarnych (zgodny z systemem ECTS oraz dyrektywą 2005/2006/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy) KIERUNEK:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO SPOROTWE

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO SPOROTWE Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 5/2010 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 27 stycznia 2010 r. PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU: DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA SPECJALNOŚĆ: SPECJALIZACJA: DZIENNIKARSTWO

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW Nazwa kierunku studiów FILOLOGIA Poziom STUDIA I STOPNIA Profil OGÓLNOAKADEMICKI Forma studiów Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

Znaleźć słowo trafne... Stylistyczno-komunikacyjny obraz współczesnej polszczyzny

Znaleźć słowo trafne... Stylistyczno-komunikacyjny obraz współczesnej polszczyzny Znaleźć słowo trafne... Stylistyczno-komunikacyjny obraz współczesnej polszczyzny NR 66 Aldona Skudrzyk Krystyna Urban Znaleźć słowo trafne... Stylistyczno-komunikacyjny obraz współczesnej polszczyzny

Bardziej szczegółowo

Macierz efektów kształcenia dla programu tłumaczenia specjalistycznie, filologia angielska. TS: prawnicze i unijne

Macierz efektów kształcenia dla programu tłumaczenia specjalistycznie, filologia angielska. TS: prawnicze i unijne TS: prawnicze i unijne TS: uwierzytelnione i poświadczone TS: ekonomiczne TS: techniczne TS: medyczne TS: literatura, sztuka, media TS: narzędzia komputerowe CAT TS: handlowe i biznesowe TS: tłumaczenia

Bardziej szczegółowo

Dorota Wielkiewicz-Jałmużna Plany i programy nauczania w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi

Dorota Wielkiewicz-Jałmużna Plany i programy nauczania w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi Dorota Wielkiewicz-Jałmużna Plany i programy nauczania w Studium Języka Polskiego dla Cudzoziemców w Łodzi Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców 17, 29-33 2010 ACTA UNIVERSITATIS

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Filologia Angielska Studia drugiego stopnia stacjonarne

Filologia Angielska Studia drugiego stopnia stacjonarne Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Instytut Filologii Angielskiej Al. Racławickie, 0-90 Lublin tel.: +8 8 9, fax: +8 8 9 email: ifa@kul.pl Minimum programowe dla Międzyobszarowych Indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure)

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure) Logika i semiotyka Wykład VI: Znak jako jedność signifié i signifiant (Ferdynand De Saussure) Językoznawstwo i semiologia Ferdynand de Saussure (1857 1913) językoznawca, semiolog, strukturalista wykłady

Bardziej szczegółowo

Prace autorskie Katedry

Prace autorskie Katedry Prace autorskie Katedry MONOGRAFIE, PODRĘCZNIKI, SŁOWNIKI Ołeksandra Antoniw, Switłana Romaniuk, Ołena Synczak, Ukraina-Polska: Dialog kultur. Podręcznik do nauki języka ukraińskiego, poziom zaawansowany

Bardziej szczegółowo

Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia

Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia Semestr 1. PLAN STUDIÓ UKŁADZIE SEMESTRALNYM Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia E/- Podstawy teorii kultury 46 E 4 stęp do antropologii kultury 20 20 oc. 2 Elementy historii

Bardziej szczegółowo

Filologia polska specjalność projektowanie komunikacji

Filologia polska specjalność projektowanie komunikacji Filologia polska specjalność projektowanie komunikacji studia stacjonarne licencjackie nabór 2014/2015 wykaz przedmiotów 2. Nauki pomocnicze filologii polskiej 3. Historia filozofii 4. Język obcy 5. Wychowanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r.

UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r. PSP.40- /13 (projekt) UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r. w sprawie utworzenia specjalności kształcenia Nauczyciel języka angielskiego w

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku polskim angielskim UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA

Bardziej szczegółowo

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa

Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. w zakresie literaturoznawstwa Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w zakresie literaturoznawstwa Nazwa: Studia Doktoranckie Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk Adres: Pałac Staszica,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 3. Forma studiów Studia stacjonarne 4. Tytuł uzyskiwany

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo