UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Humanistyczny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Humanistyczny"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ W LUBLINIE Wydział Humanistyczny Kierunek: Filologia polska Specjalność: redaktorsko-medialna Patrycja Wołyńczuk nr albumu: Świat wartości w wybranych powieściach Mai Lidii Kossakowskiej Praca magisterska napisana w Zakładzie Historii Języka Polskiego i Dialektologii pod kierunkiem prof. dr hab. Władysławy Bryły Lublin rok 2012

2 Składam serdeczne podziękowania dla pani prof. dr hab. Władysławy Bryły Dziękuję za cenne uwagi i wskazówki udzielane podczas pisania niniejszej pracy 2

3 Plan pracy Wstęp... 5 Rozdział I: Wartość w ujęciu teoretycznym... I.1. Definicja słowa wartość i sposoby jej istnienia... 7 I.2. Typologie wartości... 9 I.3. Sposoby wartościowania w języku i w tekście Rozdział II: Fantastyka podstawowe wyznaczniki gatunku II.1. Charakterystyka fantastyki jako gatunku literackiego II.2. Stan polskiej fantastyki. Przedstawienie postaci Mai Lidii Kossakowskiej Rozdział III: Charakterystyka analizowanych tekstów... III.1. Najważniejsi bohaterowie oraz zarys fabuły analizowanej powieści III.2. Konstrukcja świata przedstawionego oraz charakterystyka pomniejszych krain Rozdział IV: Analiza aksjologiczna Królestwa... IV.1. Budowa i opis wizualny stref Królestwa IV.2. Hierarchia, sposób egzystowania aniołów oraz ich zewnętrzny wygląd IV.3. Zachowania i wyznawane wartości Rozdział V: Analiza aksjologiczna Głębi... V.1. Budowa i opis wizualny stref Głębi V.2. Hierarchia, sposób egzystowania i zewnętrzny wygląd demonów V.3. Zachowanie i wyznawane wartości Rozdział VI: Środki Wartościowania. Cechy stylu powieści Mai Lidii Kossakowskiej... VI.1. Sposób wartościowania VI.2. Cechy stylu powieści Mai Lidii Kossakowskiej Zakończenie Bibliografia

4 Wstęp 4

5 Każdy z nas nosi w sobie niebo i piekło. Oscar Wilde Polska fantastyka przez wiele lat pozostawała w cieniu literatury pięknej. Dopiero od ostatnich kilku lat środowiska akademickie próbują ująć w ramy teoretyczno-literackie zjawisko popularyzacji i komercjalizacji sukcesu gatunku. Dowodem tego są licznie powstające prace dyplomowe, doktoranckie, konferencje naukowe, a nawet publikacje książkowe. Stale zwiększająca się popularność literatury fantastycznej wśród młodych ludzi sprawiła, że kilka razy w roku organizuje się tak zwane konwenty, czyli zjazdy fanów fantastyki. Festiwale miłośników fantastyki odbywają się wedle wcześniej przygotowanego programu, złożonego z tak zwanych prelekcji z pisarzami, wydawcami i pracownikami naukowymi. Jest to jedna z nielicznych okazji, kiedy można osobiście porozmawiać z autorami najpopularniejszych książek polskiej fantastyki. Dzięki połączeniu pasji i wiedzy, postaram się omówić świat wartości w dwóch książkach Mai Lidii Kossakowskiej, jednej z najpopularniejszych i najchętniej nagradzanej przez czytelników pisarki ostatniej dekady. Do analizy wybrałam, cieszącą się największym sukcesem w 2004 roku, powieść zatytułowaną Siewca Wiatru oraz Żarna Niebios, tom opowiadań bezpośrednio poprzedzających akcję w pierwszym tomie cyklu. Książka zdobyła ogromną popularność, powieść wznawiano pięciokrotnie. Kossakowska zdobyła serca czytelników dzięki Siewcy Wiatru i na zawsze zmieniła w świadomości fanów fantastyki literacki obraz aniołów i demonów. Istoty przez nią stworzone posługują się specyficznym systemem wartości, który do tej pory nie został poddany analizie w literaturze przedmiotu. Celem niniejszej pracy jest odtworzenie świata wartości oraz uchwycenie charakterystycznych cech stylu twórczości Mai Lidii Kossakowskiej. Z licznych pozycji poświęconych aksjologii, wybrałam prace Jadwigi Puzyniny na temat semantyki wartości takie jak: Język Wartości, Warszawa 1992, Słowo wartość kultura, Lublin 1997 i Wokół języka wartości [w:] Język w kręgu wartości. Studia semantyczne, pod red. J. Bartmińskiego. Wiadomości na temat fantastyki czerpię z haseł słownikowych i własnej wiedzy wyniesionej z wieloletniego uczestnictwa w licznych konwentach. Niezwykle pomocna okazała się również lektura pokonferencyjnego tomu poświęconego fantasy w ujęciu akademickim, pt. Wokół źródeł fantasy, pod red. T. Ratajczaka i B. Trochy. Niniejsza praca składa się z sześciu rozdziałów. Pierwszy rozdział zawiera omówienie teoretycznego materiału poświęconego aksjologii. Wyjaśniam w nim, co rozumiem poprzez znaczenia słowa wartość, którą typologię przyjmuję do swojej pracy badawczej, oraz jakie elementy języka uwzględniam przy opisie wartościowania. Drugi rozdział przedstawia najważniejsze wiadomości na temat fantastyki, jej podziału i charakterystycznych cech gatunku. Nakreślam w nim również postać Mai Lidii Kossakowskiej, której część tekstów poddałam analizie aksjologicznej. W trzecim rozdziale opisano najważniejsze wątki fabularne z Siewcy Wiatru, zaprezentowano główne postacie oraz omówiono najważniejsze miejsca akcji występujące w powieści. Rozdział czwarty i piąty zawierają obszerne analizy dwóch najważniejszych krain świata aniołów i zamieszkałego przez nich Królestwa, oraz Głębi, świata demonów. Szczegółowo opisałam budowę każdej krainy, obowiązujące zasady i normy etyczno-moralne, oraz wartości, jakie cenią sobie mieszkańcy obu światów. Szósty, ostatni rozdział, zawiera spis środków wartościowania oraz podsumowanie najważniejszych cech stylu twórczości Mai Lidii Kossakowskiej. Autor wyraża nadzieję, że niniejsza praca przyczyni się do lepszego poznania zagadnienia wartościowania w polskiej powieści fantastycznej. 5

6 Rozdział I Wartość w ujęciu teoretycznym 6

7 I.1. Definicja słowa wartość i sposoby jej istnienia Czym jest wartość, która od połowy XIX wieku stała się słowem-kluczem i ma coraz większe znaczenie w każdej dziedzinie życia człowieka, począwszy od moralności, etyki, pracy, życia rodzinnego aż po sferę naukową i filozoficzną? W zależności od dziedziny naukowej, słowo to jest definiowane w różnoraki sposób, nie istnieje bowiem jedna, idealna definicja, która oddałaby pełne znaczenie leksemu 1. Obecnie wyraz wartość odnosi się nie tylko do osób i rzeczy materialnych, ale przede wszystkim do wszelkiego rodzaju zagadnień niematerialnych, systemu uczuć, psychiki a nawet całej kultury i innych bytów niefizycznych. Słowniki języka polskiego notują przynajmniej trzy różne znaczenia słowa wartość: a) Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego 2 : 1. <<to, ile jest coś warte pod względem materialnym; cecha przedmiotu, produktu, materiału itp. dająca się wyrazić równoważnikiem pieniężnym lub innym środkiem płatniczym lub oceną subiektywną; nakład społecznej pracy a wytworzenie dobra zapotrzebowanie społeczne>> 2. <<pierwiastek, zespół pierwiastków, cech, właściwości charakterystycznych dla danej osoby, rzeczy, stanowiący o jej walorach moralnych, użytkowych, naukowych, artystycznych>> 3. <<liczba określająca, ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna>> b) Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. S. Dubisza 3 : 1. <<to, ile coś jest warte pod względem materialnym, cecha jakiejś rzeczy dająca się opisać ilością pieniędzy uzyskaną z jej sprzedaży lub możliwością wymiany na inne towary>> 2. <<cecha tego, co jest dobre pod jakimś względem, przypisywana rzeczom, np. ze względu na ich użyteczność lub możliwość wywoływania pozytywnych uczuć; ważność, znaczenie>> 3. <<właściwości jakiegoś przedmiotu, towaru, dzięki którym zaspokaja on określone potrzeby>> 4. <<posiadanie zalet moralnych lub społecznych>> 5. <<zestaw cech uznawane za dobre, będące wzorem postępowania godnych urzeczywistnienia>> 6. <<liczba określająca ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna lub wielkość mogąca zastąpić wyrażenie algebraiczne, jego zmienne>> c) Słownik współczesnego języka polskiego pod red. B. Dunaja 4 : 1. <<ekwiwalent materialny, pieniężny czegoś; cena>> 2. <<cecha stanowiąca o nieprzeciętych walorach kogoś lub czegoś; ważność, znaczenie>> 3. <<liczba określająca ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna>> d) Inny słownik języka polskiego pod red. M. Bańko 5 : 1. <<wartość jakiejś rzeczy to pieniądze, która ona jest warta>> 2. <<jeśli ktoś lub coś ma jakoś wartość, to ma jakieś zalety>> 3. <<wartości etyczne, estetyczne itp. to zasady i przekonania ważne w życiu jakiejś społeczności, będące podstawą przyjętych u niej norm i ocen>> 4. <<wartość to liczba, która wyraża się jako wielkość fizyczna lub która może zastąpić jakieś wyrażenie>> W świetle definicji leksykograficznych widać, że wcześniejsze słowniki pomijają znaczenie niematerialne, koncentrując się na znaczeniach ekonomicznych i arytmetycznych. Dopiero słowniki pod 1 Każda dyscyplina naukowa ma swoje określenie zakresu tego terminu, w pracy ograniczam się do znaczeń słownikowych języka polskiego. 2 Warszawa, Warszawa, Warszawa, Warszawa,

8 redakcją Bańki i Dubisza odnotowują ogólne znaczenie wartości jako cechę czegoś dobrego i cennego dla danej społeczności. Opisy wartości stosowane w pracach filozoficznych, socjologicznych i psychologicznych (m.in. Ingardena, Tatarkiewicza, Schelera, Łobockiego, Zilliga, Rokeacha) pozostają poza granicami odnoszącymi się do wartości jako powszechnie pożądanych przedmiotów o charakterze symbolicznym. W mojej pracy przez wartość będę uznawała wszystko to, co jest dla danej jednostki lub społeczeństwa ważne i cenne, oraz jest pożądane i stanowi jednocześnie cel ludzkich dążeń. Warto zauważyć, że współcześnie wartość odnosi się do czterech głównych dziedzin nauki, jakimi są aksjologia, matematyka, logika i ekonomia. W pierwszym znaczeniu wartości jako to, co jest dobre występuje szeroka łączliwość z rzeczownikami nazywającymi przedmioty, cechy, postawy, poglądy i systemy filozoficzne. Słownik etymologiczny języka polskiego 6 wywodzi krąg słów wart, warty, wartość i wartościowy jako derywat od niemieckiego słowa Wert 7 oznaczającego godność, wartość. Jak podaje Jadwiga Puzynina w rozdziale zatytułowanym Wartości w języku polskim i jego słownikach 8, w innych językach europejskich, leksem wartość przybiera podobne znaczenie już w XIV wieku. W językach romańskich wartość jest rozumiana jako coś odważnego i heroicznego (np. franc. valeur wywodzi się bezpośrednio z łacińskiego słowa valor), zaś język angielski odróżnia wartość jako value w znaczeniu wartości wymiennej od worth jako tego, co ważne i dobre (obecnie słowo to utraciło swoje pierwotne znaczenie na rzecz posiadania czegoś wartościowego). Pierwszy raz słowo wartość w polskiej literaturze naukowej pojawia się w 1621 roku w Thesaurusie Knapiusza i zostaje potwierdzone znaczeniowo w 1779 roku w Słowniku polsko-niemiecko-francuskim Jerzego Samuela Bandtke. W obu przypadkach odnosi się to do pojęcia matematycznego, a nie aksjologicznego, jakie stosuje się w Europie Zachodniej. W Polsce dopiero na przełomie XIX i XX wieku następuje usamodzielnienie wartości jako tego, co dobre. Od tego czasu nastąpiło poszerzenie znaczenia aksjologicznego, w wyniku którego powstało kilkanaście hierarchii i klasyfikacji wartości w zależności od dziedziny wiedzy. Na potrzeby mojej pracy posłużę się definicją wartości przytoczoną przez Henryka Borowskiego w książce Wartości jako przeżyciu. Wstęp do aksjologii, gdzie wartość jest rozumiana jako wszystko, co cenne, godne pożądania i posiadania, wszystko, do czego ludzie dążą, co chcieliby mieć i przeżywać 9. Według Mieczysława Łobockiego 10 wartości mogą istnieć w trojaki sposób. Zgodnie z założeniami teorii obiektywistycznej wartości są traktowane jako niezależne i w pełni autonomiczne. Mają charakter absolutny i powszechnie obowiązujący, co oznacza, że są one niezależne od wewnętrznej oceny i przeżyć człowieka. Za idealny przykład służy klasyczna, platońska triada dobra-piękna-prawdy, gdzie dobro jest zarazem pierwszą zasadą i ostatecznym celem świata. Wartości te istnieją niezależnie od tego, czy są one aprobowane bądź odrzucane przed jednostkę, mają bowiem charakter uniwersalny i obiektywny. Druga teoria subiektywistyczna zakłada, że wartości są w pełni zależne od pragnień, potrzeb i uczuć człowieka i nie mogą stanowić wartości samych w sobie. Są one pewnym efektem, pojawiając się jako rezultat doznań emocjonalnych pojedynczej osoby. Głównymi derywatami od słowa wartość jest przymiotnik wartościowy i czasownik wartościować 11. Stanowią one bazę słowotwórczą do tworzenia nowego słownictwa (np. wielkowartościowy) i neosemantyzmów (np. wartościowo, uwartościawiać 12 ). Obecnie największe uznanie zyskuje teoria relacjonizmu o charakterze obiektywno-subiektywnym. Akceptuje się wartości jako coś stałego, niezmiennego i trwałego, jednak muszą być one realizowane przez jednostkę. Warunkiem koniecznym oceny jest istnienie relacji między wartościami a podmiotem je oceniającym (ma cechę 6 Słownik etymologiczny języka polskiego A. Brücknera, Warszawa 1985, str Jadwiga Puzynina rozszerza znaczenie etymologiczne, bowiem niem. Wert mógł zostać zapożyczony od st. d. niem. Waard(e), z którym można powiązać takie znaczenie jak honor, powaga, użyteczne, ważne i dobre; bezpośredni związek z niemieckim rzeczownikiem mają też słowa pochodzące z języka staropruskiego i litewskiego; jednocześnie nie można wykluczyć, że niem. Wert jest zapożyczeniem z łacińskiego versus oznaczającego naprzeciw, skierowanemu ku czemuś, które przeszło w znaczenie wymienialnego na coś; [w:] Puzynina J., Język wartości, Warszawa 1992, str Puzynina J., Wartość w języku polskim i jego słownikach [w:] Język wartości, Warszawa 1992, str Borowski H., Wartość jako przeżycie. Wstęp do aksjologii, Lublin 1992, str Łobocki M., Określenie wartości i sposoby ich istnienia [w:] Teorii wychowania w zarysie, Kraków 2003, str Puzynina J., Wartość w języku polskim i jego słownikach, dz. cyt., str Stróżewski W., Istnienie i wartość, Kraków 1981, str

9 przedmiotowo-podmiotową). I.2. Typologie wartości Istnieje wiele różnych klasyfikacji w zależności od stanu badań i czasu, w jakim zostały one utworzone. Ograniczam się do kilku głównych typologii w ujęciu E. Sprangera, M. Schelera, H. Borowskiego, M. Rokeacha, J. Redlińskiego, T. Krzeszowskiego oraz J. Puzyniny 13. Ujęcia rzucają pewne światło na to, czym są wartości i jak są one postrzegane w społeczeństwie. Klasyfikacja wartości w ujęciu E. Sprangera Przytaczam ją za fragmentem pracy Mieczysława Łobockiego, pt. Klasyfikacja wartości 14. Obejmuje ona sześć podstawowych kręgów, do których można zaliczyć wartości: 1) Teoretyczne - typowe dla ludzi którzy najbardziej cenią prawdę płynącą z nauki 2) Ekonomiczne dla ludzi ceniących dobra materialne 3) Estetyczno artystyczne dla ceniących piękno i harmonię 4) Społeczne dla ludzi kierującymi się bezinteresownymi działaniami na rzecz drugiego człowieka 5) Polityczne typowe dla ceniących władzę i wpływy 6) Religijne charakterystyczne dla osób, dla których źródłem prawdy jest wiara w Boga Nie określa on hierarchii najważniejszych i najbardziej cenionych wartości w społeczeństwie. Nie podaje również konkretnych przykładów, co powoduje przynajmniej dwuznaczną możliwość klasyfikacji danej wartości, np. do której kategorii zaliczyć można zdrowie - do wartości teoretycznych czy religijnych? Na bazie tej klasyfikacji powstała w psychologii typologia osobowości opierająca się na głównych wartościach, jakimi kieruje się jednostka. Klasyfikacja M. Schelera Wiadomości na temat hierarchii aksjologicznej Maxa Schelera podaję za Jadwigą Puzyniną z rozdziału Typologie wartości 15. Wyróżnia on dwa główne obszary, których dotyczą wartości: wartości osoby i jej czynów rzeczy, zdarzeń i stanów są to wartości wyższe, stanowią wartość samą w sobie wartości same w sobie, konsekutywne (zależne od innych) i pochodne od absolutnych są to wartości niższe Wartości niższe dzieli się ze względu na treść, jaką ze sobą niosą. Scheller uznaje hierarchię wartości i rozpoczyna od najmniej ważnych: 1) Przyjemnie i nieprzyjemne tym wartościom odpowiadają funkcje zmysłowe czucia, stanu przyjemności i bólu 2) Czucia witalnego zalicza się tu zdrowie, choroba, słabość, moc, pełnia sił, śmierć, wzmaganie się życia i jego osłabienie 3) Duchowne należą do nich wszelkie wartości estetyczne, kulturowe, uznania porządku prawnego (czyli tego, co jest słuszne wedle określonych reguł prawnych) i wartości, jakie niesie za sobą nauka (m.in. prawda) 4) Święte wartości należące do tej kategorii ujawniają się w symbolach wchodzących w sferę absolutną, np. wiara, niewiara, cześć, adoracja, chwała (i tym podobne postawy religijne) 13 W pracy pomijam rozwój aksjologii w historii myśli filozoficznej. Ich skróconą wersję przedstawiła Puzynina w rozdziale Wartości i wartościowanie w myśli filozoficznej [w:] Język wartości, Warszawa Łobocki M., Klasyfikacja wartości [w:] Teorii wychowania w zarysie, Kraków 2003, str Puzynina J., Typologie wartości [w:] Język wartości, Warszawa

10 Dla Schelera wartości istnieją obiektywnie, są w pełni niezależne i to człowiek musi je stopniowo odkrywać. Mogą być one ze swej natury pozytywne lub negatywne. Podział na wartości wyższe lub niższe zależy od ich trwałości i możliwości budowania na nich wartości niższego rzędu. Wartości święte stanowią najwyższe dobro, bowiem dając szczęście i nadając sens innym wartościom, są cenne same w sobie, stanowią miarę dla innych wartości. Wartości niższe służą wyższym i jednocześnie wyższe nadają sens niższym. Niemiecki filozof twierdzi, że ta sama wartość nie może być pozytywna i jednocześnie negatywna, musi reprezentować jedną z tych dwóch opcji i dzięki temu mogą one tworzyć przeciwstawne pary. Klasyfikacja H. Borowskiego Hierarchię podaję za książką Borowskiego Wartość jako przeżycie. Wprowadzenie do aksjologii 16. Rozróżnia on dwa poziomy wartości: a) Pełne są to wartości same w sobie, przeżywane bezpośrednio; do najważniejszych zalicza się: dobro piękno wolność użyteczność świętość prawdę b) Niepełne są na usługach wartości autotelicznych i należą do nich: wartości indywidualne wartości oczekiwania, czyli dążenia do zdobycia innych wartości wartości zewnętrzne, czyli takie, które stanowią przedmioty ocen Wartości zaliczane do grupy wartości niepełnych pełnią drugorzędną funkcję wobec wartości pełnych. Autor nie dzieli wartości na pozytywne i negatywne. Nie wiadomo również jaką pozycję zajmują wartości transcendentne. Badacz nie określa również hierarchii najważniejszych i najbardziej cenionych wartości w społeczeństwie. Klasyfikacja M. Rokeacha Typologia psychologiczna Miltona Rokeacha pochodzi z 1973 roku i obejmuje jedynie walory pozytywne 17. Uczony podzielił je na dwie grupy po osiemnaście wartości w każdej. Wartości ostateczne mają wskazywać na cele, do których dąży człowiek, zaś wartości instrumentalne to zachowania i cechy osobowości, które pomagają zdobyć te pierwsze. Trudno jest wyjaśnić przyczynę braku analizy wartości negatywnych i, przede wszystkim, nie sprecyzowania, jakie miejsce zajmuje sama wartość życia człowieka i stosunek do wyznawanej wiary (lub jej braku). Klasyfikację odrzucam z powodu braku uwzględnienia negatywnychwartości. 16 Borowski H., Wartość jako przeżycie. Wstęp do aksjologii, dz. cyt., str

11 I. Wartości ostateczne (finalne) a) Dostatnie życie (dobrobyt) b) Aktywne, pasjonujące życie c) Poczucie dokonań (w jakiejś pracy lub dziele) d) Pokój na świecie (brak konfliktów i wojen) e) Piękno świata (piękno natury i sztuki) f) Równość (braterstwo, jednakowe traktowanie wszystkich) g) Bezpieczeństwo rodziny (troska o najbliższych) h) Wolność (osobista i wyboru) i) Szczęście (radość, zadowolenie) j) Harmonia wewnętrzna (brak wewnętrznych konfliktów) k) Dojrzała miłość (bliskość seksualna i duchowa) l) Bezpieczeństwo narodowe m) Radość (swobodne życie) n) Zbawienie (duszy, życie wieczne) o) Szacunek (poważanie samego siebie) p) Uznanie społeczne (podziw i poważanie) q) Prawdziwa przyjaźń (bliskie koleżeństwo) r) Mądrość (dojrzałe rozumienie życia) II. Wartości instrumentalne a) Ambicja b) Szerokość horyzontów umysłowych c) Zdolność d) Czar osobisty e) Czystość f) Odwaga g) Umiejętność przebaczania h) Opiekuńczość i) Uczciwość j) Twórcza wyobraźnia k) Niezależność l) Intelektualizm m) Logiczność n) Miłość i wrażliwość o) Posłuszeństwo p) Grzeczność q) Odpowiedzialność r) Samokontrola Klasyfikacja R. Jedlińskiego Wiadomości na temat hierarchii aksjologicznej Jedlińskiego podaję za książką Józefa Półturzyckiego, pt. Dydaktyka dla nauczycieli 18. Stworzona w 1998 roku, klasyfikacja obejmuje dziesięć kręgów wartości dotyczących życia każdego człowieka: 1) Transcendentalne (Bóg, zbawienie, wiara i świętość) 2) Uniwersalne (dobro i prawda) 3) Estetyczne (piękno) 4) Poznawcze (wiedza, mądrość, refleksyjność) 5) Moralne (bohaterstwo, godność, honor, miłość, przyjaźń, odpowiedzialność, sprawiedliwość, skromność, szczerość, uczciwość i wierność) 6) Społeczne (demokracja, patriotyzm, praworządność, solidarność, tolerancja i rodzina) 7) Witalne (siła, zdrowie, życie) 8) Pragmatyczne (praca, spryt, talent i zaradność) 9) Prestiżowe (kariera, sława, władza, pieniądze i majątek) 18 Półturzycki J., Dydaktyka dla nauczycieli, Płock 2002, str

12 10) Hedonistyczne (radość, seks, zabawa) Typologia Jedlińskiego nie obejmuje wartości negatywnych. Zakłada również, że każdy wierzy w Boga i to On stanowi najwyższą wartość, jednocześnie wyznaczającą podstawę do stworzenia wartości uniwersalnych dobra i prawdy. Klasyfikacja T. Krzeszowskiego Wiadomości przytaczam z książki Tomasza Krzeszowskiego Aksjologiczne aspekty semantyki językowej. 19. Hierarchia wartości opiera się na kognitywistycznej teorii badań nad językiem Lakoffa i Johnsona. Zakłada ona, że wartości stanowią niezbędny składnik w opisie aspektów języka, tzn. wartości są zbudowane w język. Wielki Łańcuch Bytu Wspólne cechy Wartości postrzegane egzystencjalnie Ludzkie doświadczenie Wartości postrzegane doświadczeniowo Bóg Absolut Boski Religijne Religijne ludzie Rozum, wysokie emocje, sądy moralne Ludzki Duchowe Duchowe Zwierzęta Instynkt, emocje Ożywiony Emocjonalne Emocjonalne Rośliny Życie Żywy Cielesne, motoryczne Cielesne Obiekty fizyczne Materialna substancja Fizyczne Zmysłowe zmysłowe Powyższa tabela przedstawia tak zwany Wielki Łańcuch Bytu, czyli model organizowania i postrzegania rzeczywistości 20. Podstawowy Wielki Łańcuch skupia się na czterech bytach: ludzi, zwierząt, roślin i obiektów nieorganicznych (fizycznych). Model ten może ulegać rozszerzeniu, uznając dodatkowo świat duchowy (Bóg) oraz mniejsze podpoziomy w obrębie każdego z bytów. Do świata duchowego Krzeszowski zalicza także dział angelologii oraz demonologii 21. Granice między poziomami hierarchii często są bardzo rozmyte. Z tabeli wynika, że konkretne wartości są dostępne wyłącznie określonym istotom, np. zwierzęta, które łączy wspólna cecha posiadania instynktu i emocji, nie są w stanie cenić wartości typowych dla ludzi, bowiem nie posiadają z nimi cech wspólnych takich jak sądy moralne, czy logiczne rozumowanie. Im wyżej znajduje się dany podmiot w hierarchii, tym bardziej zdolny jest odczuwać i respektować poszerzającą się skalę wartości. Inaczej mówiąc, im wyższy byt, tym wyższe wartości się mu przypisuje. Bóg jest bytem absolutnym, doskonałym pod każdym względem, nic nie może równać się z Jego nieskończonością. Socjolog ustanawia następującą hierarchię wartości: 1. Boskie/święte cechy przypisywane Bogu 2. Duchowe wartości związane z życiem wewnętrznym człowieka 3. Animalne - związane z emocjami 4. Witalne wynikające z egzystencji 5. Sensoryczne wartości doświadczane zmysłowo 19 Krzeszowski T.P., Aksjologiczne aspekty semantyki językowej, Toruń Ibidem, str Jest to bardzo ważna informacja, ponieważ ujmuje ona dwa byty, w których żyją główni bohaterowie powieści Kossakowskiej, tj. anielski i demoniczny. 12

13 Klasyfikacja J. Puzyniny 22 Dzieli ona wartości na dwie kategorie: ostateczne i instrumentalne. Autorka zaznacza, że mogą one funkcjonować zależnie od jednostki: dla jednej osoby wartości ostateczne mogą uchodzić na instrumentalne i na odwrót. Ważne jest, iż ten sam podział dotyczy zarówno wartości pozytywnych, jak i negatywnych. Wartości wchodzą w relacje między sobą i podlegają przekształceniom. Są zmienne w czasie, nawet u tej samej osoby i w dużej mierze standaryzowane kulturowo. Puzynina podkreśla, że należy uwzględniać konteksty, w jakich są użyte wartości, bowiem zależy to wiele od danej sytuacji, np. nóż może służyć do krojenia chleba (ma wówczas wartość pozytywną instrumentalną) lub do zabijania (wartość negatywna). Wszystkie wartości można wyrazić za pomocą środków językowych. Jest to typologia, którą będę stosować w analitycznej części pracy. 1) Wartości pozytywne a) Instrumentalne b) Ostateczne 2) Wartości negatywne a) Instrumentalne b) Ostateczne Wartości instrumentalne są wyrażane w języku polskim za pomocą następujących leksemów: a) Pozytywne: pożyteczny, użyteczny, zdatny do czego, pożytek, przydatny, dobry, doskonały, świetny, znakomity, wspaniały, nadawać się, przydawać się b) negatywne nieużyteczny, niepożyteczny, nieprzydatny, niezdatny, niedobry, nie nadający się, niedoskonały, do niczego, nic nie warty Wartości ostateczne istnieją opozycyjnie: 1) transcendentalne, np. Bóg- Szatan 2) witalne, np. zdrowie-śmierć 3) poznawcze, np. prawda-niewiedza 4) moralne, np. dobro drugiej osoby-zło wobec drugiego człowieka 5) estetyczne, np. piękno-brzydota 6) obyczajowe, np. zgodność z obyczajem-rozpusta, libertynizm 7) odczuciowe, w tym hedonistyczne, np. przyjemność-ból Wartości transcendentalne są pomijane u osób, które nie uznają istnienia sfery metafizycznej i wówczas to wartości witalne zajmują w hierarchii pierwsze miejsce. Bardzo często wiara w istnienie niewidzialnych wartości transcendentalnych kreuje i wyznacza miejsce dla pozostałych wartości. Każda z przedstawionych klasyfikacji reprezentuje wartości w zależności od grupy docelowej badacze, tworząc tak liczne typologie, robili to z myślą o pewnym podmiocie, dla którego analizowane wartości są najcenniejsze. Może to być pojedynczy człowiek, grupa lokalna lub środowiskowa, a nawet całe społeczeństwo czy też naród. Bardzo trudno jest wyznaczyć konkretnego odbiorcę wartości, dlatego też wyodrębnia się podział wartości ze względu na trzy perspektywy, między którymi istnieją bliskie powiązania: a) egoistyczną ważne dla siebie samego b) allocentryczną ważne dla rodziny i najbliższych znajomych c) socjocentryczną ważne dla wszystkich, całego społeczeństwa (narodu) Polska pionierka nad badaniami aksjologicznymi w języku przedstawiła podział wartości na schematycznym wykresie 23 : 22 Puzynina J., Typologie wartości, dz. cyt., str Puzynina J., Jak pracować nad językiem wartości [w:] Język a Kultura, tom 2 Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne, pod red. J. Puzyniny i J. Bartmińskiego, Wrocław 1991, str

14 Cechy, stany, czynności (wtórnie przedmioty) Obojętne X-owi, nie stanowiące wartości Nieobojętne, cenione Pozytywne Negatywne (podział analogiczny) Podstawowe Instrumentalne (pomocnicze) Transcendentne (sacrum) Nietranscendentne Estetyczne Moralne Poznawcze Witalne Odczuć psychicznych i fizjologicznych 14

15 I.3. Sposoby wartościowania w języku i w tekście Istnieje wiele krzyżujących się ze sobą sposobów wartościowania danego tekstu. Bardzo często granice między nimi nie są ostre i zachodzą na siebie, przez co trudno jest wskazać jednoznacznie dominujący sposób wartościowania w tekście. Środki wyrażania wartości 24 według Jadwigi Puzyniny dzieli się na systemowe (skonwencjonalizowane) i tekstowe (fakultatywne), które wchodzą w ścisły związek ze środkami językowymi i parajęzykowymi: Środki wyrażania wartościowań Systemowe Tekstowe Językowe Parajęzykowe Fleksyjne Składniowe Słowotwórcze Leksykalne Frazeologiczne Gesty Intonacja Fonetyka Symbolika dźwiękowa Środki tekstowe są silnie uzależnione od kontekstu, w jakim one zachodzą, środowiska użytkowników języka i specyficznego użycia słów, stąd często określa się je jako środki kontekstowe. Środki systemowe bardzo często są zbliżone do środków tekstowych. Jak zauważa Puzynina wartościowaniu służyć mogą [ ] właściwie niemal wszystkie słowa języka, a także różnego rodzaju tropyi figury. Jak wiadomo wartościujemy także za pomocą środków parajęzykowych, fonetycznych, fleksyjnych, słowotwórczych i składniowych 25. Do środków parajęzykowych zalicza się szeroko rozumiane gesty, które w różnych kulturach przybierają różnoraką postać i bardzo często są skonwencjonalizowane. Należy mieć na uwadze, że ponad 80% wszelkich aktów komunikacji jest przez człowieka świadomie kontrolowanych, zaś pozostałe są nieświadomie wykonywane lub powielane. Do najbardziej popularnych gestów parajęzykowych zaliczyć można, min. gesty i mimikę twarzy, ton głosu, kontakt wzrokowy oraz przestrzeganie rytuału czasu i przestrzeni. Do zakresu środków fonetycznych wliczyć możemy paralangue, czyli wszelkie niewerbalne elementy głosowe takie jak: dynamika mówienia, akcent, tempo, melodia czy zabarwienie głosu. Służą one przede wszystkim wartościowaniu emocjonalnemu w kontaktach nieoficjalnych. Intonacja pozwala na zmiany poziomu głośności wypowiedzi, dzięki czemu, biorąc pod uwagę odpowiedni kontekst, można położyć nacisk na pewne partie zdania, przez to wiązać się one będą z wartościowaniem. Symboliczne środki wartościowania można podzielić na dźwiękowe i graficzne. Symbolizm dźwiękowy pozwala na wyrażanie stanów psychicznych człowieka dzięki modulacji głosu, np. krzyk wyraża agresję lub złość. Drugi typ kładzie nacisk na układ graficzny tekstów literackich oraz na znaki interpunkcyjne zastosowane w tekście. Ciekawym zjawiskiem jest tzw. semantic prosody 26. Zachodzi ono, gdy nadawca chce poinformować odbiorcę o negatywnej ocenie jakiegoś zjawiska czy danej sytuacji. Nie posługuje się on wówczas wyrazami prymarnie wartościującymi takimi jak przymiotniki, przysłówki czy porównania, lecz stosuje leksykę wtórnie wartościujące, które nie wyrażają bezpośrednio danej oceny, lecz delikatnie sugerując ją odbiorcy, np. za pomocą rzeczowników. Użycie dobranych wyrazów w odpowiednio 24 Puzynina J., Środki wyrażania wartościowań w języku i tekście [w:] Język wartości, Warszawa 1992., str Ibidem, str Szewczyk M., O jednym ze sposobów przemycania negatywnych sądów wartościujących [w:] Antynomie wartości. Problematyka aksjologiczna w językoznawstwie, pod red. A. Oskiery, Łódź

16 neutralnych lub ironicznym kontekście implikuje odpowiednią intencję nadawczą. Istota zjawiska polega na: nabieraniu wartościującego, przeważnie negatywnego zabarwienia konotacyjnego przez pewne czasowniki, przymiotniki oraz przysłówki odprzymiotnikowe nie zawierające elementu wartościującego w jądrze swojego znaczenia, w efekcie bardzo częstej łączliwości tekstowej z rzeczownikami nazywającymi zjawiska oceniane negatywnie lub odbierane jako nieprzyjemne 27. Monika Szewczyk podaje, że w polszczyźnie przykładem zjawiska semantic prosody może być przymiotnik totalny, który leksykalnie konotuje zjawiska negatywne (np. totalna klapa, totalna zagłada), lecz w socjolektach młodzieżowych i grupach społecznych pozostających pod wpływem angielszczyzny, wyraz ten niesie pozytywne kolokacje i wartościowanie (np. totalna wyprzedaż, totalny odjazd). Fleksyjne środki językowe przekazują wartości dzięki odpowiedniemu doborowi morfemów fleksyjnych i ich odmian w polszczyźnie są to przede wszystkim pejoratywne końcówki niemęskosobowe y/-i, np. chłopy, ministry; stosowanie rodzaju żeńskiego dla oznaczenia płci męskiej, np. ta ciamajda, ta niezdara oraz pozytywnie konotująca, godnościowa końcówka owie, np. generałowie, profesorowie. Do wartościowania składniowo-leksykalnego nawiązują niektóre wskaźniki zespolenia (np. dodatnie konstrukcje z dzięki, negatywne z bo inaczej, pozytywno-negatywne z za to ), partykuły i przysłówki (np. coś, niestety, zbyt, nazbyt, za, zanadto). Bardzo ważną funkcję pełnią morfemy słowotwórcze, wśród których pozytywnie znaczą sufiksy deminutywne (podkreślają one przychylny stosunek do opisywanej rzeczy lub osoby, np. rozbrykany kotek, uśmiechnięte usteczka) oraz niektóre zgrubienia, nie zawsze wyrażające negatywny stosunek do opisywanego desygnatu, np. ogromne psisko. Do najczęstszych sufiksów pozytywnych zaliczamy: -ek/-ka/-ko/-ik(-yk)/-ak/-iszek/-uszek/-ę/-czko/-czyk, np. kotek, kółeczko, stolik, szczeniak, kłębuszek. Pejoratywne określenia w polszczyźnie są wyrażane za pomocą przedrostków takich jak: -idło/-uch/-uchna/-uk/-isko/-owicz/-icz, np. dziewucha, psisko, babisko. Jak podkreśla Puzynina 28, podstawowym środkiem językowym służącym wartościowaniu tekstu są słowa, które przyjmując różne pozycje w zdaniu, mogą wyrażać rozmaite wartości, np. wyraz niebezpieczny może być traktowany jako coś negatywnego (Janek obawia się tej niebezpiecznej wyprawy) lub pozytywnego (Alicja kocha podróżować po niebezpiecznych krajach). Mogą być one prymarnie wartościujące, zawierające w jądrze wyrazu nacechowanie całego wyrazu, np. wartościowy, zdrada, donosicielstwo, dobry, zły, moralny, godny, wspaniały, negatywny, niebezpieczny itp. Pozostałe wyrazy mogą mieć wtórne nacechowanie i zależy ono od użytego kontekstu. Samo zjawisko wartościowania jest z natury subiektywne, stąd często pojawiają się problemy w odróżnianiu wyrazów wartościujących semantycznie i konotacyjnie. Konotacje są charakterystyczne dla danej grupy użytkowników języka i mogą one przyjmować całkowicie przeciwne znaczenia we współczesnych społeczeństwach. Jednakże brak zjawiska stanowiącego o granicy między tym, co mamy traktować jako konotacje lingwistyczne, a tym, co stanowi konotacje encyklopedyczne 29, spowodowało, że angielscy badacze (D. Sperber i D. Wilson 30 ) zaproponowali, iż najważniejsze jest wnioskowanie oparte na wspólnych przekonaniach i założeniach występujących w danym społeczeństwie. Podsumowując podstawowym sposobem ustalenia konotacji jest wnioskowanie oparte na wewnętrznej spójności interpretacyjnej danej całości. Wśród środków stylistycznych najważniejsze są związki i wyrażenia frazeologiczne oraz ustabilizowane tropy językowe takie jak metafora, porównania, alegoria i symbol. Wspólną cechą wymienionych elementów jest pewna konwencjonalność, której najczęstszym punktem odniesienia jest fizyczny świat otaczający człowieka. Znaczna część symboli, alegorii, metafor i porównań pełni rolę wyrażania pewnych wartości, zwłaszcza w tekstach poetyckich. W zależności od kontekstu, mogą być one zaktualizowane bądź mogą nabrać nowego, oryginalnego znaczenia. Innymi sposobami wyrażenia wartości jest stosowanie ironii i eufemizmów, zyskując znaczną popularność w ostatnich kilkunastu latach. Podsumowując, wartościuje się przede wszystkim za pomocą środków systemowych leksykalnych. Nie bada się wyłącznie poszczególnych wyrazów, lecz cały kontekst sytuacyjny w obrębie związków syntaktyczno-tekstowych. 27 Ibidem, str Puzynina J., Środki wyrażania wartościowań w języku i tekście, dz. cyt., str Ibidem, str Ibidem, str

17 Opisując świat wartości w powieściach Mai Lidii Kossakowskiej, będę podążać wedle ośmiu głównych pytań wyznaczonych przez Jadwigę Puzyninę 31. Są to zagadnienia, które należy poruszyć przy analizie tekstu, by w pełni ująć jego nacechowanie aksjologiczne: 1) Kto wartościuje? 2) Co podlega wartościowaniu? 3) Czy wartości są pozytywne czy negatywne? 4) W jakich aktach mowy występują? 5) Czy wartości są przytaczane pośrednio czy bezpośrednio? 6) Czy wartościuje się za pomocą środków językowych systemowych, ogólnooceniających czy opisowo-oceniających? 7) W jakim układach tekstowych występują elementy wartościujące? 8) Czy tekst zawiera elementy metajęzykowo-metaaksjologiczne? Pytania te można skrócić do czterech: kto wartościuje, co się wartościuje, jak się wartościuje (tj. za pomocą jakich środków językowych) i jaki jest cel wartościowania? Postaram się udzielić na nie odpowiedzi podczas analizy wybranych tekstów. Jak zaznacza prekursorka polskiej aksjologii, celem zasadniczym jest dotarcie do świata wartości i stwierdzenia, jak się ono ma do poglądów w danym środowisku stereotypowych, zaś ogólny kierunek wartościowań autorskich ustalamy zazwyczaj na podstawie wiedzy o autorze, typie utworu, epoce 32. Opisując wartości w analizowanym tekście, będę bazować na podziale zaproponowanym przez Jadwigę Puzyninę oraz Tomasza Krzeszowskiego. Klasyfikacje Schelera, Rokeacha i Jedlińskiego muszę odrzucić z powodu braku uwzględnienia wartości negatywnych. Spranger i Borowski nie ustalili hierarchii ważności badanych wartości. Jedynie Puzynina i Krzeszowski w swoich pracach badawczych przedstawili podział wartości na pozytywne i negatywne, ściśle je dzieląc od najważniejszych. Rezultatem tego studium ma być rekonstrukcja systemu wartości oraz językowy sposób ich wyrażania. Bardzo ważnym aspektem w analizie aksjologicznej tekstu jest językowy obraz świata 33, który jest zależny [ ] od założonego, w sposób jawny lub ukryty, systemu wartości i są one związane z punktem widzenia i perspektywą poglądu rzeczywistości 34. Wartości konstruują i jednocześnie integrują wszystkie elementy świata przedstawionego, stanowiąc niezbywalny element językowego obrazu świata. Bartmiński rozróżnia trzy typy relacji między wartościami a językiem 35 : język jako narzędzie wartościowania; język jako źródło informacji o wartościach oraz język jako nosiciel wartości. W pracy skupię się na języku jako źródle informacji, gdzie wartości są ujęte w samym języku, znaczeniach słów, ich połączeniach i całych tekstach. 31 Puzynina J., Wokół języka wartości [w:] Język w kręgu wartości pod red. J. Bartmińskiego, Lublin 2003, str Puzynina J., Jak pracować nad językiem wartości, dz. cyt., str Językowy obraz świata (JOS) według Ryszarda Tokarskiego to zbiór prawidłowości zawartych w kategorialnych związkach gramatycznych (fleksyjnych, słowotwórczych, składniowych) oraz w semantycznych strukturach leksyki, pokazujących swoiste dla danego języka sposoby widzenia poszczególnych składników świata oraz ogólniejsze rozumienie organizacji świata, panujących w nim hierarchii i akceptowalnych przez społeczność językową wartość [w:] Słownictwo jako interpretacja świata [w:] Współczesny język polski, pod. red. J. Bartmińskiego, Lublin 2001, str Bartmiński J., Miejsce wartościowania w językowym obrazie świata [w:] Język w kręgu wartości pod red. J. Bartmińskiego, Lublin 2003, str Ibidem, str

18 Rozdział II Fantastyka podstawowe wyznaczniki gatunku 18

19 II.1. Charakterystyka fantastyki jako gatunku literackiego Fantastyka jest to termin wywodzący się od greckiego słowa phantastikon i oznaczający ogół zjawisk będących wytworem fantazji 36. Nie istnieje jednolita definicja fantastyki, bowiem w zależności od ujęcia, przybiera ona różnoraką formę: od gatunku literackiego, aż po charakterystyczny sposób budowania świata przedstawionego w literaturze. Wśród badaczy nie ma jasno określonego stanowiska, czym tak naprawdę jest fantastyka. Jak podaje Marek Oziewicz: Fantasy jest rodzajem formulaicznej literatury eksapistycznej, w której szablonowe postacie przemierzają szablonowy świat przedstawiony, realizują szablonową fabułę zwieńczoną równie szablonowym triumfem dobra nad złem. Ale można też udowodnić, że jest bogatą stylistycznie i tematycznie konwencją literacką, łączącą postmodernistyczną świadomość intertekstualną, wieloznaczności aluzji i ograniczeń przedstawienia realistycznego, z witalnością i swobodą tradycji, niemimetycznych form ekspresji takich jak epos, legenda, baśń, romans czy mit 37. Najprostszą i zarazem najbardziej potoczną definicję fantastyki podaje trzech badaczy: Smuszkiewicz, dla którego fantastyka to wszystko, co jest wytworem fantazji, a więc zjawiska niezwykłe, często nadprzyrodzone, nadzwyczajne, nie spotykane w otaczającej rzeczywistości 38. Według Ryszarda Handke jest to: specyficzny typ twórczości literackiej, budujący świat przedstawiony celowo tak odmiennie od przyjętych wyobrażeń o rzeczywistości, że nie można go w żaden sposób identyfikować z jej obrazami kreowanymi w utworach realistycznych 39. Natomiast A. Zgorzelski uważa, że fantastyka to: zbiór utworów, w których opisane są zdarzenia, postacie, sytuacje lub przedmioty niemożliwe, niespotykane w rzeczywistości codziennej lub wręcz mało prawdopodobne 40. Według niego, podstawowymi elementami służącymi do rozróżnienia literatury fantastycznej od fikcyjnej rzeczywistości są trzy czynniki 41 : a) Opisywane elementy nigdy nie istniały, nie istnieją i nie mogą istnieć w czasie rzeczywistym b) Opisywane elementy były możliwe w przeszłości, jednak nigdy się nie ziściły i nie wpłynęły na dzieje i rozwój cywilizacyjny c) Opisywane elementy mogą pojawić się w przyszłości, a ich obecność nie jest sprzeczna z naturą i rozwoje cywilizacyjno-technicznym Według Bogdana Trochy literatura fantastyczna realizuje trzy zasadnicze funkcje 42. Pierwsza to wprowadzenie do tekstu wyobrażeniowego mitycznego wzorca: kosmosu, herosa, konfliktu oraz harmonii 43, drugą funkcją jest pełnienie roli dydaktyczno-terapeutycznej 44, zaś trzecią - wprowadzenie funkcji estetycznej, która przybiera różnorakie i skomplikowane kształty 45. Podział fantastyki na trzy grupy (fantasy, science-fiction i horror) 46 przybiera względem siebie opozycyjne tendencje: z jednej strony jest to tworzenie nowych gatunków i konwencji literackich, z drugiej 36 Smuszkiewicz A., Fantastyka [w:] Słowik literatury polskiej XX wieku pod red. A. Brodzkiej, M. Puchalskiego, M. Semczuk, A. Sobolewskiej i E. Szary Matywieckiej, Wrocław 1993, str Oziewicz M., Mythos, logos a korzenie literatury fantasy [w:] Fantastyczność i cudowność. Wokół źródeł fantasy pod red. T. Ratajczaka i B. Trochy, Zielona Góra 2009, str Smuszkiewicz A., Fantastyka, dz.cyt. str., Handke R., Baśń a SF po raz drugi [w:] Fantastyka, nr 6 (1986). 40 Zgorzelski A., Fantastyka. Utopia. Science fiction. Ze studiów nad rozwojem gatunków, Warszawa 1980, str Ibidem, str Trocha B., Fantasy spekulacja czy ucieczka? Lektura czasu zdesakralizowanego [w:] Fantastyczność i cudowność. Wokół źródeł fantasy pod red. T. Ratajczaka i B. Trochy, Zielona Góra 2009, str Ibidem, str Według J.R.R. Tolkiena każdy fantasy ma wpisane w swoją istotę trzy funkcje: ucieczki, pocieszenia i uzdrowienia [w:] ibidem. 45 Trocha B., Fantasy spekulacja czy ucieczka? Lektura czasu zdesakralizowanego, dz. cyt., str Podział gatunkowy, jego charakterystyczne cechy i uwagi do samego wyodrębnienia gatunków opieram na własnych notatkach z niepublikowanej prezentacji, pt. Od militarnej SF przez steampunk do urban fantasy skąd się biorą gatunki literackie i czy są nam one potrzebne? autorstwa dr Pawła Frelika z Zakładu Literatury i Kultury Amerykańskiej Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej 19

20 strony dąży się do zacierania różnic gatunkowych, przez co wiele utworów nie może zostać jednoznacznie zaklasyfikowanych do danego gatunku. Wynika to z faktu, że obecnie funkcjonują dwa wielkie środowiska, które mają wpływ na eskalację fantastyki. Pierwsze z nich to środowisko wewnętrze, na które składają się krytycy literaccy, dziennikarze i sami twórcy, którzy precyzyjnie określają gatunek danego dzieła. Równocześnie na istniejące klasyfikacje silny wpływ wywierają działania wydawców, marketingowców oraz księgarzy, którzy nie zważając na autorskie, precyzyjne określenie gatunku, przyporządkowują dzieło do danego schematu 47. Konsekwencją takich sporów jest brak jednolitego podziału i niejednokrotnie różnego przypisywania jednej powieści do różnego gatunku 48. Istnieje wiele różnych hierarchizacji i nurtów, jednak najprostszy i najbardziej klarowny podział fantastyki obejmuje trzy podgatunki. Każdy z nich wydziela się na podstawie autorskich źródeł inspiracji oraz ogólnego klimatu panującego w danym tekście: 1. Science fiction 49 określana jako fantastyka naukowa. Nurt ten zdobył ogromną popularność w XIX wieku i w latach 50-tych XX wieku. Bazuje na hipotetycznym rozwoju nauki i technologii. Umiejscowienie wydarzeń następuje w czasie przyszłym wobec czasu życia autora, stąd bardzo często najważniejszym czynnikiem determinującym ten gatunek jest zachowanie pozorów naukowego myślenia, logiki prawdopodobieństwa i racjonalnej motywacji działań bohaterów. Drugorzędnymi elementami są, m.in.: charakterystyczne światy i ich czasoprzestrzeń, podróże w czasie, skutki odkryć naukowych oraz bardzo często pojawiający się kontakt z obcymi cywilizacjami. Występuje również charakterystyczny typ bohatera, jakim jest zazwyczaj naukowiec, wynalazca lub hacker, oraz specyficzne miejsce akcji, np. obce planety, przestrzeń kosmiczna. Do najważniejszych twórców gatunku zalicza się: Philipa K. Dicka, Julesa Verne a, Stanisława Lema, Herberta George a Wellsa, Mary Wollstonecraft Godwin oraz Arthura C. Clarke a. W obrębie tego podgatunku można wyróżnić wiele pomniejszych takich jak 50 : planetary romance space opera hard SF romance SF military SF near future SF cyberpunk apocalyptic SF alternate history/universe first contact SF 2. Horror 51 - czyli fantastyka grozy. Jej bujny rozkwit nastąpił w okresie romantyzmu, za czołowych przedstawicieli powieści gotyckich uważa się, m.in. Brama Stokera, Matthew Gregory ego Lewisa, Anne Radcliffe i Horacego Walpole a. Z wielu elementów charakterystycznych dla powieści grozy czerpał horror XX-wieczny, np. tajemniczą atmosferę narracji, nawiedzone miejsca, odczuwane podczas lektury poczucia grozy i braku racjonalnych wyjaśnień w fabule. w Lublinie. Prelekcja poświęcona fantastyce miała miejsce podczas lubelskiego Falkonu, czyli ogólnopolskiego konwentu miłośników fantastyki, w dniach listopada 2010 roku. 47 Według Andrzeja Sapkowskiego: zaszufladkowanie jest w istocie gatunkowym zawłaszczaniem, ma na celu wyrwanie jakiejś pozycji z fantasy i umieszczenie jej w SF i mainstreamie. SF i mainstream prowadzą bowiem intensywną działalność wywłaszczeniową, wycelowaną na zagrabienie z fantasy i inkluzję we własne rubieże pewnych książek, zaś oficyny wydawnicze włączają się do walki, przylepiając książkom etykietki [w:] tegoż, Rękopis znaleziony w smoczej jaskini. Kompendium wiedzy o literaturze fantasy, Warszawa Podobna sytuacja miała miejsce, m.in. w przypadku nagrodzonej w 2011 roku Nagrodą Literacką im. Janusza Żuławskiego książki Wita Szostaka, pt. Chochoły, gdzie jury przypisało utwór do gatunku realizmu magicznego, czytelnicy traktują ją jako powieść fantasy, zaś opublikowało ją wydawnictwo Lampa i Iskra Boża, które nie zajmuje się dystrybuowaniem literatury fantastycznej Podział ten występuje głównie wśród wydawców i na rynkach zagranicznych. W Polsce bardzo często tego typu literaturę etykietkuje się po prostu jako science-fiction, nie patrząc na zasadnicze różnice podgatunku:

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy:

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: Wykład nr 2 W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: a) polszczyznę ogólną (zwaną literacką); b)polszczyznę gwarową (gwary ludowe). Jest to podział dokonany ze względu na zasięg

Bardziej szczegółowo

www.gimtestok.pl Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: 978-83-7892-243-8

www.gimtestok.pl Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2014 ISBN: 978-83-7892-243-8 Autor: Paweł Pokora Redaktor serii: Marek Jannasz Koncepcja graficzna serii: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Opracowanie graficzne: Piotr Korolewski www.gimtestok.pl Copyright by Wydawnictwo Lingo sp.

Bardziej szczegółowo

Psychologia zachowao konsumenckich. Zajęcia 1 08.04.2010

Psychologia zachowao konsumenckich. Zajęcia 1 08.04.2010 Psychologia zachowao konsumenckich Zajęcia 1 08.04.2010 Zaliczenie Obecnośd obowiązkowa Prezentacja na wybrany temat w gr. 2,3 -osobowych Praca dot. wieloaspektowego modelu postaw Kolokwium na ostatnich

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLASY VI I. PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA 1. Obszary podlegające ocenianiu: sprawdziany, zadania klasowe, dyktanda, kartkówki,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego 2013 r. Test humanistyczny język polski Test GH-P1-132 Zestaw zadań egzaminacyjnych z zakresu języka polskiego posłużył do sprawdzenia poziomu opanowania wiedzy i

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY NR 134 Katarzyna Kwapisz Osadnik PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY Wydawnictwo Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Zachowania organizacyjne

Zachowania organizacyjne Zachowania organizacyjne Sprawy organizacyjne Mail: weronika.wegielnik@wsl.com.pl Literatura: S. P. Robbins Zasady zachowania w organizacjach S. P. Robbins Zachowania w organizacji B. Kożusznik Zachowania

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

4. JAKIE SĄ RODZAJE TECHNIK PROJEKCYJNYCH STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH?

4. JAKIE SĄ RODZAJE TECHNIK PROJEKCYJNYCH STOSOWANYCH W BADANIACH SPOŁECZNYCH? TECHNIKI PROJEKCYJNE 1. CZYM SĄ TECHNIKI PROJEKCYJNE? 2. JAKA JEST GENEZA TECHNIK PROJEKCYJNYCH? 3. KIEDY STOSOWAĆ TECHNIKI PROJEKCYJNE? CO NAM DAJE ICH ZASTOSOWANIE? 4. JAKIE SĄ RODZAJE TECHNIK PROJEKCYJNYCH

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny)

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM. (ocena: dostateczny) 1 WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK POLSKI KLASA III GIMNAZJUM SPRAWNOŚCI WYMAGANIA KONIECZNE PODSTAWOWE ROZSZERZONE DOPEŁNIAJĄCE (ocena: dopuszczający) (ocena: dostateczny) (ocena: dobry) (ocena: bardzo dobry)

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE

BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE ... "Wszystko, co we mnie dobre, zawdzięczam książce" Maksym Gorki BAŚNIOWE PODRÓŻE PO ŚWIECIE INNOWACJA O CHARAKTERZE PROGRAMOWYM Opracowała: mgr Iwona Zawadzka (nauczyciel dyplomowany) 1 Niestety można

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska

Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V. Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Szkoła Podstawowa nr 3 w Ozimku Wiesława Sękowska Przedmiotowy system oceniania z języka polskiego dla klasy V 1.Przedmiotem oceny z języka polskiego są: - opanowane wiadomości przewidziane w programie

Bardziej szczegółowo

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO I. Zdający zna: 1) proste struktury leksykalno- -gramatyczne umożliwiające formułowanie wypowiedzi poprawnych pod względem fonetycznym, ortograficznym,

Bardziej szczegółowo

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i Debiuty Naukowe III Leksykon tekst wyraz WARSZAWA 2009-1 - Seria Debiuty Naukowe Redaktor tomu

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Mówić, nie mówić, czyli o różnych sposobach komunikacji

Mówić, nie mówić, czyli o różnych sposobach komunikacji Autor: Magdalena Warszowska Ptak Mówić, nie mówić, czyli o różnych sposobach komunikacji Tytuł cyklu WSiP: Historia i społeczeństwo Przedmiot: Historia i społeczeństwo (klasa IV szkoły podstawowej) Czas

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

Kariera i przedsiębiorczość

Kariera i przedsiębiorczość Kariera i przedsiębiorczość Przedsiębiorczość to zdolność do kreowania i zaspokajania swoich i cudzych potrzeb. Siłą napędową przedsiębiorczości są niezaspokojone potrzeby człowieka. Psychologiczne i socjologiczne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LISTA TEMATÓW DO USTNEGO EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 I. LITERATURA 1. Dziecko jako ofiara wojny. Omów na przykładzie wybranych dzieł 2. Lalka jako bohaterka literacka.

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZK. 2014/15

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZK. 2014/15 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZK. 2014/15 LITERATURA 1. Przedstaw sposoby istnienia tradycji biblijnej w literaturze późniejszych epok, analizując wybrane utwory 2.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 65 W ŁODZI Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic Priorytet w wychowaniu młodego człowieka powinien mieć dom rodzinny.

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU Rodzaje współczesnych mediów radio telewizja Internet publikacje książkowe ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU wideokasety filmy fonografia wysokonakładowa prasa płyty kasety dzienniki czasopisma serwisy agencyjne

Bardziej szczegółowo

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA

LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. JAROSŁAWA IWASZKIEWICZA Nasielsk, 5 kwietnia 2013 r. Lista tematów na część ustną egzaminu maturalnego z języka polskiego w sesji wiosennej 2014 w Liceum Ogólnokształcącym im. Jarosława Iwaszkiewicza w Nasielsku LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: Translatoryka tekstu 2. Kod przedmiotu: FAT-21 3. Okres ważności karty: 2015-2018 4. Forma : studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Jan Kochanowski Utwory wybrane Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1. Motyw śmierci w literaturze średniowiecza i baroku. Omów temat

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018

KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 KONCEPCJA PRACY ZESPOŁU SZKÓŁ W PAWŁOWIE NA LATA 2013-2018 MISJA SZKOŁY Jesteśmy szkołą bezpieczną i przyjazną. Szanujemy się wzajemnie i wspieramy. Celem naszej szkoły jest dobre przygotowanie uczniów

Bardziej szczegółowo

HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW.

HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW. phm. Agnieszka Trzebuchowska HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW. ( FRAGMENTY PRACY MAGISTERSKIEJ ) Włocławek, luty 2002. Zuchy

Bardziej szczegółowo

* Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze

* Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze * Załączniki do PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO w Szkole Podstawowej nr 1 im. Henryka Sienkiewicza w Zielonej Górze KRYTERIA OCENY OPOWIADANIA Realizacja tematu (0-7 p.) 1. Zgodność

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW PREZENTACJI NA CZĘŚĆ USTNĄ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

LISTA TEMATÓW PREZENTACJI NA CZĘŚĆ USTNĄ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 LISTA TEMATÓW PREZENTACJI NA CZĘŚĆ USTNĄ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 LITERATURA 1. Różne sposoby i funkcje ukazywania świata wewnętrznego bohatera w wybranych powieściach

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA DLA KLASY IV

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA DLA KLASY IV SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA DLA KLASY IV Ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia wymagań kryterialnych na ocenę dopuszczającą. Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: nawiązuje i

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Kultura języka Kod modułu: xxx Koordynator modułu: prof. AM dr hab. Andrzej Kempiński Punkty ECTS: 4 Status przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Krótkie wprowadzenie, czyli co

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY...

I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY... I. DLACZEGO I DLA KOGO NAPISAŁEM TĘ KSIĄŻKĘ?.... 13 II. JĘZYK OSOBNICZY A JĘZYK SYTUACYJNY............ 17 1. Niepowtarzalność języka każdego z nas.................. 17 1.1. Nasz język indywidualny...........................

Bardziej szczegółowo

TESTY LOGIKA. redakcja naukowa ZBIGNIEW PINKALSKI

TESTY LOGIKA. redakcja naukowa ZBIGNIEW PINKALSKI TESTY LOGIKA redakcja naukowa ZBIGNIEW PINKALSKI Warszawa 2012 Spis treści Wykaz skrótów i symboli... 7 Wprowadzenie... 9 Rozdział I Nazwy... 11 Rozdział II Kategorie syntaktyczne... 17 Rozdział III Pytania...

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r.

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r. UCHWAŁA NR 4 Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie wprowadzenia zasad dyplomowania oraz budowy pracy dyplomowej /licencjackiej i magisterskiej/ na Wydziale

Bardziej szczegółowo

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze mgr Magdalena Szpunar Znaczenie analizy zawartości Najbardziej widocznym i dostępnym przejawem działania mediów są niesione przezeń przekazy Bodźcami

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Ocenę CELUJĄCĄ otrzymuje uczeń, który w zakresie swych kompetencji polonistycznych spełnia wszystkie wymagania jak na ocenę bardzo dobrą,

Bardziej szczegółowo

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki

Z plastyką na TY. z zakresu plastyki i historii sztuki Gimnazjum nr 1 im. Polskich Noblistów w Śremie Z plastyką na TY innowacja pedagogiczna w gimnazjum z zakresu plastyki i historii sztuki Opracowanie: mgr Jacek Krawczyk Śrem 2014 Wstęp Podstawowym zadaniem

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka polskiego. w Regionalnym Centrum Edukacji Zawodowej w Lubartowie. Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka polskiego. w Regionalnym Centrum Edukacji Zawodowej w Lubartowie. Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka polskiego w Regionalnym Centrum Edukacji Zawodowej w Lubartowie Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 Poniższe wymagania dostosowane zostały do programu nauczania

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej?

Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Luka płacowa, czyli co zrobić żeby kobiety nie zarabiały mniej? Jak mierzyć lukę płacową? Warszawa, 26 marca 2014 r. Obowiązujące prawo - Konstytucja Artykuł 33 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantuje

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 215 219 i 257) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w

Bardziej szczegółowo

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski

Piotr Lewandowski. Creative writing. publicystycznych tekstów dziennikarskich. kreatywny wywiad dziennikarski Piotr Lewandowski Creative writing publicystycznych tekstów dziennikarskich kreatywny wywiad dziennikarski Copyright by Piotr Lewandowski & e-bookowo Projekt okładki: Piotr Lewandowski ISBN 978-83-7859-561-8

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Szkole Podstawowej nr 6. im. Henryka Sienkiewicza. w Pruszkowie

Szkole Podstawowej nr 6. im. Henryka Sienkiewicza. w Pruszkowie Raport z Ogólnopolskiego Sprawdzianu Kompetencji Trzecioklasisty Operon w roku szkolnym 2012/2013 w Szkole Podstawowej nr 6 im. Henryka Sienkiewicza w Pruszkowie Opracowanie: mgr Anna Frączek mgr Magdalena

Bardziej szczegółowo

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych.

GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. GH - Charakterystyka arkuszy egzaminacyjnych. A. Arkusz standardowy GH-A, B, C oraz arkusze przystosowane: GH-A4, GH-A5, GH-A6. Zestaw zadań z zakresu przedmiotów humanistycznych, skonstruowany wokół tematu

Bardziej szczegółowo

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego

Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Rozwojowy kontekst funkcjonowania ucznia zdolnego Oprac. Grzegorz Kata (UMCS, SPPiTR w Lublinie) Projekt współfinansowany z Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zdolny sześciolatek

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE

Kontekst: DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? 2012-09-11 DECYZJE ZAWODOWE DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DĄŻENIA ZAWODOWE - CZYM SĄ? JAK JE BADAĆ? dr Henryk Jarosiewicz Uniwersytet Wrocławski N arodowe Forum Doradztwa Kariery Kontekst: DECYZJE I WYBORY ZAWODOWE DECYZJE ZAWODOWE Są to decyzje ryzykowne, do

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure)

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure) Logika i semiotyka Wykład VI: Znak jako jedność signifié i signifiant (Ferdynand De Saussure) Językoznawstwo i semiologia Ferdynand de Saussure (1857 1913) językoznawca, semiolog, strukturalista wykłady

Bardziej szczegółowo