ISSN PREWENCJA i REHABILITACJA. kwartalnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. nr 4 (14)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISSN 1731-8971. PREWENCJA i REHABILITACJA. kwartalnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. nr 4 (14)"

Transkrypt

1 ISSN PREWENCJA i REHABILITACJA kwartalnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr 4 (14) 2006

2 PREWENCJA i REHABILITACJA Spis treści 1 Postępowanie diagnostyczno-lecznicze w zespołach bólowych kręgosłupa Marek Krasuski 7 Dolegliwości bólowe kręgosłupa przyczyny i zapobieganie Beata Świątkowska 10 Realizacja programu rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej ZUS Alicja Barwicka 16 Kontrola zasadności wydanych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy z równoczesnym orzekaniem o potrzebie rehabilitacji leczniczej Hipolit Piętka

3 Postępowanie diagnostyczno-lecznicze w zespołach bólowych kręgosłupa Bóle kręgosłupa to zespół objawów o różnych przyczynach i nasileniu, często towarzyszący wielu chorobom, dlatego tak ważne jest szybkie rozpoznanie ich charakteru. Aby mieć pewność, że choroba została właściwie rozpoznana i przyspieszyć terapię, lekarz powinien posłużyć się odpowiednio opracowanymi algorytmami postępowania. Szczególnie ważną sprawą w leczeniu zespołów bólowych kręgosłupa jest rozpoznanie zmienionej patologicznie struktury i umiejętne naprawianie jej funkcji. Właściwe rozpoznanie i leczenie choroby mogą ułatwić odpowiednio opracowane algorytmy postępowania. Algorytm to sposób wykonania szeregu czynności w określonym porządku w celu rozwiązania danego zagadnienia. Algorytm może być przeznaczony do rozwiązywania całej grupy problemów należących do określonej klasy. Próbą rozwiązania problemu zespołu bólowego kręgosłupa jest zaproponowany przeze mnie algorytm diagnostyczno-leczniczy. [5] (Ryc. 1). Algorytm diagnostyczno-leczniczy w zespołach bólowych kręgosłupa Rycina 1 DIAGNOSTYKA Przyczyny kręgosłupowe Przyczyny pozakręgosłupowe Leczenie specjalistyczne dyskopatie zmiany zwyrodnieniowe zmiany w stawach międzykręgowych zmiany struktury kostnej prowadzące do zniekształceń i złamań (osteoporoza) wady rozwojowe kręgosłupa późne zmiany pourazowe niestabilność wtórna ciasnota kanału bóle czynnościowe (psychogenne) zmiany zapalne w obrębie kręgosłupa procesy rozrostowe w obrębie kręgosłupa procesy rozrostowe struktur nerwowych Leczenie operacyjne lub/i farmakologiczne lub/i radioterapia bez zaburzeń neurologicznych z zaburzeniami neurologicznymi Leczenie zachowawcze farmakoterapia pozycje przeciwbólowe fizykoterapia kinezyterapia terapia manualna zaopatrzenie ortopedyczne psychoterapia Leczenie operacyjne odbarczenie struktur nerwowych stabilizacja kręgosłupa POPRAWA walka z nadwagą leczenie chorób towarzyszących BRAK POPRAWY Edukacja w zakresie: ergonomii pracy i wypoczynku zasad bhp technik samopomocy w walce z bólem nawrotowym kręgosłupa KINEZYTERAPIA PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006 1

4 W pierwszej kolejności, na podstawie dokładnej oceny dokonanej po zebraniu wywiadu lekarskiego, pełnym badaniu klinicznym (ortopedycznym i neurologicznym), analizie badań dodatkowych, ewentualnych konsultacjach pomocniczych u innych specjalistów, staramy się postawić właściwą diagnozę i rozpocząć zespołowe leczenie. Do najistotniejszych badań dodatkowych należy zaliczyć: rtg przeglądowe (ewentualne czynnościowe) kręgosłupa, badania krwi (morfologia, OB, poziom fosfatazy alkalicznej, CRP, stężenie glukozy, elektrolitów, kwasu moczowego w surowicy, TSH), badanie ogólne moczu. Może okazać się konieczne wykonanie niektórych badań serologicznych, oceny poziomu markerów itp. (ASO, RF, odczyn Waalera- -Rose'a, IgM, IgG, IgE, PSA i in.). Badaniami uzupełniającymi są: USG jamy brzusznej, ekg, USG serca, USG naczyń kończyn, rtg klatki piersiowej, rtg stawów biodrowych, rtg stawów kolanowych, rtg pięt, rtg barków, USG barków i inne. Pod pojęciem przeglądowego badania radiologicznego kręgosłupa, rozumie się radiogramy wykonane w projekcjach: bocznej, tylno-przedniej i skośnych. W odcinku szyjnym występują dwie projekcje skośne, jedna celowana na stawy międzykręgowe, druga na stawy unkowertebralne (Luschki). Oczywiste jest, że wszystkie dodatkowe badania, zwłaszcza obrazowe, zlecamy po dokładnej analizie klinicznej, chcąc udokumentować bądź potwierdzić rozpoznawaną patologię klinicznie. Pierwszym pytaniem, na które lekarz musi sobie odpowiedzieć, jest to, czy obraz kliniczny i wywiad chorobowy wskazują, że podawane dolegliwości i stan chorego mają związek z patologią kręgosłupa, czy też objawy związane są z rozwojem innych chorób. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości pacjenta należy skierować do specjalisty, który powinien zadecydować o dalszej diagnostyce i właściwym leczeniu. W pierwszym etapie diagnostyki różnicowej należy zwrócić uwagę na fakt, że do najczęściej występujących chorób, których objawy traktowane bywają jako wynik schorzenia kręgosłupa w odcinku szyjnym, należy zaliczyć: zespoły bolesnego barku na tle zwyrodnieniowym i przeciążeniowym, pourazowe zmiany w obrębie stawu barkowego, choroby centralnego układu nerwowego, zespół cieśni nadgarstka, choroby laryngologiczne, nadciśnienie tętnicze (zwłaszcza wcześniej nierozpoznane), choroby tarczycy, dysfunkcje kręgosłupa wynikające z wad wzroku i słuchu, choroby układu oddechowego. Do schorzeń imitujących dysfunkcje i choroby kręgosłupa w odcinku lędźwiowym należy zaliczyć: zmiany zwyrodnieniowe stawów biodrowych, złamania szyjki kości udowej, inne zmiany pourazowe w części bliższej kości udowej (lub/i kości biodrowej), inne choroby stawów biodrowych, choroby zapalne i nowotworowe dróg rodnych, infekcje, zwłaszcza dróg rodnych lub moczowych, inne choroby, w tym nowotworowe dróg moczowych i nerek (!), zmiany zapalno-zwyrodnieniowe stawów krzyżowo-biodrowych, choroby naczyń kończyn dolnych, choroby zwyrodnieniowe stawów kolanowych, ostrogi kości piętowych. Zespoły bólowe karku, krzyża i pleców mogą być też objawem początkowym chorób reumatycznych, a zwłaszcza zesztywniającego zapalenia stawów kręgowych czy reumatoidalnego zapalenia stawów. Kolejnym etapem diagnostyki chorych z objawami kręgosłupowymi jest sprecyzowanie rozpoznania klinicznego, by można było podjąć właściwe postępowanie lecznicze. Zwykle na tym etapie leczenia chory może wymagać wykonania dodatkowych badań diagnostycznych. Badaniem uzupełniającym kręgosłupa jest CT lub NMR kręgosłupa. Badanie CT wykonujemy zwykle w sytuacji, gdy chcemy dokładnie ocenić struktury kostne, szerokość kanału kręgowego, wzajemne stosunki anatomiczne pomiędzy kręgami. Badanie takie wykonywane jest techniką 2D, a w szczególnych przypadkach wzbogacić je można rekonstrukcją przestrzenną (3D). Kiedy jednak zależy nam na ocenie struktur kanału kręgowego i wzajemnych stosunkach anatomicznych struktur kanału a układem kostnym, więzadłowym i tarczami miedzytrzonowymi, wykonujemy badanie NMR. Badania CT i NMR w szczególnych przypadkach wzbogacić można technikami kontrastującymi. Diagnostykę uzupełniamy scyntygrafią układu kostnego, emg mięśni przykręgosłupowych, emg mięśni niedowładnych, badaniem przepływów tętnic kręgowych (czynnościowe). W przypadku chęci udokumentowania ewentualnych zmian uciskowych na tętnice kręgowe przez struktury kręgosłupa, badaniem z wyboru jest NMR tętnic dogłowowych. Mankament oceny dokonanej na podstawie NMR tętnic kręgowych stanowi fakt, że badanie to jest statyczne (do ucisku na tętnice kręgowe często dochodzi w trakcie ruchów, zwłaszcza skrętnych, głową). Bóle kręgosłupa są zespołem objawów o różnej przyczynie. W rozpoznaniu różnicowym tych dolegliwości należy mieć na uwadze: zmiany chorobowe w obrębie dysku międzykręgowego (dyskopatie), zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, zmiany przeciążeniowo-zwyrodnieniowe w obrębie stawów międzykręgowych, objawy zablokowania tych stawów, 2 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

5 zmiany struktury kostnej prowadzące najczęściej do zniekształceń i złamań kręgów (osteoporoza), zespoły bólowe na tle wad rozwojowych kręgosłupa, zmiany pourazowe, różne procesy chorobowe struktur kostnych (stany zapalne swoiste i nieswoiste, procesy rozrostowe i in.), zmiany chorobowe układu nerwowego (choroby neurologiczne o różnej etiologii, procesy rozrostowe), zespoły bólowe czynnościowe, psychogenne. Bardzo istotne jest szybkie rozpoznanie zmian zapalnych, rozrostowych w obrębie kręgosłupa, czy struktur nerwowych, gdyż wymagają one specyficznego i ukierunkowanego leczenia. Do chorób nowotworowych dających zmiany przerzutowe do kręgosłupa (a zdarza się, że nie są leczone do czasu diagnostyki zespołu bólowego kręgosłupa) należy zaliczyć: nowotwory nerek, nowotwory dróg rodnych, nowotwory prostaty, szpiczaka mnogiego, nowotwory sutka. Bóle kręgosłupa towarzyszą wielu chorobom, których przyczyny łatwo można poznać i wytłumaczyć pojawiające się objawy oraz ich konsekwencje, ale są też objawem chorób, w których czynnik wywołujący nie jest dokładnie rozpoznany, natomiast najczęściej domyślamy się, że chodzi o niewydolność kręgosłupa. Bóle kręgosłupa u większości chorych są spowodowane jego czynnościowymi zaburzeniami, zwłaszcza gdy kręgosłup poddawany jest szczególnym obciążeniom statycznym i dynamicznym. Bóle kręgosłupa mogą mieć podłoże nerwicowe. Przyczyny tych dolegliwości są bardzo niespecyficzne. Nie stwierdza się podłoża organicznego dolegliwości lub zmiany w obrębie kręgosłupa są niewspółmiernie małe w stosunku do demonstrowanego przez chorego stanu. Różnego rodzaju przeżycia, niekorzystne sytuacje środowiska zewnętrznego mogą być przyczyną zaburzeń normalnego funkcjonowania. Podstawową przyczyną nerwicy jest lęk, określany jako stan bardzo silnego napięcia emocjonalnego, któremu towarzyszy poczucie zagrożenia z jednoczesną bezradnością, niepokojem i bezsilnością. Lęk to stan zagrożenia, w którym nie uświadamiamy sobie jego źródła (to różni lęk od strachu, w którym znane jest źródło niepokoju). Jest wiele teorii powstawania nerwic. Popularna jest teoria psychoanalityczna, mówiąca, że źródłem objawów nerwicowych są stłumione konflikty wewnątrzpsychiczne. Inną teorię wypracowała psychologia humanistyczna. Polega ona na tłumaczeniu nerwic jako zaburzeń świadomości w wyniku niewłaściwego ukształtowania obrazu własnej osoby. Ostatnio popularną propozycją wyjaśnienia przyczyn zaburzeń nerwicowych jest teoria systemowa, traktująca te zaburzenia jako wynik nieprawidłowości funkcjonowania systemów, w których żyją jednostki (najistotniejszy jest system rodzinny). Obraz kliniczny dolegliwości bólowych kręgosłupa na tle nerwicowym jest bardzo złożony i trudny w interpretacji. W zależności od postaci nerwicy dominują różne objawy. W postaci hipochondrycznej zespołów bólów kręgosłupa dominuje poszukiwanie przez chorego poważnych objawów choroby. Pacjent stara się udowodnić lekarzowi nieprawidłowości w badaniach, zwłaszcza dodatkowych. Czasami przyczyniają się do tej sytuacji opisy badań komputerowych czy rezonansu magnetycznego kręgosłupa. Opisywane przez radiologów wielopoziomowe dehydratacje krążków, wielopoziomowe przepukliny, upewniają chorego o jego ciężkim stanie i nakręcają dalsze objawy choroby. Zwykle jest tu dysonans pomiędzy bogatym badaniem podmiotowym a niewielkimi objawami w badaniu przedmiotowym. Inny obraz kliniczny dominuje w nerwicy konwersyjnej. W obrazie klinicznym dominują poważne zaburzenia ruchu (dysocjacyjne zaburzenia ruchu), przy braku organicznych podstaw takiego stanu. Chory może demonstrować poważne ograniczenia ruchomości kręgosłupa, kończyn dolnych, a nawet głęboki niedowład czy porażenie kończyny. Poważne dysfunkcje ruchowe chory wiąże z urazami bądź poważnymi problemami życiowymi. W badaniu przedmiotowym chory demonstruje zwykle olbrzymie dysfunkcje, niewspółmierne do ewentualnych zaburzeń mogących wystąpić na danym poziomie segmentu kręgosłupa, np. porażenie ruchowe całej kończyny dolnej, przy podkreślaniu dolegliwości ze strony dolnego odcinka lędźwiowo-krzyżowego kręgosłupa. W badaniu przedmiotowym widoczne są sprzeczności, a więc chory demonstruje trwające długo porażenie kończyny, obiektywnie zaś stwierdza się prawidłowe napięcie mięśni, obecność odruchów, nie ma zaników mięśniowych. Trzeba jednak pokreślić, że chorzy z objawami nerwicy wymagają bardzo dokładnego badania klinicznego, z oceną ortopedyczną, neurologiczną, wspomaganą badaniem internistycznym i ginekologicznym czy urologicznym. W przypadkach tych niezwykle istotna jest konsultacja psychologa na etapie diagnostyki, a nierzadko konsultacja psychiatryczna. Rozpoznanie nerwicowego charakteru dolegliwości bólowych kręgosłupa wymaga z kolei złożonego procesu leczenia. Leczeniem podstawowym powinna być psychoterapia, połączona z odpowiednio dobraną dla chorego formą kinezyterapii. Bardzo istotną sprawą w zespołach bólowych kręgosłupa jest umiejętna ocena stanu neurolo- PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006 3

6 gicznego i funkcjonalnego chorego. Rozpoznanie poważnych zaburzeń neurologicznych, właściwa ocena badań dodatkowych, a przede wszystkim ocena badania NMR, umożliwi szybką kwalifikację chorego do leczenia zachowawczego lub operacyjnego. Niewielkie zaburzenia neurologiczne pod postacią zaburzeń odruchów, parestezji, mogą pozwalać na kwalifikowanie chorego do leczenia zachowawczego. Natomiast niedowłady znacznego stopnia, ewentualne zaburzenia mikcji pochodzenia neurogennego stanowią wskazanie do szybkiej interwencji chirurgicznej. Również nasilone zmiany patomorfologiczne w obrazach NMR nakazują zastanowić się nad koniecznością rozwiązania problemu drogą chirurgiczną. Istotne dla leczenia jest ocenienie charakteru dolegliwości bólowych, ich natężenia, historii powstania i konsekwencji, jakie wywołują dla stanu funkcjonalnego chorego. Ostry nagły zespół bólowy nakazuje odpowiednie postępowanie farmakologiczne, czasami krótkotrwałe unieruchomienie chorego, czy odpowiednie postępowanie mobilizacyjne w sytuacji właściwie rozpoznanej patologii strukturalnej, wywołującej ból (np. zablokowanie ruchowe powierzchni stawów międzykręgowych). Istotne znaczenie w walce z bólem i wzmożonym napięciem mięśniowym ma stosowanie odpowiednio dobranej farmako- i fizykoterapii, czy jak już wspomniano zabiegów z zakresu medycyny manualnej. Fizykoterapię rozpoczynamy po farmakologicznym wyciszeniu ostrych objawów bólowych. Wśród wcześnie stosowanych zabiegów zaleca się stymulację przeciwbólową TENS, biostymulację laserową (naświetlanie punktów bólowych), jonoforezę z zastosowaniem roztworów leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych (np. 1-2% roztwory: salicylanu sodu, naproxenu, hydrocortisonu xylocainy). Inną techniką wprowadzania miejscowo leków przeciwzapalnych i przeciwbólowych są zabiegi fonoforezy. W przypadkach obu zlecanych zabiegów musimy pamiętać o kilku faktach. Po pierwsze, upewniamy się, że pacjent nie jest uczulony na proponowany lek. Zastosowany lek musi mieć odpowiednie własności dysocjacyjne. W celu uzyskania lepszego efektu leczniczego w jonoforezie, wskazane jest naprzemienne stosowanie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Jak najwcześniej zaczynamy uruchamiać pacjenta. Kinezyterapię rozpoczynamy w zależności od stanu chorego i chorób towarzyszących. W pierwszych dniach choroby (hospitalizacji) przy niewystępowaniu przeciwwskazań kardiologicznych stosuje się ćwiczenia izometryczne wzmacniające mięśnie brzucha, sterowane kończynami górnymi i głową lub kończynami dolnymi. Program ćwiczeń leczniczych powinien być zawsze ustalany indywidualnie dla każdego chorego. W trakcie kinezyterapii fizjoterapeuta dobiera właściwą pozycję wyjściową do wykonania ćwiczenia. Sposób ćwiczenia, ilość powtórzeń, tempo są dobierane indywidualnie. Głównym celem fizykoterapii w leczeniu zespołów bólowych kręgosłupa jest zmniejszenie dolegliwości bólowych i odczynu zapalnego oraz zmniejszenie wzmożonego napięcia mięśni przykręgosłupowych. Stosowanie fizykoterapii zależne jest od rodzaju schorzenia kręgosłupa, typu dolegliwości bólowych, doświadczeń własnych leczącego, tolerancji zabiegów przez chorego. Fizykoterapia jest jednym z elementów kompleksowego leczenia schorzeń kręgosłupa. W trakcie leczenia pewne zabiegi fizykalne łączy się ze sobą, by osiągnąć lepszy efekt terapeutyczny. Zabiegi nie mogą powodować zwiększenia bólu, łatwej męczliwości chorego, muszą być dobrze tolerowane i przynosić właściwy efekt leczniczy. Wśród najczęściej stosowanych zabiegów należy wymienić: zabiegi laserowe, stosowane w schorzeniach zwyrodnieniowych, najczęściej techniką skaningową w miejscach bolesnych, a w przypadku objawów dyskopatycznych metodą kontaktową na punkty spustowe lub odpowiednie punkty na przebiegu nerwu, lampy z odpowiednimi filtrami, np. lampy Solux z niebieskim filtrem, który zmniejsza natężenie ciepła, ale wzmacnia przeciwbólowe działanie podczerwieni, zabiegi ultradźwiękowe, stosowane przykręgosłupowo lub w przebiegu nerwu kulszowego, pole magnetyczne małej częstotliwości, pola elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości (np. diatermia krótkofalowa), prądy impulsowe średniej częstotliwości (najczęściej prądy interferencyjne), prądy impulsowe małej częstotliwości (najczęściej prądy diadynamiczne wg Bernarda), jonoforezę, czyli wprowadzanie do tkanek siłami stałego pola elektrycznego jonów działających leczniczo lub przeciwbólowo, termoterapię (zabiegi cieplne: okłady z parafiny, okłady fango; krioterapię stosowaną miejscowo lub ogólnoustrojowo), hydroterapię (ćwiczenia w wodzie, masaż wirowy, pływanie). Dobór odpowiednich zabiegów, ich ilości i dawkowanie powinny być dokładnie określone przez zlecającego lekarza. Wymagają one bowiem odpowiedniej kolejności stosowania, można je też łączyć ze sobą, ale z zachowaniem rozwagi i w sposób logicznie uzasadniony. Zabiegi fizykoterapeutyczne przygotowują chorego do kolejnego zabiegu z kinezyterapii i równolegle do ich stosowania zwiększa się zakres kinezyterapii, która jest najistotniejszym elementem leczenia zespołów bólowych kręgosłupa. Kinezyterapia przyspiesza procesy naprawcze i zastępcze w układzie ruchu i narządach wewnętrznych, zabezpiecza przed wykształcaniem wadliwych 4 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

7 stereotypów zastępczych, przeciwdziała wtórnym zmianom w układzie kostno-stawowo-mięśniowo- -więzadłowym, zapobiega powikłaniom krążeniowo- -oddechowym, poprawia ogólną wydolność ustroju i jest jedną z podstawowych form profilaktyki schorzeń narządu ruchu, krążenia i układu oddechowego. Celem kinezyterapii jest przede wszystkim przerwanie błędnego koła bólowego przez zmniejszenie odruchowego wzmożonego napięcia mięśni przykręgosłupowych i poprawę stabilności kręgosłupa oraz przywrócenie równowagi mięśniowej zapobiegającej nawrotom dolegliwości. Kinezyterapia w schorzeniach kręgosłupa podlega ścisłemu doborowi i dawkowaniu. Przez dobór rozumie się określenie rodzaju ćwiczeń i kolejność ich realizowania. Przez dawkowanie rozumie się czas trwania ćwiczenia, ilość powtórzeń danego ćwiczenia oraz czas trwania serii ćwiczeń. Ważna jest technika wykonywania ćwiczeń leczniczych. W zespołach bólowych w okresie ostrym lub podostrym kinezyterapię zaczyna się od ćwiczeń dobieranych indywidualnie dla chorego. Analizując wydolność chorego, po badaniu fizjoterapeutycznym dobiera się rodzaj ćwiczeń, ich pozycję wyjściową i stopień nasilenia. Kompleksowa ocena kliniczna określa potrzeby uzyskania wpływu wzmacniającego pewne grupy mięśniowe i relaksującego inne, będące w odruchowym napięciu, np. mięśnie grzbietu. Ćwiczenia w okresie ostrym choroby oraz w okresie tuż pooperacyjnym wykonywane są w systemie ćwiczeń indywidualnych, to znaczy jeden terapeuta ćwiczy z jednym chorym. W trakcie kinezyterapii zwracamy uwagę na reedukację ruchową kręgosłupa i aparatu więzadłowo-mięśniowego jaki go otacza. W ocenie ruchomości kręgosłupa sprawdza się, które jego segmenty są hipermobilne, a które hipomobilne. Tam, gdzie jest nadmierna ruchomość segmentu, staramy się wpłynąć na jego stabilizację, natomiast miejsca zblokowane, hipomobilne należy ruchowo mobilizować, by kręgosłup po reedukacji zachowywał maksymalną harmonię ruchową. W okresie ostrym (i pooperacyjnym) ćwiczenia indywidualne mogą być prowadzone już w łóżku chorego, po uprzednio starannym dobraniu pozycji wyjściowej, najczęściej z ułożeniem nóg na trójkącie ćwiczebnym. W programie ćwiczeń zwracamy uwagę na wzmacnianie mięśni brzucha i czworobocznego lędźwi, przy jednoczesnym znoszeniu lordozy lędźwiowej. W dalszej kolejności stosujemy ćwiczenia wzmacniające mięśnie zginacze podudzia, mięśnie prostujące biodro, mięśnie pośladkowe. Ćwiczenia realizowane są w trzech zasadniczych pozycjach wyjściowych pozycji leżącej na plecach ze zgiętymi kończynami w kolanach i biodrach, pozycji klęku podpartego oraz pozycji ułożenia na boku. Dobór pozycji wyjściowej jest indywidualny dla każdego chorego. W okresie wczesnym możliwe są też ćwiczenia po podwieszeniu chorego na bloczkach. Po wyciszeniu objawów bólowych rozszerzamy terapię o ćwiczenia z większym oporem, ćwiczenia grupowe i uczenie samodzielnego wykonywania ćwiczeń przez chorego. Fizjoterapeuta powinien dobrać ćwiczenia w taki sposób, by mobilizować wszystkie układy stawowo-mięśniowo-więzadłowe wpływające na funkcję i stan kręgosłupa. Wykonywane ćwiczenia nie mogą wywoływać bólu (zwłaszcza bólu kręgosłupa lub bólu o typie ischialgicznym) i źle wpływać na układy krążenia i oddechowy. W programie leczniczym bardzo często zawieramy elementy trakcji osi kręgosłupa. Możliwości stosowania wyciągów jest wiele. Najczęściej stosowanymi są: wyciąg krzesełkowy w pozycji Perschla, wyciąg grawitacyjny głową w dół, wyciąg pulsacyjny, a dla odcinka szyjnego wyciąg za głowę pętlą Glissona. Czas trwania wyciągów wynosi od kilku do 20 minut. Wyciągi mają wpływ relaksujący na mięśnie przykręgosłupowe, grzbietu i wpływ na poszerzenie przestrzeni międzykręgowych. Kinezyterapię uzupełniamy stosowaniem hydroterapii, najlepiej wodnych masaży wirowych. W okresie dolegliwości ostrych i tuż po operacji kręgosłupa stosuje się w pewnych przypadkach czasowe zaopatrzenie ortopedyczne. Zaopatrzenie obejmuje odpowiednio dobrane kołnierze, gorsety, pasy lędźwiowe. W niektórych stanach, zwłaszcza jeśli towarzyszą im inne schorzenia, warto zastanowić się nad zaleceniem choremu korzystania ze sprzętu pomocniczego. W okresie dolegliwości przewlekłych włącza się chorego do małych grup terapeutycznych, pamiętając o konieczności ciągłego nadzoru fizjoterapeutycznego. Ćwiczenia w okresie przewlekłych dolegliwości bólowych mogą być prowadzone już wg ogólniejszych schematów, gdyż indywidualizacja terapii nie jest już tak potrzebna. W okresie wczesnym terapii grupowej, gdy leczenie się rozpoczynana, fizjoterapeuta musi być uczulony na wszelkie uwagi ze strony pacjentów z grupy terapeutycznej. Wskazane jest, by zajęcia, zwłaszcza prowadzone z grupą kilkuosobową, realizowało dwóch terapeutów. Jeden fizjoterapeuta prowadzi zajęcia, drugi kontroluje i nadzoruje stan chorych. Ten drugi fizjoterapeuta może indywidualizować program ćwiczeń (indywidualne wykluczenie pewnych ćwiczeń zadanych całej grupie, zwolnienie tempa, wybranie innej pozycji wyjściowej). Zajęcia grupowe powinny odbywać się w kilku etapach. Ćwiczenia muszą rozpoczynać się od rozgrzewki i ćwiczeń rozciągowych. Następnie prowadzona jest terapia zasadnicza dla danej grupy chorych, a zajęcia kończą ćwiczenia wyciszające, zwykle podobne do rozgrzewki. Po kinezie wskazana jest relaksacja. Zwykle polega ona na nauczeniu pacjenta technik rozluźniania mięśni, poznania pozycji wypoczynkowej (zwykle na łamanym łóżku; niektórzy stosują w tym czasie pozycje wyciągowe). Tę część terapii można wzbogacić elementem muzykoterapii relaksacyjnej. PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006 5

8 Do obowiązków fizjoterapeuty w trakcie leczenia należy też edukacja pacjenta w zakresie ergonomii pracy, zarówno podczas wykonywania obowiązków zawodowych, jak i domowych. Edukacja ruchowa ma na celu utrzymanie dobrego wyniku leczenia w schorzeniach kręgosłupa pod warunkiem regularnego kontynuowania kinezyterapii w warunkach domowych. Bez względu na stosowane formy leczenia w okresie wczesnym choroby kręgosłupa, a zwłaszcza po leczeniu operacyjnym, kinezyterapia stanowi ważny element utrzymania właściwej wydolności kręgosłupa i stanowi podstawę przeciwdziałania nawrotom choroby. Równolegle ze stosowaniem kompleksowego leczenia chorego z bólem kręgosłupa, wdrażamy nawyki higieny życia z zachowaniem zasad bezpieczeństwa w pracy i w czasie wypoczynku. Bardzo ważną sprawą jest walka z ewentualną nadwagą chorego. Należy uzmysłowić choremu konieczność konsekwentnego leczenia takich chorób przewlekłych, jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroba wieńcowa. Chory wymaga wyjaśnienia mu związku przyczynowego pojawiających się dolegliwości z wykonywaną pracą, brakiem aktywności fizycznej, właściwą reakcją i tak dalej. Pacjent powinien poznać różnicę pomiędzy prawidłowym obciążaniem kręgosłupa a jego przeciążaniem. Chory musi umieć kontrolować swoją postawę oraz ułożenie kręgosłupa w czasie ruchów w sposób pozwalający mu na omijanie dyskomfortu spowodowanego bólem, wykonywanie ruchów w zakresie bezbólowym oraz, co chyba najważniejsze, unikanie nawrotów dolegliwości. Edukacja ruchowa, a zwłaszcza dążenie do wyzbycia się złych nawyków związanych z codzienną pracą i złych stereotypów ruchowych, jest istotnym elementem leczenia. Czynności najprostsze i najczęściej wykonywane, jakimi są np.: podnoszenie ciężarów, siedzenie na krześle w czasie długotrwałej pracy, odpoczynek na fotelu, jak wykazują obserwacje, są często wykonywane niewłaściwie. Zapomina się, że najbezpieczniejszym dla kręgosłupa jest unoszenie cięższych przedmiotów z pozycji wyjściowej klęku na jednej nodze, prostując stawy biodrowe i kolanowe. Przenoszenie przedmiotu z jednej strony na drugą często dokonuje się tylko przez rotację tułowia, trzymając stopy w tym samym miejscu, a powinno się, trzymając przedmiot w pobliżu tułowia przenieść go, zmieniając pozycję całego tułowia wraz z obrotem stopami. Zapomina się o właściwej pozycji siedzącej, w której oparcie krzesła powinno podpierać kręgosłup na wysokości lordozy lędźwiowej. John. V. Basmajian i Henry F. Farfan [6, 7, 8] wykazali, że pozycjami niebezpiecznymi mechanicznie dla kręgosłupa są zgięcie i wyprost wykonywane z jednoczesną rotacją tułowia. W celu zmniejszenia ostrej bolesności kręgosłupa należy zredukować do minimum aktywność ruchową wymagającą takich ruchów. Ruchom powinno towarzyszyć utrzymywanie możliwie poprawnych krzywizn kręgosłupa. Właściwe sterowanie swoim ciałem zwiększa bezpieczeństwo funkcjonowania. Równolegle z edukacją ruchową realizowana powinna być właściwa psychoterapia, zwłaszcza w zespołach bólowych kręgosłupa przewlekłych czy przebiegających z istotnym udziałem psychogennych zmian czynnościowych. Konieczna jest też edukacja chorego w zakresie samopomocy w przypadku kolejnego zaostrzenia się dolegliwości bólowych kręgosłupa. Takie postępowanie ogranicza nawroty zaostrzenia objawów chorobowych i stanowi właściwą profilaktykę chroniącą przed wystąpieniem przewlekłego zespołu bólowego kręgosłupa. Piśmiennictwo 1. Abbott J.H., Mercer S.R., The natural history of acute Iow back pain, New Zeland Journal of Physiotherapy 2002, 30 (3), s Konferencja prasowa Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji z okazji zainicjowania społecznego programu edukacyjnego Ruch na rzecz zdrowych pleców, Materiały Prasowe, Centrum Prasowe PAI, Warszawa, IASP Subcommittee on Taxonomy. Pain Terms: a list with definitions and notes on usage, Pain 1980, 8, s IASP Subcommittee on Taxonomy. Classification of chronic pain, Pain 1986, suppl. 3, s Krasuski M., Algorytm postępowania diagnostyczno-leczniczego w zespołach bólowych kręgosłupa. Rehabilitacja Medyczna 2005, nr 9 (3), s Basmajian J.V., Grant s method of anatomy, 9 th ed. Williams & Wilkins, Baltimore Basmajian J.V., Travill A., Electromyography of the pronator muscles in the forearm, Anat. Rec. 1961, 139, s Farfan H.F., Mechanical disorders of the low back. Lea & Febiger, Philadelphia dr n. med. Marek Krasuski Katedra i Klinika Rehabilitacji Akademii Medycznej w Warszawie prezes Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji 6 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

9 Dolegliwości bólowe kręgosłupa przyczyny i zapobieganie Długotrwałe przebywanie w wymuszonej pozycji, ciężka praca fizyczna czy wielogodzinna praca biurowa w pozycji siedzącej mają ogromny wpływ na stan naszego kręgosłupa. Dolegliwości bólowe kręgosłupa, popularnie zwane bólami pleców, w krajach rozwiniętych osiągnęły rozmiary epidemii. Coraz częściej, również w Polsce, zespoły bólowe kręgosłupa są przyczyną zmuszającą do szukania pomocy u lekarza specjalisty, okresowej niezdolności do pracy oraz pobytów w szpitalu. Szacuje się, że aż 44% Polaków powyżej 15 roku życia cierpi na stałe bądź okresowe bóle kręgosłupa. Kręgosłup człowieka oraz złożona praca mięśni z nim związanych zapewnia wyprostowaną pozycję ciała, umożliwia ruchy tułowia oraz stanowi ochronę dla ośrodkowego układu nerwowego. Kolumnę kręgosłupa stanowią 33 lub 34 kręgi połączone sprężystymi krążkami międzykręgowymi (tzw. dyskami) i zespolone silnymi więzadłami zapewniającymi ich stabilizację. Kręgosłup dzieli się na trzy odcinki. Siedem górnych kręgów stanowi kręgosłup szyjny, następne dwanaście to kręgi piersiowe, nazywane często plecami, kolejne pięć wchodzi w skład kręgosłupa lędźwiowego, określanego często jako krzyż, przechodzącego dalej w kość krzyżową wraz z kością ogonową, na której spoczywa główny ciężar naszego ciała. Dzięki zróżnicowanemu ustawieniu kręgów kręgosłup nie jest prostym słupem, ale dwukrotnie wygina się w poszczególnych odcinkach, przyjmując kształt litery S. W odcinku szyjnym mamy do czynienia z ugięciem kręgosłupa do przodu (lordoza szyjna), w odcinku piersiowym do tyłu (kyfoza piersiowa), a w odcinku lędźwiowym kręgosłup znów ugina się do przodu (lordoza lędźwiowa). Poszczególne kręgi tworzą pierścień kostny otaczający i ochraniający jamę zwaną kanałem kręgowym, w którym znajduje się rdzeń kręgowy z odchodzącymi od niego nerwami 1. Pomiędzy kręgami znajdują się krążki (tarczki) międzykręgowe, małe chrząstki, które działają jak amortyzatory, niwelując wstrząsy i umożliwiając ruchy między kręgami. Krążki międzykręgowe posiadają twardą włóknistą cześć korową i miękką, galaretowatą część rdzeniową zwaną jądrem miażdżystym. Dzięki takiej budowie tarczki międzykręgowe są elastyczne, miękkie i sprężyste. Dyski mają różną grubość w zależności od odcinka, w którym się znajdują. Najmasywniejsze leżą u podstawy kręgosłupa, a im wyżej, tym stają się węższe. Między dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi nie ma krążków, tylko szczytowy staw obrotowy. W stanie spoczynku siła działająca na krążki międzykręgowe nie jest duża, natomiast w pozycji stojącej dyski są ściśnięte przez masę ciała, a kręgi nad i pod krążkami silnie na nie naciskają. Nacisk ten staje się nieporównywalnie większy, kiedy się schylamy lub próbujemy podnieść ciężar bez uginania kolan. 1 A. Bochenek, M. Reicher, Anatomia człowieka tom 1, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa Gwałtowny ruch czy wytężony, długotrwały wysiłek mogą spowodować przemieszczenie krążka, tak zwane wypadnięcie dysku. W rzeczywistości krążki międzykręgowe nie wypadają, lecz na skutek uszkodzenia ich włóknistej części korowej dochodzi do przemieszczenia się jądra miażdżystego. Powstaje wówczas tak zwana przepuklina dyskowa, która wywiera ucisk na nerwy rdzeniowe, co powoduje silny ból i unieruchamia kręgosłup. Towarzyszy temu stan zapalny tkanek, który nasila dodatkowo gwałtowny skurcz mięśni przykręgosłupowych, usiłujących w ten sposób unieruchomić kręgosłup, by chronić go przed poważnym uszkodzeniem. Chociaż w większości przypadków bóle te są krótkotrwałe i nie powodują niebezpiecznych powikłań, to bywają bardzo uciążliwe i obniżają jakość życia osób dotkniętych tych schorzeniem. Przyczyny dolegliwości bólowych Jeszcze do niedawna na dolegliwości bólowe kręgosłupa narzekali głównie spracowani staruszkowie. W ciągu ostatnich lat sytuacja uległa diametralnej zmianie. Obecnie na popularnie zwane bóle pleców cierpią osoby coraz młodsze, a także dzieci i młodzież szkolna. Kręgosłup człowieka jest jednym z najczęściej nadmiernie obciążanych elementów organizmu. Jest on stale poddawany działaniu sił ściskających i rozciągających. Dzięki sile mięśni i kości konstrukcja kręgosłupa cechuje się ogromną wytrzymałością mechaniczną. Niestety, wraz z upływem lat nasilają się dolegliwości związane ze zmianami zwyrodnieniowymi lub zapalnymi tego narządu powodowane przez nieprawidłową postawę, pracę i urazy, prowadząc do ograniczania fizjologicznej przestrzeni, w której krąży płyn mózgowo-rdzeniowy, powodując ucisk na korzenie nerwowe i rdzeń kręgowy. Dolegliwości bólowe mogą dotyczyć każdego odcinka kręgosłupa: szyjnego, piersiowego oraz lędźwiowego. Najczęściej lokalizują się one w karku (kręgosłup szyjny) i okolicach krzyża (kręgosłup lędźwiowy). Na powstanie dolegliwości bólowych kręgosłupa mają wpływ takie czynniki, jak: nadmierne i długotrwałe obciążenie kręgosłupa w połączeniu z osłabieniem mięśni stabilizujących kręgosłup (ciężka praca, długotrwale wymuszona postawa lub wykonywanie ruchów zginających i obrotowych), PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006 7

10 zmiany chorobowe krążków międzykręgowych (dyskopatie), zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, zmiany struktury kostnej prowadzące do zniekształceń i złamań kręgów (osteoporoza), stres, napięcia psychiczne zwiększające napięcie mięśni, zmiany pourazowe, procesy chorobowe układu nerwowego, wady rozwojowe kręgosłupa, degeneracja kręgosłupa związana z wiekiem. Główne przyczyny zespołów bólowych kręgosłupa zostały zamieszczone w tabeli 1 2. Przyczyny dolegliwości bólowych kręgosłupa 1. Styl życia: tzw. siedzący tryb życia zła postawa ciała palenie tytoniu przeciążenie pracą fizyczną i umysłową niedbałość o sprawność fizyczną stres 2. Dyskopatie 3. Choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa 4. Zmiany zapalne 5. Zakażenia bakteryjne, grzybicze i wirusowe 6. Choroby metaboliczne: osteoporoza nadczynność przytarczyc choroba Pageta 7. Choroby umiejscowione poza kręgosłupem: schorzenia urologiczne schorzenia ginekologiczne choroby innych narządów wewnętrznych 8. Nowotwory kręgosłupa, rdzenia i kanału kręgowego 9. Wady wrodzone kręgosłupa 10. Procesy chorobowe w obrębie struktur nerwowych 11. Dolegliwości menstruacyjne 12. Ciąża r Dyskopatie Tabela 1 Dyskopatia to potoczna nazwa przemieszczenia jądra miażdżystego tarczy międzykręgowej. Choroba dyskowa kręgosłupa dotyczy głównie odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Utrata funkcji krążka międzykręgowego może być wynikiem naturalnego starzenia się ustroju, ale również nadmiernych przeciążeń kręgosłupa, zmian pourazowych czy też wad wrodzonych. W wyniku naturalnego starzenia się organizmu zewnętrzny pierścień włóknisty krążka międzykręgowego traci swoją sprężystość i wytrzymałość, a wewnętrzne jądro miażdżyste zmienia swoją konsystencję, staje się bardziej płynne i twardsze. Z czasem całe jądro ulega zwapnieniu, a pierścień włóknisty zaczyna pękać. Zmienione tarczki międzykręgowe trącą swoje właściwości kurczenia się i rozszerzania aż do momentu, kiedy 2 H. Jenkins, Classification of low back pain, Australiasian Chiropractic and Osteopathy 2002, nr 2 s. 91. to dwa sąsiednie kręgi naciskając na zwyrodniały dysk, mogą spowodować wysunięcie jądra miażdżystego przez otwór w rozerwanym pierścieniu włóknistym i powstanie przepukliny tarczki międzykręgowej. Wysunięte jądro miażdżyste powoduje ucisk i drażnienie korzeni rdzeniowych, rdzenia kręgowego lub innych struktur kanału kręgowego. Wypadnięciu jądra miażdżystego do kanału kręgowego towarzyszą silne bóle odcinka lędźwiowego oraz bóle korzeniowe promieniujące z różnym nasileniem do kończyny dolnej. Oprócz dolegliwości bólowych często stwierdza się ograniczenie ruchomości kręgosłupa lędźwiowego i objawy osłabienia czucia na kończynie związane z uciskiem na korzonek nerwowy. Objawy dyskopatii zależą przede wszystkim od miejsca, w którym nastąpiło uszkodzenie tarczki. Zasadnicze znaczenie ma również stopień uszkodzenia rdzenia kręgowego. Im bardziej jest wysunięte jądro miażdżyste, tym większy ucisk i dolegliwości bólowe. Leczenie uzależnione jest od zaawansowania choroby. Dyskopatia ma często charakter nawracający. Dlatego też, po ustąpieniu dolegliwości bólowych, druga faza leczenia powinna polegać na wzmocnieniu mięśni, aby zapobiec nawrotom choroby np. poprzez stosowanie gimnastyki w pozycji leżącej, pływanie przede wszystkim stylem grzbietowym oraz kontynuację fizykoterapii. W działaniach profilaktycznych bardzo ważna jest również zmiana stylu życia, przede wszystkim jednak przestrzeganie ergonomii 3 pracy, a także zachowanie środków ostrożności przy wykonywaniu codziennych wysiłków fizycznych, redukcja nadwagi oraz zwiększenie aktywności ruchowej. r Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa to schorzenie powodujące ograniczenie ruchomości i dolegliwości bólowe wywołane zniekształceniem oraz uszkodzeniem kręgów i krążków międzykręgowych kręgosłupa. Najczęściej choroba ta dotyczy odcinka szyjnego i lędźwiowego kręgosłupa i jest naturalną konsekwencją starzenia się organizmu. Zmiany zwyrodnieniowe mogą mieć charakter pierwotny, bez ustalonej przyczyny, oraz wtórny w następstwie zmian wrodzonych, urazowych, zapalnych, zaburzeń hormonalnych, metabolicznych i niektórych chorób ośrodkowego układu nerwowego. Przewlekłe przeciążenia więzadeł i krążków międzykręgowych kręgosłupa powodują natomiast rozwój procesu zapalnego uszkadzającego stawy kręgosłupa 4. 3 Ergonomia to dyscyplina zajmująca się dostosowaniem pracy do możliwości psychofizycznych człowieka. Ma na celu taką organizację układu: człowiek maszyna warunki otoczenia, aby wykonywana praca była najbardziej efektywna przy możliwie niskim koszcie biologicznym człowieka. 4 A. Dziak, S. Tayara, Bóle krzyża, Wydawnictwo KASPER, Kraków PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

11 Do zwyrodnień i dolegliwości bólowych przyczyniają się między innymi: ciężka praca fizyczna ze zbyt dużym i częstym obciążaniem tych samych partii kręgosłupa, długotrwale wymuszona postawa ciała czy też urazy kręgosłupa. Często zwyrodnienia kręgosłupa są wynikiem wielogodzinnego siedzącego trybu pracy przed komputerem z wymuszoną pozycją ciała. Gdy ciało długo znajduje się w tej samej pozycji, zmniejsza się przepływ krwi przez napięte mięśnie, a tym samym przenikanie substancji odżywczych zapewniających ich prawidłowe funkcjonowanie. Dodatkowo podczas długotrwałego przeciążenia tarczki międzykręgowe nie mogą się dostatecznie rozluźnić, co zaburza współdziałanie poszczególnych kręgów i prowadzi do zjawiska ścierania się krążków międzykręgowych względem kręgów. Zapalenia w różnych częściach narządu ruchu mogą być również spowodowane narażeniem na zmiany temperatur bądź silny wiatr. W końcu, są one efektem niedbałości o sprawność fizyczną, nieuprawiania sportów, słabości postawy oraz zaburzeń emocjonalnych. Codzienny stres jest także istotnym czynnikiem pojawiania się choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa w przyszłości. Pod wpływem stresu mięśnie kurczą się, uniemożliwiając swobodne krążenie krwi, a gdy zaczyna brakować tlenu w mięśniach, dodatkowo reagują one skurczem, pogłębiając cały proces. Jeżeli takie sytuacje zdarzają się często, mięśnie przykręgosłupowe nie są w stanie prawidłowo spełniać swojej funkcji, a utrzymujące się bóle przechodzą w stan przewlekły. Stan napięcia mięśniowego sprzyja natomiast rozwijaniu się zmian zapalnych i zwyrodnieniowych. Aby uzyskać poprawę funkcji biomechanicznej kręgosłupa, należy odwrócić proces patologiczny, przede wszystkim rozciągnąć struktury przykurczone, wzmocnić osłabione mięśnie, poprawić ukrwienie różnych partii ciała oraz uelastycznić więzadła i torebki stawowe. Służą temu między innymi zabiegi rehabilitacyjne, które przy odpowiednio wcześnie postawionej diagnozie, mogą przyczyniać się do eliminacji tego typu schorzeń. r Inne przyczyny dolegliwości bólowych kręgosłupa Wśród wielu przyczyn zespołów bólowych kręgosłupa, oprócz tych występujących na skutek naturalnego starzenia się organizmu, przeciążenia czy też zmian zwyrodnieniowych stawów, należy także wymienić choroby reumatoidalne, nowotwory, choroby narządów wewnętrznych, zaburzenia postawy i zniekształcenia kończyn, szczególnie dolnych oraz niektóre choroby układowe 5. 5 G. Chojnacka-Szawłowska, K. Szawłowski, Rehabilitacja, Medyczna Agencja Wydawniczo-Informacyjna, Warszawa Niektóre z czynników środowiskowych i genetycznych mogą szczególnie predysponować do występowania i utrzymywania się dolegliwości bólowych w obrębie kręgosłupa. Są to między innymi mała aktywności fizyczna, palenie papierosów, otyłość oraz znaczne wyczerpanie psychiczne. Czynniki te zostały umieszczone w tabeli 2 6. Czynniki sprzyjające wystąpieniu dolegliwości bólowych kręgosłupa Zapobieganie Tabela 2 1. Siedzący tryb życia, długotrwałe prowadzenie samochodu 2. Ciężka praca fizyczna 3. Długotrwale wymuszona pozycja ciała (w pracy) 4. Często powtarzane ruchy zginania się i obracania 5. Narażenie na wibracje 6. Brak aktywności fizycznej 7. Palenie 8. Otyłość 9. Stany depresji 10. Stres, wyczerpanie psychiczne 11. Wysoki wzrost 12. Niskie wykształcenie 13. Ciąża Leczenie i rehabilitacja powstałych zmian chorobowych powodujących dolegliwości bólowe kręgosłupa jest trudne i długotrwałe, dlatego też tak ważne jest unikanie sytuacji i eliminacja czynników predysponujących. Zbyt duży wysiłek fizyczny sprzyja powstawaniu dolegliwości bólowych kręgosłupa. Z tych względów powinno unikać się nadmiernego obciążenia kręgosłupa. Przy wykonywaniu codziennych wysiłków fizycznych należy zwracać uwagę na to, czy przy podnoszeniu ciężkich przedmiotów plecy nie są ugięte a kolana proste, czy używamy krzesła z oparciem na plecy i siedzimy z wyprostowanymi plecami. Przy długim siedzeniu czy staniu bardzo ważne są przerwy w pracy na krótką gimnastykę, przejście się lub wstanie, aby rozluźnić zmęczone wymuszoną postawą ciała mięśnie. Zaleca się również codzienne spacery na świeżym powietrzu, uprawianie sportów wodnych, prawidłowe odżywianie się pokarmami bogatymi w białko, warzywami i owocami oraz noszenie odpowiedniego obuwia. Osoby, u których już wystąpiły dolegliwości bólowe kręgosłupa, powinny pamiętać o tym, iż często mają one charakter powtarzający się, a stosowanie wyżej wymienionych reguł może zapobiec ich nawracaniu 7. Główne rady do codziennego przestrzegania w zapobieganiu bólom kręgosłupa zostały opisane w tabeli 3. 6 D. Vindigni, B.F. Walker, J.R. Jamison, C.D. Costa, L. Parkinson, S. Blunden, Low back pain risk factors in a large Rural Australian Aboriginal Cammunity. An opportunity for managing co-morbidities?, Chiropractic and Osteopathy 2005, nr 13, s J. Świerkot, Bóle krzyża etiologia, diagnostyka i leczenie, Przewodnik Lekarza 2006, nr 2 s. 86. PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006 9

12 Tabela 3 Zalecane zasady codziennego postępowania w profilaktyce dolegliwości bólowych kręgosłupa 1. Przestrzeganie prawidłowej postawy ciała we wszystkich codziennych czynnościach (przede wszystkim prostowanie pleców) 2. Unikanie przeciążeń kręgosłupa: podnoszenie ciężarów powoli, z przysiadu, bez schylania się unikanie nagłych ruchów skrętnych unikanie długiego stania i siedzenia, a jeżeli jest to konieczne, to pamiętanie o krótkich przerwach, minimum co godzinę 3. Noszenie prawidłowego obuwia (powinno być miękkie, elastyczne, z szerokimi noskami, wysokie obcasy tylko wyjątkowo) 4. Chodzenie na codzienne spacery, uprawianie sportów wodnych (ruch wpływa na wzmocnienie mięśni) 5. Zachowanie odpowiedniej wagi ciała 6. Zdrowe odżywianie się pokarmami bogatymi w białko, warzywami i owocami 7. Zadbanie o wygodne miejsce do spania (materac łóżka powinien być niezbyt miękki, sprężysty, unikanie miękkiej, dużej poduszki) Choroby kręgosłupa, nawet te które wydają się niezbyt groźne, mają wpływ na stan całego organizmu oraz właściwe funkcjonowanie wszystkich narządów wewnętrznych. Niestety większość ludzi, szczególnie młodych i aktywnych zawodowo, lekceważy dolegliwości bólowe kręgosłupa i zgłasza się do lekarza zbyt późno, często dopiero wtedy, kiedy zmiany są zaawansowane, a narastające bóle uniemożliwiają im aktywne funkcjonowanie i pracę. Dlatego tak ważna jest profilaktyka zespołów bólowych kręgosłupa, a przede wszystkim dbanie o kondycję fizyczną, pilnowanie odpowiedniej pozycji ciała w pracy oraz zachowanie równomiernego obciążania kręgosłupa. Beata Świątkowska Zakład Epidemiologii Środowiskowej Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi Realizacja programu rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej ZUS Według prognoz Światowej Organizacji Zdrowia już w 2020 roku schorzenia psychosomatyczne i psychiczne staną się trzecią przyczyną zgonów na świecie. W Polsce również dostrzeżono to zagrożenie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych od kilku lat prowadzi program rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej, by przynajmniej części osób poddanych rehabilitacji leczniczej z powodu tego rodzaju schorzeń udało się przywrócić prawidłowe funkcjonowanie w wymiarze psychofizycznym i społecznym oraz odzyskać zdolność do zarobkowania. Z analizy chorobowych przyczyn powstawania niezdolności do pracy wynika, że zaburzenia i choroby psychiczne oraz schorzenia psychosomatyczne są jednym z istotnych powodów zarówno krótkotrwałej absencji chorobowej, jak długotrwałej niezdolności do pracy. W ostatnim dwudziestoleciu w wielu krajach europejskich nastąpił gwałtowny wzrost zachorowalności na te schorzenia, co w rezultacie spowodowało konieczność stosowania bardziej efektywnych metod zapobiegawczych, a także zwróciło uwagę specjalistów na potrzeby poszukiwania bardziej skutecznych sposobów leczenia i rehabilitacji. Według prognoz Światowej Organizacji Zdrowia w 2020 roku schorzenia psychosomatyczne i psychiczne staną się trzecią (po chorobach układu krążenia i urazach komunikacyjnych) przyczyną zgonów na świecie. Dlatego należy pilnie rozpocząć intensywne działania, które mogłyby przyczynić się do zahamowania tej niekorzystnej sytuacji. W Polsce odsetek pierwszorazowych orzeczeń o niezdolności do pracy wydanych dla celów rentowych z powodu schorzeń psychosomatycznych w ciągu ostatnich czternastu lat praktycznie się podwoił i w ciągu ostatnich kilku lat utrzymuje się na poziomie około 16%. Przyczyn omawianego zjawiska jest wiele, ale za jedną z najważniejszych uważany jest permanentny stres, w jakim żyje współczesny człowiek. Stres jest zespołem reakcji obronnych na poziomie różnych organów i układów, w tym układu krążenia i immunologicznego, na zagrożenia organizmu. Ma więc dla człowieka charakter zdecydowa- 10 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

13 nie pozytywny. Jednak gdy czynników powodujących zagrożenie jest zbyt dużo lub czas ich wpływu na organizm wydłuża się, fizjologiczne mechanizmy regulujące reakcję na stres obracają się przeciwko człowiekowi. Niekorzystne czynniki fizyczne środowiska naturalnego, problemy dotyczące życia rodzinnego, obawy związane z brakiem stabilizacji zawodowej i bezpieczeństwa ekonomicznego oraz z utrzymaniem pozycji społecznej oddziaływujące przez dłuższy okres stanowią istotne zagrożenia dla człowieka, ponieważ ich efektem staje się między innymi obniżenie odporności organizmu, a to zwiększa ryzyko wystąpienia niektórych chorób. Wystąpienie choroby z kolei potęguje uczucie lęku i zagrożenia. Powstaje mechanizm błędnego koła, z którego osaczona sytuacją stresową jednostka nie widzi drogi wyjścia. Taki człowiek powoli traci wiarę we własne możliwości działania, ogranicza aktywność, a jego stan fizyczny i psychiczny ulega stałemu pogorszeniu. Należy podkreślić, że niektóre cechy współczesnych społeczeństw takie, jak zanikanie solidarności międzyludzkiej, dominacja technologii nad tradycyjnym ładem społecznym, czy głoszenie idei praw człowieka, wobec jednoczesnej marginalizacji ludzi słabych, także przyczyniają się do wywoływania stanu podwyższonego poziomu pobudzenia emocjonalnego. Organizm ludzki charakteryzuje się znacznymi możliwościami adaptacji do zmieniających się w sposób niekorzystny warunków otoczenia. Jednakże w warunkach częstych i gwałtownych zmian istniejące mechanizmy obronne okazują się niewystarczające. Zjawisko to objaśnia teoria powstawania następstw stresu wg. Hansa Selye a. Odwołuje się ona do mechanizmów ciągłego reagowania organizmu na żądania otoczenia i znana jest jako Ogólny Zespół Adaptacyjny. Wobec powolnego wyczerpywania się możliwości adaptacyjnych, zaczynają pojawiać się pewne stałe objawy chorobowe nazywane zespołami nieswoistymi. Te nieswoiste dolegliwości i objawy stanowią istotę następstw stresu, mimo iż jego źródła (stresory) mogą być bardzo różne (np. fizyczne, chemiczne, infekcje, silne stany emocjonalne). Czynniki wywołujące reakcję stresową stają się w rezultacie przyczyną zachwiania systemu obronnego organizmu i mogą stanowić źródło zaburzeń ogólnoustrojowych w zakresie zarówno psychicznym, jak i fizycznym. Ponieważ nie ma możliwości ograniczenia lub eliminacji czynników środowiskowych wywołujących stres, należy podejmować wszelkie działania mogące ograniczyć skutki ich oddziaływań na człowieka. Takiemu celowi służy realizacja programu rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Program prowadzony jest na podstawie zapisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 października 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne (Dz.U. nr 131, poz. 1457) i jest skierowany do osób zagrożonych długotrwałą lub trwałą niezdolnością do pracy, rokujących jednocześnie odzyskanie tej zdolności po przeprowadzeniu rehabilitacji. Celem nadrzędnym ww. programu jest przywrócenie zdolności do pracy. Rehabilitacja lecznicza w ramach prewencji rentowej ZUS prowadzona jest, w zależności od przyczyn chorobowych powstawania niezdolności do pracy: w schorzeniach narządu ruchu, układu krążenia i psychosomatycznych w systemie stacjonarnym oraz ambulatoryjnym, natomiast w schorzeniach układu oddechowego w stacjonarnym. Należy zaznaczyć, że na podstawie zapisu art. 69 ww. ustawy z programu mogą korzystać: a) ubezpieczeni zagrożeni całkowitą lub częściową niezdolnością do pracy, b) osoby uprawnione do zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, c) osoby pobierające rentę okresową z tytułu niezdolności do pracy, przy czym podstawę skierowania na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej ZUS stanowi orzeczenie o jej potrzebie wydane przez lekarza orzecznika Zakładu. Orzeczenie takie może być wydane: a) na wniosek lekarza prowadzącego leczenie, b) podczas wykonywania kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby, c) podczas orzekania o okolicznościach uzasadniających przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego, d) podczas orzekania w sprawie niezdolności do pracy do celów rentowych. Kierując się podstawową zasadą rehabilitacji, że im wcześniej zostaje ona rozpoczęta, tym jest skuteczniejsza, należy oczekiwać, że wśród kierowanych na rehabilitację, na wniosek lekarzy prowadzących leczenie, znaczącą grupę będą stanowić osoby czasowo niezdolne do pracy. Rehabilitacja lecznicza w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej ZUS prowadzona jest w wybranych w drodze konkursu ofert na świadczenie usług rehabilitacyjnych ośrodkach rehabilitacyjnych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych kierując się ww. podstawą prawną, określa w szczególności wymagania formalno-prawne oraz kadrowe, lokalowe i dotyczące oddziaływań medycznych, których spełnienie stanowi warunek przystąpienia do postępowania konkursowego. PREWENCJA I REHABILITACJA 4/

14 W 2005 r. Zakład współpracował z trzema, a w 2006 r. z siedmioma ośrodkami rehabilitacyjnymi, do których na podstawie orzeczenia o potrzebie rehabilitacji leczniczej wydanego przez lekarza orzecznika ZUS kierowano osoby z chorobami psychosomatycznymi rokujące po rehabilitacji odzyskanie zdolności do pracy. Rosnąca liczba ww. orzeczeń, wydawanych zwłaszcza w okresie czasowej niezdolności do pracy, potwierdza zwiększenie zapotrzebowania na usługi rehabilitacyjne dotyczące schorzeń psychosomatycznych, stąd w roku 2007 planuje się współpracę z większą liczbą ośrodków rehabilitacyjnych. Biorąc pod uwagę cel prowadzonych działań, a jest nim przywrócenie zdolności do pracy, do ośrodków rehabilitacyjnych kierowane są osoby z somatycznymi zaburzeniami czynnościowymi i zaburzeniami przystosowawczymi, bo w tych grupach, z punktu widzenia wiedzy medycznej, możliwa jest poprawa funkcji psychofizycznych i społecznych w stopniu umożliwiającym odzyskanie zdolności do pracy. Do grupy schorzeń psychosomatycznych należą choroby, do powstania których przyczyniają się czynniki psychiczne. Pod ich wpływem w czasie rozwoju choroby dochodzi do organicznych, nieraz nieodwracalnych, zmian narządowych (np. colitis ulcerosa, choroba Crohna). Czynnikami psychicznymi są tutaj utrzymujące się lub nawracające stany napięć afektywnych, powiązane z odnośnymi reakcjami fizjologicznymi. Ta grupa schorzeń obejmuje w szczególności zaburzenia nerwicowe związane ze stresem, i pod postacią somatyczną zakwalifikowane w Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD 10) pod numerami F40-F48, oraz zespoły behawioralne związane z zaburzeniami fizjologicznymi i czynnikami fizycznymi (F50-F59). W życiu większości pacjentów, kierowanych do ośrodków rehabilitacyjnych współpracujących z ZUS w celu uczestnictwa w programie rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej, miały miejsce bolesne zdarzenie losowe (np. śmierć bliskiej osoby, choroba, wypadek, rozstanie z partnerem życiowym, publiczne upokorzenie, utrata pracy), burzące ich dotychczasową egzystencję i pozostawiające określone następstwa w postaci ciężkiego urazu psychicznego. Reakcja człowieka na tego rodzaju zdarzenia życiowe najczęściej przebiega w czterech kolejnych fazach. Faza 1. Rozpacz, zaprzeczanie, nieprzyjmowanie do wiadomości faktu nieszczęścia, bunt, bardzo silne przeżycia emocjonalne, szok. W tym okresie występują zakłócenia w odbiorze informacji, rozumowanie nie ma charakteru racjonalnego, następuje wybitna selektywność procesów spostrzegania. Im silniejsza jest reakcja emocjonalna, tym trwa ona krócej, prowadząc do fazy drugiej. Faza 2. Apatia, obojętność, depresja z wyczerpania. Chorego charakteryzuje nastrój smutku, rezygnacja, ograniczona wydajność umysłowa, spowolnienie reakcji motorycznych, zaburzenia snu, brak łaknienia, zaburzenia w zakresie autonomicznego układu nerwowego, metaboliczne i endokrynologiczne. To właśnie w tym okresie pojawia się wiele niewytłumaczalnych dla chorego dolegliwości, pozornie niemających związku z podstawowym problemem psychicznym. Stan psychiczny pogarsza się, gdyż mimo podejmowanych prób leczenia u lekarzy różnych specjalności objawy choroby nie ustępują. W końcowym okresie tej fazy pojawia się powolna mobilizacja sił biopsychicznych i stopniowo zaczyna się proces odbudowy pozytywnego myślenia. Faza 3. Przeciwstawianie się utracie spowodowanej nieszczęściem i próba przezwyciężenia strat przez mobilizację sił organizmu do ponownego wejścia chorego w życie społeczne. Strategia przeciwstawiania się problemowi polega na budowaniu własnej tożsamości na bazie posiadanych przez daną osobę wartości, talentów i zainteresowań. Pacjent w tej fazie dokonuje weryfikacji swojego systemu wartości i dotychczasowych celów życiowych możliwych do osiągnięcia; co prawda jest w pełni świadom strat, ale z tego tytułu już tak nie cierpi, natomiast aktywnie zaczyna realizować swoje dążenia. Faza 4. Włączenie nowo pełnionych ról do ogólnego systemu ról społecznych. W tej fazie po okresie życia w warunkach pewnej izolacji, następuje ponowna integracja ze społeczeństwem. Wymaga to przekroczenia granicy własnej nieufności wobec społeczeństwa, ale także zyskanie społecznego przyzwolenia na odbudowę poprzednich relacji interpersonalnych. Czas trwania poszczególnych faz bywa bardzo zróżnicowany i w krańcowo trudnych sytuacjach może nigdy nie dojść do procesu odbudowy własnej tożsamości, odzyskania wiary w możliwość realizacji nowych celów życiowych, a tym samym do przywrócenia zdolności do pracy. Najlepszymi okresami na przeprowadzenie działań rehabilitacyjnych, w ramach prewencji rentowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, są faza 3 i 4. Ponieważ w tym czasie ulega odbudowie motywacja do podejmowania nowych wyzwań, pacjent znacznie lepiej reaguje na zastosowane działania psychoterapeutyczne. Ośrodek rehabilitacyjny realizuje dwa podstawowe cele. Pierwszym z nich jest ustalenie specjalistycznej diagnozy psychologicznej i medycznej. Służy temu w szczególności przeprowadzenie diagnostyki różnicowej w celu wykluczenia obecności zmian o charakterze organicznym w układzie nerwowym oraz innych narządach i układach. Należy podkreślić, że w procesie diagnostycznym szczególne miejsce zajmuje ukierunkowana terapeutycznie diagnostyka psy- 12 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

15 chodynamiczna, przeprowadzana w celu ustalenia zróżnicowanych wskazań do psychoterapii. W procesie diagnozowania dąży się do przyczynowego wyjaśnienia zaistniałych dysfunkcji organizmu oraz wskazania źródeł trudnych sytuacji życiowych badanej osoby. Ważnym zadaniem diagnozowania jest opis ograniczeń psychofizycznych organizmu z punktu widzenia procesów równoważenia relacji osoby badanej z otoczeniem. Mogą tu występować dwa rodzaje ograniczeń: trudności w zaspokajaniu własnych dążeń oraz trudności w realizacji ról przypisanych jednostce przez otoczenie. Po zakończeniu procesu diagnostycznego zespół terapeutyczny ośrodka rehabilitacyjnego przystępuje do realizacji drugiego z celów, którym jest ustalenie, a następnie realizacja programu terapeutyczno-rehabilitacyjnego. Program terapeutyczno-rehabilitacyjny ma następujące zadania: q osiągnięcie poprawy objawowej, q zmianę stosunku do choroby (wyjście z roli chorego), q zwiększenie aktywności i poczucia sprawczości, q wypracowanie nowych, bardziej efektywnych sposobów radzenia sobie w sytuacjach stresowych, q nabycie umiejętności rozwiązywania problemów, q poszerzenie umiejętności społecznych. Omawiany program obejmuje przede wszystkim szeroki zakres kompleksowej psychoterapii, będącej najważniejszym instrumentem rehabilitacji psychologicznej. Psychoterapia jako dziedzina wiedzy ma zróżnicowane cele, w tym między innymi: q poszerzenie świadomości pacjenta i doprowadzenie przeszłych doświadczeń do świadomości oraz ich przepracowanie; źródłem zaburzeń są często silne mechanizmy obronne stosowane do wyparcia ze świadomości konfliktów i traumatycznych przeżyć z przeszłości, q próby zmiany sposobu doświadczania aktualnych zdarzeń życiowych; źródłem zaburzeń mogą być przekonania i wartości narzucone człowiekowi przez otoczenie, q przekształcanie nawyków dysfunkcjonalnych celem lepszego przystosowania się jednostki do otoczenia. Jednakże celem nadrzędnym psychoterapii jest, poza leczeniem chorego człowieka, wzbogacanie jego osobowości. Zdaniem Jerzego W. Aleksandrowicza Psychoterapia jest zespołem oddziaływań psychologicznych, mających na celu leczenie-usuwanie zaburzeń przeżywanych przez jednostkę lub określanych przez jej otoczenie, jako choroba. Oddziaływań wpływających na stan czynnościowy narządów, przeżywanie i zachowanie, poprzez zmianę procesów psychicznych chorego w tych okresach, w których jest to niezbędne do usunięcia przyczyny i objawów leczonej choroby. Biorąc pod uwagę rozwój historyczny psychoterapii, można powiedzieć, że pierwszymi psychoterapeutami byli szamani łączący w swoich oddziaływaniach leczniczych elementy medyczne, magię i mistycyzm. Wykorzystywali oni dla określonych celów w prowadzonych przez siebie seansach technikę ekstazy. W dobie stosowania współczesnych technik psychoterapii nadal za jedną z podstawowych metod uważana jest psychoterapia grupowa. Specjaliści dostrzegają walory prowadzenia zbiorowych seansów terapeutycznych. Psychoterapia jest formą profesjonalnego wpływu na zmianę zachowań i dlatego wymaga specjalistycznego przygotowania medyczno-psychologicznego, a więc kompetencji w zakresie rozpoznania choroby, opracowania strategii leczenia i oddziaływania metodami psychoterapeutycznymi. Prowadzona jest ona przez fachowy personel ośrodka rehabilitacyjnego posługujący się profesjonalnymi technikami oddziaływań na pacjentów. Prowadzenie w ośrodkach rehabilitacyjnych zajęć z zakresu psychoterapii indywidualnej, zgodnie z ustalonymi wskazaniami medycznymi, stanowi najczęściej uzupełnienie działań prowadzonych zbiorowo. Poza wykorzystywaniem psychoterapii jako podstawowej formy oddziaływań terapeutycznych, zespoły specjalistów zatrudnione w ośrodku rehabilitacyjnym prowadzą między innymi: q treningi integracyjne; q rozmowy indywidualne obejmujące między innymi krótkie rozmowy kryzysowe oraz kontakty z asystentem społecznym; q treningi behawioralne nacelowane na objawy; q codzienne ćwiczenia relaksujące; q treningi rozwijania umiejętności psychologicznych, w szczególności: r trening rozwijania umiejętności emocjonalnych, r trening radzenia sobie ze stresem, r trening efektywnej komunikacji interpersonalnej, r trening skutecznej organizacji i gospodarowania czasem, r trening z zakresu autoprezentacji, r trening asertywności, r trening przeciwdziałania przemocy; q muzykoterapię, q terapię ruchem (choreoterapię), q ergo i arteterapię. Treningi wymienione powyżej są prowadzone na podstawie specjalistycznej wiedzy psychologicznej mają dostarczyć pacjentom niezbędnych informacji o własnych emocjach i metodach zarządzania nimi. Ergoterapia (leczenie pracą) i arteterapia (leczenie poprzez pracę twórczą i sztukę) stanowią podstawowe formy działalności w zakresie tzw. terapii zajęciowej i są z powodzeniem stosowane w programie rehabilitacji leczniczej PREWENCJA I REHABILITACJA 4/

16 w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej. Wśród specjalistów panuje uzasadnione przekonanie, że nie jest możliwa terapia bez leczenia pracą. Ergoterapia nie tylko pobudza do działania, ale stanowi instrument zaspokojenia naturalnej potrzeby ruchu służącego jakiemuś celowi wytworowi pracy. Będąc formą kontynuacji kinezyterapii, jest jednocześnie środkiem nauczania czynności dnia codziennego, kreowania dobrostanu psychofizycznego oraz pozytywnego stosunku do samego siebie. Praca wykonywana z umiarem i z zainteresowaniem, dostosowana do możliwości pacjenta, uniezależnia go od pomocy otoczenia i tworzy dobre podstawy do ponownego wejścia w role społeczno- -zawodowe. Inną metodą leczenia wykorzystywaną w omawianym programie jest arteterapia, czyli leczenie poprzez twórczość, głównie twórczość plastyczną. Aktywność twórcza pełni kilka podstawowych funkcji: q jest formą kontaktu osoby z otoczeniem, q kompensuje niedogodności dnia codziennego, q jest zawsze wysiłkiem intelektualnym połączonym z pozytywnymi przeżyciami emocjonalnymi. Ta forma pracy jest wyrazem własnej inwencji i usiłowaniem wyrażenia własnego porządku. Twórca utrwala w wytworach i dziełach swoje wizje, wiedzę i przeżycia. Dzięki aktywności twórczej osoba poddawana rehabilitacji materializuje świat swoich doświadczeń. Muzykoterapia i terapia ruchem (choreoterapia) mają w leczeniu schorzeń psychosomatycznych długą tradycję. Szczególna jest rola muzykoterapii jako środka wspomagającego leczenie także w wielu innych grupach schorzeń. Muzykoterapia istotnie łagodzi ból oraz cierpienie i może być substytutem środka farmakologicznego, głównie uspakajającego, zwłaszcza gdy występują zaburzenia regulacji na poziomie wegetatywnym. Terapia poprzez muzykę sprzyja reorganizacji osobowości pacjenta, a generując silne wspólnotowe przeżycia estetyczne, poprawia relacje w grupie terapeutycznej. Choreoterapia, czyli leczenie poprzez oddziaływanie muzyki i ruchu, aktywizuje czynności układu nerwowego, czynności psychiczne i wpływa korzystnie na biomechanikę ruchu. Dostarcza pozytywnych emocji i poprawia ogólną kondycję psychofizyczną. W programie rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej podczas trwającego przeciętnie 24 dni turnusu rehabilitacyjnego wykorzystywane są różne formy terapii, zależnie od wskazań medycznych. W 2005 r. rehabilitację w tej grupie schorzeń ukończyły 943 osoby, natomiast w I połowie 2006 r. odpowiednio 1524 osoby skierowane przez ZUS. Wśród osób, które w omawianej grupie schorzeń odbyły rehabilitację w I połowie 2006 r., przeważały: q kobiety (71,5%), q osoby pomiędzy 47 a 54 rokiem życia (53,53%), q osoby bez wykształcenia, z wykształceniem podstawowym lub zawodowym (51,4%). W celu uzyskania informacji dotyczących rozpoznań klinicznych, ustalonych w ośrodkach rehabilitacyjnych współpracujących z Zakładem w zakresie rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w 2005 r. i w I połowie 2006 r., przeprowadzono analizę dokumentacji medycznej 943 osób, które ukończyły program rehabilitacji w 2005 r. oraz 1423 osób, które poddano rehabilitacji w I połowie 2006 r. Szczegółowe dane przedstawia poniższe zestawienie: 2005 r. I połowa 2006 r. Schorzenia ICD 10 Liczba pacjentów % Schorzenia ICD 10 Liczba pacjentów % Organiczne zaburzenia psychiczne F 06 F ,3 Organiczne zaburzenia psychiczne F 06 F ,1 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem środków psychoaktywnych F ,4 Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane używaniem środków psychoaktywnych F 10 F ,4 Schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii i urojeniowe F 20 F 21 F 22 F ,2 Schizofrenia, zaburzenia typu schizofrenii i urojeniowe F 20 F 21 F 24 F ,8 14 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

17 2005 r. I połowa 2006 r. Schorzenia ICD 10 Liczba pacjentów % Schorzenia ICD 10 Liczba pacjentów % Zaburzenia nastroju (afektywne) F 31 F 32 F 33 F 34 F ,1 Zaburzenia nastroju (afektywne) F 31 F 32 F 33 F 34 F 35 F 36 F 38 F ,1 Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną F 40 F 41 F 42 F 43 F 44 F 45 F ,2 Zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną F 40 F 41 F 42 F 43 F 44 F 45 F ,9 Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych F 60 F ,5 Zaburzenia osobowości i zachowania dorosłych F 60 F ,4 inne 13 1,3 inne 19 1,3 RAZEM RAZEM W ośrodkach rehabilitacyjnych prowadzących program rehabilitacji w I połowie 2006 r., ustalono ponadto, że u 14,6% pacjentów poddanych rehabilitacji wystąpienie schorzenia o charakterze psychosomatycznym miało związek z utratą pracy. Analizując realizację programu rehabilitacji prowadzonej przez specjalistyczne zespoły terapeutów, należy szczególnie podkreślić działania w zakresie poszerzenia diagnostyki u kierowanych osób. Wśród osób, które w omawianym programie w 2005 r. odbywały rehabilitację, u 154 (tj. 16,3%) w wyniku przeprowadzonego postępowania diagnostycznego, ustalono organiczne podłoże zaburzeń psychicznych, przy czym w tej grupie aż w 118 przypadkach (76,6%) rozpoznanie kliniczne zostało zmienione w stosunku do ustalonego przez lekarza kierującego na rehabilitację. Działalność ośrodków rehabilitacyjnych, prowadzących we współpracy z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych program rehabilitacji leczniczej w schorzeniach psychosomatycznych w ramach prewencji rentowej, charakteryzuje nie tylko wysoki profesjonalizm kadry, ale i zrozumienie celów działań w zakresie prewencji rentowej podejmowanych przez instytucję zabezpieczenia społecznego. Ze względu na warunki, w jakich żyje współczesny człowiek, niekorzystne działanie czynników stresujących oraz ich negatywne następstwa w postaci zachorowań i wynikającej z tego niezdolności do pracy, należy brać pod uwagę konieczność rozwoju programów prewencyjnych, by przynajmniej części osób poddanych rehabilitacji leczniczej z powodu schorzeń psychosomatycznych udało się przywrócić prawidłowe funkcjonowanie w wymiarze psychofizycznym i społecznym oraz odzyskać zdolność do zarobkowania. Piśmiennictwo 1. Aleksandrowicz J.W., Psychoterapia medyczna, wyd. 2, PZWL, Warszawa Ossowski R., Teoretyczne i praktyczne podstawy rehabilitacji, Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz Wąsiewicz E.P. i in., Orzecznictwo socjalno-medyczne w niemieckim ustawowym ubezpieczeniu rentowym, ZUS, Warszawa Alicja Barwicka Departament Prewencji i Rehabilitacji PREWENCJA I REHABILITACJA 4/

18 Kontrola zasadności wydanych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy z równoczesnym orzekaniem o potrzebie rehabilitacji leczniczej Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustawą z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jednolity z 2005 r. Dz.U. nr 31, poz. 267) został uprawniony do kontroli zasadności wydawanych przez lekarzy leczących zaświadczeń o czasowej niezdolności do pracy. Kontrola ta polega na bezpośrednim badaniu ubezpieczonego przez lekarza orzecznika ZUS. Tym samym lekarze orzecznicy ZUS mają w pewnym stopniu możliwość wpływania na poziom absencji chorobowej, a co za tym idzie i zmniejszenie wydatków na zasiłki chorobowe zarówno z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak też wydatków z funduszu płac zakładów pracy z tytułu wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy za pierwsze 33 dni w roku kalendarzowym. Uprawnienia zostały zawarte w art. 59 cytowanej ustawy. W celu przeprowadzenia kontroli, lekarz orzecznik ZUS może: 1) przeprowadzić badanie lekarskie ubezpieczonego: a) w wyznaczonym miejscu, b) w miejscu jego pobytu, 2) skierować ubezpieczonego na badanie specjalistyczne do lekarza konsultanta ZUS, 3) zażądać od lekarza leczącego udostępnienia dokumentacji medycznej dotyczącej ubezpieczonego, stanowiącej podstawę wydania zaświadczenia lekarskiego lub udzielenia wyjaśnień i informacji w sprawie, 4) zlecić wykonanie badań dodatkowych w wyznaczonym terminie. Ubezpieczony jest obowiązany udostępnić posiadaną dokumentację medyczną lekarzowi przeprowadzającemu badanie kontrolne. Po badaniu lub w wyniku analizy dokumentacji medycznej, okres orzeczonej niezdolności do pracy objęty kontrolowanym zaświadczeniem może ulec skróceniu. W takim przypadku lekarz orzecznik ZUS wystawia nowe zaświadczenie lekarskie na druku ZUS ZLA/K, którego wzór określony został w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie zasad i trybu wystawiania zaświadczeń lekarskich, wzoru zaświadczenia lekarskiego i zaświadczenia lekarskiego wydanego w wyniku kontroli lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. nr 65, poz. 741 zm. Dz.U. z 2005 r. nr 1, poz. 3). Zaświadczenie to traktowane jest na równi z zaświadczeniem stwierdzającym brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku, wydanym w myśl art Kodeksu pracy. Zaświadczenie to lekarz wręcza ubezpieczonemu w dniu badania. Na podstawie powyższego orzeczenia ZUS wydaje decyzję o braku prawa do zasiłku, którą przesyła do płatnika składek. Niestawienie się w wyznaczonym terminie powoduje, że zaświadczenie lekarskie traci ważność od dnia następującego po tym terminie. Lekarze orzecznicy ZUS kontrole prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich prowadzą na wniosek pracodawców (płatników składek), wydziałów zasiłków oddziałów ZUS oraz na podstawie prowadzonego przez ZUS rejestru wydanych ubezpieczonym zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy. Ustawa zobowiązuje lekarza prowadzącego leczenie do przesłania oryginału wydanego zaświadczenia lekarskiego o czasowej niezdolności do pracy w ciągu 7 dni od jego wystawienia do terenowej jednostki organizacyjnej ZUS. Również ubezpieczony został zobowiązany do złożenia zaświadczenia lekarskiego, nie później niż w ciągu 7 dni od daty jego otrzymania płatnikowi składek. W przypadku gdy zasiłki chorobowe wypłaca oddział ZUS, płatnik składek przekazując oddziałowi ZUS zaświadczenie lekarskie, informuje o dacie złożenia zaświadczenia. Niedopełnienie obowiązku złożenia zaświadczenia w ciągu 7 dni od daty 16 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

19 jego otrzymania powoduje obniżenie o 25% wysokości zasiłku chorobowego od 8 dnia orzeczonej niezdolności do pracy do dnia jego złożenia, chyba że niedostarczenie zaświadczenia nastąpiło z przyczyn niezależnych od ubezpieczonego. Liczba przeprowadzonych przez lekarzy orzeczników ZUS kontroli zasadności wydanych przez lekarzy leczących orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy w okresie od 1999 r. do 2005 r. z uwzględnieniem podmiotu występującego o przeprowadzenie kontroli przedstawia się następująco: w celu skierowania ubezpieczonych na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej bądź też w związku z wystąpieniem o przedłużenie okresu zasiłkowego. Lekarz orzecznik w trakcie badania ubezpieczonego orzekał odzyskanie zdolności do pracy przed wykorzystaniem podstawowego okresu zasiłkowego wynoszącego 180 dni, a w przypadku zachorowania na gruźlicę 270 dni. Przedłużanie okresu zasiłkowego o dalsze 3 miesiące było możliwe praktycznie do końca 2005 r. Wnioskujący o przeprowadzenie kontroli Rok z tego: Ogółem zakład pracy lekarz orzecznik wydział zasiłków inne przypadki 1999 (VIII-XII) Wykazane w tej tabeli kontrole zasadności wydanych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy lekarze orzecznicy ZUS przeprowadzili Wyniki badań przeprowadzonych przez lekarzy orzeczników ZUS, z uwzględnieniem podmiotu kierującego na badanie, przedstawiają się następująco: Liczba zmienionych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy w stosunku do osób kierowanych przez: Rok Ogółem % zmienionych orzeczeń zakłady pracy lekarza orzecznika z tego: wydział zasiłków inne przypadki , , , PREWENCJA I REHABILITACJA 4/

20 Liczba zmienionych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy w stosunku do osób kierowanych przez: Rok Ogółem % zmienionych orzeczeń zakłady pracy lekarza orzecznika z tego: wydział zasiłków inne przypadki , , , , Tak więc na przestrzeni lat wskaźnik zmienionych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy ulega systematycznemu zmniejszaniu, a w 2005 r. wyniósł tylko 6,6%. Z analizy zaświadczeń lekarskich składanych przez ubezpieczonych wynika, że okres orzekanej jednorazowo niezdolności do pracy uległ znacznemu skróceniu. Obecnie zwolnienia lekarskie wydawane są najczęściej jednorazowo na okres od 10 do 14 dni, co w konsekwencji nie pozwala na wezwanie ubezpieczonego na badanie przez lekarza orzecznika ZUS. W związku z obserwowanym zjawiskiem składania zaświadczeń lekarskich zarówno przez ubezpieczonych, jak i lekarzy wystawiających te zaświadczenia praktycznie w 7 dniu od jego wystawienia należałoby dokonać odpowiedniej zmiany w ustawie polegającej na skróceniu tego terminu np. do 3 dni od daty jego wystawienia. Taka zmiana w większym stopniu pozwoliłaby na właściwe ukierunkowanie kontroli prowadzonych przez lekarzy orzeczników ZUS oraz zwiększenie ilości wniosków o zbadanie zasadności wydawanych orzeczeń tak ze strony pracodawców, jak i wydziałów zasiłków oddziałów ZUS. Zasada składania zaświadczeń lekarskich w terminie do 3 dni od jego otrzymania obowiązywała do 1983 r. Wówczas ubezpieczony tracił prawo do zasiłku chorobowego za pierwsze 3 dni. Natomiast w przypadku każdego następnego zachorowania w okresie 1 roku zasiłek chorobowy ulegał obniżeniu o 25% za każde 3 dni orzeczonej niezdolności do pracy. W wyniku zmienionych orzeczeń dotyczących długości trwania niezdolności do pracy zmniejszyły się odpowiednio wydatki na zasiłki chorobowe. Sytuacja w tym zakresie przedstawia się następująco: Rok Liczba dni, za które nie wypłacono zasiłków Kwota zł , , , , , , ,971 Jak widać z powyższego zestawienia w 2005 r. nastąpił znaczny spadek liczby zmienionych orzeczeń, a tym samym i kwoty niewypłaconych z tego tytułu zasiłków chorobowych. Lekarze orzecznicy ZUS w trakcie badania zasadności wydanych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy, stwierdzając zasadność wydanych orzeczeń o czasowej niezdolności do pracy, w wielu przypadkach orzekają potrzebę skierowania ubezpieczonego na rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej. Wyniki orzeczeń dotyczących potrzeby odbycia rehabilitacji leczniczej przedstawiają się następująco: 18 PREWENCJA I REHABILITACJA 4/2006

zespoły bolesnego barku na tle zwyrodnieniowym i przeciąŝeniowym, pourazowe zmiany w obrębie stawu barkowego, choroby centralnego układu nerwowego,

zespoły bolesnego barku na tle zwyrodnieniowym i przeciąŝeniowym, pourazowe zmiany w obrębie stawu barkowego, choroby centralnego układu nerwowego, dr n. med. Marek Krasuski Postępowanie diagnostyczno-lecznicze w zespołach bólowych kręgosłupa Bóle kręgosłupa to zespół objawów o róŝnych przyczynach i nasileniu, często towarzyszący wielu chorobom, dlatego

Bardziej szczegółowo

Zespoły bólowe kręgosłupa

Zespoły bólowe kręgosłupa Zespoły bólowe kręgosłupa W około 70-80% przypadków pierwszego spotkania pacjenta i lekarza nie daje ustalić się dokładnie przyczyny bólów kręgosłupa. Świadczy to o złożoności tego problemu. Mimo tego

Bardziej szczegółowo

- obrzęk po złamaniu kości oraz zwichnięciach i skręceniach stawów, - ostre zapalenie tkanek miękkich okołostawowych (ścięgien, torebki stawowej,

- obrzęk po złamaniu kości oraz zwichnięciach i skręceniach stawów, - ostre zapalenie tkanek miękkich okołostawowych (ścięgien, torebki stawowej, Fizykoterapia jest działem lecznictwa, w którym stosuje się występujące w przyrodzie naturalne czynniki fizyczne, jak czynniki termiczne, promieniowanie Słońca oraz czynniki fizyczne wytworzone przez różnego

Bardziej szczegółowo

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk (spondylolisteza) - jest to zsunięcie się kręgu do przodu (w kierunku brzucha) w stosunku do kręgu położonego poniżej. Dotyczy to

Bardziej szczegółowo

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl Coraz większa liczba pacjentów zgłasza się do fizjoterapeutów z problemami bólowymi w obrębie kręgosłupa. Często postawiona diagnoza dyskopatia, wywołuje niepokój o własne zdrowie i wątpliwości w jaki

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Czym jest dyskopatia? Jest to szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości

Bardziej szczegółowo

Etiopatogeneza: Leczenie kręgozmyków z dużym ześlizgiem

Etiopatogeneza: Leczenie kręgozmyków z dużym ześlizgiem Leczenie kręgozmyków z dużym ześlizgiem Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Definicja: Kręgozmyk prawdziwy jest to wada chorobowa polegająca na ześlizgu kręgów w obrębie kręgoszczeliny na poziomie L5-

Bardziej szczegółowo

Niestabilność kręgosłupa

Niestabilność kręgosłupa Niestabilność kręgosłupa Niestabilność kręgosłupa jest to nadmierna ruchomość kręgosłupa wykraczająca poza fizjologiczne zakresy ruchu, wywołująca dolegliwości bólowe lub objawy neurologiczne, również

Bardziej szczegółowo

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Definicja - 1 Dyskopatia szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości przypadków jest to pierwszy z etapów choroby zwyrodnieniowej

Bardziej szczegółowo

Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12]

Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12] Przykłady wybranych fragmentów prac egzaminacyjnych z komentarzami technik masażysta 322[12] Zadanie egzaminacyjne Do gabinetu masażu w zakładzie opieki zdrowotnej zgłosiła się pacjentka ze skierowaniem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH

PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH PROGRAM PRAKTYK ZAWODOWYCH W WYBRANYCH SPECJALIZACJIACH KLINICZNYCH Student w ramach realizacji praktyki klinicznej w danej specjalizacji dostępnej w wybranej placówce medycznej, powinien odbywać ją w

Bardziej szczegółowo

Zaopatrzenie ortopedyczne

Zaopatrzenie ortopedyczne Zaopatrzenie ortopedyczne ZAOPATRZENIE KOŃCZYNY GÓRNEJ Sprężynowa szyna odwodząca staw ramienny (szyna podpiera staw ramienny wraz z ramieniem i ręką) Wskazania W ostrych zespołach bólowych i urazach barku.

Bardziej szczegółowo

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP

JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP JERZY STODOLNY JOANNA STODOLNA-TUKENDORF JAK CHRONIĆ SWÓJ KRĘGOSŁUP ------------------------ PORADNIK DLA K A Ż D E G O --------- sk NATURA WYDAWNICTWO NATURA POPULARNEGO PORADNIKA dr n. med. Jerzy Stodolny

Bardziej szczegółowo

Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne)

Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne) Wyższa Szkoła Mazowiecka w Warszawie Wydział Nauk Medycznych Program praktyk zawodowych dla kierunku: Fizjoterapia ( studia stacjonarne i niestacjonarne) Student studiów pierwszego stopnia (licencjat)

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Michał Dwornik 1, Aleksandra Marek 2, Aleksander Kłosiewicz 2, Katarzyna Wasiak 1, Maria Kłoda 1,3, Anna Koseska 4, Bartosz Kaczyński 5

Michał Dwornik 1, Aleksandra Marek 2, Aleksander Kłosiewicz 2, Katarzyna Wasiak 1, Maria Kłoda 1,3, Anna Koseska 4, Bartosz Kaczyński 5 Michał Dwornik 1, Aleksandra Marek 2, Aleksander Kłosiewicz 2, Katarzyna Wasiak 1, Maria Kłoda 1,3, Anna Koseska 4, Bartosz Kaczyński 5 Ocena zmian napięcia mięśniowego po zabiegach trakcji manualnej u

Bardziej szczegółowo

PLECY WKLĘSŁE. Slajd 1. (Dorsum concavum) Slajd 2. Slajd 3 OPIS WADY

PLECY WKLĘSŁE. Slajd 1. (Dorsum concavum) Slajd 2. Slajd 3 OPIS WADY Slajd 1 Slajd 2 Slajd 3 PLECY WKLĘSŁE (Dorsum concavum) OPIS WADY W większości przypadków istotą wady jest pogłębienie fizjologicznej lordozy lędźwiowej połączone ze zmianami w jej zasięgu i kształcie.

Bardziej szczegółowo

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Nefrektomia Nefrektomia jest metodą umożliwiającą całkowite wyleczenie

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Tematy prac dyplomowych seminaria 2012-2013 Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur

Tematy prac dyplomowych seminaria 2012-2013 Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur Promotor Dr hab. med. prof. nadzw. Zbigniew Deskur 1. Ocena wpływu fizjoterapii (kinezyterapii, fizykoterapii) na stan zdrowia osób z chorobami układu oddechowego (np. astmy). 2. Ocena wpływu fizjoterapii

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Recommendations for rehabilitation of patients with osteoporosis

Recommendations for rehabilitation of patients with osteoporosis Recommendations for rehabilitation of patients with osteoporosis Zalecenia rehabilitacyjne dla pacjentów z osteoporozą Wojciech Roczniak, Magdalena Babuśka-Roczniak, Anna Roczniak, Łukasz Rodak, Piotr

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO

PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO Zarząd Oddziału PTP w Białymstoku PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁÓW BÓLOWYCH KRĘGOSŁUPA U PERSONELU PIELĘGNIARSKIEGO okres realizacji 2014-2016 BIAŁYSTOK 2015 I. INFORMACJE O PROGRAMIE Istotą programu jest

Bardziej szczegółowo

Kończyny Dolne. Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X. Zastosowanie: www.reh4mat.com.

Kończyny Dolne. Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X. Zastosowanie: www.reh4mat.com. Kończyny Dolne Orteza stawu kolanowego z fiszbinami ortopedycznymi i zapięciem krzyżowym AM-OSK-Z/S-X po przebytych urazach stawu kolanowego, niewymagających unieruchomienia stawu kolanowego (skręcenia

Bardziej szczegółowo

ARCUS. OFERTA DLA FIRM by. Ul. Wysłouchów 51/u2, 30-611 Kraków Telefon 012 654 89 87 Kom 601 95 65 25 www.arcus.strefa.pl

ARCUS. OFERTA DLA FIRM by. Ul. Wysłouchów 51/u2, 30-611 Kraków Telefon 012 654 89 87 Kom 601 95 65 25 www.arcus.strefa.pl OFERTA DLA FIRM by ARCUS 2011r Szanowni Państwo Cieszę się, że mogę zapoznać Państwa z działalnością usługową Firmy ARCUS. Jestem przekonany, że firma posiadając szerokie spektrum usług będzie odpowiednim

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu".

UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu. Projekt UCHWAŁA NR... RADY GMINY MALECHOWO z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia programu zdrowotnego pn. "Profilaktyka i prewencja chorób układu ruchu". Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

SKOLIOZY. Slajd 1. Slajd 2. Slajd 3 RODZAJ SKOLIOZY. BOCZNE SKRZYWIENIE KRĘGOSŁUPA (scoliosis)

SKOLIOZY. Slajd 1. Slajd 2. Slajd 3 RODZAJ SKOLIOZY. BOCZNE SKRZYWIENIE KRĘGOSŁUPA (scoliosis) Slajd 1 Slajd 2 Slajd 3 SKOLIOZY BOCZNE SKRZYWIENIE KRĘGOSŁUPA (scoliosis) Jest to odchylenie osi anatomicznej kręgosłupa od mechanicznej w trzech płaszczyznach: czołowej, strzałkowej i poprzecznej. Skolioza

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 3 ZAOPATRZENIE ORTOTYCZNE Ortozą nazywamy każde urządzenie kompensujące dysfunkcję układu senso-motorycznego (Wooldrige 1972) Ortoza jest urządzeniem techniczny,

Bardziej szczegółowo

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Przesłanki do realizacji programu: Wady postawy to coraz większy problem zdrowotny naszego społeczeństwa. W ostatnich latach znacząco wzrosła ilość

Bardziej szczegółowo

DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE

DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE DOLEGLIWOŚCI SUBIEKTYWNE Dolegliwości subiektywne to objawy zgłaszane przez poszkodowanego, które nie znajdują odzwierciedlenia w nieprawidłowym wyniku badania fizykalnego oraz w wynikach badań dodatkowych.

Bardziej szczegółowo

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań:

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań: moduł V foliogram 28 ZŁAMANIA KOŚCI Złamanie kości jest to całkowite lub częściowe przerwanie ciągłości kości. Dochodzi do niego po zadziałaniu sił przekraczających elastyczność i wytrzymałość tkanki kostnej.

Bardziej szczegółowo

źle METODYKA ERGONOMICZNEGO WYKONYWANIA ĆWICZEŃ SIŁOWYCH

źle METODYKA ERGONOMICZNEGO WYKONYWANIA ĆWICZEŃ SIŁOWYCH Podnoszenie jest bezpieczne wówczas, gdy rzut środka ciężkości układu, osoba podnosząca i obiekt podnoszony mieści się wewnątrz powierzchni ograniczonej stopami (czworobok podparcia). Stopy powinny być

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Podstawy kliniczne fizjoterapii w chirurgii i ortopedii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

SYLABUS. Podstawy kliniczne fizjoterapii w chirurgii i ortopedii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy kliniczne fizjoterapii w chirurgii i ortopedii Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii

Zaawansowany. Zaliczenie pierwszego semestru z anatomii i z patologii 1 Kierunek: PILĘGNIARSTWO Nazwa przedmiotu Chirurgia i pielęgniarstwo chirurgiczne Kod przedmiotu Poziom przedmiotu Rok studiów Semestr Liczba punktów Metody nauczania Język wykładowy Imię i nazwisko wykładowcy

Bardziej szczegółowo

Dr Jawny System. System aktywnego siedzenia

Dr Jawny System. System aktywnego siedzenia Dr Jawny System System aktywnego siedzenia Dr Jawny System jest zwieńczeniem koncepcji Systemu Aktywnego Leczenia Kręgosłupa SALK oraz wieloletnich prac konstruktorskich Jarosława Jawnego. Wszystkie części

Bardziej szczegółowo

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Rozwój gospodarczy, dokonujący się we wszystkich obszarach życia ludzi, wiąże się nieodzownie ze zmianą dominującej pozycji ciała człowieka. W ciągu doby,

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM

KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM KOMPLEKSOWA REHABILITACJA OFERTA DLA FIRM Zdrowy pracownik, to wydajny pracownik. VERIDIS PREZENTUJE - OFERTA DLA FIRM Ci, którzy myślą, że nie mają czasu na ćwiczenia fizyczne, będą musieli wcześniej

Bardziej szczegółowo

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego 0-5 dzień po porodzie - badanie pediatryczne badanie radiologiczne (jeżeli konieczne dot. złamania obojczyka lub ramienia niekiedy

Bardziej szczegółowo

WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA. opracowała: Izabela Gelleta

WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA. opracowała: Izabela Gelleta WADY POSTAWY CIAŁA U DZIECI DETERMINANTY ROZWOJU I PROFILAKTYKA opracowała: Izabela Gelleta Z roku na rok zwiększa się liczba osób ze schorzeniami narządu ruchu, zgłaszających się do poradni rehabilitacyjnych.

Bardziej szczegółowo

Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie

Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie fizjologicznej kifozy piersiowej, kompensacyjne patologiczne pogłębienie

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjoterapia kliniczna w dysfunkcji

Bardziej szczegółowo

Katalog usług AZ MED Sp. z o.o.

Katalog usług AZ MED Sp. z o.o. Katalog usług AZ MED Sp. z o.o. Oferujemy leczenie bólu bez względu na jego pochodzenie i przyczyny AZ MED Informacje ogólne W zakresie działaności AZ MED Sp. z o.o. działają poradnie: leczenia bólu (neurologia,ortopedia

Bardziej szczegółowo

Teraz już tylko wystarczy jednorazowy większy osiowy wysiłek (np. dźwignięcie z pozycji skłonu siedziska tapczanu lub innego ciężaru),

Teraz już tylko wystarczy jednorazowy większy osiowy wysiłek (np. dźwignięcie z pozycji skłonu siedziska tapczanu lub innego ciężaru), Odcinek lędźwiowy Ten odcinek, pozbawiony żeber, dzięki wysokim krążkom międzykręgowym i wyprofilowanej powierzchni stawów międzykręgowych ma dość duży zakres ruchów we wszystkich kierunkach, w tym również

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG KOMERCYJNYCH W PORADNI FIZYKOTERAPII I REHABILITACJI W GARNIZONOWEJ PRZYCHODNI LEKARSKIEJ SPZOZ W MODLINIE

CENNIK USŁUG KOMERCYJNYCH W PORADNI FIZYKOTERAPII I REHABILITACJI W GARNIZONOWEJ PRZYCHODNI LEKARSKIEJ SPZOZ W MODLINIE CENNIK USŁUG KOMERCYJNYCH W PORADNI FIZYKOTERAPII I REHABILITACJI W GARNIZONOWEJ PRZYCHODNI LEKARSKIEJ SPZOZ W MODLINIE obowiązuje od dnia 13.07.2015 r. W PAKIETACH MEDYCZNYCH TANIEJ! Badanie fizjoterapeutyczne

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy.

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy. (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania Dzień Miesiąc Rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

PLECY OKRĄGŁE choroba kręgosłupa

PLECY OKRĄGŁE choroba kręgosłupa PLECY OKRĄGŁE To choroba kręgosłupa, której cechą charakterystyczną jest nadmierne wygięcie kręgosłupa ku tyłowi w odcinku piersiowym i krzyżowym. Nieleczona kifoza może nie tylko się pogłębić i doprowadzić

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w autokorektorze

Ćwiczenia w autokorektorze Ćwiczenia w autokorektorze W proponowanej metodyce terapii uwzględniliśmy wytyczne i zalecenia opracowane przez SOSORT. 1 - najważniejszym elementem kinezyterapii skolioz są ćwiczenia czynne prowadzące

Bardziej szczegółowo

rok szkolny 2012/2013

rok szkolny 2012/2013 Projekt Indywidualizacja procesu nauczania i wychowania uczniów klas I-III szkół podstawowych W zdrowym ciele proste plecy Realizator Hanna Antoń Termin 20 XI 2012r. - Liczba godzin 60 rok szkolny 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Kręgozmyk. Typowy obraz kręgozmyku L5-S1. Czerwoną linią zaznaczona wielkość przesunięcia. Inne choroby mylone z kręgozmykiem:

Kręgozmyk. Typowy obraz kręgozmyku L5-S1. Czerwoną linią zaznaczona wielkość przesunięcia. Inne choroby mylone z kręgozmykiem: Kręgozmyk Kręgozmyk (inaczej - spondylolisteza) jest to forma przewlekłej niestabilności kręgosłupa. Polega ona na przesunięciu (podwichnięciu) kręgów względem siebie (wyższy kręg ulega podwichnięciu do

Bardziej szczegółowo

ODCINKA SZYJNEGO KRĘGOSŁUPA

ODCINKA SZYJNEGO KRĘGOSŁUPA OCENA EFEKTÓW FIZJOTERAPII PACJENTÓW ZE SPONDYLOZĄ ODCINKA SZYJNEGO KRĘGOSŁUPA mgr. Radosław Grzywacz dr n. med. Marek Kiljański mgr. Radosław Raźniewski PRACA WYGŁOSZONA NA VII OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPIA W PRAKTYCE

FIZJOTERAPIA W PRAKTYCE PROGRAM STUDIÓW FIZJOTERAPIA W PRAKTYCE MODUŁ I. Kompleks barkowo-ramienny 20 godzin struktur stawowych i okołostawowych MODUŁ II. Kompleks barkowo-ramienny, kręgosłup szyjny (staw szczytowo-potyliczny

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA do egzaminu dyplomowego na kierunku fizjoterapia w WyŜszej Szkole Planowania Strategicznego w Dąbrowie Górniczej

ZAGADNIENIA do egzaminu dyplomowego na kierunku fizjoterapia w WyŜszej Szkole Planowania Strategicznego w Dąbrowie Górniczej ZAGADNIENIA do egzaminu dyplomowego na kierunku fizjoterapia w WyŜszej Szkole Planowania Strategicznego w Dąbrowie Górniczej 1. Miejsce fizjoterapii w rehabilitacji medycznej 2. Związek rehabilitacji z

Bardziej szczegółowo

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia 1. Prąd Kotz`a średniej częstotliwości, bipolarny. Prąd Kotz`a jest jednym z grupy prądów, z których pochodzi rosyjska stymulacja, stąd prąd Kotz`a może być również

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Podziękowania...V

Spis treści. Podziękowania...V Spis treści Podziękowania...V O autorze... VI Dorobek naukowy Robina McKenziego... VIII Wstęp: Przypadkowe odkrycie... XIII Wstęp do wydania polskiego... XVII Rozdział 1: Kark, czyli szyjny odcinek kręgosłupa...

Bardziej szczegółowo

dzieli się na dwie grupy:

dzieli się na dwie grupy: ORTEZY TUŁOWIA dzieli się na dwie grupy: I. ORTEZY ĘDŹWIOWO-KRZYŻOWE: 1. sznurówki ortopedyczne, 2. niskie ortezy lędźwiowo-krzyżowe, 3. ortezy lędźwiowo-krzyżowe typu Hohmanna. 1. Sznurówki ortopedyczne

Bardziej szczegółowo

Alf Nachemson (1995)

Alf Nachemson (1995) Alf Nachemson (1995) Schorzenia kręgosłupa w krajach o rozwiniętej opiece socjalnej, mogą doprowadzić je do bankructwa PTO 2 PTO 130 Sztuczny nucleus pulposus PTO 5 Implanty stosowane w leczeniu zmian

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu TERAPIA MANUALNA Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO WZÓR... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Data badania dzień miesiąc rok Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO ... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania dzień Miesiąc rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imiona i nazwisko Data urodzenia Płeć 1) dzień miesiąc

Bardziej szczegółowo

GIMNASTYKA KOMPENSACYJNO -

GIMNASTYKA KOMPENSACYJNO - Slajd 1 Slajd 2 Slajd 3 GIMNASTYKA KOMPENSACYJNO - KOREKCYJNA WPROWADZENIE Zadania gimnastyki Gimnastyka wyrównawcza to zasób i rodzaj ćwiczeń, które mają skompensować pewien niedobór ruchowy zarówno pod

Bardziej szczegółowo

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki

pujących w środowisku pracy na orzekanie o związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki Wpływ stresorów w występuj pujących w środowisku pracy na orzekanie o długotrwałej niezdolności do pracy związanej zanej z wypadkami przy pracy Paweł Czarnecki 1 Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

Bardziej szczegółowo

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU WERSJA 2014 Moduł I TMH w ortopedii Dysfunkcje i deformacje stóp dzieci i dorośli pierwotne wtórne zasady korekcji czynnej korekcja

Bardziej szczegółowo

Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa (spondyloartroza)

Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa (spondyloartroza) Zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa (spondyloartroza) Przyczyny i istota patologii Choroba polega na przedwczesnym zużyciu i zwyrodnieniu tkanek tworzących funkcjonalne połączenie kręgów - czyli krążka wraz

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU. Terapia Manualna Holistyczna Tkanek Miękkich

PROGRAM KURSU. Terapia Manualna Holistyczna Tkanek Miękkich PROGRAM KURSU Terapia Manualna Holistyczna Tkanek Miękkich MODUŁ I Koncepcja Terapii Manualnej Holistycznej. Miednica, stawy biodrowe, segmenty ruchowe kręgosłupa lędźwiowego i przejścia piersiowo-lędźwiowego.

Bardziej szczegółowo

Plan Szkolenia Medical Personal Trainer

Plan Szkolenia Medical Personal Trainer Plan Szkolenia Medical Personal Trainer Zjazd I Dzień 1. (10-18) Pierwszy zjazd poświęcony jest wadom postawy oraz dolegliwościom kręgosłupa. Uczestnicy szkolenia uczą się jak zapobiegać powstawaniu dolegliwości

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz Spis treści 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz 1.1. Wstęp.... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej 1.2. Znaczenie rehabilitacji w chirurgii...

Bardziej szczegółowo

Cennik usług logopedycznych

Cennik usług logopedycznych Cennik usług logopedycznych 1 2 Badanie pedagogiczne dzieci szkół podstawowych i gimnazjalnych do 16 r.ż. Badanie pedagogiczne dla uczniów, młodzieży i dorosłych powyżej 16 r.ż. do 90 minut 60,00 zł 90-120

Bardziej szczegółowo

Wrodzone wady wewnątrzkanałowe

Wrodzone wady wewnątrzkanałowe Wrodzone wady wewnątrzkanałowe Występują one w przebiegu wad tworzenia się tzw. struny grzbietowej ( rozwoju kręgosłupa i rdzenia). Określane są inaczej terminem dysrafii. Wady te przyjmują postać: rozszczepu

Bardziej szczegółowo

Cennik usług lekarskich. Cennik usług rehabilitacyjnych

Cennik usług lekarskich. Cennik usług rehabilitacyjnych Cennik usług lekarskich KONSULTACJA LEKARSKA - neurolog - neurolog dziecięcy - ortopeda - specjalista rehabilitacji medycznej - psycholog, - neuropsycholog kliniczny, terapeuta KONSULTACJA FIZJOTERAPEUTYCZNA

Bardziej szczegółowo

Jolanta Kujawa 1, Michał Dwornik 2. Zakład Rehabilitacji Oddziału Fizjoterapii II WL, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Jolanta Kujawa 1, Michał Dwornik 2. Zakład Rehabilitacji Oddziału Fizjoterapii II WL, Warszawski Uniwersytet Medyczny Jolanta Kujawa 1, Michał Dwornik 2 Ocena porównawcza skuteczności metody neuromobilizacji i tradycyjnego postępowania fizjoterapeutycznego u chorych z zespołem bólowym części lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa

Bardziej szczegółowo

Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia.

Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia. Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia. Małgorzata Lipowska Warszawa, 22 października 2013r. ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

Bardziej szczegółowo

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 2013-09-18 ODDZIAŁ EDUKACJI ZDROWOTNEJ I HIGIENY DZIECI I MŁODZIEŻY

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 2013-09-18 ODDZIAŁ EDUKACJI ZDROWOTNEJ I HIGIENY DZIECI I MŁODZIEŻY JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 1 Ważnym elementem dla ucznia jest zapewnienie mu stanowiska pracy dostosowanego do wymagań ergonomii. Ma to odzwierciedlenie w obowiązujących przepisach prawnych,

Bardziej szczegółowo

Kręgosłup składa się z 33, 34 kości, zbudowanych symetrycznie i ściśle ze sobą połączonych.

Kręgosłup składa się z 33, 34 kości, zbudowanych symetrycznie i ściśle ze sobą połączonych. Wstęp Aby zrozumieć dolegliwości bólowe krzyża, niezbędne jest minimum wiedzy z dziedziny anatomii, fizjologii, biomechaniki i patologii narządu ruchu człowieka. Każdy ból grzbietu jest objawem, zaistniałych

Bardziej szczegółowo

NAJWAŻNIEJSZE METODY W TERAPII MANUALEJ

NAJWAŻNIEJSZE METODY W TERAPII MANUALEJ Metoda Hartmana Badanie Ocena stanu klinicznego tej metodzie bazuje na trzech podstawowych elementach: - wywiad podczas wywiadu poszukujemy odpowiedzi na pytania: jaki rodzaj dysfunkcji jest obecny jakie

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

ZAPRASZAMY DO WSPÓŁPRACY PRACY PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W PILE

ZAPRASZAMY DO WSPÓŁPRACY PRACY PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. STANISŁAWA STASZICA W PILE ZAPRASZAMY DO WSPÓŁPRACY PRACY SPECJALISTYCZNE PRACOWNIE: - kinezyterapii - dwie fizykoterapii - hydroterapii - kriokomora - salka gimnastyczna ŚWIADCZENIE USŁUG UG FIZJOTERAPEUTYCZNYCH fizjoterapia ambulatoryjna

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MD-SHOULDER W LECZENIU ZESPOŁU CIEŚNI PODBARKOWEJ

ZASTOSOWANIE MD-SHOULDER W LECZENIU ZESPOŁU CIEŚNI PODBARKOWEJ Dolegliwości bólowe w obrębie obręczy barkowej to problem, który dotyczy coraz większej liczby osób, niestety coraz młodszych. Dawniej typowym pacjentem zgłaszającym się z bólem barku była osoba starsza,

Bardziej szczegółowo

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY KRĘGOSŁUP Cechy dzięki którym chroni rdzeń : Elastyczność połączeń międzykręgowych sprężystości krążków Krzywizny kręgosłupa Obszerne światło kanału kręgowego i OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Nerwy łączą się z

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI

TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI 6 TECHNIKI KINEZYTERAPEUTYCZNE STOSOWANE W REHABILITACJI Wojciech Chydziński Kinezyterapia (kinesis ruch, therapeia leczenie) jest podstawą rehabilitacji medycznej i obejmuje całość zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia. Studia Podyplomowe Fizjoterapii i Medycyny Sportowej /nazwa studiów podyplomowych/

Opis efektów kształcenia. Studia Podyplomowe Fizjoterapii i Medycyny Sportowej /nazwa studiów podyplomowych/ Załącznik nr 2 do Uchwała NrAR001-2 - V/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach z dnia 26 maja 2015r.w sprawie zatwierdzenia efektów kształcenia studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Przepuklina krążka międzykręgowego - Rehabilitacja bez operacji

Przepuklina krążka międzykręgowego - Rehabilitacja bez operacji Przepuklina krążka międzykręgowego - Rehabilitacja bez operacji Rozdział prowadzi dr. nauk medycznych, docent katedry neurologii I.W. Litwinenko Leczenie krążka międzykręgowego przypomina remont przeprawy

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

CENNIK PORADNI REHABILITACYJNEJ

CENNIK PORADNI REHABILITACYJNEJ NOWE TECHNIKI MEDYCZNE Szpital Specjalistyczny im. Świętej Rodziny Sp. z o.o. Rudna Mała 600, 36-060 Głogów Małopolski CENNIK PORADNI REHABILITACYJNEJ Nazwa świadczenia Cena brutto [zł] Kinezyterapia Ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 4

INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 4 INŻYNIERIA REHABILITACYJNA Materiały dydaktyczne 4 ZAOPATRZENIE ORTOTYCZNE TUŁOWIA Bierne zaopatrzenie ortotyczne kręgosłupa Ortotyczna kontrola zakresu ruchów kręgosłupa jest zadaniem trudnym, Duża ilość

Bardziej szczegółowo

ROLA I ZADANIA REHABILITACJI PO ZABIEGU ALLOPLASTYKI STAWU KOLANOWEGO Anna Słupik

ROLA I ZADANIA REHABILITACJI PO ZABIEGU ALLOPLASTYKI STAWU KOLANOWEGO Anna Słupik ROLA I ZADANIA REHABILITACJI PO ZABIEGU ALLOPLASTYKI STAWU KOLANOWEGO Anna Słupik 1. ChZS i alloplastyka st. kolanowego 2. Rehabilitacja 3. Ocena wyników leczenia Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego

Bardziej szczegółowo

II to. Praca zbiorowa: MSZ II Technik Ortopeda pod kierunkiem mgr Bożeny Belcar

II to. Praca zbiorowa: MSZ II Technik Ortopeda pod kierunkiem mgr Bożeny Belcar MAŁY PRZEWODNIK PROFILAKTYKI ORTOPEDYCZNEJ Praca zbiorowa: MSZ II Technik Ortopeda pod kierunkiem mgr Bożeny Belcar II to Łańcut 2002 SPIS TREŚCI Anatomia..3 Rodzaje zniekształceń...4 Kifoza i lordoza...5

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613 IX 1. MECHANIZMY POWSTAWANIA BÓLU Jerzy Wordliczek, Jan Dobrogowski... 1 Patomechanizm bólu ostrego... 3 Patomechanizm bólu przewlekłego... 9 Ból neuropatyczny... 10 Ośrodkowa sensytyzacja... 15 2. METODY

Bardziej szczegółowo

PASY TRENINGOWE. Trening synchroniczno-rywalizacyjny

PASY TRENINGOWE. Trening synchroniczno-rywalizacyjny warsztat trenera PASY TRENINGOWE Trening synchroniczno-rywalizacyjny Trudno jest stworzyć koncepcję treningu, która swoją innowacyjnością budziłaby zachwyt i odsuwała w cień inne pomysły czy inicjatywy.

Bardziej szczegółowo

ZABIEGI DOSTĘPNE W STREFIE POPRAWY ZDROWIA

ZABIEGI DOSTĘPNE W STREFIE POPRAWY ZDROWIA ZABIEGI DOSTĘPNE W STREFIE POPRAWY ZDROWIA Zabiegi w tej strefie dobierane są na podstawie badania fizjoterapeutycznego. ELEKTROTERAPIA Metoda fizjoterapeutyczna, polegająca na oddziaływaniu prądem elektrycznym

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

PHYSIO MEDICA Sp. z o.o.

PHYSIO MEDICA Sp. z o.o. PHYSIO MEDICA Sp. z o.o. Konsultacja fizjoterapeutyczna KINEZYTERAPIA Ćwiczenia indywidualne z terapeutą ( 20min. ) Ćwiczenia indywidualne z terapeutą ( 40min. ) Ćwiczenia w podwieszeniu- klatka UGUL (

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo