Biskupin i co dalej? Zdj cia lotnicze w polskiej archeologii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biskupin i co dalej? Zdj cia lotnicze w polskiej archeologii"

Transkrypt

1 INSTYTUT PRAHISTORII UNIWERSYTETU IM. ADAMA MICKIEWICZA OÂRODEK OCHRONY DZIEDZICTWA ARCHEOLOGICZNEGO MUZEUM ARCHEOLOGICZNE W BISKUPINIE POZNA SKIE TOWARZYSTWO PREHISTORYCZNE Biskupin i co dalej? Zdj cia lotnicze w polskiej archeologii REDAKCJA JACEK NOWAKOWSKI ANDRZEJ PRINKE W ODZIMIERZ RÑCZKOWSKI POZNA 2005

2 ABSTRACT: Jacek Nowakowski, Andrzej Prinke, W odzimierz Ràczkowski (eds), Biskupin i co dalej? Zdj cia lotnicze w polskiej archeologii [Biskupin and what next? Aerial photographs in Polish archaeology]. Instytut Prahistorii UAM, OÊrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego, Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, Poznaƒskie Towarzystwo Prehistoryczne, Poznaƒ 2005, pp. 522, fig. & phot. 199, colour plates 142. ISBN Polish text with English summaries and captions. These papers present examples of the application of aerial photography in Poland and some other European countries. The authors discuss several issues including the history of Polish aerial archaeology, the conditions of its usefulness in Polish archaeology, certain contemporary technological resources that increase the effectiveness of the information in the photographs, the complex problems of photointerpretation and the closely related question of how to archive them and make them available, the universal uses of photographs in conservation work and in research practice. Aerial photographs also allow to look at archaeology from a different perspective, thus they can be a good basis for re-conceptualisation of many fundamental problems, such as methods of cultural landscape studies. Recenzenci: prof. dr hab. Bogus aw Gediga prof. dr hab. S awomir Kadrow Copyright by Jacek Nowakowski, Andrzej Prinke, W odzimierz Ràczkowski 2005 Copyright by Authors Publikacj wydano przy finansowym wsparciu Wielkopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Dziekana Wydzia u Historycznego UAM, Fundacji UAM, Aerial Archaeology Research Group oraz ze Êrodków projektu European Landscapes: Past, Present and Future (Ref. No / CLT CA22) realizowanego w ramach programu Culture Adjustacja streszczeƒ i t umaczenie podpisów: Joanna Haracz-Lewandowska Sk ad i amanie: ad rem, Poznaƒ Jacek Tomczak Projekt ok adki: Jolanta i Konrad Królowie ISBN Wydawca: ul. S owiaƒska 38A/ Poznaƒ tel./fax +48 /

3 Spis treêci Jacek Nowakowski, Andrzej Prinke, W odzimierz Ràczkowski, Lataç, lataç i interpretowaç: problemy i perspektywy polskiej archeologii lotniczej Cz Êç I: Troch historii czy tylko Biskupin? Wojciech Piotrowski, Wykopaliska biskupiƒskie z lotu ptaka próba podsumowania Lidia uk, Dokàd prowadzisz Biskupinie? Dariusz Krasnod bski, Pamiàtkowy album z polskimi zdj ciami lotniczymi z lat Agnieszka Dolatowska, Danuta Prinke, Do trzech razy sztuka: próba interpretacji zdj ç lotniczych z Kotliny Toruƒsko-Bydgoskiej Cz Êç II: Zdj cia lotnicze i technologia S awomir Królewicz, Charakterystyka wybranych cech wspó czesnych Êrednioi wysokorozdzielczych danych teledetekcyjnych Jerzy Mia dun, Wymiar fraktalny zobrazowaƒ teledetekcyjnych krajobrazu ekologicznego, poddanego antropopresji Jerzy Mia dun, Wst pna koncepcja struktury systemu pozyskiwania danych w trakcie rekonesansu lotniczego i ich transmisji do Internetu w czasie rzeczywistym Cz Êç III: Problemy z interpretacjà Lidia uk, W poszukiwaniu salomonowego rozwiàzania, czyli o tym, kto powinien interpretowaç zdj cia lotnicze s ów kilka Andrzej Kijowski, Stefan ynda, Struktury glacjalne i peryglacjalne jako t o dla archeologicznej interpretacji zdj ç lotniczych Krzysztof Maciejewski, Wró enie z fusów? Dylematy fotografujàcego obiekty archeologiczne Cz Êç IV: Archiwizacja i udost pnianie zdj ç lotniczych w archeologii Wies aw St pieƒ, Karta obserwacji terenu z góry Katarzyna Bronk-Zaborowska, Andrzej Prinke, Lidia uk, APh_Max baza danych o zdj ciach lotniczych dla potrzeb archeologii Andrzej Prinke, Zaplecze informatyczne w zastosowaniach metody archeologicznego rekonesansu lotniczego Jerzy Mia dun, Izabela Mirkowska, W odzimierz Ràczkowski, WczesnoÊredniowieczne za o enia obronne w Polsce pó nocno-wschodniej: projekt systemu informacji archeologicznej Cz Êç V: Zdj cia lotnicze w praktyce konserwatorskiej Zbigniew Kobyliƒski, Krzysztof Misiewicz, Dariusz Wach, Archeologia niedestrukcyjna w pó nocno-wschodniej Polsce Piotr Górny, Ma gorzata Przybyszewska, Jacek Wysocki, Weryfikacja terenowa zdj ç lotniczych Wojciech Sosnowski, Dokumentacja fotolotnicza w archeologii ziemi che miƒskiej. Pierwsze doêwiadczenia, mo liwoêci, perspektywy Andrzej Prinke, W odzimierz Ràczkowski, Bogdan Walkiewicz, Archeologiczny zwiad lotniczy wzd u trasy planowanej autostrady A2 w granicach dawnego woj. poznaƒskiego

4 Jacek Nowakowski, Znaczenie zdj ç lotniczych w konserwatorstwie archeologicznym na przyk adzie stanowiska archeologicznego w Osiecznej (stan. 4) Tomasz Burda, Archeologiczna apokalipsa. Wykorzystanie fotografii lotniczej w ocenie zniszczeƒ na stanowiskach archeologicznych w Iraku Cz Êç VI: Od zdj ç lotniczych do wieloaspektowych i zintegrowanych badaƒ: dorobek i perspektywy Andrzej M. Wyrwa, Zdj cia lotnicze w ekneƒskim kompleksie osadniczym oraz ich weryfikacja archeologiczno-architektoniczna i osadnicza Krzysztof Maciejewski, W odzimierz Ràczkowski, Jamy, jamy lecz nie tylko: wyniki archeologicznego rozpoznania lotniczego w Wielkopolsce w latach Barbara Stolpiak, W odzimierz Ràczkowski, Opactwo pocysterskie w Bierzwniku, woj. zachodniopomorskie a zdj cia lotnicze oczekiwania i mo liwoêci Kazimierz Grà awski, Zdj cia lotnicze w archeologicznej praktyce badawczej Muzeum w Brodnicy Dariusz Krasnod bski, Lotnicza prospekcja archeologiczna w dorzeczu Odry, przeprowadzona w 1999 roku Krzysztof Wieczorek, Widaç, nie widaç czy pilot mo e zostaç archeologiem? Marcin Dziewanowski, Lidia uk, Zaleg oêci nie do odrobienia? Przyczynek do przydatnoêci zdj ç lotniczych w badaniach terenowych na przyk adzie stan. 5 w Mierzynie, woj. zachodniopomorskie Rafa Gradowski, Fotografia lotnicza w archeologii a problem wczesnoêredniowiecznego osadnictwa obronnego na terenie miasta Cz uchowa Mi osz Giersz, Maciej S omczyƒski, Mariusz Zió kowski, Archeologia lotnicza w polskich badaniach archeologicznych w Andach Violetta Julkowska, W odzimierz Ràczkowski, Zobaczmy przesz oêç! Zdj cia lotnicze w dydaktyce historii Cz Êç VII: Zdj cia lotnicze i krajobraz kulturowy Wies aw St pieƒ, Fotografia lotnicza w ochronie krajobrazu kulturowego Paul M. Barford, Tworzenie krajobrazu: archeologia osadnicza z lotu ptaka? Grzegorz Kiarszys, Osadnictwo czy krajobraz kulturowy: konsekwencje poznawcze korelacji wyników badaƒ powierzchniowych i rozpoznania lotniczego Cz Êç VIII: Jak si to robi w Europie? Robert Bewley, Archeologia lotnicza kilka myêli na przysz oêç Rog Palmer, Dlaczego niezb dna jest interpretacja zdj ç lotniczych i wykonywanie map? Ralf Schwarz, Günter Wetzel, Archeologia lotnicza w Niemczech z historii badaƒ Michael Doneus, Archeologia lotnicza w Austrii Martin Gojda, Archeologia lotnicza w Czechach w koƒcu XX wieku: integracja studiów nad krajobrazem kulturowym a archeologia nieinwazyjna Ivan Kuzma, Archeologia lotnicza na S owacji Lis Helles Olesen, Archeologia lotnicza w Danii Romas Jarockis, Fotografia lotnicza, archeologia i dziedzictwo kulturowe na Litwie Juris Urtāns, Fotografia lotnicza w archeologii na otwie Indeks nazw osobowych Indeks nazw geograficznych Lista adresowa autorów

5 Juris Urtāns Fotografia lotnicza w archeologii na otwie 1. Poczàtki Ju w wydanej w 1928 roku klasycznej ksià ce o archeologii lotniczej Wessex from the air jej autorzy O. G. S. Crawford i A. Keiller piszàc o perspektywach rozwoju archeologii lotniczej w ówczesnej Europie, oprócz paƒstw takich jak Niemcy, Wielka Brytania czy USA, gdzie prowadzono pionierskie inicjatywy zwiàzane z badaniami archeologicznymi przy wykorzystaniu statków powietrznych, wspomnieli równie kraje ba tyckie i zdj cia lotnicze grodzisk w Estonii, wykonane przez estoƒskiego archeologa E. Laida (Crawford, Keiller 1928: 7). Na otwie, podobnie jak w innych krajach Europy, rozpoznanie lotnicze pozycji wroga by o stosowane podczas I wojny Êwiatowej i w trakcie póêniejszych walk (Irbītis 1997: 24). Wówczas wykonano te fotografie wielu stanowisk archeologicznych, np. Êredniowiecznego zamku i starego miasta w Ventspils, Êredniowiecznego zamku i starego miasta w Koknese, które póêniej opublikowano (Mager 1920: fot. 49; Brastin š 1930: 42). Generalnie na otwie obiekty archeologiczne fotografowane z powietrza to efekt przypadku. Celowe fotografowanie z powietrza stanowisk archeologicznych prowadzono tu dopiero w 1938 roku, gdy zosta y uwiecznione grodziska w Mežotne i Daugmale oraz zwiàzane z nimi zespo y osadnicze (G inters 1939; 1943). Równie w krajach sàsiadujàcych z otwà archeologia lotnicza pierwsze kroki stawia a w latach 30. (np. Norrman 1984; Jarockis 1998). W poczàtkach archeologii lotniczej do jej rozwoju przyczyniali si g ównie zainteresowani archeologià piloci wojskowi. Niestety na otwie nie by o ich zbyt wielu, dlatego zdj cia grodzisk w Mežotne i Daugmale mo na uznaç za wyjàtek w historii otewskiej archeologii lotniczej. Nast pujàce potem okresy okupacji ca kowicie zlikwidowa y mo liwoêci rozwoju tego typu badaƒ. Po II wojnie Êwiatowej otwa znalaz a si pod w adzà radzieckà. Po o enie na zachodzie imperium radzieckiego i graniczenie z otwartym Morzem Ba tyckim wraz z manià tajnoêci panujàcà w Zwiàzku Radzieckim sprawi y, e wykorzystywanie zdj ç lotniczych w archeologii nie by o mo liwe. W tym okresie nie odby si aden lot dla potrzeb badaƒ archeologicznych, nie zrobiono dla celów naukowych zdj ç z powietrza, na których znalaz yby si obiekty archeologiczne, a w wydawnictwach naukowych nie opublikowano adnej fotografii lotniczej stanowiska archeologicznego. 2. Nowy poczàtek Po upadku Zwiàzku Radzieckiego i odzyskaniu niepodleg oêci przed archeologià lotniczà otworzy y si nowe mo liwoêci. Jednak e fakt, e ta metoda by a nieobecna w ÊwiadomoÊci otewskich archeologów i lotników, spowodowa bardzo powolne prze amywanie barier. Niemniej ju w po- 495

6 owie lat 90. rozpocz to ponowne wprowadzanie archeologii lotniczej. W maju 1995 roku, przy materialnej pomocy szwedzkich instytucji zajmujàcych si ochronà zabytków, archeolog lotniczy ze Szwecji, Jan Norrman, odby pierwsze loty, których celem by o sfotografowanie zabytków archeologicznych na otwie. Jan Norrman wyg osi te wyk ad na Uniwersytecie otewskim o mo liwoêciach archeologii lotniczej. Przy wykorzystaniu samolotów wojskowych oraz samolotów nale- àcych do aeroklubów wykonano te seri zdj ç obiektów archeologicznych wskazanych przez otewskich archeologów jako wartych fotografowania, g ównie w rejonie Kurzeme (zachodnia cz Êç otwy) i wzd u brzegów Dêwiny (Tabl. I: A). W sumie w ciàgu oêmiu godzin lotu wykonano setki zdj ç. Loty s u y y g ównie zdobyciu zdj ç dobrych pod wzgl dem jakoêci. Zrobione wówczas fotografie wykorzystano na ok adkach ksià ek jako ilustracje w wielu innych publikacjach i na plakacie poêwi conym grodziskom w ramach programu zwiàzanego z Dniami Dziedzictwa Europejskiego. O dalszym rozwoju archeologii lotniczej na otwie decydowali miejscowi specjaliêci. Jednak ogólna liczba lotów nadal nie by a du a. Stopniowo jednak otewscy archeolodzy zacz li wykorzystywaç potencjalne mo liwoêci fotografii lotniczej i dostosowywaç je do warunków na otwie. Wi kszym projektem by o zrealizowane w 1999 roku fotografowanie grodzisk w Augšzeme (po udniowo-wschodnia cz Êç kraju) (Urtāns 2000a; 2000b: 31-36). G ównym celem tych badaƒ by o wykonanie zdj ç znanych grodzisk w Augšzeme (Tabl. I: B), nie zaê poszukiwanie nowych, nieznanych dotàd obiektów. Odkrycie nowych stanowisk w tych okolicznoêciach by o uwa ane raczej za przypadek, zbieg okolicznoêci. Dopiero póêniej, w trakcie procesu analizy uzyskanych zdj ç udawa o si dostrzec na nich nieznany wczeêniej obiekt archeologiczny. 3. Projekty badawcze Szersze zastosowanie metod archeologii lotniczej zacz o si na otwie dopiero w ostatnich latach, gdy realizowano rozmaite wi ksze projekty zwiàzane z dokumentacjà fotograficznà obiektów archeologicznych. WÊród nich warto wymieniç fotografowanie starych miejsc kultu na grodziskach w Zemgale (w 2001 roku), dokumentowanie fotograficzne osad z epoki kamiennej na podmok ych àkach nad jeziorem Lubāns (w 2002 roku Tabl. II: A), wielokrotne fotografowanie z powietrza zniszczonego ju w zamierzch ej przesz oêci Êredniowiecznego zamku w Kuldīdze (Tabl. II: B), które przeprowadzono wiosnà i latem 2002 roku. Wykonano równie rekonesans lotniczy nastawiony na identyfikowanie podwodnych i morskich obiektów archeologicznych. WÊród poszukiwanych i fotografowanych obiektów znalaz y si m.in.: siedemnastowieczny dok remontowy i stocznia w Ventspils w 2000 roku (Urtāns 2002), wraki statków i miejsca po portach w p yciznach Zatoki Ryskiej w 2002 roku (Tabl. III: A) oraz twierdza Daugavgriva (Tabl. III: B), miejsca osad palafitowych w Vidzeme w 2003 roku. W rezultacie tych prac odkryto nieznane wczeêniej wraki statków i uzyskano nowe informacje na temat powstawania palafitów w Vidzeme. Wydaje si, e zaobserwowano nowy, nieznany dotàd rodzaj Êladów, czyli widoczne na powierzchni wody liêcie roêlin wodnych, które wskazywa y na obecnoêç obiektów archeologicznych w formie rz dów ko ków bàdê pali otaczajàcych osad (Tabl. IV: A). Byç mo e dzi ki wykorzystaniu fotografii lotniczej uda si uzyskaç informacje o terenach wypalanych wczesnà wiosnà, gdzie Êlady ognia mog yby wskazaç na obecnoêç obiektów archeologicznych. W trakcie wiosennego rekonesansu lotniczego zarejestrowano równie wyró niki glebowe (Tabl. IV: B). 4. Zakoƒczenie zagro enia i perspektywy Wp yw na dalszy rozwój archeologii lotniczej na otwie mo e mieç fakt, e od 2003 roku w otewskiej Akademii Kultury studenci specjalizacji Kultura Tradycyjna uczestniczà w cyklu wyk adów Archeologia lotnicza. Opublikowano tak e stosowny skrypt dla studentów (Urtāns 2001). 496 VIII: JAK SI TO ROBI W EUROPIE?

7 Gleby na terytorium otwy sà zazwyczaj doêç zbite, co sprawia, e prowadzenie tradycyjnej obserwacji wyró ników roêlinnych jest trudne do prognozowania. Problem staje si jeszcze powa niejszy w zwiàzku z ugorowaniem cz Êci ziemi uprawnej i jej stopniowe porastanie chwastami a póêniej krzewami. W takich warunkach zastosowanie fotografii lotniczej dla potrzeb archeologii jest doêç trudne. Uwa a si, e na otwie zastosowanie archeologii lotniczej w celu odkrywania nowych obiektów mo e dotyczyç terenów wydm nadmorskich, obszarów wzd u Dêwiny, obszarów w centralnej cz Êci otwy o rozwini tym rolnictwie i innych miejscach o specyficznej charakterystyce glebowej i zagospodarowania rolniczego. Archeologia lotnicza na otwie stawia pierwsze kroki i uzyskane dotàd rezultaty nie zbli ajà si do tych w kraju narodzin archeologii lotniczej Wielkiej Brytanii, czy w takich paƒstwach jak Francja i Niemcy. Archeologia lotnicza nie mog a zaistnieç na otwie i w pozosta ych paƒstwach nadba tyckich w warunkach okupacji sowieckiej. Obecnie jej rozwój spowalnia brak tradycji i zainteresowanych specjalistów, ograniczenia finansowe i wcià zbyt ma e zrozumienie dla mo liwo- Êci archeologii lotniczej i potrzeby jej stosowania. T um. z j. ot. Anna Go biewska Bibliografia Brastin š E Latvijas pilskalni. Vidzeme. Rīga: Pieminekl,u valde. Crawford O. G. S., Keiller A Wessex from the air. Oxford: The Clarendon Press. G inters V Senā Mežotne gada arheolog iskie izrakumi pilskalnā un kapulaukā, Senatne un Māksla 1: G inters V Senlatviešu pilis, Laikmets 10: 155. Irbītis K Latvijas aviācija un tās pionieri. Rīga: Zinātne. Jarockis R Archaeology and aerial photography in Lithuania, [w:] Lithuanian archaeology: investigations and findings. [Vilnius]: Institute of Culture Heritage, 30. Mager F Kurland. Eine allgemeine Siedlungs-, Verkehrs- und Wirtschaftsgeographie. Hamburg: L. Friederichsen & Co. Norrman J Flygarkeologins historia, [w:] Flygarkeologi, (red.) J. Norrman. [Stockholm]: Gidlunds & Statens Historiska Museum, Urtāns J. 2000a. Augšzemes pilskalnu aerālā apsekošana, [w:] Arheologu pētījumi Latvijā un gadā. Rīga: Latvijas vēstures institūta apgāds, Urtāns J. 2000b. Aerālā arheolog ija Latvijā un Augšzemes pilskalnu aerālā apsekošana, [w:] Arheolog iskie pieminekl,i, arheolog iskās vietas, (red.) A. Šnē, J. Urtāns. Rīga: Valsts kultūras pieminekl,u aizsardzības inspekcija, Urtāns J Aerālā arheolog ija. [Rīga]: Valsts kultūras pieminekl,u aizsardzības inspekcija. Urtāns J A Post Medieval dockyard in Ventspils (Latvia): from the air, in the ground and underwater, [w:] Aerial Archaeology Developing Future Practice, (red.) R. H. Bewley, W. Ràczkowski. Amsterdam: IOS Press, Juris Urtāns Aerial Photography in Latvian Archaeology Summary Aerial archaeology in Latvia, like in many other European states, began in the 1930s. Unfortunately the subsequent activities did not encourage the development of aerial archaeology. Latvia was located in the West of the Soviet Union and it bordered the Baltic Sea, therefore aerial archaeology was impossible until the 1990s. In 1995, in collaboration with the Swedish aerial archaeologist J. Norrman, flights began to record FOTOGRAFIA LOTNICZA W ARCHEOLOGII NA OTWIE 497

8 Tabl. I: A. Wyspa Ābel,u na Dêwinie w pobli u Jēkabpils. Fot. J. Norrman, Tabl. I: B. Grodzisko Sudrabkalns w Sēlpils. Fot. J. Urtāns,

9 Tabl. II: A. Osada neolityczna Upesgals (Iča II) w dolinie Lubana. Fot. J. Urtāns, Tabl. II: B. Zdj cie centrum Kuldīga ukazujàce kolisty uk ad Êredniowiecznych fortyfikacji. Fot. J. Urtāns,

10 Tabl. III: A. Wraki statków z Zatoce Ryskiej niedaleko miejscowoêci Jūrmala. Fot. J. Urtāns, Tabl. III: B. Twierdza Daugavgriva u ujêcia Dêwiny. Fot. J. Urtāns,

11 Tabl. IV: A. Rekonstrukcja osady nawodnej w Āraiši otoczonej linià roêlin wodnych wskazujàcych na obecnoêç pod wodà drewnianych pali. Fot. J. Urtāns, Tabl. IV: B. Wyró nik glebowy ujawniajàcy drog w pobli u miejscowoêci Turlava. Fot. J. Urtāns,

12 Latvian archaeological sites. Since 1999 aerial archaeology projects have been conducted by local specialists. Among the more significant projects are an aerial photographic record of all Augšzeme hillforts (1999), recording of hillforts and sanctuaries in Zemgale (Semigallia), multiple aerial survey of the Kuldīga medieval castle site in different circumstances, recording of underwater archaeological sites ( ). In the course of the work previously unknown ship wrecks were discovered. Possibly, a new type of marks have been discovered, e.g. water plant marks, which mark underwater archaeological objects the lines of piles surrounding lake dwellings. The obstacles obstructing extended use of aerial archaeology in Latvia are the collapse of local agriculture and the overgrowth of vast arable lands with grass and bushes. Captions: Plate I: A. Ābel,u Island on the river Dêwina near Jēkabpils. Photo: J. Norrman, Plate I: B. Sudrabkalns stronghold in Sēlpils. Photo: J. Urtāns, Plate II: A. Upesgals (Iča II), a Neolithic settlement in the Lubana valley. Photo: J. Urtāns, Plate II: B. The centre of Kuldīga showing a circular medievel fortification arrangement. Photo: J. Urtāns, Plate III: A. Ship wrecks in the Gulf of Riga near Jūrmala. Photo: J. Urtāns, Plate III: B. Daugavgriva stronghold at the mouth of the river Dêwina. Photo: J. Urtāns, Plate IV: A. Reconstruction of a lake-dwelling in Āraiši surrounded by a line of water plants which indicate the presence of wooden piles under the water. Photo: J. Urtāns, Plate IV: B. Soilmark indicating a road near Turlava. Photo: J. Urtāns, VIII: JAK SI TO ROBI W EUROPIE?

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza Przesuwanie się centrum świata MEGATRENDY I WST PNE SCENARIUSZE ROZWOJU POMORZA pod redakcj Stanis awa Szultki Gda sk 2010 REDAKCJA: Stanis aw Szultka

Bardziej szczegółowo

KtoÊ inny decyduje za nas

KtoÊ inny decyduje za nas Nr 6,7 (49,50) czerwiec-lipiec 2005 temat numeru: ódzki rolnik w UE wywiad miesiàca: KtoÊ inny decyduje za nas Agroturystyka Na zaproszenie kraju zwiàzkowego Styria w miejscowoêci Ramsau w Austrii goêcili

Bardziej szczegółowo

STAN WOJENNY WARSZAWA 2003 TEKI EDUKACYJNE IPN

STAN WOJENNY WARSZAWA 2003 TEKI EDUKACYJNE IPN STAN WOJENNY WARSZAWA 2003 TEKI EDUKACYJNE IPN KARTY 1) Komunikat nr 1 Komisji Krajowej NSZZ SolidarnoÊç z 13 grudnia 1981 r. og oszony w zwiàzku z wprowadzeniem stanu wojennego. Zbiory prywatne. 1 KARTY

Bardziej szczegółowo

Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach?

Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Zasady i najlepsze praktyki wspó pracy samorzàdów z przedstawicielami spo ecznoêci lokalnych Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Zasady

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI

ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI Zbigniew M. Karaczun (red.), Krzysztof B³a ejczyk, Janusz Kindler, Jerzy Kozyra, Zbigniew Kundzewicz, Witold Lenart, Jan Suschka, Rafa³ Ulañczyk Autorzy:

Bardziej szczegółowo

3.7. Polskie uczelnie czas na jako

3.7. Polskie uczelnie czas na jako 3.7. Polskie uczelnie czas na jako Andrzej Jajszczyk Polskie uczelnie wy sze kszta c coraz wi cej studentów. Ju ponad 80% absolwentów szkó rednich kontynuuje nauk, co stawia nas, pod tym wzgl dem, w czo

Bardziej szczegółowo

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO Karolina Babuchowska, Roman Kisiel Uniwersytet Warmi sko-mazurski w Olsztynie Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

Prace OSW / CES Studies P R A C E. Konflikty zbrojne na obszarze postradzieckim. Stan obecny, perspektywy uregulowania. Ko n s e k w e n c j e OSW

Prace OSW / CES Studies P R A C E. Konflikty zbrojne na obszarze postradzieckim. Stan obecny, perspektywy uregulowania. Ko n s e k w e n c j e OSW OÂ R O D E K ST U D I Ó W WS C H O D N I C H C e n t r e f o r E a s t e r n S t u d i e s Prace OSW / CES Studies P R A C E OSW C E S Konflikty zbrojne na obszarze postradzieckim. Stan obecny, perspektywy

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA STO ECZNEGO WARSZAWY DO 2020 ROKU

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA STO ECZNEGO WARSZAWY DO 2020 ROKU STRATEGIA ROZWOJ MIASTA STO EEGO WARSZAWY DO 2020 ROK MISJA Misjà samorzàdu Warszawy, stolicy Rzeczypospolitej Polskiej, miasta o bogatych tradycjach, jest osiàgni cie jak najwy szego poziomu zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

ZMIANY STRUKTURY PRZESTRZENNEJ NIERUCHOMO CI JAKO PODSTAWA PROGNOZY PRZEKSZTA CE TERENÓW WIEJSKICH

ZMIANY STRUKTURY PRZESTRZENNEJ NIERUCHOMO CI JAKO PODSTAWA PROGNOZY PRZEKSZTA CE TERENÓW WIEJSKICH INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH INFRASTRUCTURE AND ECOLOGY OF RURAL AREAS Zmiany struktury przestrzennej... Nr 7/2011, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddzia w Krakowie, s. 209 220 Komisja Technicznej

Bardziej szczegółowo

Polityka spo eczna a zrównowa ony rozwój

Polityka spo eczna a zrównowa ony rozwój PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana D ugosza w Cz stochowie Seria: Pragmata tes Oikonomias 2011, z. V Wanda NAGÓRNY l ska Wy sza Szko a Zarz dzania im. Gen Jerzego Zi tka w Katowicach Polityka spo eczna a

Bardziej szczegółowo

Terytorium eksploatowane przez ludność osady kultury ceramiki wstęgowej rytej w Łańcucie, stan. 3, woj. podkarpackie

Terytorium eksploatowane przez ludność osady kultury ceramiki wstęgowej rytej w Łańcucie, stan. 3, woj. podkarpackie ANALECTA ARCHAEOLOGICA RESSOVIENSIA TOM 1 RZESZÓW 2006 Maciej Dębiec Terytorium eksploatowane przez ludność osady kultury ceramiki wstęgowej rytej w Łańcucie, stan. 3, woj. podkarpackie 1. O metodzie Punktem

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Za³¹cznik nr 1 do uchwa³y nr 486/XXVI/04 Rady Miasta P³ocka z dnia 25.05.2004 r. w sprawie uchwalenia Programu Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka i Planu

Bardziej szczegółowo

Prawo do prywatno ci* The right to privacy

Prawo do prywatno ci* The right to privacy Zeszyty Naukowe AKADEMII PODLASKIEJ w SIEDLCACH Nr 85 Seria: Administracja i Zarz dzanie 2010 prof. dr hab. Krzysztof Motyka Katolicki Uniwersytet Lubelski im. Jana Paw a II Prawo do prywatno ci* The right

Bardziej szczegółowo

Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach 2007-2013

Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach 2007-2013 Ekspertyza zosta a wykonana na zlecenie Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej w MGPiPS. Informacje zawarte w ekspertyzie odzwierciedlaj pogl dy autora a nie zamawiaj cego. Mo liwo absorpcji rodków

Bardziej szczegółowo

Program nauczania j zyka angielskiego w przedszkolu

Program nauczania j zyka angielskiego w przedszkolu Barbara Czekaƒska Izabela Lipiƒska Program nauczania j zyka angielskiego w przedszkolu Numer dopuszczenia: DKOS-5002-49/07 Barbara Czekaƒska nauczyciel j zyka angielskiego w przedszkolu w Warszawie; d

Bardziej szczegółowo

Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym

Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym Rozwój e-edukacji w ekonomicznym szkolnictwie wyższym pod redakcją Marcina Dąbrowskiego i Marii Zając Materiały z ogólnopolskiej konferencji zorganizowanej 18 listopada 2004 roku w Akademii Ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Tytuł oryginału: What's Stopping You?: Why Smart People Don't Always Reach Their Potential and How You Can

Tytuł oryginału: What's Stopping You?: Why Smart People Don't Always Reach Their Potential and How You Can Tytuł oryginału: What's Stopping You?: Why Smart People Don't Always Reach Their Potential and How You Can Tłumaczenie: Anna Kanclerz ISBN: 978-83-246-4451-3 2011 What s Stopping You Ltd. All rights reserved.

Bardziej szczegółowo

STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999

STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999 STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999 Praca zbiorowa pod redakcjà naukowà doc. dr hab. Józefa CHMIELA Konsultacja naukowa: prof. dr hab. Leszek ZIENKOWSKI Warszawa 2001 Autorzy:

Bardziej szczegółowo

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE IDŹ DO: KATALOG KSIĄŻEK: CENNIK I INFORMACJE: CZYTELNIA: Spis treści Przykładowy rozdział Katalog online Zamów drukowany katalog Zamów informacje o nowościach Zamów cennik Fragmenty książek online Do koszyka

Bardziej szczegółowo

Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. pomoc publiczna

Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. pomoc publiczna Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pomoc publiczna Warszawa 2009 pomoc publiczna Copyright by Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Plac Powstaƒców Warszawy

Bardziej szczegółowo

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO GLOBALIZACJA MARGINALIZACJA ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO G³ówny Sponsor Projektu ComputerLand Spó³ka Akcyjna Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Praca emocjonalna w zawodach us ugowych poj cie, przegl d teorii i bada

Praca emocjonalna w zawodach us ugowych poj cie, przegl d teorii i bada Psychologia Spo eczna 2009 tom 4 3 (11) 155 166 ISSN 1896-1800 Praca emocjonalna w zawodach us ugowych poj cie, przegl d teorii i bada Dorota Szczygie Ró a Bazi ska Roma Kadzikowska-Wrzosek Sylwiusz Retowski

Bardziej szczegółowo

OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI. By Stan Lewandowski

OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI. By Stan Lewandowski OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI By Stan Lewandowski Published 2001 Spis tre ci Wykaz skrótów...5 Rozdzia pierwszy Program komputerowy

Bardziej szczegółowo

Osoby niepe³nosprawne stanowi¹ w Polsce znaczny odsetek obywateli,

Osoby niepe³nosprawne stanowi¹ w Polsce znaczny odsetek obywateli, Inez BILIÑSKA Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu Szymon OSSOWSKI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Sytuacja spo³eczno-polityczna osób niepe³nosprawnych 1 w

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ INFRASTRUKTURY OBSZARÓW WIEJSKICH DEVELOPMENT OF INFRASTRUCTURE IN RURAL AREAS

ROZWÓJ INFRASTRUKTURY OBSZARÓW WIEJSKICH DEVELOPMENT OF INFRASTRUCTURE IN RURAL AREAS INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH INFRASTRUCTURE AND ECOLOGY OF RURAL AREAS Nr 10/2011, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddzia w Krakowie, s. 97 106 Komisja Technicznej Infrastruktury Wsi Rozwój infrastruktury...

Bardziej szczegółowo

Dobra jak nikt inny. Wydawnictwo bezp atne

Dobra jak nikt inny. Wydawnictwo bezp atne Dwutygodnik Gminy Polkowice ISSN: 1509 9954 Data: 15 03 2007 Numer: 6/245 nak ad: 5000 Wydawnictwo bezp atne» W NUMERZE Wielkie Êwi to teatru Rekordowy bud et uchwalony. Polkowice na inwestycje przeznaczà

Bardziej szczegółowo

Instytut Badaƒ nad Gospodarkà Rynkowà ul. Do Studzienki 63 80-227 Gdaƒsk tel. 58 524 49 01 fax. 58 524 49 09 efc@ibngr.pl www.efc2013.

Instytut Badaƒ nad Gospodarkà Rynkowà ul. Do Studzienki 63 80-227 Gdaƒsk tel. 58 524 49 01 fax. 58 524 49 09 efc@ibngr.pl www.efc2013. Instytut Badaƒ nad Gospodarkà Rynkowà ul. Do Studzienki 63 80-227 Gdaƒsk tel. 58 524 49 01 fax. 58 524 49 09 efc@ibngr.pl www.efc2013.com E U R O P E A N F I N A N C I A L C O N G R E S S 2 0 1 4 E U R

Bardziej szczegółowo

M a r t a Z a w i l s k a - F l o r c z u k A r t u r C i e c h a n o w i c z PRACE OSW

M a r t a Z a w i l s k a - F l o r c z u k A r t u r C i e c h a n o w i c z PRACE OSW OÂRODEK STUDIÓW WSCHODNICH IM. MARKA KARPIA CENTRE FOR EASTERN STUDIES JEDEN KRAJ, DWA SPOŁECZE STWA? Niemcy 20 lat po zjednoczeniu M a r t a Z a w i l s k a - F l o r c z u k A r t u r C i e c h a n o

Bardziej szczegółowo

Zwalczanie chwastów na àkach i pastwiskach

Zwalczanie chwastów na àkach i pastwiskach NR 11, KWARTA IV 2001 M A G A Z Y N D O W A G R O S C I E N C E S Drodzy Czytelnicy! Oddajemy w Paƒstwa r ce ostatni numer Dobrej Uprawy w tym roku. Przed nami uroczysty okres Âwiàt Bo ego Narodzenia oraz

Bardziej szczegółowo