Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego Nr projektu WKP 1/1.4.5/2/2006/21/24/602/2006

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego Nr projektu WKP 1/1.4.5/2/2006/21/24/602/2006"

Transkrypt

1

2

3 Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego KOŃCOWY RAPORT Z BADAŃ FORESIIGHT PRIIORYTETOWE TECHNOLOGIIE DLA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU WOJEWÓDZTWA PODKARPACKIIEGO wykonany w ramach projektu: Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego Nr projektu WKP 1/1.4.5/2/2006/21/24/602/2006 PRACA ZBIOROWA POD REDAKCJĄ LESZKA WOŹNIAKA Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej Rzeszów 2008

4 Autorzy: WOŹNIAK LESZEK ZIÓŁKOWSKI BOŻYDAR DZIEDZIC SYLWIA NOWAK AGNIESZKA WYRWA DARIUSZ ADAMSKI WŁODZIMIERZ CEBULAK TOMASZ CIERPIAŁ-WOLAN MAREK DROZD KONRAD GRZESIK ARTUR KALITA WŁODZIMIERZ KLUSKA JACEK KUD KRZYSZTOF ŁUNARSKI JERZY SOBKOWIAK ALICJA SOBKOWIAK ANDRZEJ STEC-RUSIECKA JOLANTA TOMCZYK ANDRZEJ WACNIK PAWEŁ WAŁAJTYS - RODE ELŻBIETA WOŹNIAK MARIAN Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego Nr projektu WKP 1/1.4.5/2/2006/21/24/602/2006 Wydrukowano z matryc dostarczonych przez wykonawców projektu Copyright by Politechnika Rzeszowska im. Ignacego Łukasiewicza Rzeszów 2008 ISBN Oficyna Wydawnicza Politechniki Rzeszowskiej ul. W. Pola 2, Rzeszów Nakład 200 egz. Ark. wyd. 35,97. Ark. druk. 23,00. Papier offset. kl. III 70g B1. Oddano do druku w czerwcu 2008 r. Wydrukowano w czerwcu 2008 r. Drukarnia Oficyny Wydawniczej, ul. W. Pola 2, Rzeszów Zam. nr 66/08

5 Koordynator merytoryczny WOŹNIAK LESZEK Asystenci koordynatora NOWAK AGNIESZKA ZIÓŁKOWSKI BOŻYDAR Członkowie Panelu Głównego: ADAMSKI WŁODZIMIERZ CIERPIAŁ-WOLAN MAREK DZIEDZIC SYLWIA GRZESIK ARTUR KALITA WŁODZIMIERZ KLUSKA JACEK ŁUNARSKI JERZY SOBKOWIAK ANDRZEJ TOMCZYK ANDRZEJ WACNIK PAWEŁ WAŁAJTYS - RODE ELŻBIETA WIERZBIŃSKI BOGDAN WOŹNIAK MARIAN WYRWA DARIUSZ Członkowie Panelu Wykonawczego: BEMBENEK BOGUSŁAW CEBULAK TOMASZ DROZD KONRAD KUD KRZYSZTOF SOBKOWIAK ALICJA STEC-RUSIECKA JOLANTA SURMACZ TOMASZ SZELĄG MONIKA WALAWENDER PAWEŁ Organizacje partnerskie: Asseco Poland S.A. Huta Stalowa Wola S.A. ICN Polfa Rzeszów S.A. Krośnieńskie Huty Szkła Podkarpacka Izba Rolnicza Podkarpacki Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Boguchwale Rzeszowska Agencja Rozwoju Regionalnego Uniwersytet Rzeszowski Urząd Statystyczny w Rzeszowie Wytwórnia Sprzętu Komunika PZL Rzeszów S.A. Zakład Chemiczny Organika Sarzyna S.A.

6 Wykaz skrótów: B I S R C L T Technologie budownictwa Technologie informacyjne Technologie infrastruktury ochrony środowiska i energetyki Technologie produkcji rolniczej i przetwórstwa Technologie przemysłu chemicznego, farmaceutycznego i biotechnologie Technologie przemysłu lotniczego i maszynowego Turystyka, rekreacja i rehabilitacja, zdrowie

7 SPIS TREŚCI WSTĘP... 7 ROZDZIAŁ I. METODYKA BADAŃ FORESIGHT W WOJEWÓDZTWIE PODKARPACKIM...20 ROZDZIAŁ II. IDENTYFIKACJA KLUCZOWYCH BRANŻ REGIONU I ETAP PROJEKTU BADANIE METODĄ DELFICKĄ Wstęp Przewidywany czas realizacji tez Znaczenie poszczególnych tez i obszarów Zaangażowanie rządu i samorządu OCENA EFEKTÓW I DETERMINANTÓW ROZWOJU POSZCZEGÓLNYCH BRANŻ Technologie budownictwa Ocena efektów zastosowania kluczowych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii budownictwa Technologie informacyjne Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii informacyjnych Technologie infrastruktury ochrony środowiska i energetyki Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii infrastruktury ochrony środowiska i energetyki Technologie produkcji rolniczej i przetwórstwa Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii produkcji rolniczej i przetwórstwa Technologie przemysłu chemicznego, farmaceutycznego i biotechnologie Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Branża farmaceutyczna Branża chemiczna Branża biotechnologiczna Czynniki determinujące rozwój technologii przemysłu chemicznego, farmaceutycznego i biotechnologii Technologie przemysłu lotniczego i maszynowego Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii przemysłu maszynowego i lotniczego Turystyka, rekreacja i rehabilitacja, zdrowie Ocena efektów zastosowania perspektywicznych technologii Czynniki determinujące rozwój technologii branży turystyka, rekreacja i rehabilitacja, zdrowie ROZDZIAŁ III. IDENTYFIKACJA WIODĄCYCH TECHNOLOGII W BRANŻY II ETAP PROJEKTU WSKAZANIE PERSPEKTYWICZNYCH TECHNOLOGII DLA ANALIZOWANEJ BRANŻY, KTÓRE MOGĄ I POWINNY BYĆ WPROWADZONE LUB ROZWIJANE W REGIONIE, ABY PODNIEŚĆ OGÓLNĄ KONKURENCYJNOŚĆ GOSPODARKI ZGODNIE Z IDEĄ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU OCENA TECHNOLOGII POD KĄTEM WYKONALNOŚCI I ATRAKCYJNOŚCI...143

8 3.3. OCENA WPŁYWU PERSPEKTYWICZNYCH TECHNOLOGII NA ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ ANALIZA SWOT OCENA TENDENCJI SZANS I ZAGROŻEŃ DLA ROZWOJU REGIONU W PRZYSZŁOŚCI OCENA MOŻLIWYCH EFEKTÓW ZASTOSOWANIA WIODĄCYCH TECHNOLOGII W BRANŻY ANALIZA WIODĄCYCH TECHNOLOGII STOSOWANYCH W BRANŻY TWORZENIE WĄTKÓW FABULARNYCH PREZENTACJA I WYŁANIANIE DWÓCH WĄTKÓW DLA KAŻDEGO SCENARIUSZA IDENTYFIKACJA WYJŚCIOWYCH KONCEPCJI ROZWOJU REGIONU IDENTYFIKACJA TRZECH KONCEPCJI ROZWOJU KREOWANIE WIODĄCEJ KONCEPCJI ROZWOJU ROZDZIAŁ IV. IDENTYFIKACJA PRIORYTETOWYCH TECHNOLOGII W BRANŻY III ETAP PROJEKTU KONSULTACJE SPOŁECZNE KWESTIONARIUSZOWE BADANIE WALIDACYJNE Ocena zgodności/niezgodności wiodących technologii wyłonionych przez panele branżowe Technologie determinujące rozwój Dodatkowe technologie w branżach Istotność wdrożeniowa technologii KONSULTACJE SPOŁECZNE ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE Działania doskonalące i wiodące technologie w branżach KONSULTACJE SPOŁECZNE WYWIADY POGŁĘBIONE KOŃCOWE PRACE PANELU GŁÓWNEGO Koncepcje rozwoju priorytetowych technologii województwa ZAKOŃCZENIE LITERATURA SPIS TABEL SPIS RYSUNKÓW...362

9 WSTĘP Jaki sobie świat wyobrazimy, w takim będziemy żyć. James Lovelock 1. Współczesny nam świat wkroczył w epokę globalizacji. Bez względu na to, czy akceptujemy ten proces, czy też jesteśmy jego przeciwnikami, musimy zdawać sobie sprawę ze skutków procesów, jakie mają miejsce i na które dotąd indywidualnie nie mieliśmy na ogół dużego wpływu. Zostaliśmy włączeni w proces przemian gospodarczych i politycznych, staliśmy się zarazem obserwatorami postępującej degradacji środowiska i narastającego rozwarstwienia społeczeństw mimo wielu haseł procesu globalizacji tak w wymiarze większości narodów, jak i w układzie pomiędzy poszczególnymi państwami, a już szczególnie wyraźnie w globalnym podziale na bogatą i rozwiniętą północ oraz biedne i nie nadążające za szalonym tempem postępu południe ziemskiego globu (uwaga ta nie dotyczy Chin, a w najbliższej perspektywie prawdopodobnie także Indii). Wszystko wskazuje więc na to, że w skali globalnej, państw, jak i regionów, zabrakło mechanizmów kreowania pozytywnej drogi rozwoju, nie przeczących potrzebie postępu, ale skutecznie zapobiegających jego negatywnym skutkom. Cytowany już James Lovelock stwierdził także, że jesteśmy uwikłani w konflikty między tym, co wiemy, a tym co robimy. 2 Trudno nie zgodzić się ze stwierdzeniem autora teorii Gai; mimo dużego, niekiedy spektakularnego postępu wiedzy, postęp ten nie decydował do tej pory o wyborze kierunku rozwoju społeczeństw. Wszyscy uwikłani jesteśmy w szalone tempo przemian, które charakteryzuje się wieloma bardzo negatywnymi następstwami. Tak negatywnymi, że pojawiły się głosy o apokaliptycznym końcu praktykowanej drogi gospodarczego rozwoju, nie tylko wśród przedstawicieli organizacji ekologicznych, ale także wśród uznanych autorytetów naukowych. Wszystko wskazuje więc na to, że zarówno w wymiarze globalnym, jak i w coraz to mniejszej skali brakuje wielu skutecznych mechanizmów kreowania rzeczywistości. Potrafimy ją pięknie opisać, tak jak opisujemy skutki działania żywiołów, ale mimo postępu wiedzy i zakładanego rozsądku, nie potrafiliśmy do tej pory w pełni pozytywnie jej kształtować. Czego więc nam brakuje: chęci czy możliwości, a może jednego i drugiego? Globalistyczna pieśń pod tytułem nie ma żadnej alternatywy jest głęboko fałszywa. 3 Trudno nie zgodzić się z powyższym stwierdzeniem Davida Kortena. To do nas należy dokonanie wyboru, 4 wyboru całkowicie odmiennego od dzisiejszych koncepcji rozwoju gospodarek wielu krajów, przykładowo i szczególnie gospodarki chińskiej, o której skutkach rozwoju między innymi tak wypowiadają się mieszkańcy tego kraju: Wu Qiuhua mieszkał w Woxinie, jednej z wielu rakowatych wsi leżących w dolnym biegu Huang Hu (Rzeki Żółtej), gdzie skażenia spowodowały katastrofalny wzrost zapadalności na nowotwory. Wszystko co robimy, nie ma sensu powiedział Wu Qiuhua. 5 Zasady funkcjonowania współczesnych społeczeństw i gospodarek muszą więc ulec zasadniczej zmianie. Oznacza to także konieczność kreowania i zastosowania zupełnie nowych mechanizmów kształtowania rzeczywistości. Punktem wyjścia nowego rozumowania i działania powinno być przekonanie, że nie każdy wzrost i postęp jest dla nas korzystny, że musimy nauczyć się dokonywać wyborów. Zadanie to jest niezmiernie trudne, bowiem rzeczywistość gospodarcza i społeczna jest wyjątkowo skomplikowana, a w skali globalnej jak i regionalnej nie udało się nam do tej pory stworzyć w pełni skutecznych mechanizmów współdziałania i współodpowiedzialności. 1 J. Lovelock, autor teorii Gai, wypowiedź w programie telewizyjnym 2 Ibidem 3 D. C. Korten, Świat po kapitalizmie. Alternatywy dla globalizacji, Wyd. Stowarzyszenie OBYWATEL, Łódź 2002, Maciej Muskat, Przedmowa do polskiej edycji, s 7. 4 D.C. Korten, Świat po kapitalizmie. Alternatywy dla globalizacji, Wyd. Stowarzyszenie OBYWATEL, Łódź 2002, s National Geographic, Gorzkie wady, Nr 5 (104), maj 2008, s

10 Najważniejszym wyzwaniem stojącym przed ludzkością jest zapewne konieczność takiego rozbudzania naszej umiejętności utrzymywania wspólnej wiedzy i świadomego działania, abyśmy mogli pokonać piętrzące się przed nami niezliczone problemy społeczne i ekologiczne. 6 Ciągle jeszcze sposób, w jaki odnosimy się do Ziemi w krajach uprzemysłowionych, świadczy o ignorowaniu najbardziej podstawowej zasady inwestowania: zaniedbujemy planowanie długoplanowe. 7 Dążąc do zmiany sposobu myślenia i działania, jesteśmy przekonani że życie ekologiczne nie musi oznaczać odwrócenia się od postępu gospodarczego, chodzi raczej o to, by odkryć, które technologie są najbardziej przydatne z punktu widzenia zrównoważonej przyszłości. Ekologiczny styl życia nie jest ścieżką bez wzrostu, ale ścieżką innego wzrostu. 8 Dzisiaj już wiemy, że musimy zastosować naszą wiedzę ekologiczną do zasadniczej przebudowy technologii oraz instytucji społecznych tak, aby zasypać przepaść między ludzkim sposobem organizowania się (i gospodarowania) a ekologicznie zrównoważonymi systemami występującymi w przyrodzie. 9 Konieczne jest stopniowe wycofywanie się z tych wielomiliardowych inwestycji, przy równoczesnym udzielaniu realnego wsparcia lokalnym źródłom energii odnawialnej, a to przyczyniłoby się do obniżenia poziomu zanieczyszczeń, ograniczenia zagrożeń wobec terenów dziewiczych i oceanów, a także do zmniejszenia zależności od wyczerpujących się zasobów ropy naftowej i niebezpiecznych technologii nuklearnych. 10 Wyjątkowe znaczenie ma też kolejny ważny wniosek wypływający z obserwacji rzeczywistości, mówiąc słowami Petera Druckera, cytowanego przez Davida Kortena, szybko uczymy się, iż wiara, że wolny rynek to wszystko, czego potrzeba do prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa, a nawet tylko gospodarki to czysta iluzja. 11 Obok aspektów ekonomicznych nie udało się nam sprostać wielu innym wyzwaniom. Przykładowo, prawo ciągle nie ustala tak naprawdę standardów zdrowotnych (oczywiście jest to trudne), a jedynie technologiczne normy emisji. Problemy te można rozwiązać przez planowanie oparte na naturze. 12 Gospodarka, której wizję przedstawia niniejszy raport, to zdecydowanie inny model rozwoju, promujący narodziny w pełni świadomej przedsiębiorczości, znajdującej potwierdzenie w logicznie uzasadnionych i wspieranych decyzjach globalnych, krajowych i regionalnych. Stwierdzenie to znajduje uzasadnienie w wypowiedziach wielu autorytetów. W XXI wieku możemy jednak być ostrożnymi optymistami: już lepiej rozumiemy mocne strony i ograniczenia technologii oraz w bardziej rozsądny sposób podchodzimy do zakresu, w jakim może ona przyczyniać się do rozwoju człowieka przyjmujemy też do wiadomości niebezpieczeństwa, jakimi grozi z samej swojej natury, i krytyczną potrzebę stosowania zasady przezorności wobec nowej technologii. 13 Także tego typu zasady uwzględniono w wyborze technologii priorytetowych w ramach niniejszego projektu, bowiem stale mamy do czynienia z wzajemnymi oddziaływaniami między technologią a zarówno strukturami gospodarczymi, jak i wartościami kulturowymi. Za pomocą mechanizmów cenowych, gospodarka odgrywa ważną rolę, decydując o tym, które rodzaje technologii są opracowywane i wprowadzane na rynek, natomiast wybór ich rodzaju całkowicie zależy od ludzi, ma więc charakter społeczny i polityczny: czy będzie to technologia masowego zniszczenia, technologia niszcząca atmosferę, technologia pośrednia, technologia przyjazna środowisku, technologia korzystna dla gatunku ludzkiego. Wybór ten nie 6 D. C. Korten, Świat po kapitalizmie. Alternatywy dla globalizacji, Wyd. Stowarzyszenie OBYWATEL, Łódź 2002, s. 283, za Duane Elgin. 7 J. Butterfly Hill, Uważność na targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a świadome życie. Wyd. Jacek Santorski &Co, Warszawa Przedmowa, s D. Elgin, Dobrowolna prostota życia [w:] Uważność na targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a świadome życie. Wyd. Jacek Santorski &Co, Warszawa 2004, s F. Capra, Patriarchalne korzenie nadmiernej konsumpcji [w:] Uważność na targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a świadome życie. Wyd. Jacek Santorski &Co, Warszawa 2004, s H. Norberg-Hodge, Buddyzm w gospodarce lokalnej [w:] Uważność na targowisku. Globalny rynek i masowa konsumpcja a świadome życie. Wyd. Jacek Santorski &Co, Warszawa 2004, s D. C. Korten, Świat po kapitalizmie. Alternatywy dla globalizacji, Wyd. Stowarzyszenie OBYWATEL, Łódź 2002, s. 159, za Peterem Druckerem. 12 P. Hawken, Przez zielone okulary. Jak prowadzić interesy nie szkodząc sobie i innym. Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1996, s M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Zrównoważony sposób życia i globalnie sprawiedliwy dostęp do zasobów naturalnych w XXI wieku, Wyd. Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s

11 jest z góry przesądzony, dlatego też żywotne znaczenie ma wpływanie na rozwój technologiczny, tak, aby przyczyniał się on do rozwoju społeczno-kulturowego, zamiast go zdominować. W istocie bowiem nie tylko my wpływamy na technologię, lecz ona także wywiera głęboki wpływ na nas. 14 W koncepcji produktów usługowych, zgodnie z uwagami Paula Hawkena, wytwórcy patrzyliby w całkiem nowy sposób zarówno na materiały, jak i na metody produkcji, gdyż zawsze musieliby się zastanowić nad tym, jak będzie można ponownie wykorzystać i zagospodarować produkt, który do nich wróci. Wynika stąd potrzeba przyjęcia całkiem nowych zasad projektowania, naśladujących wzór, który podsuwa nam natura: odpad = pokarm. Zamiast myśleć tylko o wartości produktu w chwili, gdy opuszcza zakład, producent musi brać pod uwagę jego wartość w chwili, gdy doń powraca. Plan ten faworyzuje te firmy i projekty, które najzgrabniej złożą materiały i komponenty, tak by można je było efektywnie zamienić, wymienić, wykorzystać powtórnie lub odzyskać. 15 Globalizacja postępu naukowotechnologicznego może przybrać pozytywne oblicze także pod warunkiem spełnienia postulatu Davida Kortena i wielu innych naukowców należy preferować swobodny dostęp do kluczowych i innowacyjnych technologii. 16 W nowej koncepcji gospodarki, której zalążki widzimy już dzisiaj, szczególnego znaczenia nabierają pojęcia ekotechnologii i ekoproduktów. Ekoinnowacje można zdefiniować jako zamierzone postępowanie cechujące się przedsiębiorczością, obejmujące etap projektowania produktu i zintegrowane zarządzanie nim w ciągu jego cyklu życia, które przyczynia się do proekologicznego unowocześnienia społeczeństw epoki przemysłowej, dzięki uwzględnieniu problemów ekologicznych przy opracowywaniu produktów i związanych z nimi procesów. Ekoinnowacje prowadzą do zintegrowanych rozwiązań, mających na celu zmniejszenie nakładów zasobów i energii, jednocześnie podnosząc jakość produktu lub usługi. Ekoinnowacja jest jednym ze sposobów innowacji. 17 Jedną z możliwości i koncepcji odmiennego podejścia do kształtowania przyszłego wizerunku światowych społeczeństw i gospodarek są działania foresight. Parafrazując wypowiedź A. Kassenberga oraz wprowadzając w cytowany tekst słowo foresight, którego tam nie było, koncepcja foresight jest także propozycją zmian obecnego kierunku rozwoju świata i próbą wskazania działań, które należy podjąć już dziś, w celu zagwarantowania w odległej przyszłości kolejnym pokoleniom dostępu do zasobów przyrodniczych. 18 We wstępie niniejszego raportu w dalszej jego części przedstawiono przykładowe definicje foresight. Można i należy dodać, że foresight to reflektory sięgające dalej niż tylko tradycyjna prognoza. Reflektory niezbędne w czasach, gdy światowa gospodarka pędzi do przodu bez szans na odrobinę refleksji i zastanowienia, w sytuacji gdy większość motorów tego postępu nie posiada i nie używa żadnych hamulców. Czy foresight może być metodą na dokonanie cudownej przemiany oblicza globalnej gospodarki? Cuda nie dzieją się na przekór naturze, ale tylko na przekór temu, co nam o niej wiadomo. 19 Foresight jest więc gromadzeniem wiedzy, która pozwoli nam na przemyślaną, logiczną zmianę systemu gospodarczego, w miejsce dotychczasowego oczekiwania na cud, który teoretycznie miał się zrealizować w warunkach działania wolnego rynku (nie przecząc wielu jego pozytywnym aspektom). Międzynarodowe prawo i polityka wielu państw dysponujących zasobami surowców energetycznych (coraz większy egoizm oraz wzrastająca konkurencja o kurczące się zasoby) już w najbliższej przyszłości zmuszą niektóre państwa i regiony do wykreowania własnej ścieżki 14 M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Zrównoważony sposób życia i globalnie sprawiedliwy dostęp do zasobów naturalnych w XXI wieku, Wyd. Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s P. Hawken, Przez zielone okulary. Jak prowadzić interesy nie szkodząc sobie i innym. Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1996, s D. C. Korten, Świat po kapitalizmie. Alternatywy dla globalizacji, Wyd. Stowarzyszenie OBYWATEL, Łódź 2002, s M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Zrównoważony sposób życia i globalnie sprawiedliwy dostęp do zasobów naturalnych w XXI wieku, Wyd. Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Zrównoważony sposób życia i globalnie sprawiedliwy dostęp do zasobów naturalnych w XXI wieku. Przedmowa do wydania polskiego, Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s Św. Augustyn [w:] J. W. Anderson Powrót Aniołów, Wyd. Exter, Gdańsk 2007, s

12 maksymalnie endogennego rozwoju. Ścieżka ta już dzisiaj wymaga wsparcia naukowobadawczego, legislacyjnego i ekonomicznego. Z bardzo wielu powodów, ale między innymi dlatego, że kreowanie nowych, ekoinnowacyjnych technologii niejednokrotnie wymaga bardzo dużych nakładów na prace badawcze (ich poszukiwanie w tym zakresie może być podstawową barierą rozwoju) natomiast późniejsze wprowadzenie i wykorzystanie technologii na ogół jest już wybitnie konkurencyjne w odniesieniu do przestarzałych technologii materiałoi energochłonnych. W interesie rozwoju społeczeństw i regionów leży wsparcie tego typu działań. Trudno wyobrazić sobie perspektywiczny region bez tego typu rozwiązań. Mogą one zapobiec wielu perturbacjom wynikającym ze światowych gier rynkowych i finansowych malwersacji, politycznych zewnętrznych i wewnętrznych szantaży, wielu skutkom antropogenicznych zmian zachodzących w środowisku. Trendy przyszłości będą dawały duże preferencje tym modelom gospodarczego rozwoju, które będą maksymalnie uniezależnione od wstrząsów światowej polityki i ekonomii. Dużo większe szanse stabilnego rozwoju będą miały te regiony, które wykorzystają pojawiające się współczesne możliwości, ale przede wszystkim potrafią wykreować rozumnie wspierany, maksymalnie odporny na światowe wstrząsy model rozwoju. Województwo podkarpackie w wielu dziedzinach rozwoju gospodarki nie należy do przodujących. Jednak w tej, nazywanej niekiedy przez ekonomistów rencie zacofania tkwić może przyczyna wielkiego sukcesu w przyszłości. Ekonomiści taki rezultat nazywają efektem żabiego skoku, dzięki któremu można ominąć te etapy i stadia rozwoju gospodarki, które powodowały na przykład niekontrolowaną degradację środowiska, przechodząc od razu w kierunku nowoczesnych ekotechnologii, także, a może szczególnie w sektorach wysokich technologii. Równocześnie niebywałą szansą konkurencyjności produktów niektórych sektorów, szczególnie sektora gospodarki żywnościowej, na Podkarpaciu jest zachowane czyste środowisko naturalne, pozwalające na pełne i szybkie rozwinięcie ekologicznej produkcji rolnej i ekologicznego przetwórstwa, wykorzystanie turystycznych, rehabilitacyjnych i zdrowotnych predyspozycji atrakcyjnego przyrodniczo regionu. W ten sposób województwo podkarpackie powinno obronić się przed nachalnymi naciskami światowych korporacji żywnościowych, typu Monsanto, a także przed naciskami i szantażami WTO, których ideą jest uzależnienie od swoich interesów i pomysłów całej światowej produkcji żywności, a także doskonale zdających sobie sprawę z faktu, że funkcjonowanie dużych, zorganizowanych enklaw ekologicznej produkcji rolnej w warunkach dzisiejszej wiedzy na temat jakości zdrowotnej produktów, a zarazem wobec intensywnego napływu niepokojących, a nawet zatrważających wyników badań dotyczących zdrowotnej jakości produktów modyfikacji genetycznej, jest dla ich interesów dużym zagrożeniem. W tym przypadku ekologiczność produktu może być także wybitnym atutem eksportowym, i nie można spodziewać się sytuacji, że w przyszłości będzie inaczej. Dla potrzeb nowego spojrzenia foresight na zjawiska, fakty, procesy i zasady, wypracowano inne, zmodyfikowane podejście do wielu podstawowych pojęć, które wykorzystywane są w niniejszej pracy. Inspiracją do ich redefiniowania, były stwierdzenia dwóch znakomitości świata nauki: Alberta Einsteina, który napisał: Świat nie będzie ewoluował w oderwaniu od obecnego stanu kryzysu przy wykorzystaniu tego samego rodzaju myślenia, który wykreował tą sytuację, oraz Petera Drucker, który stwierdził: Instytucje, systemy, przepisy przeżywają się tak samo jak produkty, procesy i usługi. Dzieje się tak wtedy, gdy wypełniają one swoje zadanie, a także wtedy, gdy okazuje się, że nie są w stanie mu sprostać. Mechanizmy wciąż jeszcze mogą działać, ale założenia, na podstawie których zostały stworzone, tracą swoją aktualność. Zmodyfikowano też, lub uzupełniono o elementy zdaniem autorów niezbędne, funkcjonujące w tym zakresie definicje, dla jasności prezentacji pozostając jednak w dalszych częściach raportu przy dotychczasowym brzmieniu pojęć. Nie można bowiem przy pomocy zdewaluowanego myślenia, nieaktualnych pojęć, kreować nową rzeczywistość, całkowicie odmiennej jakości. Byłoby to poważnym, wstępnym błędem myślenia. 10

13 Pojęcie zrównoważonego rozwoju. 20 W tradycyjnym ujęciu zakłada ono uwzględnienie w teorii i praktyce rozwoju na zasadach równości znaczenia trzech czynników: ekologicznych (a więc kwestii znaczenia, jakości i stanu ekosystemu), ekonomicznych (czyli problemu znaczenia, jakości i stanu gospodarki), oraz społecznych (a więc stanu społeczeństwa). W rzeczywistości jednak elementy te nie są równocenne i wszystko wskazuje na to, że jeżeli chcemy dalszym rozwojem ludzkości rozumnie kierować i cieszyć się nim należy dokonać pewnego przewartościowania pojęć i teorii, dokonać pewnej hierarchizacji. Podstawą funkcjonowania każdego społeczeństwa i każdej gospodarki jest sprawnie funkcjonujący ekosystem (środowisko naturalne). Ta baza wszystkich możliwości powinna więc być traktowana jako priorytetowa, oczywiście nie dla samej siebie, ale w celu zagwarantowania trwałego, bezpiecznego rozwoju społeczeństw z ich systemami gospodarczymi. Bez sprawnego ekosystemu nie rozwinie się żadne społeczeństwo, ani żaden model gospodarczy, a jego degradacja oznacza postępujące ograniczanie możliwości rozwoju, aż do jego zahamowania, a nawet (historia dostarczyła już takich dowodów) do upadku społeczeństw. W takich warunkach, jakie stwarza ekosystem (o ile potrafimy i chcemy je zrozumieć oraz respektować) rozwija się społeczeństwo. Jest więc ono także pochodną możliwości, jakie daje środowisko. Oczywiście, wiele potrafimy rozumnie modyfikować, przyjmujemy też, że zrozumienie tych oczywistych faktów służy przecież człowiekowi, ale nie zmienia to podstawowego rozumowania, że to społeczeństwo rozwija się w granicach możliwości wyznaczonych przez ekosystem, a nie odwrotnie. Mówiąc jeszcze inaczej (oczywiście, intencje autorów nie są takie), ekosystem może znakomicie funkcjonować bez człowieka, ale człowiek nie może funkcjonować bez ekosystemu. Największe błędy i niedomówienia tkwią jednak w zakresie oceniania i doceniania roli ostatniego z elementów gospodarki, oraz teorii ekonomicznych, które powinny służyć jej i społeczeństwu. Współczesne realia są więc takie, że to teoria ekonomiczna i model gospodarczy usiłują narzucić normy i zasady postępowania, wyznaczają cele i drogi dochodzenia do nich (o ile a tak najczęściej bywa i taką rzeczywistość obserwujemy współczesna gospodarka nie jest dzisiaj najgroźniejszym i być może z jakiś powodów niekontrolowanym żywiołem). Zależność, jak już napisano, powinna być jednak odwrotna, bez względu na to, że przeczy to niektórym współczesnym zasadom funkcjonowania korporacyjnego modelu rozwoju gospodarki. Mądrze konstruowane teorie ekonomiczne (służące całemu globalnemu społeczeństwu i globalnemu ekosystemowi choć jest to rzecz niesamowicie trudna), zapewne ciągle modyfikowane, powinny rozumnie sterować kierunkami rozwoju społeczeństw i gospodarki, wykorzystując w tym celu odpowiednio konstruowane (ale nie przez korporacje jak to jest dzisiaj bo nie jest prawdą, że rozwój gospodarki to tylko gra wolnego rynku, którego w rzeczywistości nie ma, a tak naprawdę gospodarką i rynkiem sterują dbające głównie o swoje interesy korporacje) przepisy prawne, podatkowe i parapodatkowe. Prawidłowo rozwijająca się gospodarka, w warunkach mądrze ukształtowanych systemów i stosunków społecznych, daje realne szanse bezpiecznego i trwałego rozwoju o cechach głównie jakościowych, a nie jak dotychczas, mierzonych ilościowo. Przyjęty dla niniejszej pracy model rozwoju zrównoważonego to zdecydowanie model trwałego ekorozwoju, którego prosty schemat przedstawiono poniżej: 20 Pełną, bardzo ciekawą analizę pojęcia zrównoważonego rozwoju, zwracając uwagę na znaczne dzisiejsze zróżnicowanie interpretacji przez wielu autorów oraz na konieczność dalszej pracy w celu stworzenia definicji wyrażającej rzeczywistą istotę problemu, przedstawił T. Borys [w:] Wskaźniki zrównoważonego rozwoju, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Warszawa Białystok 2005, s

14 EKOSYSTEM SPOŁECZEŃSTWO GOSPODARKA nauka opisująca - ekonomia nauka opisująca socjologia nauka opisująca ekologia Rysunek 1. Hierarchiczna zależność składników teorii zrównoważonego rozwoju Takie podejście i pojęcie pozwala na sformułowanie zmodyfikowanej definicji rozwoju zrównoważonego, traktowanego jako ekorozwój: jest to trwały, uwzględniający międzypokoleniową i globalną sprawiedliwość oraz ekologiczne priorytety rozwoju społeczeństwa model, w którym system gospodarczy pełni służebną rolę wobec całego społeczeństwa i uznaje priorytet konieczności zachowania ekosystemu w stanie warunkującym ciągłą możliwość jego funkcjonowania, jako podstawy rozwoju społecznego i gospodarczego. Podejście i takie pojęcie zrównoważonego rozwoju nie degraduje znaczenia człowieka i społeczeństw, ani też roli gospodarki. Wprost przeciwnie, jest w stanie wskazać i udowodnić, że człowiek swoim rozumem i sposobem działania dorósł do zajęcia należnego miejsca w ekosystemie, którego nie jest panem, ale wyjątkowo ważnym elementem. Myśląc o przyszłości kreuje nowe zasady postępowania a/i w oparciu o nie, dokonuje świadomego wyboru priorytetowych technologii. Zgodnie z tą logiką interpretacji, w pracy będą jednak używane jako synonimy pojęcia dotychczasowe: rozwój zrównoważony, ekorozwój, rozwój trwały i bezpieczny. Pojęcie innowacji i ekoinnowacji. 21 W tradycyjnym ujęciu innowacje rozumiane są jako proces (działalność innowacyjna) i rezultat. Najczęściej jednak (i taką interpretację podaje Podręcznik Oslo Manual), innowacja ma miejsce wtedy, gdy nowy lub ulepszony produkt zostanie wprowadzony na rynek, nowy lub ulepszony proces zostanie zastosowany w produkcji, przy czym ów nowy lub ulepszony proces i produkt są nowe przynajmniej z punktu widzenia wprowadzającego je przedsiębiorstwa. Definicja ta, przy pewnych wadach i nieścisłości ewentualnej oceny faktów (np. odniesienie innowacji do sytuacji w danej firmie) nie wskazuje w żaden sposób na problem wyboru (jakości) innowacji. Dlatego też w czasach współczesnych niezbędne jest sprecyzowanie znacznie bliższe. Wyjątkowego znaczenia nabrały ekotechnologie oraz ekoprodukty. Są to w prawie każdym przypadku rozwiązania nowe (choć mogą bazować np. na elementarnych prawach biologii, od dawna powszechnie znanych) charakteryzujące się jednak brakiem (lub istotnym ograniczeniem) negatywnego oddziaływania na środowisko we wszystkich etapach produkcji i użytkowania, a zarazem, o ile jest to możliwe, 21 Syntezę dzisiejszych pojęć, definicji i poglądów na temat działalności innowacyjnej i innowacji przedstawiono w publikacji Innowacje i transfer technologii. Słownik pojęć, Wyd. PARP, Warszawa 2005, praca zbiorowa pod red. K. B. Matusiaka, s ;

15 wpływające pozytywnie na stan i zasoby środowiska naturalnego (ekosystemu). Zakładamy także, że wyznacznikiem dobrze rozumianej innowacyjności jest również kwestia sposobu, w jaki wpływa na jakość życia i środowiska. Mówiąc inaczej, innowacyjne są też produkty np. rolnictwa ekologicznego, gdy wykorzystują nowe zdobycze nauk takich jak biologia i ekologia. Definicję ekoinnowacji podali między innymi M. Carley i P. Spapens 22 (zacytowano ją tutaj powtórnie), zgodnie z którą ekoinnowacja to zamierzone postępowanie cechujące się przedsiębiorczością, obejmujące etap projektowania produktu i zintegrowane zarządzanie nim w ciągu jego cyklu życia, które przyczynia się do proekologicznego unowocześnienia społeczeństw epoki przemysłowej dzięki uwzględnieniu problemów ekologicznych przy opracowywaniu produktów i związanych z nimi procesów. Ekoinnowacje prowadzą do zintegrowanych rozwiązań, mających na celu zmniejszenie nakładów zasobów i energii, jednocześnie podnosząc jakość produktu lub usługi. Zgodnie z powyższą logiką interpretacji, w niniejszej pracy będą jednak używane pojęcia dotychczasowe, oczywiście, z wyróżnieniem kategorii ekoinnowacji (ekotechnologii i ekoproduktu). Sektor wysokich technologii (wysokiej techniki). 23 Pojęcie to, podobnie jak definicje sektorów innych kategorii (np. średnio wysokiej techniki, średnio niskiej techniki, niskiej techniki) ulegają ciągłym zmianom, głównie za sprawą modyfikacji dokonywanych przez OECD. Aktualnie wyróżnia się także ultrawysoką technikę (jest to grupa wyrobów wysokiej techniki, odznaczająca się najwyższą intensywnością B+R, wynoszącą powyżej 8,5% wartości sprzedaży, obejmuje produkty najczęściej z grupy finansowanych przez państwo sprzęt militarny, kosmiczny itd.) oraz technikę wysokiego poziomu, obejmującą wyroby o bardziej masowym charakterze, których produkcja i handel w skali międzynarodowej odbywa się zgonie z zasadami wolnego rynku, a poziom nakładów B+R jest wyższy od 4% wartości sprzedaży. Definicje te nie określają jednak rzeczywistej, pełnej jakości produktów oraz w żadnym zakresie nie precyzują oddziaływania techniki (technologii) na społeczeństwo i środowisko. Z punktu widzenia kryteriów wyboru technologii, mogą prowadzić do fałszywych wniosków. Klasycznym przykładem może być kwestia wyboru technologii w produkcji rolnej i przetwórstwie: żywność ekologiczna (aktualnie zaliczana do sektora niskich technologii), czy też żywność GMO (w zależności od produktu, według przyjętej przez OECD klasyfikacji, może to być nawet sektor wysokich technologii). Żywność ekologiczna ( i metody jej produkcji) jest jednak absolutnie bezpieczna dla środowiska i zdrowia człowieka, natomiast najnowsze badania naukowe wskazują na poważne (udowodnione) ryzyko ekologiczne i zdrowotne wykorzystywania mikroorganizmów, roślin i zwierząt poddawanych manipulacjom genetycznym, co przedstawił w swojej pracy Jeffrey M. Smith. 24 Do najważniejszych czynników, uznanych za punkty wyjścia w kreowaniu wizji rozwoju regionu i wyborze priorytetowych technologii, zaliczono: problem wyczerpywania się wielu surowców, w tym szczególnie surowców energetycznych; zwiększające się naciski polityczne i ekonomiczne (także korporacyjne), prowadzące do uzależniania gospodarek wielu krajów; negatywne trendy funkcjonowania wielu światowych korporacji, ograniczanie suwerenności, autentyczności i wiarygodności badań naukowych, wspieranie badań służących korporacyjnemu rynkowi; zachodzące i prognozowane zmiany klimatyczne (efekt cieplarniany); narastający deficyt dyspozycyjnych zasobów wodnych; wzrastające zainteresowanie ekoinnowacyjnością (ekotechnologiami i ekoproduktami); coraz większe i trwałe profity z ekologicznego modelu produkcji, produktu i konsumpcji; 22 M. Carley, P. Spapens, Dzielenie się światem. Zrównoważony sposób życia i globalnie sprawiedliwy dostęp do zasobów naturalnych w XXI wieku, Wyd. Instytut na rzecz Ekorozwoju, Białystok Warszawa 2000, s Ewolucję i aktualny stan pojęcia sektora wysokich technologii (techniki) przedstawiono w publikacji Innowacje i transfer technologii. Słownik pojęć, Wyd. PARP, Warszawa 2005, praca zbiorowa pod red. K. B. Matusiaka, s J. M. Smith, Nasiona Kłamstwa, czyli o łgarstwach przemysłu i rządów na temat żywności modyfikowanej genetycznie, Wyd. Oficyna Wydawnicza 3.49, Poznań 2007, s

16 potrzeba i teoria bezpiecznego rozwoju endogenicznego (endogennego); możliwości wykonywania badań i kreowania innowacji w regionie (potencjał naukowobadawczy regionu). Zrównoważony rozwój regionów jest obecnie zagadnieniem szeroko poruszanym w wielu opracowaniach teoretycznych i strategiach. Opiera się on głównie na rozwiązaniach, które pozwalają na uzyskanie zadowalającego tempa wzrostu, nie stanowiąc jednocześnie zagrożenia dla otoczenia pod względem środowiskowym czy społecznym. W jego przypadku podstawą do podejmowania decyzji gospodarczych nie jest krótko- i średniookresowy rachunek ekonomiczny. Oceny podejmowanych działań i inwestycji dokonuje się w perspektywie wieloletniej, przy uwzględnieniu potencjalnych kosztów, które pośrednio wynikają z ich podjęcia. Wśród metod wykorzystywanych do strategicznego, długookresowego planowania rozwoju gospodarki państw, znajduje się stosowany od połowy lat sześćdziesiątych XX w. foresight. Projekty typu foresight w zakresie technologii opierają się na prognozowaniu naukowotechnicznym, a ich zadaniem jest przewidywanie oraz kształtowanie przyszłości. Prognozowanie to dotyczy wyboru kierunków rozwoju w układzie rynek - technika, technologia, ma więc wymiar nie tylko naukowy, ale również gospodarczy. Podstawowym celem badań foresight jest identyfikacja w kraju i regionie strategicznych szans rynkowych i technicznych, które przyczynić się mogą do zwiększenia konkurencyjności regionu w dłuższej perspektywie 25. Wielowymiarowość procesu foresight obrazują wybrane definicje, które przedstawiono w tabeli 1. Tabela 1. Definicje procesu foresight (wybrane) Autor B. R. Martin 26 H. Grupp, H. A.Linstone 27 Definicja Foresight jest procesem zaangażowanym w systematyczne próby wglądu w długookresową przyszłość nauki, technologii, gospodarki, środowiska i społeczeństwa w celu zidentyfikowania powstających kluczowych technologii i pobudzenia obszarów strategicznych badań, które z dużym prawdopodobieństwem przyniosą największe ekonomiczne i społeczne korzyści. Foresight jest odpowiednikiem wiązki systematycznych wysiłków patrzenia w przyszłość i dokonywania bardziej efektywnego wyboru. Przy tym, foresight zakłada, że nie istnieje pojedyncza przyszłość. W zależności od działania lub braku działania w teraźniejszości, wiele wariantów przyszłości jest możliwych, ale jedynie jeden z nich zaistnieje. Foresight technologiczny opisuje raczej złożony proces analizy i J. P. Gavigan, E. Cahill 28 komunikacji, w którym zorientowane strony i interesariusze uczestniczą w prognozowaniu celem identyfikacji najistotniejszych kwestii wyłaniającego się portfolio naukowo-technologicznego. Foresight dotyczy kształtowania przyszłości poprzez uzgodnione działanie J. Anderson 29 samopodtrzymujących się sieci zainteresowanych grup. W sieciach tych ludzie rozważają różne drogi, w których mogłaby się rozwinąć przyszłość, a następnie można podjąć kroki w celu przygotowania się do dłuższego okresu. Instytucjonalne badania foresight zmierzają do stworzenia grupowej D. Loveridge, P. Street 30 prognozy ważnych wpływów, które mogą kształtować przyszłość społeczeństwa. FNR sekretariat et al. 31 Przewidywanie przyszłości jest ryzykownym zajęciem a foresight nie jest 25 Szerzej: A. H. Jasiński, Przedsiębiorstwo innowacyjne na rynku, Wydawnictwo Książka i Wiedza, Warszawa Martin, B. R.: Foresight in Science and Technology, Technology Analysis & Strategic Management 7(2), (Summer 1995). 27 H. Grupp, H. A. Linstone National Technology Foresight Activities Around the Globe Resurrection and New Paradigms, Technological Forecasting and Social Change 60, (1999). 28 J. P. Gavigan, E. Cahill, Overview of Recent European and Non-European National Techology Foresight Studies, Technical Report No. TR97/02. European Commission - JRC Institute for Prospective Technological Studies, Seville 1997, p J. Anderson, Technology Foresight for Competitive Advantage, Long Range Planning, Vol. 30, No. 5, pp. 665 to 677, D. Loveridge, P. Street, Inclusive foresight, foresight, Vol. 7 No. 3, 2005, FNR secretariat, S. Rijkers-Defrasne, A. Braun, O. Krauss, D. Holtmannspoetter, A. Zweck, K. Steinmüller, M. S. J. Leis, M. Schnurr, G. Uerz, V. Watkins, FNR Foresight Final report, National Priorities for Public Research and Other Findings, 14

17 R. Reeners 32 NIRSA NUI Maynooth at al. 33 Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego kryształową kulą dozwalającą na nieograniczone patrzenie w przyszłość. Celem tego procesu jest zebranie istotnych wskazówek i istniejącej wiedzy o stanie rozwoju naukowego i technologicznego. Wiedza ta ogranicza deficyt w świadomości i postrzeganiu i oferuje długookresową orientację na podstawie systematycznego podejścia. Znaczenie jego wyników nie jest ograniczone do zobrazowania obecnego stanu rozwoju obszarów badań i technologii, które uznawane są za istotne. Foresight zmierza do wprowadzenia tego rozwoju w ramy szerszej perspektywy zmian społecznych i globalnych. Równocześnie wyniki procesu foresight odzwierciedlają zbliżanie się jak również różnicowanie się zainteresowań, perspektyw i ocen aktorów narodowego systemu innowacji. Z tego powodu foresight jest odpowiedzią na potrzeby decydentów na świecie coraz bardziej dynamicznym i kompleksowym. Foresight jest procesem, który wzywa decydentów i innych kluczowych interesariuszy do: - formułowania, długookresowych celów rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego - mobilizacji grupowych działań strategicznych. Jako strategiczny proces repozycjonowania, foresight przyczynia się do formułowania polityki i rozwoju nowych form sprawowania władzy. Jest on przeważnie wykorzystywany w szerokim kontekście ekonomicznym, społecznym i kulturalnym. Inicjatywy typu foresight tworzą większą świadomość długookresowych trendów i rozwijają perspektywy możliwej przyszłości, tak, że wyzwania i szanse można przewidzieć, a wyłaniające się kwestie rozważyć przy bieżącym formułowaniu polityki. 34 Foresight jest użytecznym narzędziem w procesie kształtowania przyrody i J. Fennessy skali działań wymaganych do realizacji wyzwań. Pierwszym krokiem do określenia pożądanych kierunków rozwoju województwa podkarpackiego, wykonanym w latach , było przeprowadzenie badań, opracowanie i wdrożenie Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Podkarpackiego na lata W wyniku prowadzonych prac zostały wówczas określone sektory kwalifikujące się do obszarów wysokiej szansy, do których można w przypadku Podkarpacia zaliczyć przede wszystkim 35 : rolnictwo ekologiczne i przemysł spożywczy, usługi, zwłaszcza turystyczne i informatyczne, przemysł chemiczny, w tym farmaceutyczny, przemysł mineralny, przemysł elektromaszynowy, w tym szczególnie lotniczy, sprzętu AGD i maszyn budowlanych, przemysł naftowy, przemysł szklarski, przemysł hutniczo-metalurgiczny. Obserwacja kierunków rozwoju przyszłościowych sektorów na świecie, pozwoliła na uzupełnienie powyższej listy o następujące sektory 36 : przemysł związany z infrastrukturą ochrony środowiska, przemysł urządzeń służących do pozyskiwania i wykorzystywania źródeł odnawialnej energii, Luxembourg, June R. Reeners, Archaeology Repositioning Irish Archaeology in the Knowledge Society, University College Dublin, Dublin 2006 p NIRSA NUI Maynooth, RERC Teagasc, UCD Dublin, Rural Ireland 2025, Foresight Perspectives, NUI Maynooth, University College Dublin, Teagasc, Dublin 2005 p J. Fennessy, Foresight Report on the Forestry Sector in Ireland, (in:) NIRSA NUI Maynooth, RERC Teagasc, UCD Dublin, Rural Ireland 2025, Foresight Perspectives, NUI Maynooth, University College Dublin, Teagasc, Dublin 2005 p Regionalna Strategia Innowacji Województwa Podkarpackiego na lata , Rzeszów 2004, s Ibidem, s

18 przemysł naturalnych leków roślinnych, przemysł naturalnych opakowań wielokrotnego użycia, przemysł nowoczesnych, ulegających biodegradacji tworzyw sztucznych. W ramach projektu Foresight pod nazwą Priorytetowe technologie dla zrównoważonego rozwoju województwa podkarpackiego, prowadzono badania, których celem była kontynuacja zrealizowanych wcześniej prac dla wyodrębnienia tych technologii, które w przyszłości odegrają największą rolę w kreowaniu rozwoju regionu. W przypadku województwa podkarpackiego ma to szczególne znaczenie m.in. z uwagi na najniższy wskaźnik przedsiębiorczości w porównaniu z pozostałymi regionami, co prezentuje rysunek 2. Zachodniopomorskie Mazowieckie 122,1 116,7 Dolnośląskie Pomorskie Wielkopolskie Lubuskie Łódzkie 104, ,2 101,1 96,8 Śląskie Kujawsko-Pomorskie Małopolskie Opolskie Świętokrzyskie Warmińsko-Mazurskie Podlaskie Lubelskie Podkarpackie Polska 91 90,5 88,7 86,5 81,3 77,1 74,1 68,4 66,3 94, Rysunek 2. Wskaźnik przedsiębiorczości w poszczególnych województwach (stan na 31 grudnia 2005 r.) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (wskaźnik przedsiębiorczości, mierzony liczbą podmiotów gospodarczych w przeliczeniu na 1000 mieszkańców) Wyników przedstawionych na tym wykresie nie należy jednak przeceniać liczy się głównie jakość powstających przedsiębiorstw, a nie ich ilość. Niniejszy raport powstał w oparciu o zakończone już badania obejmujące metodę delficką, spotkania ekspertów w ramach siedmiu branżowych paneli tematycznych, skupiających reprezentantów podmiotów partnerskich, uczestniczących w realizacji projektu, oraz konsultacje społeczne. Stanowi on ogólne podsumowanie trzech etapów projektu, które opisano szczegółowo w odrębnych dokumentach tj. w Raporcie Kluczowych Branż Regionu Podkarpackiego (po analizie delfickiej), Raporcie Perspektywicznych Technologii w Branży (po spotkaniach paneli ekspertów), Wstępnym Raporcie Wiodących Technologii oraz dokumencie 16

19 obejmującym wyniki z konsultacji społecznych. Przedstawianym efektem działań badawczych jest ocena stanu poszczególnych sektorów, branż i przemysłów 37, inwentaryzacja stosowanych w nich technologii oraz określenie perspektyw ich rozwoju ze wskazaniem technologii priorytetowych. Na podstawie uzyskanych wyników badania delfickiego, pierwotnie wyodrębniono siedem kluczowych obszarów badawczych (sektorów), tj.: 1. Elektrotechnika, informatyka i komunikacja, 2. Przemysł, technologie materiałowe i konstrukcyjne, 3. Biologia, biotechnologia i chemia, 4. Zdrowie, opieka medyczna, 5. Rolnictwo, leśnictwo, rybactwo i przetwórstwo żywności, 6. Środowisko i energetyka, 7. Infrastruktura i technologia społeczna, usługi, transport, turystyka. Wyniki metody delfickiej wskazują, że największe znaczenie dla rozwoju województwa i jego gospodarki mają infrastruktura i technologia społeczna, usługi, transport, turystyka oraz przemysł, technologie materiałowe i konstrukcyjne, zwłaszcza w przemyśle lotniczym. Zdaniem ekspertów biorących udział w badaniu, największe znaczenie dla społeczeństwa ma zdrowie, opieka medyczna oraz infrastruktura i technologie społeczne, usługi, transport, turystyka. Wymienione obszary (sektory) zostały zweryfikowane na etapie prac paneli tematycznych. Sektory te charakteryzują się dużym potencjałem rozwojowym oraz potencjalnie dużym wpływem na rozwój regionu. Pogłębiona analiza wykreowanych podczas badania delfickiego obszarów pozwoliła na ostateczne sformułowanie nazw poszczególnych paneli tematycznych, które w następujący sposób określiły ogólny zakres analiz podczas spotkań ekspertów: 1. Turystyka, rekreacja i rehabilitacja, zdrowie 2. Technologie produkcji rolniczej i przetwórstwa 3. Technologie budownictwa 4. Technologie przemysłu lotniczego i maszynowego 5. Technologie infrastruktury ochrony środowiska i energetyki 6. Technologie informacyjne 7. Technologie przemysłu chemicznego, farmaceutycznego i biotechnologie Zidentyfikowanie szans rozwojowych dla wybranej (w ramach każdego panelu) grupy technologii przyczyni się do koncentracji wysiłków na ich rozwoju, co z kolej będzie czynnikiem sprzyjającym osiąganiu większej efektywności procesu ich wdrażania. Niezwykle ważnym wynikiem Projektu Foresight jest również zwiększanie poziomu współpracy instytucji naukowobadawczych i podmiotów gospodarczych. Umożliwi ona szybki rozwój zidentyfikowanych perspektywicznych i priorytetowych technologii oraz ich transfer do innych branż. Strukturę przeprowadzonych badań zaprezentowano na rysunku Podczas badań przyjęto szerokie definicje pojęcia branża i przemysł, co podyktowane jest wieloaspektową analizą i charakterem realizowanego projektu. 17

20 Projektowanie Planu Operacyjnego Projektu Foresight (Panel Główny po konsultacjach z Panelem Programowym) Opracowanie kwestionariusza ankiety delfickiej (badanie internetowe, 3 razy) (Panel Główny, Panel Wykonawczy) Wytypowanie Kluczowych Branż Regionu (Panel Główny) Raport Kluczowych Branż Regionu (Panel Główny) Wybór moderatorów oraz grup ekspertów do paneli tematycznych (Panel Główny) Celem spotkań paneli - generowanie informacji dotyczącej perspektywicznych technologii stosowanych w konkretnej branży, a także ich ocena połączona z analizą SWOT. Raport Perspektywicznych Technologii w Branży (sporządzony pod przewodnictwem moderatora każdego panelu) Wyłonienie Wiodących Technologii dla Podkarpacia (Panel Główny po konsultacjach z Panelem Programowym, wykorzystanie poszerzonej analizy SWOT) Wstępny Raport Wiodących Technologii (Panel Główny) Konsultacje społeczne Wstępnego Raportu Wiodących Technologii (wyłonienie ekspertów do konsultacji drogą teleinformatyczną Panel Główny) Eksperci wyrażają, poprzez ankietę, opinie dotyczące kierunków zawartych we Wstępnym Raporcie Wiodących Technologii Kilka zogniskowanych wywiadów grupowych (Focus Group Interviews), których celem będzie przeprowadzenie badań pogłębionych Raport z konsultacji społecznych (Panel Główny) Końcowy Raport Foresight Priorytetowych Technologii Województwa Podkarpackiego (Panel Główny po konsultacjach z Panelem Programowym) Rysunek 3. Schemat realizacji Projektu Foresight według odpowiedzialności poszczególnych podmiotów Poszukiwanie źródeł przewagi konkurencyjnej w postaci technologii o dużym potencjale stanowi jeden z warunków określenia kierunków zrównoważonego rozwoju regionu. Opracowanie dla nich właściwej strategii pozwoli na osiągnięcie wysokiej efektywności dzięki 18

Podkarpackie inteligentne specjalizacje

Podkarpackie inteligentne specjalizacje Podkarpackie inteligentne specjalizacje jako istotny czynnik wzmacniania konkurencyjności regionu. Leszek Woźniak EUROPA 2020 rozwój inteligentny, a więc rozwój gospodarki bazującej na wiedzy i innowacjach

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Borodako. Grupa Wsparcia przy Komitecie Sterującym Narodowego Programu Foresight Polska 2020. Warszawa, 13 listopada 2007 r.

Krzysztof Borodako. Grupa Wsparcia przy Komitecie Sterującym Narodowego Programu Foresight Polska 2020. Warszawa, 13 listopada 2007 r. Grupa Wsparcia przy Komitecie Sterującym Narodowego Programu Foresight Polska 2020 Warszawa, 13 listopada 2007 r. Plan prezentacji 1. Prezentowane projekty 2. Partnerzy wiodący 3. Partnerzy projektów 4.

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY)

ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY) Konferencja Końcowa ŻYWNOŚĆ I ŻYWIENIE W XXI WIEKU WIZJA ROZWOJU POLSKIEGO SEKTORA SPOŻYWCZEGO (FORESIGHT TECHNOLOGICZNY) PROJEKT REALIZUJE KONSORCJUM: Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011 Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław 2011 IDENTYFIKACJA POTENCJAŁU I ZASOBÓW DOLNEGO ŚLĄSKA W OBSZARZE NAUKA I TECHNOLOGIE NA RZECZ POPRAWY JAKOŚCI ŻYCL4 (QUALITY OF LIFE) ORAZ WYTYCZENIE PRZYSZŁYCH

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo

KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU

KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU Projekt FORESIGHT Mazovia KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU mgr Krzysztof Mieczkowski Specjalista Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów Warszawa, 12 czerwca 2007 Monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje

Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Koncepcja systemowego wsparcia przedsiębiorczości na obszarach wiejskich Opinie, wnioski i rekomendacje Dr inż. Paweł Chmieliński Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut

Bardziej szczegółowo

Co n a s w y r ó ż n i a

Co n a s w y r ó ż n i a Kim jesteśmy Centrum Prawa Żywnościowego to profesjonalny ośrodek doradczo- -badawczy specjalizujący się w dziedzinie prawa żywnościowego. Stanowi ono fachowe zaplecze eksperckie dla wszystkich podmiotów

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

OD WIZJI ROZWOJOWYCH DO PROJEKTOWANIA RZECZYWISTOŚCI. POLSKIE BADANIA TYPU FORESIGHT. Tadeusz Baczko

OD WIZJI ROZWOJOWYCH DO PROJEKTOWANIA RZECZYWISTOŚCI. POLSKIE BADANIA TYPU FORESIGHT. Tadeusz Baczko Zeszyty Naukowe Wydziału Informatycznych Technik Zarządzania Wyższej Szkoły Informatyki Stosowanej i Zarządzania Współczesne Problemy Zarządzania Nr 1/2009 OD WIZJI ROZWOJOWYCH DO PROJEKTOWANIA RZECZYWISTOŚCI.

Bardziej szczegółowo

Wizerunek Województwa Podkarpackiego. Jarosław Reczek, 15.11.2012

Wizerunek Województwa Podkarpackiego. Jarosław Reczek, 15.11.2012 Wizerunek Województwa Podkarpackiego Jarosław Reczek, 15.11.2012 Program badawczy OBOP. Atuty województwa (Top3) Zachodnio-Pomorskie: Blisko morza-51% Lasy-8% Miejsce urodzenia-7% Lubuskie: Położenie geogr.

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020

Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Obszary wiejskie w polityce spójności - założenia na okres 2014 2020 Konferencja Wiejska Polska 25 26 maja 2013 r. Konin/Licheń Krajowe podstawy strategiczne polityki

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Foresight technologiczny <> Regionalna strategia rozwoju nanotechnologii

Foresight technologiczny <<NT FOR Podlaskie 2020>> Regionalna strategia rozwoju nanotechnologii Konferencja otwierająca projekt: Narodowy Program Foresight wdrożenie wyników 18 listopada 2011 r., Warszawa Foresight technologiczny Regionalna strategia rozwoju nanotechnologii

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ. wykonany w ramach projektu:

RAPORT Z BADAŃ. wykonany w ramach projektu: RAPORT Z BADAŃ IIDENTYFFI IKACJJA KLLUCZOWYCH BRANŻ WOJJEWÓDZTWA PODKARPACKIEGO RAPORT KLLUCZOWYCH BRANŻ REGIIONU PODKARPACKIIEGO wykonany w ramach projektu: Priorytetowe technologie dla zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r.

Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego Adama Matusiewicza Główny

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Instytut Technologii DrewnaInstytut Technologii Drewna. Instytut Technologii Drewna Poznań, 25.06.2009

Instytut Technologii DrewnaInstytut Technologii Drewna. Instytut Technologii Drewna Poznań, 25.06.2009 SEMINARIUM Drzewnictwo nowe nurty w technice i technologii Instytut Technologii DrewnaInstytut Technologii Drewna 1 Projekt: Foresight w drzewnictwie scenariusze rozwoju badań naukowych w Polsce do 2020

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje. PRELEGENT: Bogdan Kępka

TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje. PRELEGENT: Bogdan Kępka TYTUŁ PREZENTACJI: Budowanie marki przedsiębiorstwa poprzez ekoinnowacje PRELEGENT: Bogdan Kępka Definicja ekoinnowacji Według Ziółkowskiego - innowacje ekologiczne to innowacje złożone z nowych procesów,

Bardziej szczegółowo

Konferencja zamykająca

Konferencja zamykająca Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja zamykająca Główny Instytut Górnictwa, Katowice, 19.09.2011 r. Panel PT1 TRANSPORT Prof. Marek

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Regionalna Strategia Innowacji Województwa Kujawsko-Pomorskiego Inteligentne specjalizaje Toruń, 13.12.2012 Co oznacza inteligentna specjalizacja? Inteligentna specjalizacja to: identyfikowanie wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r.

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r. Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego Warszawa, 2 marca 2012r. 1. Inteligentna specjalizacja kraj czy region? 2. Inteligenta specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacyjność dziś i jutro wyzwania, bariery rozwoju oraz instrumenty wsparcia

Ekoinnowacyjność dziś i jutro wyzwania, bariery rozwoju oraz instrumenty wsparcia 2010 Ekoinnowacyjność dziś i jutro wyzwania, bariery rozwoju oraz instrumenty wsparcia redakcja Leszek Woźniak Jacek Strojny Elżbieta Wojnicka UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ SPOŁECZNY Ekoinnowacyjność

Bardziej szczegółowo

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5

kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 kod nr w planie ECTS Przedmiot studiów Programy Unijne w Turystyce i Rekreacji 6 5 Kierunek Turystyka i Rekreacja Poziom kształcenia II stopień Rok/Semestr I/1 Typ przedmiotu (obowiązkowy/fakultatywny)

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich Studia II stopnia (magisterskie) stacjonarne rok akademicki 2015/2016 Kierunek Ekonomia Promotorzy prac magisterskich Promotorzy prac magisterskich Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Prof. dr hab. Bogusław

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Etap 1: Analiza aktualnego i oczekiwanego stanu marki Analiza i diagnoza czynników strategicznych miasta Rzeszowa w oparciu o Strategię Marki Rzeszów na lata 2009

Bardziej szczegółowo

KLASTER TURYSTYKI MEDYCZNEJ I UZDROWISKOWEJ PRZYKŁADEM DZIAŁAŃ INTELIGENTNEJ SPECJALIZACJI

KLASTER TURYSTYKI MEDYCZNEJ I UZDROWISKOWEJ PRZYKŁADEM DZIAŁAŃ INTELIGENTNEJ SPECJALIZACJI KLASTER TURYSTYKI MEDYCZNEJ I UZDROWISKOWEJ PRZYKŁADEM DZIAŁAŃ INTELIGENTNEJ SPECJALIZACJI Kujawsko-Pomorska Organizacja Pracodawców Lewiatan KLASTRY JAKO CZYNNIK ROZWOJU REGIONU Współpraca Większa innowacyjność

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

Spis treści WSTĘP... 13

Spis treści WSTĘP... 13 WSTĘP... 13 Rozdział I MODEL ZRÓWNOWAŻONEGO BIZNESU PRZEDSIĘBIORSTWA A KREACJA WARTOŚCI... 15 (Adam Jabłoński) Wstęp... 15 1. Konkurencyjność przedsiębiorstwa a model zrównoważonego biznesu... 16 2. Ciągłość

Bardziej szczegółowo

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki.

Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Przekazujemy Państwu efekt pierwszego etapu prac nad Programem Rozwoju Miasta Łomża dotyczącego gospodarki. Efektem pierwszego etapu prac na Programem Rozwoju Miasta Łomża było powstanie analizy SWOT i

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

Priorytety ZWM w zakresie polityki regionalnej na rzecz rozwoju gospodarczego

Priorytety ZWM w zakresie polityki regionalnej na rzecz rozwoju gospodarczego XXXVI posiedzenie Komisji Wspólnej Samorządów Terytorialnych i Gospodarczych Małopolski Marek Sowa Marszałek Województwa Małopolskiego Kluczowe zadania dla Regionu: 1. Finalizacja pakietu planowania strategicznego

Bardziej szczegółowo

www.sse.krakow.pl Perspektywa Technologiczna Kraków-Małopolska 2020

www.sse.krakow.pl Perspektywa Technologiczna Kraków-Małopolska 2020 www.sse.krakow.pl Perspektywa Technologiczna Kraków-Małopolska 2020 Kraków, 3.11.2009 Podstawowe informacje Projekt naukowo-badawczy realizowany metodą foresight finansowany z PO I G Działanie 1.1.1 Budżet

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008 Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO ElŜbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego Fundusze strukturalne jako instrument wsparcia rozwoju gospodarczego Opolszczyzny Opole,

Bardziej szczegółowo

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju

Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Regionalne i inteligentne specjalizacje jako podstawa kreowania polityki rozwoju Marek Orszewski Dyrektor Wydziału Rozwoju Regionalnego UMWZ Europa 2020 Unia Europejska wyznaczyła wizję społecznej gospodarki

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych

Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020. Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Szanse na sfinansowanie inwestycji z dotacji UE 2014-2020 Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytut Nauk Ekonomicznych i Społecznych Katowice, 24.03.2015 Fundusze Europejskie 2014-2020 innowacje przedsiębiorczośd

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa

Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 1 Mazowsze wobec wyzwań przyszłości Konferencja Polityka energetyczna Państwa a innowacyjne aspekty gospodarowania energią w regionie 18 czerwca 2009 r. Warszawa 2 Strategia Rozwoju Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020. DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego

Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020. DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego Dotacje europejskie dla firm w perspektywie 2014-2020 DARIUSZ RUTKOWSKI Forest Consulting Center Sp. z o.o. Leśne Centrum Kształcenia Ustawicznego Rogów, 2 września 2015 Tematyka Realne możliwości Jak

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Środki z Regionalnych Programów Operacyjnych 2014-2020 na szkolenia i usługi doradcze podmiotowe systemy finansowania

Środki z Regionalnych Programów Operacyjnych 2014-2020 na szkolenia i usługi doradcze podmiotowe systemy finansowania Środki z Regionalnych Programów Operacyjnych 2014-2020 na szkolenia i usługi doradcze podmiotowe systemy finansowania Małgorzata Lelińska, Warszawa, 12 maja 2015 r. www.konfederacjalewiatan.pl str. 1 Plan

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1

STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1 Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie we współpracy z Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Krakowie organizują STUDIA PODYPLOMOWE Leader szansą rozwoju polskiej wsi 1. Informacja

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r.

Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. 23 stycznia 2014 r. Wsparcie dla MŚP w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 23 stycznia 2014 r. Założenia PO IR Najważniejsze założenia Programu: realizacja projektów B+R w konsorcjach biznesu i nauki,

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA

DORADZTWO DORADZTWO W ZAKRESIE DORADZTWO MARKETINGOWE MARKETINGOWE SZKOLENIA SZKOLENIA ZAKRES DZIAŁALNOŚCI PMG CONSULTING PMG CONSULTING PMG CONSULTING PROJEKTY PROJEKTY POMOCOWE POMOCOWE UNII UNII EUROPEJSKIEJ EUROPEJSKIEJ W ZAKRESIE ZAKRESIE ZARZĄDZANIA ZARZĄDZANIA MARKETINGOWE MARKETINGOWE

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 10 grudnia 2012 r. Justyna Gorzoch, Departament Innowacji i Przemysłu, Ministerstwo Gospodarki

Warszawa, 10 grudnia 2012 r. Justyna Gorzoch, Departament Innowacji i Przemysłu, Ministerstwo Gospodarki Warszawa, 10 grudnia 2012 r. Strategia inteligentnej specjalizacji poziom krajowy Justyna Gorzoch, Departament Innowacji i Przemysłu, Ministerstwo Gospodarki Założenia strategii inteligentnej specjalizacji

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności

Wykorzystanie technologii informacyjnych do zarządzania łańcuchami i sieciami dostaw w warunkach globalizacji rynku żywności Zarządzanie łańcuchami dostaw żywności w Polsce. Kierunki zmian. Wacław Szymanowski Książka jest pierwszą na naszym rynku monografią poświęconą funkcjonowaniu łańcuchów dostaw na rynku żywności w Polsce.

Bardziej szczegółowo

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Wielkopolskie Stowarzyszenie Sołtysów. Projekt współfinansowany ze środków

Bardziej szczegółowo

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne

Wzrost adaptacyjności mikro, małych i średnich przedsiębiorstw poprzez zarządzanie strategiczne POLSKI ZWIĄZEK PRYWATNYCH PRACODAWCÓW TURYSTYKI LEWIATAN I INSTYTUT TURYSTYKI W KRAKOWIE SP. Z O. O. ZAPRASZAJĄ PRZEDSIĘBIORCÓW I ICH PRACOWNIKÓW DO UDZIAŁU W PROJEKCIE Wzrost adaptacyjności mikro, małych

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata 2011-2020 Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego.

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: 1 Forma studiów: stacjonarne/niestacjonarne Moduł

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

Solsum: Dofinansowanie na OZE

Solsum: Dofinansowanie na OZE Solsum: Dofinansowanie na OZE Odnawialne źródło energii (OZE) W ustawie Prawo energetyczne źródło energii odnawialnej zdefiniowano jako źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania

Bardziej szczegółowo

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy Klaster skupisko podmiotów występujących na danym terenie, ogół podmiotów w danej branży/sektorze gospodarki itd. Powiązanie kooperacyjne (PK) podstawowy, niesformalizowany

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Bożena M.

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Bożena M. SYLLABUS na rok akademicki 009/010 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr 1 / Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Dr Wojciech Piontek X SPOTKANIE FORUM: Dobre praktyki w gospodarce odpadami WARSZAWA - 26 KWIETNIA 2012 Czemu służy polityka środowiskowa (klimatyczna,

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH.

KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. Konferencja naukowa Oddziału Łódzkiego PTE Franciszek Sitkiewicz KONKURENCYJNOŚĆ FIRM REGIONU ŁÓDZKIEGO NA RYNKACH MIĘDZYNARODOWYCH. W dniach 9 i 10 czerwca 2006r. w hotelu MOŚCICKI w Spale odbyła się

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Proinnowacyjność w regionach działalność Krajowej Sieci Innowacji Krajowego Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw Jakub Rawski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia Polska Agencja Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III

Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w ramach Zadania III Katowice, 28.03.2011r. Foresight technologiczny rozwoju sektora usług publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Konferencja podsumowująca dorobek paneli tematycznych i panelu horyzontalnego w

Bardziej szczegółowo

Czym jest foresight?

Czym jest foresight? Foresight technologiczny rozwoju sektora usług ug publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Czym jest foresight? Konferencja Otwierająca Politechnika Śląska, Zabrze 17.06.20009 Foresight: Badanie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo