OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE"

Transkrypt

1 Czasopismo poświęcone potrzebom nauki i praktyki 2011 Nr 3 (51) OPTIMUM STUDIA EKONOMICZNE SPIS TREŚCI STUDIA I ROZPRAWY... 3 Andrzej F. Bocian Globalizacja a etyka... 3 Urszula Gołaszewska-Kaczan Społeczne zaangażowanie firm na przykładzie producentów napojów alkoholowych Marzanna Poniatowicz Partnerstwo publiczno-prywatne w sektorze samorządowym a problematyka lokalnego długu publicznego Aleksander Noworól Animowanie współpracy międzysektorowej jako instrument rozwoju lokalnego i regionalnego Juozas Lakis Konflikty interesów a integracja społeczna okresu transformacji ustrojowej Agnieszka Skowrońska Makrologistyka a ortodoksyjne teorie i koncepcje ekonomiczne Joanna Olbryś Diagnoza problemu niesynchronicznych transakcji na GPW w Warszawie MISCELLANEA Piotr Misztal Główne determinanty inflacji w Polsce w okresie Łukasz Hołubowicz Przyczyny światowego kryzysu finansowego w latach i implikacje dla efektywności polityki pieniężnej

2 Agnieszka Zalewska-Bochenko Wykorzystanie narzędzi informatycznych w przedsiębiorstwie bankowym Krzysztof Biernacki Normatywny charakter relacji podatnik organ podatkowy jako przesłanka efektywności funkcjonowania systemu podatkowego Magdalena Owczarczuk Instytucjonalne uwarunkowania napływu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na przykładzie gospodarki polskiej Anna Kulikowska Ochrona praw akcjonariuszy mniejszościowych w świetle zasad corporate governance na podstawie analizy porównawczej Polska Europa Świat RECENZJE I INFORMACJE Tadeusz Chrościcki Polska gospodarka w 2010 roku z elementami prognozy na lata Konferencja naukowa: Ekonomia. Polityka. Etyka IV, Fundacja Promocji Rozwoju Podlasia, Białowieża, czerwca 2011 r

3 STUDIA I ROZPRAWY Andrzej F. BOCIAN 1 GLOBALIZACJA A ETYKA 2 Streszczenie Myślą przewodnią artykułu jest poszukiwanie miejsca i roli etyki w zglobalizowanym gospodarczo i politycznie świecie. Nikt nie ma wątpliwości dotyczących konieczności zachowań etycznych, zarówno w działalności biznesowej, jak i politycznej. Jednak są to deklaracje, za którymi częstokroć nie idą czyny. System demokracji parlamentarnej i system rynkowy, który dosyć powszechnie obowiązuje na świecie, tworzy wielokrotnie nowe wyzwania przed jednostkami, całymi społeczeństwami i ich rządami. Szukanie rozwiązań coraz częściej skłania do odsuwania zachowań etycznych na plan dalszy, a niekiedy pojawia się milczące przyzwolenie na zachowania nieetyczne. Skala tego zjawiska zwiększa się poprzez procesy globalizacyjne. Kryzys pokazał siłę i współzależność procesów globalizacyjnych oraz konsekwencje nieprzestrzegania standardów etycznych (głównie przez instytucje rynków finansowych). Zwiększające się zadłużenie gospodarki światowej stanowi obciążenie dla przyszłych pokoleń błędami dnia dzisiejszego, wynikającymi po części z zachowań nieetycznych. Dyfuzja zachowań nieetycznych w świecie współczesnym staje się jednym z poważniejszych problemów społeczności globalnej. Słowa kluczowe: globalizacja, etyka, polityka, ekonomia, kryzys światowy, zadłużenie gospodarki światowej, tempo wzrostu gospodarki światowej GLOBALISATION AND ETHICS Summary The main focus of the article is to examine the position and role of ethics in the economically and politically globalised modern world. No one questions the necessity of ethical behaviour in all kinds of human activity, both in business and politics. Actions, however, are not always consistent with moral principles. The ever-expanding system of parliamentary democracy and market economy poses new challenges for individuals, societies and governments. Ethical issues are frequently subordinated to the overriding objective of solving current problems. At times, there is tacit approval of unethical conduct. The scale of this phenomenon increases as a result of globalisation. The crisis highlighted the strength of globalisation processes and their interconnectedness. It also demonstrated the consequences of violating ethical standards (mainly by financial institutions). The growing debt of the global economy is a burden for future generations, 1 Prof. dr hab. Andrzej F. Bocian jest pracownikiem Wydziału Ekonomii i Zarządzania Uniwersytetu w Białymstoku. 2 Szersza wersja niniejszego artykułu była prezentowana na konferencji naukowej zatytułowanej Ekonomia. Polityka. Etyka, która została zorganizowana przez Wydział Ekonomii i Zarządzania Uniwersytetu w Białymstoku i Fundację Promocji Rozwoju Podlasia w Białowieży, w dniach czerwca 2011r.

4 4 Andrzej F. Bocian and is caused by mistakes partly stemming from unethical behaviour. The spread of unethical practices is becoming one of the most acute problems of the modern world. Key words: globalisation, ethics, politics, economics, world crisis, global debt, global economic growth rate 1. Wstęp Jesteśmy świadkami szybko postępującego procesu globalizacji gospodarki światowej związanego z transferem kapitałów finansowych, przemieszczaniem się ludzi i przepływem informacji. Równolegle coraz powszechniej są obserwowane niepokojące zjawiska sprzeniewierzania się zachowaniom etycznym, zarówno w działalności gospodarczej, jak i aktywności politycznej, a także w zachowaniach indywidualnych członków społeczności światowej. Nasilenie się tych zjawisk wydaje się wynikać z kontekstu globalizacyjnego. Kryzys lat stał się swoistym studium przypadku powiązania etyki z globalizacją. Pogoń wielkich korporacji transnarodowych za maksymalizacją zysku i łatwość generowania zysków w sektorze finansowym przyniosły nie tylko załamanie gospodarek wielu krajów, ale nade wszystko ujawniły mechanizmy działań niezgodnych z prawami ekonomii i z zasadami etycznymi. 2. Dylematy poznawcze Potoczne rozumienie ekonomii jest związane z pracą i bogactwem. W parze z ekonomią pojawia się polityka, która jest kojarzona jednoznacznie z władzą. Etyka zaś wyznacza określone normy moralne, najczęściej skatalogowane przez religię (np. dziesięć przykazań w katolicyzmie), oraz określa zasady godnego zachowania. Na tej podstawie można skonstatować, że etyka i ekonomia mają wymiar powszechny, a wynikające z tych nauk prawa i zasady dotyczą wszystkich i wszyscy są zobligowani do ich przestrzegania, natomiast polityka jest udziałem wybranych, ale skutki jej prowadzenia obejmują całe społeczeństwo, a więc wszystkich. Pod pojęciem etyka rozumie się zespół norm moralnych przyjętych w określonej zbiorowości społecznej w danym okresie historycznym i na danym obszarze geograficznym. Jednak etyka jest również a nawet przede wszystkim filozoficzną nauką o moralności, zajmującą się wyjaśnianiem i ustalaniem głównie: czym jest prawda i fałsz, dobro i zło, odpowiedzialność i sumienie oraz powinność w stosunku do współobywateli i państwa, czyli szereg uniwersalnych pojęć określających kondycję duchową człowieka. Nauka ta dąży do wytyczania zasad i norm moralnego postępowania, bowiem jej celem jest dochodzenie do źródeł powstawania moralności, badanie efektów, jakie moralność lub jej brak wywiera na ludzi oraz szukanie podstawowych przesłanek filozoficznych, na podstawie których należałoby w sposób racjonalny tworzyć zbiory nakazów moralnych [Ossowska 1963]. Domeną etyki jest zatem świat ducha, a przedmiotem zainteresowania zmaganie się człowieka z samym sobą, by stać się lepszym, by osiągnąć harmonię sfery duchowej, by się doskonalić, a w efekcie by być szczęśliwym.

5 Globalizacja a etyka 5 Zarówno polityka, jak i etyka wywodzą się ze wspólnego pnia, którym jest filozofia rozwijająca się niezwykle bujnie w starożytności. Filozofia od najdawniejszych lat analizowała problemy sprawowania władzy oraz poświęcała im wiele uwagi, dawała także dowody zainteresowania sprawami ważnymi dla człowieka i pomagała mu zrozumieć siebie, pełniej poznać świat i lepiej żyć, pokazując tragizm i dramatyzm wyborów etycznych czy decyzji politycznych. Zagadnienia związane z warunkami bytowania człowieka, z jego zmaganiami z przyrodą i innymi ludźmi w celu osiągnięcia bogactwa i pomnażania go były tematami zdecydowanie mniej atrakcyjnymi, zwłaszcza dla starożytnych myślicieli, pojawiały się incydentalnie, nie skupiając na dłużej uwagi uczonych. W starożytnej filozofii można jednak znaleźć elementy myślenia ekonomicznego. Natomiast ukształtowanie się ekonomii jako nauki przypadło na wiek XVIII, a wiąże się to z dziełami Adama Smitha i Dawida Ricardo, których uznano za ojców ekonomii klasycznej. Tymczasem zagadnienia stricte gospodarcze zaczęły pojawiać się w literaturze dopiero w XIX wieku. U podstaw tych zainteresowań leżał burzliwy rozwój wczesnego kapitalizmu z ogromem nędzy i wyzysku, którego doświadczały miliony ludzi na całym świecie. Tacy twórcy, jak: E. Zola, H. Balzak czy też W. Hugo zaczęli wprowadzać do twórczości literackiej nurt dotyczący podłoża ekonomicznego swoich bohaterów. W okresie tym pojawiło się również dzieło K. Marksa Kapitał, które przez wielu historyków jest umieszczane na pograniczu dzieła naukowego i literatury. Natomiast lata osiemdziesiąte XX wieku, które powszechnie są uznawane za początek procesów globalizacji, przyniosły nie tylko przyśpieszenie światowego wzrostu gospodarczego, ale także nasilenie wielowarstwowych i wielokierunkowych procesów politycznych i etycznych zanurzonych naturalnie w podłożu ekonomicznym. Być może największym wyzwaniem dla globalizacji są właśnie kwestie etyczne. Formuła globalizacji z ludzką twarzą może być tą miarą czy cywilizacja XXI wieku realizuje się etycznie. Czy zmieniają się relacje między biedą a bogactwem, czy ulega zmniejszeniu liczba osób utrzymujących się za jednego dolara i czy średnia wieku życia we wszystkich zakątkach świata ulega wydłużeniu. Wielowymiarowość treści pojęć, których wzajemne relacje chciałoby się określić, powoduje, że więcej nasuwa się pytań, niż jednoznacznych odpowiedzi na nie. Nurtuje nas coraz częściej pytanie czy świat władzy (czytaj polityki) i świat bogactwa (czyli ekonomii) może funkcjonować bez wartości, czy można lekceważyć oceny moralne, czy, funkcjonując bez zasad etycznych, świat nie podąży ku własnemu upadkowi? Warto zadać dosyć kluczowe pytanie o czynniki determinujące przenikanie się sfery polityki i gospodarki z zachowaniami etycznymi oraz o stałość ich wzajemnych relacji lub także zainteresowanie się przebiegiem budowania tych relacji w różnych okresach historycznych i naznaczonych różnorakimi rozwiązaniami ustrojowymi. Ciekawe jest również pytanie o wpływ cyklu koniunkturalnego na zakres dopuszczalnych zachowań zarówno` politycznych, jak i etycznych, a w ramach tego subpytanie, czy np. okres boomu gospodarczego zwiększa zakres rozwiązań sprzyjających swobodom demokratycznym w życiu społecznym, czy, może wręcz przeciwnie, każe nałożyć na obywateli i wszystkie podmioty działające w gospodarce i polityce większe

6 6 Andrzej F. Bocian wymagania, takie, które bezwzględnie odpowiadałyby przyjętym normom moralnym. Wreszcie pytanie, czy ewoluujące systemy polityczne stają się systemami generującymi społeczeństwo obywatelskie. Jakkolwiek zagmatwane stają się relacje, zwłaszcza w duecie ekonomia polityka, trzeba wyraźnie stwierdzić, iż relacje w ludzkiej aktywności powinny się opierać na wiodącej roli norm i ocen moralnych nad bieżącymi korzyściami gospodarczymi i politycznymi, bowiem te ostatnie mają zwykle charakter doraźny, a więc krótkookresowy. Hołdowanie zasadom i normom uznanym za moralne w danej zbiorowości zapewnia efekt długofalowy i przynosi korzyści w dłuższej perspektywie. Nie wydaje mi się, aby był to postulat stawiający zbyt maksymalistyczne wymagania pod adresem funkcjonowania społeczeństw. Licząc się jednak z realiami otaczającego nas świata, trzeba zmniejszyć bezwarunkowość tego wymagania, wprowadzając w to miejsce przynajmniej warunek promowania zachowań etycznych w gospodarce i polityce. Przyjęcie takiego kierunku działania traktuję jako niezbędne dla ewolucyjnego kształtowania się coraz bardziej poprawnych postaw i relacji w społeczeństwie. 3. Głos Kościoła Wszystkie znaczące religie świata mają wpisane w swoje systemy odnoszenie się do kwestii wzajemnych relacji sfer: ekonomicznej, politycznej i etycznej. Każda religia stara się być blisko rozstrzygnięć politycznych, wypowiada się w sprawach rozwiązań gospodarczych, a z uwagi na swą istotę uzurpuje sobie prawo do przesądzania kwestii ocen i zasad moralnych [Por.: Weber 2010 s ]. Kościół katolicki ma w swoim posiadaniu instrument prawdopodobnie najbardziej medialny, którym są encykliki papieskie. Encykliki zwłaszcza te, które przechodzą do historii odnoszą się do problemów najważniejszych dla dziejów człowieka i aktualnej jego sytuacji. Stąd Papież Benedykt XVI w encyklice Caritas in veritate o integralnym rozwoju ludzkim w miłości i prawdzie 3 porusza fundamentalne problemy doby współczesnej, a jednocześnie nawiązuje do swych wielkich poprzedników Pawła VI i Jana Pawła II. W rozdziale III, zatytułowanym Braterstwo, rozwój ekonomiczny i społeczeństwo obywatelskie, w pkt. 36., papież Benedykt XVI stwierdza: Działalność ekonomiczna nie może rozwiązać wszystkich problemów społecznych przez zwykłe rozszerzenie logiki rynkowej. Jej celem jest dążenie do dobra wspólnego, o które powinna także i przede wszystkim zabiegać wspólnota polityczna. Dlatego trzeba mieć na uwadze, że przyczyną poważnego braku równowagi jest oddzielenie działalności ekonomicznej, do której należałoby tylko wytwarzanie bogactw, od działalności politycznej, do której należałoby osiągnięcie sprawiedliwości przez redystrybucję dóbr. Benedykt XVI w cytowanej encyklice, w kilku miejscach, przypomina Pawła VI i jego promocję świata bardziej ludzkiego z ekonomią rynkową obejmującą wszyst- 3 Została ogłoszona w Rzymie, u św. Piotra, 29 czerwca 2009 r., w czasie uroczystości Świętych Apostołów Piotra i Pawła, w piątym roku Pontyfikatu.

7 Globalizacja a etyka 7 kich ludzi, a nie tylko bogatych. W encyklice tej jest nawiązanie do encykliki Pawła VI z 1967 roku, ogłoszonej bezpośrednio po zakończeniu Soboru Watykańskiego II, a zatytułowanej Populorum progressio o popieraniu rozwoju ludów. W encyklice tej już w pkt. 1. zostało zadeklarowane, że przedmiotem żywej i bacznej uwagi Kościoła katolickiego jest: Rozwój ludów, szczególnie tych, które usiłują uwolnić się od nieszczęść głodu, nędzy, lokalnych epidemii i ciemnoty; które domagają się pełniejszego udziału w dobrach stworzonych przez cywilizację i żądają, by ich ludzkie wartości były w praktyce bardziej uznawane; które wreszcie stale kierują swą myśl ku większemu postępowi. Podobną problematyką zajął się Jan Paweł II w encyklice Centesimus annus, która została ogłoszona w setną rocznicę encykliki Rerum novarum. W encyklice tej została poddana analizie jedność trzech podmiotów: rynku, państwa i społeczeństwa obywatelskiego. Jest tam mowa o ekonomii bezinteresowności i braterstwa, a także sądy, że: w epoce globalizacji działalność ekonomiczna nie może abstrahować od bezinteresowności. Traktowanie globalizacji jako procesu społeczno-ekonomicznego i jednego z najważniejszych wydarzeń współczesności jest obecne zarówno w encyklikach Jana Pawła II, jak i Benedykta XVI. 4. Miejsce polityki Człowiek poza codzienną aktywnością bytowo-prokreacyjną w pełni może realizować się dopiero w sferze społecznej i publicznej, zatem do jego samorealizacji jest potrzebny również obszar działalności politycznej. Stąd politykę należy traktować jako w swoisty sposób wyodrębnioną i autonomiczną sferę stosunków i działań aktywnych członków społeczności. Obiektem zainteresowania polityki jest działalność instytucji państwowych, wpływanie na określony porządek prawny, a także wyznaczanie zasad i norm określających funkcjonowanie jednostki w strukturach społecznych. Warunkiem skuteczności sfery politycznej jest umiejętność stanowienia określonych struktur organizacyjnych i instytucji oraz sprawne określanie podstaw i programów działania tych instytucji, a więc umiejętne nimi zarządzanie, zarazem wykonywanie wielu działań operacyjnych [Por.: Morawski 2001 s ]. Celem ostatecznym poczynań politycznych jest panowanie i rządzenie, gra o władzę i o podejmowanie decyzji w procesie sprawowania tej władzy, zgodnych z potrzebami i interesami społecznymi w rozumieniu ugrupowania sprawującego tę władzę. Wśród kierunków definiowania współczesnej polityki najczęściej wymienia się: normatywizm, behawioryzm, biopolitykę, postmodernizm. Każdy z tych kierunków koncentruje uwagę na wybranych, bądź kilku wybranych, aspektach życia politycznego. Z kolei, wśród koncepcji polityki na największą uwagę zasługuje klasyczna koncepcja polityki. Początki klasycznej koncepcji polityki tkwią w filozofii greckiej. W tej koncepcji celem polityki jest wspólne dobro obywateli, osiąganie tego celu wymaga rozważ-

8 8 Andrzej F. Bocian nego kierowania państwem, a kierowanie państwem wymaga wiedzy. Podstawowym pojęciem w tej koncepcji jest państwo jego konstrukcja i rola w społeczeństwie lub system polityczny, który tworzą podmioty i instytucje polityczne oraz powstające relacje między nimi i pełnione funkcje. 5. Realia gospodarcze W świecie współczesnym mamy do czynienia z nowymi procesami zachodzącymi w gospodarce, które są związane z przekraczaniem granic państwowych w działalności narodowych podmiotów gospodarczych i z tworzeniem jednego, globalnego rynku światowego, co dotyczy w równym stopniu rynku kapitału finansowego, jak i ludzkiego oraz rzeczowego [Por.: Luttwak 2000; Rozwój w dobie globalizacji 2010 s ]. Szczególnego znaczenia nabierają transfery finansowe, jako zjawisko nowe na tak ogromną skalę. Globalizacja ponieważ o niej tutaj jest mowa jest traktowana jako proces spontaniczny i wynikający bezpośrednio z mechanizmu rynkowego, z którym musi się zmierzyć świat i jego gospodarka nie tylko w wymiarze ekonomicznym, ale także politycznym i etycznym [Por.: Soros 2008 s ]. Globalizacja gospodarki światowej wiąże się z powstawaniem i poszerzaniem sieci powiązań i współzależności między krajami i regionami zarówno w sferze gospodarczej, jak i w sferze technologicznej i kulturowej, jednak przede wszystkim w sferze relacji finansowych i handlowych. Wiąże się z rosnącymi przepływami: dóbr i usług, kapitału rzeczowego i kapitału finansowego [Por.: Friedman 2006 s ]. Powstawaniu zjawiska globalizacji towarzyszy zbieg wielu sprzyjających okoliczności, wśród których można wymienić: dominację w gospodarce światowej wielkich koncernów transnarodowych, megakoncentrację kapitału, rozwój cywilizacji informacyjnej, ogromną dynamikę postępu technologicznego, łatwość przepływu kapitału i szybkość przepływu informacji [Por.: Zorska 1998]. Zagadnienia identyfikowane z globalizacją od dłuższego czasu wywołują wiele dyskusji [Por. m.in.: Scholte 2005 s ; Mankiw 2008; Nawrot 2009], a na temat samej globalizacji są formułowane kontrowersyjne oceny prowokują one zarówno do ataku, jak i do obrony, tak samo w obszarze zjawisk realnych (vide przebieg europejskich i światowych szczytów gospodarczych i towarzyszące im spotkania antyglobalistów), jak i na płaszczyźnie toczących się debat i polemik naukowych oraz spektakularnych sporów politycznych [Por.: Martin, Schumann 1999]. Twórcy współczesnych nurtów myśli ekonomicznej najwyraźniej mają trudności z wyjaśnianiem procesów zachodzących w gospodarce światowej, które są coraz bardziej przeniknięte zjawiskami globalnymi. Nie tylko nie radzą sobie z przewidywaniem dotyczącym kierunku i zakresu globalizacji, ale też borykają się z interpretacją zdarzeń generowanych przez procesy globalizacyjne [Por.: Soros 1999 s ]. Stało się to bardzo wyraźne w czasie powstawania i rozszerzania się ostatniego kryzysu światowego. Kryzys jest, bez wątpienia, głębokim naruszeniem stabilności

9 Globalizacja a etyka 9 systemu ekonomicznego w poszczególnych krajach i w regionach, a nawet na świecie. O stabilności systemu ekonomicznego i jego kondycji świadczy na ogół kształtowanie się zestawu ważniejszych wskaźników i parametrów ekonomicznych, takich jak: stopa wzrostu, stopa bezrobocia, wskaźnik inflacji, stan długu publicznego i deficytu budżetowego, kształtowanie się kursu walutowego i podstawowych stóp procentowych. Procesy globalizacyjne do rozważań o kondycji i stabilności gospodarki wprowadzają dosyć istotne utrudnienia: z jednej strony przez swą coraz bardziej aktywną obecność zaburzającą obraz gospodarek narodowych, a z drugiej przez brak, uzgodnionych w świecie nauki, teoretycznych podstaw do ocen stanu gospodarek uwikłanych w wielostronne powiązania z innymi gospodarkami. Za początek kryzysu uznaje się krach w sektorze kredytów hipotecznych w USA, który nastąpił w połowie 2007 r. i który przyczynił się do zahamowania wzrostu gospodarki amerykańskiej. Po kilku miesiącach, na skutek procesów globalizacyjnych, które spowodowały silne i wielokierunkowe powiązania całej gospodarki światowej, kryzys zawitał do innych krajów świata. Ujawniła się także prawie absolutna zależność gospodarki realnej od świata finansów [Por.: Szymański 2009 s ]. Kryzys dotknął najsilniej rynki gospodarek wysoko rozwiniętych. Rynki wschodzące obroniły się, co wiąże się z odmienną w obydwu grupach krajów strukturą tworzenia PKB i innym potencjałem. W gospodarkach rynków wschodzących przeważa sektor wytwórczy, dominuje on nad sektorem usług, w tym nad rozbudowanym ponad miarę w krajach rozwiniętych sektorem finansowym. Inwestowano tu głównie w dziedziny produkcyjne, tu była lokowana produkcja niszcząca środowisko naturalne, materiałochłonna, a przede wszystkim pracochłonna. W krajach rynków rozwiniętych inwestowano w wiedzę i technologię, zwłaszcza teleinformatyczną i inżynierię finansową służącą do sterowania alokacją kapitału i do zarządzania ryzykiem. Fakt generowania ogromnych zysków z inwestowania w usługi, szczególnie te finansowe, ograniczał w tych krajach zainteresowanie inwestowaniem w dziedziny związane z wytwórczością. Kryzys początku XXI wieku zmusił do korekty działań nieracjonalnych z punktu widzenia stabilności systemu gospodarczego, wystawiając ujemną ocenę systemowi funkcjonowania społeczeństw konsumpcyjnych, żyjących ponad stan, ulegających reklamom i marketingowi. Krach ten, niewątpliwie, wymusi zmianę funkcjonujących paradygmatów, a środowisko naukowe zostanie zobligowane do rzetelnej dyskusji na temat zrównoważonego rozwoju globalnego. Warto w tym miejscu przytoczyć gorzkie słowa J. Stiglitza, propagatora idei globalizacji z ludzką twarzą. W swojej ostatniej książce, poświęconej analizie kryzysu , stwierdził, że: kryzys nie tylko obnażył wady dominującego modelu gospodarczego, ale również wady naszego społeczeństwa. Zbyt wielu ludzi wykorzystywało innych. Nadużyto zaufanie. Zarzucił, że: stworzyliśmy ersatz kapitalizmu o niejasnych regułach i bardzo jasnych skutkach: kolejnych kryzysach, nadmiernym ryzyku podejmowanym na koszt publiczny. Według tego autora, główną przyczyną kryzysu było nieracjonalne zachowanie jednego z mocarstw światowych, jakim są Stany Zjednoczone. Kryzys był ciosem w fundamentalne wartości i okazał się być bardziej szkodliwy niż reżim totalitarny. Kryzys doprowadził do utraty wiary w kapitalizm, w amerykańskim stylu. J. Stiglitz, deklarując

10 10 Andrzej F. Bocian się jako keynesista, uważa, że: ekonomia powinna być nauką zdolną do formułowania przewidywań, czego, niestety, zabrakło w praktyce, oraz że model neoklasyczny, model doskonałych rynków się nie sprawdza, a obecny kryzys skłoni ekonomistów do przemyśleń [Por.: Stiglitz 2010]. Wielkość środków finansowych, uruchomionych w programach antykryzysowych, jest trudna do oszacowania. Strumienie dolarów i euro przeznaczone na ratowanie i pobudzenie gospodarek borykających się z kryzysem były kierowane do upadających banków i dużych firm co spowodowało w efekcie wzrost długu publicznego w wielu krajach, a co zatem idzie, także w gospodarce światowej. Temat poziomu długu publicznego w poszczególnych gospodarkach narodowych stał się obecnie jednym z ważniejszych tematów ekonomicznych świata. Troska o jego redukcję spowodowała nasilenie debaty o naprawie finansów publicznych. Koszyk proponowanych reform z reguły obejmuje ograniczanie wydatków budżetowych poprzez: cięcia w wydatkach socjalnych, podnoszenie podatków, wydłużanie czasu pracy i zmniejszanie zatrudnienia w sektorze budżetowym. Dług w wielu krajach przekracza wielkość PKB, a prognozy jego wzrostu są niepokojące. Według agencji Economist Intelligence Unit, w czołówce znajdują się takie kraje, jak: Japonia, Włochy, Singapur, Islandia, Belgia i Grecja (por. wykres 1.). Dług publiczny Japonii w 2009 r. był blisko 2-krotnie większy niż roczne PKB. W porównaniu z 2000 r., relacja długu do PKB zwiększyła się w Japonii o 64 pkt. proc. Jedynie w Islandii zanotowano większy wzrost tej relacji z 38,1% do 111,2%, czyli o 73,1 pkt. proc. Wśród krajów tzw. Starej Unii jedynie w Wielkiej Brytanii nastąpiło znaczne zwiększenie tej relacji, tj. o 30,3 pkt. proc. do poziomu 83%. Gospodarka polska z relacją długu publicznego do PKB, sięgającą 52,6% w 2009 r. 4, znalazła się na 37. miejscu wśród 124 krajów świata, zajmując miejsce bezpośrednio przed Stanami Zjednoczonymi (wskaźnik na poziomie 51,8%). Relacja długu do PKB w Polsce wzrosła o 14,4 pkt. proc. w porównaniu z 2000 r., podczas gdy w Stanach Zjednoczonych o 17 pkt. proc. 4 W dniu 26 kwietnia 2011 r. GUS opublikował komunikat dotyczący polskiego deficytu i długu sektora instytucji rządowych i samorządowych (tzw. notyfikację fiskalną). Z danych tych wynika, że relacja długu do PKB w 2009 r. wyniosła 50,9%, a w 2010 r. ukształtowała się na poziomie 55%. Warto wspomnieć, że, cytowana wcześniej, agencja Economist Intelligence Unit przewidywała, iż relacja ta w 2010 r. wyniesie w Polsce 54,3%, czyli poziom bardzo zbliżony do rzeczywiście osiągniętego [Por.: Dokument elektroniczny, tryb dostępu: data wejścia: V 2011 r.].

11 Globalizacja a etyka 11 WYKRES 1. Kształtowanie się relacji długu publicznego do PKB w wybranych krajach 200 % Japonia 2009 r. 190,9% 150 Włochy Islandia Grecja 116,7% 111,2% 99,8% 100 Węgry 71,6% 124 kraje 64,8% Polska 52,6% 50 Rosja Estonia 14,6% 7,4% * 2010** Źródło: [Economist Intelligence Unit, The Economist, November 2010]. Spośród krajów Europy Środkowo-Wschodniej tylko Węgry miały tę relację większą (na poziomie 71,6%; w 2000 r. 53,4%). W tej grupie najmniejszy wskaźnik w latach zanotowano w Estonii w 2009 r. dług publiczny stanowił zaledwie 7,4% PKB, co powoduje, że Estonia znalazła się na 116. pozycji w tym rankingu. Słowacja, znajdująca się w 2009 r. na 65. miejscu w rankingu, była jednym z nielicznych krajów, w którym nastąpiło zmniejszenie relacji długu do PKB, w jej przypadku z 49% w 2000 r. do 34,7% w 2009 r. Kraje BRIC tym skrótem określa się kraje z rynków wschodzących: Brazylię, Rosję, Indie i Chiny zajmują dalekie pozycje na tej liście, jedynie w Indiach w 2009 r. zanotowano wskaźnik na poziomie 61,4%, co jest wielkością mniejszą niż średni wskaźnik zadłużenia gospodarki światowej (64,8%). Spektakularnie zmniejszyła się relacja długu do PKB w Rosji, aż o 40 pkt. proc. (z 54,5% w 2000 r. do 14,5% w 2009 r.). Bardziej do wyobraźni przemawia jednak wielkość długu publicznego przypadającego na mieszkańca w poszczególnych krajach. Wskaźnik ten obrazuje obciążenie każdego obywatela długiem powstałym w wyniku nietrafionej polityki gospodarczej, w wyniku której została zagrożona stabilność gospodarcza oraz zawężone możliwości rozwojowe kraju. Skłania to też do refleksji na temat etycznej odpowie-

12 12 Andrzej F. Bocian dzialności władz rządowych za obciążanie przyszłych pokoleń własnymi wydatkami nadmiernymi i często niewłaściwie dystrybuowanymi. Ograniczając możliwości rozwojowe gospodarek, opóźnia się, a często uniemożliwia, korzystanie z dobrobytu przez przyszłe pokolenia. Generalnie, wszystkie elementy dotyczące relacji międzypokoleniowych mają wymiar etyczny, chociażby sprawa ochrony środowiska naturalnego człowieka, czy też racjonalnego gospodarowania bogactwami naturalnymi. Z największym bagażem zadłużenia, przypadającego na jednego mieszkańca, na świecie boryka się Japonia, które w 2009 r. wynosiło 74,7 tys. USD. Jest to kwota zadłużenia 14 razy większa niż notowana w tym roku w Polsce, która wynosiła 5,3 tys. USD. Jednak warto zwrócić uwagę, że w stosunku do 2000 r. dług przypadający na mieszkańca wzrósł w Japonii o 60%, a w Polsce aż 3-krotnie. Wśród krajów EU-10 najsilniej wzrósł dług na mieszkańca na Łotwie, ponad 10- krotnie w porównaniu z 2000 r., ale sama kwota długu na mieszkańca w 2009 r. była na Łotwie mniejsza o 23% niż w Polsce. We wszystkich krajach BRIC był notowany relatywnie niski wskaźnik długu na mieszkańca dużo niższy od średniego w gospodarce światowej, reprezentowanej w analizach agencji Economist Intelligence Unit przez 124 kraje. Z jednej strony był on wynikiem dużej liczby ludności (przypadek Indii), lecz z drugiej strony wynikał z polityki niskiego zadłużania gospodarki (przykład Rosji). Wśród krajów o wysokim długu publicznym nie ma takich krajów, jak: Luksemburg, Norwegia, Szwajcaria czy Dania. Te cztery kraje znajdują się na czele listy krajów szczycących się najwyższym PKB przypadającym na mieszkańca w 2009 r., według cytowanej agencji, były to odpowiednio kwoty: 102,3 tys. USD; 78,7 tys. USD; 59,7 tys. USD i 56,4 tys. USD 5. W tym rankingu Polska zajęła 48. pozycję z PKB na mieszkańca w kwocie 10,1 tys. USD. Większość krajów tzw. Starej Unii miała w tym czasie 3-5 razy większy wskaźnik PKB na mieszkańca niż Polska. W Chinach, w 2009 r. PKB przypadające na mieszkańca wyniosło 3,7 tys. USD, a w Indiach zaledwie 1,1 tys. USD. Można tym samym mówić o przepaści w dobrobycie między poszczególnymi krajami. Próba odpowiedzi na pojawiające się pytanie natury etycznej o sposoby niwelowania tych przepaści i o udział bogatszych krajów w wyrównywaniu szans rozwojowych biedniejszych pozostaje stale niemożliwa, mimo deklaracji pomocy i prób znalezienia dobrego rozwiązania tej kwestii podejmowanych na forach międzynarodowych. W Stanach Zjednoczonych, w 2009 r. na mieszkańca przypadało PKB w kwocie 45,5 tys. USD, co plasowało ten kraj na stosunkowo odległej 9. pozycji, zaraz po Islandii (46,6 tys. USD na mieszkańca), a przed Austrią (45 tys. USD na mieszkańca). Tak odległa pozycja wskaźnika PKB na mieszkańca Stanów Zjednoczonych nie odbiera pierwszeństwa gospodarce amerykańskiej w tworzeniu światowego PKB. Spośród 5 Dane przytaczane za agencją Economist Intelligence Unit różnią się, co do absolutnych wielkości, od danych podawanych przez inne źródła, np. MFW czy Eurosat. Różnice te nie powodują istotnych przesunięć w rankingach zamożności poszczególnych krajów na tle innych.

13 Globalizacja a etyka 13 wszystkich krajów świata ma ona największy udział w wytwarzaniu PKB i tak jest od wielu dziesięcioleci. Mając w tym względzie niezachwianą pozycję lidera, musi w coraz większym stopniu liczyć się z rosnącą konkurencją innych krajów. Bez wątpienia, w związku z kryzysem lat , zmniejszenie udziału gospodarki amerykańskiej w tworzeniu światowego PKB było nieuniknione. Według ostatniej oceny Międzynarodowego Funduszu Walutowego, w ciągu dwudziestu lat udział gospodarki amerykańskiej w tworzeniu PKB zmniejszy się o nieco ponad 5 pkt. proc. z 22,9% w 1996 r. do 17,8% w 2016 r. (por. wykres 2.). Miejsce opuszczane przez gospodarkę amerykańską zaczynają zajmować dynamicznie rozwijające się nowe kraje. Do tej grupy należą kraje Azji, a w szczególności Chiny. Nie ulega wątpliwości, że kryzys wpłynie na ukształtowanie się nowego światowego ładu i że rynki wschodzące będą beneficjentami tego procesu. Jednakże pewne obszary globu, tradycyjnie zaniedbane, stale pozostają na obrzeżach wzrostu. Prognozy nie wskazują, aby w krajach afrykańskich nastąpiła, chociaż mała poprawa warunków życia, żeby dokonał się przynajmniej nieznaczny skok cywilizacyjny. Z punktu widzenia bieżącej sytuacji tworzenia się nowego układu sił gospodarczych w świecie, istotna jest obserwacja rosnącego udziału krajów grupy BRIC. Kraje BRIC w 2009 r. wytworzyły 23,9% światowego produktu, a w 2016 r. ich udział ma wzrosnąć już do 30,5%. Warto zwrócić uwagę, że w 1996 r. kraje te wytworzyły 15,3% światowego PKB (por. wykres 2.). Prognozy MFW z kwietnia 2011 r., dotyczące dynamiki PKB, nie pozwalają wątpić, że dobra sytuacja w tych krajach, co zwłaszcza dotyczy Chin i Indii, będzie się utrzymywała w horyzoncie najbliższych sześciu lat. Spełnienie się prognoz wzrostu PKB do 2016 r., zakładających wysokie, stabilne w czasie tempo wzrostu gospodarki chińskiej i nieco wolniejsze gospodarki indyjskiej, jak również przewidujących zdecydowanie wolniejsze tempo wzrostu gospodarek krajów Unii Europejskiej, jak i krajów Grupy G7 oraz Stanów Zjednoczonych (por. wykres 3.), może oznaczać zupełne przewartościowanie sił w gospodarce światowej w ciągu kilku lat. Patrząc na prognozowane obecnie przez MFW tempo wzrostu Chin na lata , oscylujące nieznacznie tylko poniżej 10%, oraz na prognozę wzrostu gospodarek G-7 i Unii Europejskiej w tempie ok. 2%, a także na prognozowane tempo wzrostu gospodarek krajów Europy Środkowo-Wschodniej, na poziomie ok. 4%, trudno przewidzieć, jaki kierunek i przebieg najprawdopodobniej przybiorą zmiany w gospodarce światowej. Sama dynamika PKB nie będzie miała kluczowego znaczenia dla kształtowania się relacji w świecie. Oczywiście, nie można jej nie doceniać, ale o ostatecznym kształcie inicjujących się przemian zadecyduje cała gama elementów charakteryzujących poszczególne gospodarki, poczynając od czynników strukturalnych i instytucjonalnych, a na politycznych i społecznych kończąc. Nie bez znaczenia są również czynniki kulturowe i cywilizacyjne społeczeństw, jak też poziom stratyfikacji dochodowej społeczeństwa. Jednak punktem wyjścia do przemian są przede wszystkim: poziom rozwoju gospodarczego, struktura konsumpcji, skłonność do oszczędzania oraz jakość kapitału ludzkiego.

14 14 Andrzej F. Bocian WYKRES 2. Udział wybranych krajów i grup krajów w światowym PKB (według siły nabywczej) Stany Zjednoczone 23% 1996 r. 164 pozostałych krajów 38% EU-10* 2% Francja 4% Wielka Bryt. 4% Niemcy 5% BRIC 15% Japonia 9% 164 pozostałych krajów 38% Stany Zjednoczone 22% EU-10* Francja 3% Wielka Bryt. 3% 3% Niemcy 4% 2006 r. BRIC 20% Japonia 7% Stany Zjednoczone 18% 2016 r. 164 pozostałych krajów 37% EU-10* 2% Francja 2% Wielka Bryt. 3% Niemcy 3% Japonia 5% BRIC 30% * Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia, Węgry Źródło: [World Economic Outlook Database, International Monetary Fund, April 2011].

15 Globalizacja a etyka 15 WYKRES 3. Dynamika PKB w latach (ceny stałe, poprzedni rok = 100) 15 % Świat Grupa G7 Europa Środ.-Wsch. Chiny Indie Unia Europejska Źródło: [World Economic Outlook Database, International Monetary Fund, April 2011]. 6. Ustanawianie wzajemnych powiązań Rozwój wiedzy o człowieku i o jego społecznych relacjach zdominował naukę w starożytności i średniowieczu. Nauka ery nowożytnej jest związana natomiast z dynamicznym rozwojem materialnych obszarów wiedzy, takich jak m.in.: inżynieria, nauki o gospodarce, o budowie świata i prawach jego funkcjonowania. W filozofii greckiej dominowało zainteresowanie człowiekiem. Poznanie człowieka i możliwość jego doskonalenia były podstawowymi kwestiami w wielu szkołach filozofii greckiej. Najpełniej to stanowisko reprezentował Sokrates uznawany za twórcę etyki. Etyka, pozostająca w ścisłym związku z filozofią, stanowiła istotny element w rozważaniach: Platona, Arystotelesa, św. Augustyna i innych myślicieli w starożytności i średniowieczu. Arystoteles, uczeń Platona, podzielił filozofię na teoretyczną i praktyczną, w filozofii praktycznej wyróżnił dwa działy etykę 6 i politykę, z podporządkowanymi dyscyplinami: retoryką, ekonomiką i poetyką. Filozofia teoretyczna została 6 W etyce Arystotelesa na uwagę zasługuje twierdzenie, że najważniejszym dobrem jest szczęście, które sprowadza się do działalności człowieka godnej, rozumnej i cnotliwej. Ta idea była powtarzana przez wielu myślicieli.

16 16 Andrzej F. Bocian zaś podzielona na: fizykę, matematykę i pierwszą filozofię, nazwaną później metafizyką. System filozofii Arystotelesa na wiele wieków określił sposób: widzenia, myślenia i rozumienia świata. Ustalił, w sposób sobie właściwy, interesujące nas relacje między: etyką, polityka i ekonomią. Na ówczesne czasy takie uporządkowanie było wystarczające. Współczesność jest jednak o wiele bardziej skomplikowana i wielowymiarowa, a także mniej oczywista, klarowna i przejrzysta. W naszej epoce współzależność między: ekonomią, polityką, etyką, kulturą, religią i wielu jeszcze innymi sferami naszego życia społecznego są silne, ale też bardzo wzajemnie uwikłane [Por.: Hall, Taylor 1995.]. Człowiek Sokratesa i społeczeństwo Platona nie są tożsame z człowiekiem i społeczeństwem świata współczesnego. Jednakże złożoność i rozliczne uwarunkowania w funkcjonowaniu tego świata nie oznaczają, iż nie istnieje potrzeba zachowania odpowiednich proporcji i konieczność określenia relacji pomiędzy dyskutowanymi sferami funkcjonowania człowieka. Może zatem postulat równowagi między: ekonomią, polityką i etyką jest najwłaściwszą transpozycją myśli Arystotelesa do współczesności. Może powinien stać się paradygmatem globalizacji. Współczesny świat jest światem zintegrowanym, więc trzeba go: postrzegać, analizować i rozumieć w splocie wielu problemów oraz zjawisk. W czasach Arystotelesa czy św. Augustyna było możliwe postrzeganie świata poprzez wydzielone części. Rozważania wtedy o kwestiach etycznych nie musiały prowadzić na teren polityki. W życiu społeczno-gospodarczym formuła świata jako całości jest metodologicznie bardziej atrakcyjna, niż widzenie tych części w izolacji, co jest, niewątpliwie, trudniejsze, ale prowadzi do dostrzegania wzajemnych uwarunkowań wyróżnionych części. Wynika stąd wniosek, że ekonomia, polityka i etyka w gospodarce globalnej powinny być ujmowane we wzajemnych relacjach i wzajemnym przenikaniu. Polityka i ekonomia wyraźnie zdominowały myślenie społeczeństw. Czy zatem komplementarność ekonomii i polityki w niektórych krajach nie przekształca się w relacje substytucyjne? Czy we współczesnym świecie jest miejsce dla zachowań etycznych? Czy dążenie do bogactwa i władzy jest ze swej natury etyczne? Czy pomijanie milczeniem nieprawości w obszarze ekonomii i polityki dehumanizuje współczesny świat? Jeżeli jest bogactwo, to na drugim biegunie musi być nędza. Jakie proporcje pomiędzy obszarami bogactwa i nędzy są tu dopuszczalne? Czy miliard ludzi na świecie, mających na swe utrzymanie zaledwie jednego dolara dziennie, nie stanowi dowodu na brak zasad moralnych we współczesnym świecie? To tylko nieliczne z możliwych pytań, które nasuwają się na kanwie rozważanych zagadnień. Odpowiedzi na tego typu pytania nie są wcale proste. Podejmowanie prób mierzenia się z tego typu problemowymi pytaniami oznacza, że staramy się przybliżyć do pełniejszego poznania mechanizmów funkcjonowania współczesnego świata. Następnie zostanie podjęta próba korygowania obowiązujących w nim reguł i zmiany status quo regionów i społeczeństw. Gros tych pytań dotyczy granicy norm etycznych w zachowaniach politycznych i gospodarczych. Ustosunkowanie się do nich jest tym trudniejsze, im głębsza jest świa-

17 Globalizacja a etyka 17 domość, iż przenikanie zasad etycznych do gospodarki powoduje ingerencję w mechanizm praw ekonomicznych i zakłócenie w ich funkcjonowaniu. Powstaje wtedy dylemat dotyczący wyboru zasad regulowania w gospodarce rynek i jego mechanizmy czy interwencjonizm poprawiający regulacyjne funkcje rynku [Por.: Hicks 1999]. W dyskusjach na temat natury i logiki polityki gospodarczej bardzo często dochodzi do przeciwstawienia dwóch nurtów ekonomii ekonomii liberalnej bądź neoliberalnej i ekonomii keynesowskiej. Dokonuje się wtedy periodyzacji na okresy w historii gospodarczej świata oraz podziału krajów, na te które opierają swoją politykę na ekonomii neoliberalnej i na te, które hołdują zasadom ekonomii keynesowskiej. D. S. Landes w interesującym studium Bogactwo i nędza narodów [Landes 2005] rozpoczął swą wędrówkę przez wieki od przytoczenia opinii Paula Samuelsona z 1976 r.: Nadal właściwie nie wiadomo, dlaczego ubogie kraje są biedne, a zamożne bogate. Pytanie to do dnia dzisiejszego nie straciło nic na aktualności, a nawet powinno być sformułowane jeszcze dosadniej, przez wpisanie do jego treści kwestii postaw etycznych krajów bogatych. Faktem jest, że zasady działania w gospodarce wyznaczają jedynie twarde prawa ekonomiczne. W gospodarce rynkowej naturalny jest wzrost rywalizacji. Wynika on bezpośrednio ze swobodnej gry sił rynkowych i powoduje dążenie do uzyskiwania przewag konkurencyjnych. Coraz większy wpływ globalizacji sprawia, że bogaceniu się jednych towarzyszy zubożenie innych, istniejących w odległych zakątkach globu. Jednakże warto przypomnieć, że już Adam Smith uświadomił narodom, że funkcjonowanie w społeczeństwie jest obarczone także określonymi obowiązkami na rzecz utrzymania państwa i zaspokojenia potrzeb zbiorowych. Chodzi oczywiście o system podatkowy. Obowiązek świadczenia na rzecz dobra wspólnego wchodzi w sferę moralnego obowiązku. Skala i zakres tego obowiązku jest od wielu dziesiątek lat przedmiotem ożywionych sporów. Dyskusja toczy się właściwie pomiędzy reprezentantami dwóch modeli [Wojtyna 2005] zwolennikami doktryny liberalnej i zwolennikami keynesizmu. Przewagi zmieniają się w czasie, ale temat zawsze stanowi atrakcyjny przedmiot w debacie o kształcie polityki gospodarczej. Przykładem państw, realizujących społeczną gospodarkę rynkową, która musi z założenia opierać się na dużym fiskalizmie, są Niemcy i Szwecja. Inny typ reprezentują gospodarki: amerykańska i japońska, o efektywności których decyduje mechanizm rynku i w których swoboda gospodarcza nie jest krępowana działaniami państwa. Kraje, prowadzące politykę gospodarczą nastawioną na politykę: deregulacji, prywatyzacji, stałych reform rynkowych, uzyskują szybszy wzrost, lepiej rozwiązują trudne problemy społeczno-gospodarcze (np. walka z bezrobociem) i są bardziej konkurencyjne na globalnych rynkach. W rezultacie, w długim okresie taka polityka jest korzystna dla wszystkich, zarówno dla biednych, jak i bogatych. W ekonomii współczesnej, a tym samym w polityce gospodarczej, zwraca się uwagę na coraz więcej czynników warunkujących sukces gospodarczy [Por.: Wojtyna 2008]. Podkreśla się zatem konieczność interdyscyplinarnego podejścia do podejmowanych decyzji, zaleca się prowadzenie analiz średnio- i długookresowych, wskazuje na rolę czynnika instytucjonalnego, uwydatnia kwestie etyczne i społeczne, postuluje dbałość o ekorozwój i wzrost zrównoważony, akcentuje się kwestię roli

18 18 Andrzej F. Bocian kapitału ludzkiego oraz zagadnienia konkurencyjności i racjonalności globalnej [Por.: Stiglitz 2004 s ]. Ze swej strony dodam jeszcze jedną, istotną zasadę sugeruję jak największe ograniczenie wpływów politycznych na gospodarkę, bowiem one są elementem destabilizującym system gospodarczy państwa. 7. Czy da się określić relacje? Kryzysy finansowe drugiej połowy XX w. wybuchały w wielu miejscach świata (Meksyk, Chile, Argentyna, Japonia, Turcja, Rosja itd.), ale były w miarę szybko tłumione i nie dochodziło do efektu domina. Kolebką obecnego kryzysu była najsilniejsza gospodarka światowa mocno zespolona z najważniejszymi regionami gospodarki światowej. W przypadku wcześniejszych kryzysów, wystarczały procedury zapisane w konsensusie waszyngtońskim i szybkie interwencje Międzynarodowego Funduszu Walutowego oraz Banku Światowego. Prawdą jest, że obecnie zabrakło szybkiej i skutecznej reakcji rządu USA, lecz co ważniejsze nie były znane rozmiary nieprawidłowości w finansach i bankowości, które przerosły najśmielsze przypuszczenia. Toteż w wielu dyskusjach na temat źródeł ostatniego kryzysu nie brakuje głosów, że zostały przekroczone wszelkie dopuszczalne normy zachowań etycznych. Zatem jest bardzo wiele odwołań etycznych w ocenach przyczyn kryzysu początku XXI wieku. Nikt nie ma wątpliwości, że zasady etyczne powinny obowiązywać i w polityce i w ekonomii. Nie można się jednak zgodzić z poglądem, że demokracja i społeczeństwo obywatelskie są wystarczająco mocnym katalizatorem zachowań etycznych. W poglądzie tym przypisuje się demokracji nadzwyczajne właściwości, których w niej nie dostrzegam. Nie jest ona samoistnym gwarantem zachowań etycznych ludzi odpowiedzialnych za: gospodarkę, społeczeństwo i rozwój. Powszechnie się uważa, że najkorzystniejszym systemem dla ekonomii jest system rynkowy, dla polityki system demokratyczny, a dla etyki nie ma jednoznacznego odpowiednika, który zabezpieczyłby jej należne miejsce w życiu jednostki i społeczeństwa. W sprawach etycznych najgłośniej wypowiadają się kościoły. Wszystkie religie mają charakter proetyczny, bowiem deklarują i propagują postawy etyczne. Rynek pojmowany jako droga do wolności indywidualnej i wolności społecznej i demokracja przyjmowana jako kreator społeczeństwa obywatelskiego właściwie wyznaczają i limitują obecność zasad etycznych w naszym życiu. 8. Podsumowanie Mahomet był człowiekiem, który 1400 lat temu ustanawiał zasady dobrego zachowania na wolnym rynku. Z jego pism wynika, że korupcja jest do gruntu zła. Na rynku trzeba zachowywać się zgodnie z pewnymi regułami, aby skutki były pożądane. To jest bardzo podobne do tego, co znajdziemy w,,teorii uczuć moralnych i,,bogactwie narodów Adama Smitha. Wbrew temu, z czym dziś się go kojarzy, Adam Smith pisał, że każdemu działaniu powinno towarzyszyć poczucie sprawiedliwości. W dzisiejszym kapitalizmie i także w gospodarkach Bliskiego Wschodu tego

19 Globalizacja a etyka 19 brakuje. Rynek opiera się na instytucjach, uczciwości, sprawiedliwości społecznej. Te właśnie wartości głosił Mahomet. I na tych wartościach kwitło społeczne i gospodarcze życie wyznawców islamu przez wiele stuleci [Por.: Hossein Askari 2011]. Tych wartości zabrakło w świecie zachodnim na przełomie stuleci, co zrodziło kryzys lat , uznany przez Alana Greenspana [Por.: Greenspan 2008 s ] za najgorszy od 50 lat kryzys. W tej kwestii wtórował mu także G. Soros [Soros 2008]. Natomiast wielu ekonomistów, w tej liczbie m.in. J. Stiglitz [Por.: Stiglitz 2010], uważało, że to właśnie działalność A. Greenspana po 2000 r. doprowadziła do sytuacji kryzysowej, że kierowany wówczas przez niego System Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych (FED) konsekwentnie prowadził zbyt ryzykowną politykę niskich stóp, a zatem i tanich kredytów, co, przy wirtualizacji rynku finansowego, doprowadziło do niewyobrażalnych strat gospodarczych i bankructw w globalnej gospodarce, w której zabrakło zasad etycznego, odpowiedzialnego postępowania. Kryzys światowy był kosztowną lekcją ekonomii, udzieloną całej społeczności: naukowców, polityków, przedsiębiorców, a także mieszkańcom poszczególnych krajów [Por.: Mankiw 2008; Osiatyński 2009]. Wszyscy bowiem w równym stopniu byli zaskoczeni tym, co wydarzyło się w gospodarce światowej. Nie doceniono, że dynamika procesów globalizacyjnych, trwających już ponad trzy dekady, spowodowała powstanie mocnych i wielokierunkowych powiązań całej gospodarki światowej, a w szczególności prawie absolutną zależność gospodarki realnej od świata finansów. Coraz częściej mówi się zatem o wirtualizacji kapitału, o narastającej dynamice autonomizacji rynków finansowych określanej jako finansjeryzacja gospodarki, co jest, niczym innym, jak postępującą globalizacją rynków finansowych [Por.: Fiedor 2010; Wojtyna 2010]. Literatura Dokument elektroniczny, tryb dostępu: [www.stat.gov.pl, data wejścia: V.2011]. Fiedor B Kryzys gospodarczy a kryzys ekonomii jako nauki, Ekonomista, nr 4. Friedman T.L Świat jest płaski. Krótka historia XXI wieku, Poznań. Greenspan A Era zawirowań krok w nowy wiek, Warszawa. Hall R.E., Taylor J.B Makroekonomia. Teoria, funkcjonowanie i polityka, Warszawa. Hicks J.R Teoria historii gospodarczej, Toruń. Hossein Askari, profesor George Washington University, wywiad z dnia 4 lutego 2011 r., dokument elektroniczny, tryb dostępu: [www.obserwatorfinansowy.pl, data wejścia: I 2011]. Landes D.S Bogactwo i nędza narodów, Warszawa. Luttwak E Turbokapitalizm, Wrocław. Mankiw M.G Makroekonomista jako naukowiec i inżynier, Gospodarka Narodowa, nr 4. Mankiw N.G Makroekonomista jako naukowiec i inżynier, Gospodarka Narodowa, nr 4.

20 20 Andrzej F. Bocian Martin H.P., Schumann H Pułapka globalizacji, Wrocław. Morawski W Socjologia ekonomiczna. Problemy. Teoria. Empiria, Warszawa. Nawrot W Globalny kryzys finansowy XXI wieku, Warszawa. Osiatyński J Strategia makroekonomiczna Polski w warunkach światowego kryzysu, Gospodarka Narodowa, nr 7 8. Ossowska M Podstawy nauki o moralności, Warszawa. Rozwój w dobie globalizacji 2010, red. A. Bąkiewicz, U. Żuławska, Warszawa. Scholte J.A Globalizacja. Krytyczne wprowadzenie, Sosnowiec. Soros G Kryzys światowego kapitalizmu, Warszawa. Soros G Nowy paradygmat rynków finansowych, Warszawa. Soros G Nowy paradygmat rynków finansowych, Warszawa. Stiglitz J Freefall. Jazda bez trzymanki, Warszawa. Stiglitz J.E Globalizacja, Warszawa. Szymański W Kryzys globalny. Pierwsze przybliżenie, Warszawa. Weber M Etyka protestancka a duch kapitalizmu, Warszawa. Wojtyna A Alternatywne modele kapitalizmu, Gospodarka Narodowa, nr 9. Wojtyna A Współczesna ekonomia kontynuacja czy poszukiwanie nowego paradygmatu?, Ekonomista, nr 1. Wojtyna A Gospodarki wschodzące w obliczu kryzysu finansowego: duża odporność czy podatność?, Gospodarka Narodowa, nr 9. Zorska A Ku globalizacji? Przemiany w korporacjach transnarodowych i w gospodarce światowej, Warszawa.

Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie. Joanna Siwińska

Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie. Joanna Siwińska Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie Joanna Siwińska Dług publiczny, jako % PKB Dług publiczny kraje rozwinięte 1880 1886 1892 1898 1904 1910 1916 1922 1928 1934 1940 1946 1952 1958 1964

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Lubelska Konferencja Spółek Komunalnych, 22.10.2014 Od 20 lat Polska skutecznie goni bogaty Zachód 70.0 PKB

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

Rola państwa w gospodarce

Rola państwa w gospodarce Rola państwa w gospodarce Wykład 7 WNE UW Jerzy Wilkin Pojęcie państwa w ekonomii Państwo jako podmiot gospodarczy; Państwo i rynek jako komplementarne i substytucyjne regulatory gospodarki; Państwo minimalne,

Bardziej szczegółowo

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów Spis treści Wprowadzenie... 7 Rozdział 1. Cele, uwarunkowania i obszary działania współczesnej polityki fiskalnej... 11 1.1. Istota, zarys historyczny i uwarunkowania polityki fiskalnej... 12 1.2. Obszary

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

PROGNOZY WYNAGRODZEŃ NA 2017 ROK

PROGNOZY WYNAGRODZEŃ NA 2017 ROK 07.06.206 Informacja prasowa portalu Pytania i dodatkowe informacje: tel. 509 509 56 media@sedlak.pl PROGNOZY WYNAGRODZEŃ NA 207 ROK Jak wynika z prognoz Komisji Europejskiej na 207 rok, dynamika realnego

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej

Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej Dr hab. Magdalena Knapińska, prof. nadzw. UEP Katedra Makroekonomii i Historii Myśli Ekonomicznej Terminy konsultacji: E-mail: magdalena.knapinska@ue.poznan.pl Inne przedmioty: Makroekonomia (wykłady i

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE Spis treści Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa xiii xv WPROWADZENIE l Rozdział l. Ekonomiczne opisanie świata 3 1.1. Stany Zjednoczone 4 1.2. Unia Europejska 10 1.3. Chiny 15 1.4. Spojrzenie na inne

Bardziej szczegółowo

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 ROZDZIAŁ I GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 1. Współczesna gospodarka światowa i jej struktura... 19 1.1. Podmioty gospodarki światowej... 21 1.2. Funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Stosunki handlowe Unii Europejskiej z Chinami. Tomasz Białowąs

Stosunki handlowe Unii Europejskiej z Chinami. Tomasz Białowąs Stosunki handlowe Unii Europejskiej z Chinami Tomasz Białowąs Wysoki dynamika wymiany handlowej 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Eksport całkowity UE Eksport UE do Chin Import całkowity UE Import

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Ranking gospodarek świata 2010

Ranking gospodarek świata 2010 Drukuj zamknij Ranking gospodarek świata 2010 03.11.2010, 12:04 Instytut Globalizacji ogłosił III edycję rankingu najszybciej rozwijających się państw, z którego wynika, że Państwo Środka posiada najbardziej

Bardziej szczegółowo

1. Pojęcie, rodzaje i skutki bezrobocia. W literaturze można spotkać różne rodzaje bezrobocia (Kwiatkowski, 2005: 395).

1. Pojęcie, rodzaje i skutki bezrobocia. W literaturze można spotkać różne rodzaje bezrobocia (Kwiatkowski, 2005: 395). Bezrobocie Spis treści: 1. Pojęcie, rodzaje i skutki bezrobocia...2 2. Tendencje rozwoju bezrobocia w Polsce i innych krajach...2 3. Przyczyny bezrobocia: ujęcia klasyczne i keynesistowskie...3 4. Bezrobocie

Bardziej szczegółowo

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym

6.4. Wieloczynnikowa funkcja podaży Podsumowanie RÓWNOWAGA RYNKOWA Równowaga rynkowa w ujęciu statycznym Spis treœci Przedmowa do wydania ósmego... 11 Przedmowa do wydania siódmego... 12 Przedmowa do wydania szóstego... 14 1. UWAGI WSTĘPNE... 17 1.1. Przedmiot i cel ekonomii... 17 1.2. Ekonomia pozytywna

Bardziej szczegółowo

Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski

Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski Wyzwania dla polskich przedsiębiorców w świetle Strategii Zielonego Wzrostu (Green Growth Strategy) Prof. Andrzej Mizgajski 1 SZCZYT ZIEMI - Rio+20 20 22. czerwca 2012 Około 50,000 osób z polityki, organizacji

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 23 października 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy.

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. VI konferencja Krakowska, Kraków 17-18.06.2013 r. Dlaczego trzeba szukać nowej nazwy

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera W ostatnich latach ukazało się wiele opracowań poświęconych ocenie wymiany handlowej

Bardziej szczegółowo

Zmiany na ekonomicznej mapie świata

Zmiany na ekonomicznej mapie świata Zmiany na ekonomicznej mapie świata Ryszard Petru Główny Ekonomista BRE Banku, Dyrektor Banku ds. Strategii i Nadzoru Właścicielskiego Starogard Gdański, 22.10.2010 1 Agenda Wschodząca Azja motorem światowego

Bardziej szczegółowo

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE Tło realizacji projektu PRINCE 2010-EU27 Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia Komisji Europejskiej obsługuje działalnością informacyjną i komunikacyjną

Bardziej szczegółowo

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Rynek wewnętrzny, przemysł, przedsiębiorczość i MŚP STRESZCZENIE Tablica wyników Unii innowacji 2015: w ostatnim roku ogólny postęp wyników w

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna źródło wzrostu gospodarczego, czy przyczyna powstawania problemów cywilizacyjnych XXI wieku

Polityka społeczna źródło wzrostu gospodarczego, czy przyczyna powstawania problemów cywilizacyjnych XXI wieku Polityka społeczna źródło wzrostu gospodarczego, czy przyczyna powstawania problemów cywilizacyjnych XXI wieku Andrzej Kowalski Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Szkoła Główna

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność organizacji

Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność biznesu rys historyczny Biblijne korzenie koncepcji społecznej odpowiedzialności A.Carnegie (magnat przem. stalowego) Ewangelia bogactwa

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka.

Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka. Podstawowe składniki sprawozdania finansowego jako element procesu identyfikowania ryzyka związane Ważną umiejętnością jest zdolność inwestora do przewidywania i szacowania skutków ryzyka. Zjawisko czy

Bardziej szczegółowo

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk

Kierunek studiów logistyka należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk ekonomika obronności studia pierwszego stopnia - profil ogólno akademicki specjalność obronność państwa Kierunek studiów ekonomika obronności należy do obszarów kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Książka Współczesna polityka gospodarcza" jest podzielona na pięć części: Teoretyczne podstawy polityki gospodarczej; Główne obszary polityki rozwoju gospodarczego; Polityka stabilizacyjna państwa; Polityka

Bardziej szczegółowo

Katedra Ekonomii i Polityki Gospodarczej

Katedra Ekonomii i Polityki Gospodarczej Katedra Ekonomii i Polityki Gospodarczej Struktura organizacyjna Katedry Ekonomii i Polityki Gospodarczej Kierownik KEiPG: dr hab. Alina Daniłowska, prof. nadz. SGGW Zakład Ekonomii Dr Aldona Zawojska

Bardziej szczegółowo

Otwarty Świat. Atrakcyjność Inwestycyjna Europy Raport Ernst & Young 2008

Otwarty Świat. Atrakcyjność Inwestycyjna Europy Raport Ernst & Young 2008 Otwarty Świat Atrakcyjność Inwestycyjna Europy Raport Ernst & Young 2008 Dane dotyczące raportu 834 menedżerów z 43 krajów Badane firmy pochodziły z 5 głównych sektorów: 2 37% przemysł, sektor motoryzacyjny

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Analiza Fundamentalna. Co dalej z USA? Perspektywy polityki monetarnej, głównych indeksów oraz dolara.

Analiza Fundamentalna. Co dalej z USA? Perspektywy polityki monetarnej, głównych indeksów oraz dolara. Analiza Fundamentalna Co dalej z USA? Perspektywy polityki monetarnej, głównych indeksów oraz dolara. USA Agenda PKB rynek pracy inflacja Fed giełdy dolar główne wyzwania 2 Główne pytania dotyczące gospodarki

Bardziej szczegółowo

Nowa ekonomia instytucjonalna

Nowa ekonomia instytucjonalna Nowa ekonomia instytucjonalna Ronald Coase: przedsiębiorstwo, rynek i koszty transakcji Opracowanie: Janina Godłów-Legiędź Nowa ekonomia instytucjonalna James Buchanan, 1986 Teoria wyboru publicznego Ronald

Bardziej szczegółowo

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa.

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa. KAPITAŁ W PRZEDSIĘBIORSTWIE I JEGO STRUKTURA Autor: Jacek Grzywacz, Wstęp W opracowaniu przedstawiono kluczowe zagadnienia dotyczące możliwości pozyskiwania przez przedsiębiorstwo kapitału oraz zasad kształtowania

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ

CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ Spis treści Wprowadzenie CZĘŚĆ I. TEORETYCZNE PROBLEMY TRANSFORMACJI GOSPODARCZEJ Rozdział I. Pojecie i cele transformacji gospodarczej 1.1. Transformacja gospodarcza jako kategoria ekonomiczna 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce?

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Rafał Antczak Członek Zarządu Deloitte Consulting S.A. Europejski Kongres Finansowy Sopot, 23 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów. Słowo wstępne

Wykaz skrótów. Słowo wstępne Wykaz skrótów Słowo wstępne Rozdział pierwszy Pojęcia 1.Początki ekonomii (Marcin Smaga) 2.Definicja ekonomii (Tadeusz Włudyka, Marcin Smaga) 3.Prawidłowości i prawa ekonomiczne (Tadeusz Włudyka, Marcin

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

BRE Business Meetings. brebank.pl

BRE Business Meetings. brebank.pl BRE Business Meetings Witamy w świecie ekspertów Innowacje a wzrost gospodarczy Ryszard Petru Główny Ekonomista BRE Banku SA Dyrektor Banku ds. Strategii i Nadzoru Właścicielskiego 05.08.2010 r. brebank.pl

Bardziej szczegółowo

Wybór promotorów prac dyplomowych

Wybór promotorów prac dyplomowych Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze studia niestacjonarne I stopnia Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094 KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski B 365094 SPIS TREŚCI Wstęp 9 ROZDZIAŁ I. PODATKI JAKO CZYNNIK WPŁYWAJĄCY NA MIĘDZY- NARODOWĄ POZYCJĘ GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU GOSPODARCZEGO NA POZYCJĘ KONKURENCYJNĄ UNII EUROPEJSKIEJ W HANDLU MIĘDZYNARODOWYM Tomasz Białowąs Katedra Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej, UMCS w Lublinie bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Bardziej szczegółowo

Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji

Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji Początek kryzysu w Grecji Skala problemów w Grecji została ujawniona w kwietniu 2009, gdy w zrewidowano prognozę deficytu budżetowego z 3,7% PKB do 12,7%, a ostatecznie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia niestacjonarne I stopnia Kierunek ekonomia Promotorzy prac dyplomowych

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia niestacjonarne I stopnia Kierunek ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Kierunek ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie i doktorzy habilitowani Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Dr hab. Karol KOCISZEWSKI, prof. UE Promotorzy prac dyplomowych

Bardziej szczegółowo

Sektor Gospodarstw Domowych. Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE. Warszawa

Sektor Gospodarstw Domowych. Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE. Warszawa Sektor Gospodarstw Domowych Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE Raport nr 13 LIStopad 2008 Warszawa 1 Gospodarka Polski Prognozy i opinie Raport Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Stanisław Owsiak, Finanse publiczne teoria i praktyka. Spis treści: Wstęp Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Rozdział 1. Przedmiot nauki o finansach publicznych Pojęcie nauki o finansach

Bardziej szczegółowo

Budżet państwa. Polityka budżetowa Dr Gabriela Przesławska

Budżet państwa. Polityka budżetowa Dr Gabriela Przesławska Budżet państwa. Polityka budżetowa Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Budżet państwa W teorii finansów publicznych przyjmuje się, że budżet państwa, to wpływy (czyli

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia

Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Studia II stopnia (magisterskie) niestacjonarne rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Ekonomia Promotorzy prac dyplomowych Profesorowie Prof. dr hab. Stanisław CZAJA

Bardziej szczegółowo

Polska gospodarka na tle Europy i świata gonimy czy uciekamy rynkom globalnym? Grzegorz Sielewicz Główny Ekonomista Coface w Europie Centralnej

Polska gospodarka na tle Europy i świata gonimy czy uciekamy rynkom globalnym? Grzegorz Sielewicz Główny Ekonomista Coface w Europie Centralnej Polska gospodarka na tle Europy i świata gonimy czy uciekamy rynkom globalnym? Grzegorz Sielewicz Główny Ekonomista Coface w Europie Centralnej VI Spotkanie Branży Paliwowej Wrocław, 6 października 2016

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin

Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego. prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju regionalnego prof. WSB, dr hab. Krzysztof Safin Jakość życia w koncepcji rozwoju Wytyczne polityki gospodarczej wymagają definiowania jej głównych celów (i środków realizacji).

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ

Wprowadzenie CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Spis treści Wprowadzenie...... 11 CZĘŚĆ I TEORETYCZNE PODSTAWY POLITYKI GOSPODARCZEJ Rozdział 1 Istota i zakres przedmiotowy polityki gospodarczej - Aneta Kosztowniak, Marzena Sobol 17 1.1. Pojęcie, zakres

Bardziej szczegółowo

Czas na większą aktywność, czyli gdzie szukać zysków? Typy inwestycyjne Union Investment

Czas na większą aktywność, czyli gdzie szukać zysków? Typy inwestycyjne Union Investment Czas na większą aktywność, czyli gdzie szukać zysków? Typy inwestycyjne Union Investment Warszawa kwiecień 2012 r. Co ma potencjał zysku? Typy inwestycyjne na 12 miesięcy kwiecień 2012 2 Kategorie aktywów

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych

Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych Konkurencyjność polskiej gospodarki na tle krajów unijnych Dr Magdalena Hryniewicka Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Zakład Ekonomii Plan wystąpienia Cel Definicje konkurencyjności w literaturze

Bardziej szczegółowo

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Beata Szydło Prawo i Sprawiedliwość Wiceprezes www.pis.org.pl 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Wiemy jak budować silną, konkurencyjną gospodarkę Polski Dynamika

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Społeczna odpowiedzialność biznesu. Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne. Przedsiębiorstwo

Akademia Młodego Ekonomisty. Społeczna odpowiedzialność biznesu. Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne. Przedsiębiorstwo Akademia Młodego Ekonomisty Społeczna odpowiedzialność biznesu Przedsiębiorstwo społecznie odpowiedzialne Edyta Polkowska Uniwersytet w Białymstoku 7 listopada 2013 r. Przedsiębiorstwo Podmiot gospodarczy

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Efekty kształcenia dla kierunku MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE - studia drugiego stopnia - profil ogólnoakademicki Forma Studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Gospodarki Międzynarodowej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów

Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów Lublin, 17 maja 2010 r. Sytuacja na globalnym rynku inwestycyjnym kończący się

Bardziej szczegółowo

Liderzy innowacyjności w gospodarce światowej. Czy Polska może ich dogonić?

Liderzy innowacyjności w gospodarce światowej. Czy Polska może ich dogonić? Liderzy innowacyjności w gospodarce światowej. Czy Polska może ich dogonić? Szkolenie Urzędu Patentowego. Zarządzanie innowacją Warszawa, 12.10.2015 Marzenna Anna Weresa Instytut Gospodarki Światowej Kolegium

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich Promotorzy prac magisterskich Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Prof. dr hab. Bogusław FIEDOR Prof. dr hab. Andrzej

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia

Kierunkowe efekty kształcenia Kierunkowe efekty kształcenia Kierunek: ekonomia Obszar kształcenia: nauki społeczne Poziom kształcenia: studia drugiego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki Uzyskane kwalifikacje: magister Symbol

Bardziej szczegółowo

Poland a true special economic zone

Poland a true special economic zone Poland a true special economic zone Raport EY Paweł Tynel 25 listopada 2013 r. Dlaczego powstał raport Poland a true special economic zone Zebranie w jednym dokumencie ważnych informacji dla inwestorów

Bardziej szczegółowo

Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r.

Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r. Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r. Czy kryzys finansowy wymusi zmiany w dotychczasowych modelach biznesowych europejskich banków? Maciej Stańczuk Polski Bank Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

CASE-Doradcy Spółka z o.o. POZIOM WYDATKÓW NA LEKI. POLSKA NA TLE KRAJÓW OECD

CASE-Doradcy Spółka z o.o. POZIOM WYDATKÓW NA LEKI. POLSKA NA TLE KRAJÓW OECD CASE-Doradcy Spółka z o.o. POZIOM WYDATKÓW NA LEKI. POLSKA NA TLE KRAJÓW OECD Poniżej przedstawiamy opracowanie porównawcze, przygotowane na podstawie najnowszych międzynarodowych danych statystycznych.

Bardziej szczegółowo

Fundamentem wszystkich naszych działań są Wartości, obowiązujące w Grupie Kapitałowej ORLEN, do której ANWIL należy, tj.:

Fundamentem wszystkich naszych działań są Wartości, obowiązujące w Grupie Kapitałowej ORLEN, do której ANWIL należy, tj.: KODEKS POSTĘPOWANIA DLA DOSTAWCÓW ANWIL S.A. STANDARDY SPOŁECZNE STANDARDY ETYCZNE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA STANDARDY ŚRODOWISKOWE WPROWADZENIE ANWIL jest jednym z filarów polskiej gospodarki, wiodącą spółką

Bardziej szczegółowo

Wyzwania dla sektora finansowego związane ze środowiskiem niskich stóp procentowych

Wyzwania dla sektora finansowego związane ze środowiskiem niskich stóp procentowych Anna Trzecińska, Wiceprezes NBP Wyzwania dla sektora finansowego związane ze środowiskiem niskich stóp procentowych Warszawa / XI Kongres Ryzyka Bankowego BIK / 25 października 2016 11-2002 5-2003 11-2003

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Paweł Borys Polski Fundusz Rozwoju

Paweł Borys Polski Fundusz Rozwoju Oszczędności długoterminowe z perspektywy rynku kapitałowego a wzrost gospodarczy kraju Paweł Borys Polski Fundusz Rozwoju Forum Funduszy Inwestycyjnych, Warszawa, 16.06.2016 Model wzrostu Polski oparty

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych

Efekty kształcenia na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów kształcenia w obszarze nauk społecznych Efekty na studiach I stopnia dla kierunku Finanse i Rachunkowość i ich odniesienie do efektów w obszarze nauk Objaśnienie oznaczeń w symbolach: S obszar w zakresie nauk 1 studia pierwszego stopnia A profil

Bardziej szczegółowo