Zeszyty naukowe nr 9

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zeszyty naukowe nr 9"

Transkrypt

1 Zeszyty naukowe nr 9 Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Bochni 2011 Łukasz Hołubowicz Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku Monetarne i prawne przyczyny światowego kryzysu finansowego w latach Streszczenie Celem pracy jest identyfikacja rzeczywistych przyczyn światowego kryzysu finansowego, który wystąpił w latach , oraz wyciągnięcie wniosków na przyszłość. Użyta literatura to opracowania amerykańskiego banku centralnego, jak również rozprawy badaczy m. in. z University of Chicago, Harvard University, Stanford University, Columbia University, Carnegie Mellon University i Szkoły Głównej Handlowej. Dane użyte do obliczeń pochodzą z Federal Reserve, OECD i Standard and Poor s. Przyjęta metoda badawcza to weryfikacja hipotezy naukowej technikami statystycznymi i jakościowymi. W wyniku procesu badawczego z prawdopodobieństwem 99 proc. ustalono, że do nasilenia działań spekulacyjnych na amerykańskim rynku domów i mieszkań doprowadziło wprowadzenie w 1993 r. Narodowej Strategii Mieszkalnictwa oraz niskie oprocentowanie kredytów hipotecznych. Konsekwentne obniżanie stopy funduszy federalnych przez bank centralny USA, które zredukowało koszt zaciągania zobowiązań na zakup domów i mieszkań, wynikało z procesów globalizacyjnych oraz zakotwiczenia oczekiwań inflacyjnych na niskim poziomie. Świadoma działalność banków komercyjnych polegająca na udzielaniu i odsprzedaży toksycznych kredytów hipotecznych jest niepodważalna. Przeprowadzona analiza dowodzi jednak, że podmioty te działały w warunkach znacząco utrudniających ocenę wiarygodności ich klientów oraz odmowę przyznania im kredytów hipotecznych spowodowane było to regulacjami zawartymi w Narodowej Strategii Mieszkalnictwa.

2 102 Abstract The purpose of this work is an identification of real causes of the world financial crisis, that occurred in period and derivation of proper conclusions for the future. Literature used in this paper is The Federal Reserve s publications and research of scholars from University of Chicago, Harvard University, Stanford University, Columbia University, Carnegie Mellon University and The Warsaw School of Economics. The scientific method applied in the paper is a verification of a hypothesis using statistic and qualitative techniques. A result of the analysis is an assertion that, with probability of 99 percent, an increase of the number of speculative actions on the American housing market was caused by both, an introduction of The National Homeownership Strategy in 1993 and low interest on mortgage loans. Consistent decreasing of the federal funds rate by FED and subsequent reduction of, were caused by globalization processes and inflation expectations anchored at low level. Conscious lending and reselling toxic mortgage loans by commercial banks is undisputed, but conducted analysis proves that those entities was processing under uncertainty and pressure implemented by The National Homeownership Strategy. 1. Wstęp W 2007 r. załamanie się amerykańskiego rynku nieruchomości mieszkaniowych zachwiało światowymi rynkami finansowymi. Kryzys finansowy przeniósł się do realnej gospodarki, powodując niedobory płynności i deficyt zaufania pomiędzy podmiotami gospodarczymi niemal na całym świecie. Załamanie gospodarcze będące efektem wadliwego działania rynku kredytów hipotecznych w USA okazało się być największym tego typu zjawiskiem ekonomicznym od dziesięcioleci. Każdy kolejny kryzys gospodarczy wywołuje nowe problemy, które ze względu na swoje skutki, odczuwane przez szerokie rzesze ludzi, powinny być jak najszybciej rozwiązane dla zapobieżenia kolejnym tego typu wydarzeniom. Problemem dotyczącym wydarzeń gospodarczych z lat jest kwestia przyczyn załamania na amerykańskim rynku nieruchomości mieszkaniowych. Dla ustalenia źródeł analizowanych wydarzeń podjęta zostanie próba weryfikacji hipotezy: niskie stopy procentowe banku centralnego i Narodowa Strategia Mieszklanictwa z 1993 r. (National Homeownership Strategy), przyczyniły się do dużego wzrostu cen domów i mieszkań oraz do późniejszego załamania się rynku nieruchomości mieszkaniowych w USA, który był bezpośrednią przyczyną wystąpienia kryzysu finansowego w latach

3 103 Proces weryfikacji hipotezy prowadzony jest przy użyciu metod jakościowych i ilościowych, z wykorzystaniem danych statystycznych sięgających 1961 r., pozyskanych z OECD, FED oraz Standard and Poor s. W pracy wykorzystano literaturę w sposób najpełniejszy opisującą naturę zjawisk, jakie miały miejsce na światowych rynkach finansowych w latach Użyte cytowania pochodzą z opracowań amerykańskiego banku centralnego, jak też innych wiarygodnych rozpraw badaczy m. in. z University of Chicago, Harvard University, Stanford University, Columbia University, Carnegie Mellon University i Szkoły Głównej Handlowej. Opis zjawisk dotyczących kryzysu rynku hipotecznego w USA przeprowadzony został w sposób dający jasny obraz tego, co w badanym okresie wydarzyło się w światowej gospodarce. W tym celu przyjęty został podział pracy na trzy rozdziały. Pierwszy rozdział dotyczy wpływu stopnia restrykcyjności, prowadzonej przez Rezerwę Federalną, polityki pieniężnej na rynek nieruchomości mieszkaniowych. Drugi rozdział wykazuje związek regulacji prawnych wprowadzonych w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku z jakością portfela i wolumenem kredytów hipotecznych oraz wskaźnikiem cen domów i mieszkań w Stanach Zjednoczonych. Trzeci rozdział to analiza przyczyn, dla których amerykański bank centralny konsekwentnie rozluźniał politykę pieniężną, począwszy od końca ubiegłego stulecia czy był to błąd, czy konieczność? W podsumowaniu znalazły się wnioski, które nie tylko odsłaniają rzeczywiste przyczyny kryzysu finansowego z lat , ale stanowić mogą początek szerszej dyskusji na temat efektywności współczesnego modelu polityki pieniężnej w stabilizowaniu procesów gospodarczych. 2. Wpływ rozluźnienia polityki pieniężnej na poziom cen nieruchomości w USA Aby ustalić, czym jest rozluźnienie polityki pieniężnej, należy określić poziom referencyjny, w stosunku do którego porównywany będzie faktycznie utrzymywany przez FED poziom stóp procentowych rynku międzybankowego (federal funds interest rate). Punktem odniesienia dla władz monetarnych są reguły prowadzenia polityki pieniężnej. Pierwszy raz pomysł, że dobrze regulowany papierowy pieniądz mógłby przynieść znaczące korzyści dla zwiększenia tempa wzrostu gospodarczego i stabilności ekonomicznej w porównaniu ze standardem złota pojawił się w 1776 r. w Wealth of Nations Adama Smitha (Taylor J.B., Williams J.C., 2010, s. 2). Pierwsze propozycje reguł pojawiły się już w dziewiętnastym wieku (Baranowski 2007a s. 1). Ogólnoświatowa dyskusja na ich temat rozpoczęła się w połowie dwudziestego wieku za sprawą M. Friedmana. Postulował on zastosowanie stałego, rocznego tempa wzrostu agregatu pieniężnego M1 lub M2 na przykładowym poziomie 2 lub 3% zbliżonym do

4 104 średniego rocznego wzrostu realnego PKB. Przekonaniu, że zasady polityki monetarnej wymagają stałego tempa zmiany agregatów monetarnych zaprzeczyli Barro i Gordon w 1983 (McCallum 1997 s. 1). W świecie papierowego i elektronicznego pieniądza 1 prowadzenie takiej polityki monetarnej nie gwarantuje niczego zbliżonego do stabilności cen (Barro 2007 s. 130). Obecnie w literaturze najbardziej rozpowszechniona jest tzw. reguła Taylora, od której wywodzą się niemal wszystkie współczesne reguły polityki monetarnej (Baranowski 2007b s. 2). Taylor sformułował swoją regułę dla Stanów Zjednoczonych w następującej postaci: rc [%] = i [%] + re [%] inflation gap [%] GDP gap [%] (1) gdzie: rc stopa procentowa mająca zapewnić utrzymanie celu inflacyjnego re długookresowa stopa procentowa równowagi i aktualna stopa inflacji inflation gap luka inflacyjna, mierzona jako różnica pomiędzy faktyczną inflacją, a celem inflacyjnym GDP gap luka PKB, mierzona jako różnica pomiędzy faktycznym PKB, a PKB potencjalnym Oznacza to, że kiedy inflacja wzrasta o 1% (a więc o tyle samo wzrasta luka inflacyjna), stopy procentowe banku centralnego powinny wzrosnąć o 1,5%. Natomiast kiedy PKB przekracza potencjalny poziom o 1%, stopy powinny wzrosnąć o 0,5%. W modelu dla USA cel inflacyjny=2%, re=2%, więc kiedy inflacja osiąga, przykładowo, poziom 3% (i=3%), czyli inflation gap=1%, a PKB osiąga np. poziom o 1% wyższy od potencjalnego (output gap=1%), wówczas główna stopa procentowa FED powinna wynosić 6% (Mishkin 2004 s. 429). Na potrzeby tej pracy reguła Taylora stanowi referencyjny poziom dla ustalenia, czy prowadzona polityka pieniężna miała charakter luźny czy restrykcyjny. Wzrost różnicy pomiędzy poziomem wskazywanym przez regułę Taylora, a faktycznym poziomem federal funds rate świadczy o rozluźnieniu polityki pieniężnej w USA, a zmniejszenie tej różnicy pokazuje jej zacieśnienie. Do obliczenia poziomu referencyjnego stóp procentowych posłużyły dane średnioroczne od 1987 do połowy 2009 r. 2, odpowiednio: o inflacji CPI dostępne w internetowej bazie danych OECD Stat Extracts (Organisation for Economic Cooperation and Development Stat Extracts) i o luce PKB według modelu T. Laubacha i J.C. Williamsa (The Federal Reserve Bank of San Francisco). Do obliczenia różnicy pomiędzy stopą referencyjną i faktyczną stopą funduszy federalnych użyte zostały średnioroczne dane historyczne FED

5 105 (The United States Federal Reserve Statistical Release). Do zobrazowania przyrostu cen nieruchomości w USA posłużył Standard and Poor s/case Shiller Home Prices 10 Composite Index 3 (CSHP10) (Standard and Poor s) również wartości średnioroczne. Rysunek 1. Odchylenie stopy funduszy federalnych w USA od reguły Taylora (lewa skala na osi X) i ceny nieruchomości mieszkaniowych w USA w latach (prawa oś X wartość 100 równa jest cenie nieruchomości mieszkaniowych w styczniu 2000 r.) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych OECD, FED i Standard and Poor s. Na rysunku 1 wyraźnie widać, że szczególnie od 1999 r. rozluźnienie polityki pieniężnej względem reguły Taylora poprzedzało, opóźniony o 2 lata wzrost cen nieruchomości mieszkaniowych krzywe mają w tym okresie bardzo podobne kształty, a ich umiejscowienie na osi czasu wyklucza przyczynowość przebiegającą od cen nieruchomości do rozluźnienia polityki pieniężnej. Również analiza ekonometryczna wykazała istotną statystycznie korelację pomiędzy opóźnionym o 2 lata stopniem rozluźnienia polityki pieniężnej, a zachowaniem się cen domów i mieszkań. Szacując parametry klasyczną metodą najmniejszych kwadratów, uzyskano następujące równanie: CSHP10 = 110, ,0537 (Taylor FED) t-2 (1)

6 106 Tabela 1. Parametry modelu opisującego wpływ stopnia restrykcyjności polityki pieniężnej na poziom cen nieruchomości jednorodzinnych w USA w latach Zmienna endogeniczna: CSHP10 Metoda: klasyczna metoda najmniejszych kwadratów Próba: n=20 Zmienna egzogeniczna Współczynnik regresji (odchylenie standardowe) Const 110,018 (6,57623) 21,0537 (Taylor FED) t-2 (3,24852) R 2 = 0, Skorygowany R 2 = 0, Poziom istotności α 0,01 0,01 Źródło: Obliczenia własne przy użyciu danych OECD, FED i Standard and Poor s. Widoczne w tabeli 1 wyniki regresji prostej pokazują, że w latach obniżenie stopy funduszy federalnych w USA o 100 pkt. bazowych, względem reguły Taylora, skorelowane było z opóźnionym o 2 lata wzrostem wskaźnika CSHP10 o 21 punktów, a więc ze wzrostem cen domów i mieszkań o 21 proc. względem stycznia 2000 r. Parametry modelu wskazują, że korelacja jest istotna na 99 proc. i może w ok proc wyjaśnić zachowanie się zmiennej endogenicznej w przyszłości (po 2 latach). Zakładając, że korelacja pomiędzy ceną kredytu, a ceną mieszkań nie jest przypadkowa, można wnioskować, że gdyby nie nastąpiło rozluźnienie polityki FED względem reguły Taylora o 4,38 proc. w 2004 r., ceny nieruchomości mieszkaniowych w 2006 r. byłyby o ok. 92 proc. niższe, przyjmując za bazę styczeń 2000 r. Tak więc gdyby polityka pieniężna była prowadzona według reguły Taylora, wskaźnik Standard and Poor s/ Case Shiller Home Prices 10 Composite Index byłby o ok. 40 proc. niższy w 2006 r., kiedy osiągnął szczytową wartość. W literaturze ekonomicznej istnieją badania pozwalające stwierdzić, że niska stopa procentowa przyczyniła się do tego, iż więcej osób z większą skłonnością do ryzyka, charakteryzujących się niskimi i średnimi dochodami przystąpiło do spekulacyjnej gry na zwyżkę cen domów i mieszkań. Substandardowe kredyty hipoteczne to przeważnie hybrydowe kredyty z dostosowującą się stopą oprocentowania ( hybrid adjustable rate mortgage). Przez pierwsze 2 lub 3 lata stopa oprocentowania jest stała, a po tym początkowym okresie uzależniona od poziomu stopy benchmarkowej, która najczęściej jest wyższa. Ponad 60% tego typu zobowiązań zaciągniętych w latach 2002 i 2003 spłacono zanim stopa procentowa zaczęła podążać za benchmarkiem 4, a ponad 80% takich kredytów spłacono w całości w ciągu 3,5 roku. Czy ludzie,

7 107 którzy kwalifikowali się do segmentu subprime byli w stanie spłacić w całości kredyty mieszkaniowe już po 3,5 roku inaczej niż dzięki sprzedaży nieruchomości z zyskiem? Czy jest możliwe, że terminy spłaty kredytów hipotecznych przypadały niedługo przed lub niedługo po okresie, w którym trzeba byłoby zacząć spłacać odsetki po wyższej stopie procentowej, dlatego że kredytobiorcy nie byli w stanie lub nie mieli zamiaru płacić bankom tyle ile rzeczywiście powinni? Foot i Egglestone twierdzą, że ludzie, którym udzielono kredytów subprime, nie zamierzali w większości spłacać odsetek po wyższej stopie procentowej. Według autorów z subsydiowanych kredytów korzystano jedynie, aby wykorzystać okres rozluźnionej polityki pieniężnej czyli aby zakupić mieszkanie lub dom, przeczekać okres niższych rat, ewentualnie przetrzymać jeszcze kilkanaście lub kilkadziesiąt miesięcy i sprzedać nieruchomość z zyskiem (Foote, Egglestone 2008 s. 7 9). Obniżenie stopy procentowej FED z 6,54% w lipcu 2000 r. do 1,1% w lipcu 2001 r. i utrzymywanie ich na bardzo niskim poziomie przez 5 lat przyczyniło się do multiplikacji wolumenu udzielonych kredytów hipotecznych subprime z 94 mld USD w 2001 r. do 685 mld USD w 2006 r (P.L. Swan ). W 2005 r. polityka amerykańskiego banku centralnego zaczęła być coraz mniej łagodna, a w dwóch kolejnych latach została gwałtownie zaostrzona. Kredyty subprime stały się zbyt drogie nawet w początkowym dwu-, trzyletnim okresie, w konsekwencji popyt na nieruchomości spadł, a za nim ceny. W rezultacie osoby, które miały sprzedać domy i mieszkania, zanim zobligowane zostały do płacenia wyższych rat, straciły możliwość nie tylko zarobku, ale również odzyskania pożyczonych pieniędzy drogą sprzedaży nieruchomości. Rozpoczęły się opóźnienia ze spłatami zobowiązań (defaults), które prowadziły do przejęć aktywów przez banki (foreclosers). Tak rozpoczął się kryzys finansowy określany przydomkiem subprime. A. Mian i A. Sufi z University of Chicago wykazują przyczynowość przebiegającą od ekspansji kredytów hipotecznych, przez wzrost cen domów, do następujących po nim opóźnień w spłatach tego rodzaju zobowiązań. Autorzy wykazują również, że znaczący wzrost udzielanych kredytów hipotecznych współwystępował (ang. coincided) ze sprzedażą tych należności zaraz po ich kreacji. Autorzy w abstrakcie stwierdzają, że była to siła napędowa wzrostu cen mieszkań, dodając w dalszej części swojej pracy, że banki wykazywały pokusę nadużycia (moral hazard), sugerując tym samym, że to moral hazard był przyczyną zwiększenia skali odsprzedaży kredytów. Mian i Sufi utrzymują, że odsprzedaż kredytów prowadziła do osłabienia bodźców motywujących do dokładnego sprawdzania zdolności kredytowej klientów przez banki. Na poparcie tej tezy wysunięty został argument o świadomości banków w kwestii wysokiego ryzyka niewypłacalności kredytobiorców subprime 5. Banki sprzedawały pakiety kredytów hipotecznych, które służyły następnie sekurytyza-

8 108 cji. W pakietach kredytów, które sprzedawane były inwestorom, którzy nie wykazywali afiliacji z bankami sprzedającymi należności, zaobserwowano wzrost udziału opóźnień w spłatach zobowiązań. Wzrostu takiego nie zaobserwowano w pakietach, które sprzedawane były innym bankom komercyjnym oraz pozostałym instytucjom, mającym afiliacje z bankiem sprzedającym swoje należności z tytułu kredytów hipotecznych. Autorzy sugerują, że było to najprawdopodobniej spowodowane obawą przed tym, że sprzedający wiedzieli, że kredyty, które sprzedają są wątpliwej jakości i nie mieli skrupułów w sprzedawaniu ich obcym podmiotom, obawiając się jednocześnie oferowania ich instytucjom z nimi powiązanym oraz innym bankom komercyjnym, które ze względu na wyspecjalizowanie w sprawdzaniu kontrahentów, były w stanie skontrolować jakość tych kredytów (Mian A., Sufi A., 2008, s ). Rzeczywiście argument o sprzedaży należności bezpiecznych podmiotom powiązanym, a należności mniej pewnych pozostałym podmiotom, wydaje się wskazywać na świadomość ryzyka jakie niosły poszczególne pakiety kredytów. W kolejnym rozdziale zbadane zostanie, czy odsprzedaż należności była przyczyną, czy skutkiem? Istnieją bowiem przesłanki pozwalające stwierdzić, że pewną grupę kredytów ryzykownymi uczynił akt prawny, który wydatnie utrudnił bankom komercyjnym odmowę udzielania takich kredytów. Jeżeli taka hipoteza zostałaby uprawdopodobniona, wówczas trzeba byłoby całkowicie zmienić optykę w spojrzeniu na to zagadnienie. Jeżeli bowiem banki zostały ustawowo niejako zmuszone do postępowania w ten sposób, używanie sformułowań banki komercyjne i przyczyna kryzysu w jednym zdaniu musiałoby być poprzedzone dłuższą refleksją oczywiście pod warunkiem, że chce się przedstawić prawdę. Jeżeli istnieje możliwość sformułowania argumentacji uprawdopodobniającej taki ciąg przyczynowo-skutkowy, trzeba uznać, że odsuwanie niewytworzonego przez siebie, niedającego się uniknąć, ryzyka jak najdalej od zarządzanej przez siebie instytucji i całego systemu banków komercyjnych, jest zrozumiałe z czysto biznesowego punktu widzenia co więcej jest wręcz obowiązkiem każdego menedżera. 3. Wpływ regulacji prawnych, na rozwój rynku podrzędnych kredytów hipotecznych w USA Aby zrozumieć, jak uwarunkowania legislacyjne wpłynęły na rozwój rynku kredytów hipotecznych i w konsekwencji na wystąpienie kryzysu w latach należy zacząć od utworzenia dwóch instytucji, które miały duży wpływ na kształtowanie się rynku nieruchomości mieszkaniowych w USA. W 1938 r. powołano Fannie Mae (Federal Mortgage Association) rządową instytucję, która odegrała jedną z głównych ról w procesie zawirowań na rynkach

9 109 finansowych w latach W 1968 r. Fannie Mae została sprywatyzowana, jednak jej zadłużenie wciąż pozostawało gwarantowane przez państwo. Dwa lata później ustanowiono drugi z filarów amerykańskiego rynku nieruchomości Freddie Mac (Federal Home Mortgage Corporation). Zadanie Freddie Mac to transfer ryzyka poprzez emisję papierów wartościowych zabezpieczonych hipoteką (mortgage backed securities) tzw. sekurytyzacja. Rola obu wspomaganych przez państwo instytucji rynku hipotecznego została wzmocniona po przyjęciu przez administrację prezydenta Clintona w 1993 r. National Homeownership Strategy. Od tego momentu kredytobiorcy zamiast pięcioletniego dowodu stałych dochodów okazywali jedynie trzyletni, a banki straciły prawo przeprowadzania wywiadów z osobami starającymi się o kredyt hipoteczny. Kredytobiorcy zaczęli wynajmować własnych rzeczoznawców, którzy na ich zlecenie stwierdzali, czy są oni zdolni do spłaty kredytu, czy też nie. Trudno wyobrazić sobie ustawodawstwo, które w większym stopniu przyczyniałoby się do zwiększenia pokusy nadużycia (moral hazard) i asymetrii informacji (information asymmetry) pomiędzy bankami, a ich klientami. National Homeownership Strategy dawała również różnego rodzaju organizacjom społecznym możliwość składania protestów na odmowę przyznania subsydiowanego kredytu przez bank do FED, Comptroller of the Currency, Office of Thrift Supervision i Federal Deposit Insurance Corporation. Fannie Mae i Freddie Mac były zobligowane do ułatwień w zaciąganiu zobowiązań hipotecznych dla kredytobiorców z niskimi i przeciętnymi dochodami. W efekcie wśród Afro Amerykanów właścicieli mieszkań i domów zaczęło przybywać w tempie trzy razy szybszym niż wśród białych i pięć razy szybszym niż wśród Latynosów (Swan 2009 s ). Banki zaczęły mieć znacznie utrudnioną możliwość oceny zdolności kredytowej osób ubiegających się o subsydiowany kredyt hipoteczny. Natomiast kiedy uznały, że miały zbyt mało argumentów za udzielaniem takiego kredytu, musiały tłumaczyć się z odmowy jego udzielenia czterem rządowym instytucjom. Tak powstał segment rynku zwany potocznie subprime. Jak się okazało osoby będące substandardowymi kredytobiorcami charakteryzują się wysoką skłonnością do ryzyka (risk propensity). Kiedy wystawiono je na pokusę nadużycia, pozwalając na dostarczanie ekspertyz świadczących o tym, że są zdolne do spłaty kredytu hipotecznego, dając im jednocześnie na wypadek odmowy ze strony banku możliwość odwoływania się do czterech instytucji federalnych, ulegli oni tej pokusie. Świadczy o tym fakt, że kiedy podniesiono w 2007 r. główną stopę procentową FED do średniorocznie 5,04%, czyli do o 0,06% niższego poziomu niż średnia dla lat , przestali być oni zdolni do spłaty zobowiązań. Kiedy nie mogli spłacić kredytów sprzedając mieszkania i domy, okazało się, że nie są w stanie spłacać rat.

10 110 W związku z tym pojawia się pytanie: czy ekspertyzy świadczące o tym, że byli oni w stanie regulować swoje zobowiązania, a które dostarczane były przez opłacanych przez nich rzeczoznawców, sporządzano z należytą starannością? Oczywiście nie, jednak zanim nie podniesiono stóp procentowych w USA nie było żadnych danych świadczących o tym, że na należności typu subprime, trzeba tworzyć dodatkowe rezerwy. Wszelkie informacje wejściowe systemów zarządzania ryzykiem były zgodne z amerykańskim prawem i pokazywały, że kredytobiorcy byli w stanie spłacić swoje zobowiązania. Systemy matematyczne nie mogły pokazać, że istnieje ryzyko, na temat którego informacje zostały zniekształcone lub ukryte, a możliwość taką stworzyła National Homeownership Strategy z 1993 r. był to więc klasyczny przykład asymetrii informacji, która doprowadziła do odwrotnej selekcji (adverse selection). Negatywna selekcja jest statystycznym i ekonomicznym zjawiskiem, które polega na wypieraniu towarów lub usług o wyższej jakości przez ich substytuty o niższej jakości (Markets with 2001 s. 3 4). Dokładnie tak było w tym przypadku. Udział kredytów substandardowych w wolumenie wszystkich kredytów hipotecznych wzrósł w USA z 4% w 2003 r. do ok. 14% w 2006 r (Possing Andersen 2007 s. 4). Kredyty, które okazały się toksyczne wyparły z rynku część kredytów wyższej jakości. Kredyty subprime były udzielane na szeroką skalę, ze względu na zadowalające opinie rzeczoznawców i chęć uniknięcia skarg ze strony kredytobiorców do instytucji nadzorczych. Opóźniony o 4 lata wpływ National Homeownership Strategy na ceny mieszkań i domów w Stanach Zjednoczonych Ameryki potwierdza analiza ekonometryczna, która jest wzbogaceniem estymacji przedstawionej w tabeli 1 o zmienną zerojedynkową. Na próbie z lat dla danych rocznych (n=21) klasyczną metodą najmniejszych kwadratów oszacowano współczynniki regresji wielorakiej, przy użyciu zmiennej endogenicznej CSHP10, oraz dwóch zmiennych egzogenicznych: Taylor FED t-2 (opóźnione o 2 okresy odchylenie stóp procentowych FED od reguły Taylora widoczne na rysunku 1) i Strategy 1993 t-4 (opóźniona o 4 okresy zmienna zerojedynkowa reprezentująca wejście w życie National Homeownership Strategy). Wszystkie zmienne okazały się istotne na poziomie α=0,01, współczynniki determinacji wyniosły: R 2 = 0,9125 i skorygowany R 2 = 0,9028. Oszacowane współczynniki prezentuje tabela 2. CSHP10 = 77, ,2144 (Taylor FED) t ,7330 Strategy1993 t-4 (2)

11 111 Tabela 2. Parametry modelu opisującego poziom cen nieruchomości jednorodzinnych w USA w latach Zmienna endogeniczna: CSHP10 Metoda: klasyczna metoda najmniejszych kwadratów Próba: n=21 Zmienna egzogeniczna Const (Taylor FED)t-2 Strategy1993t-4 R 2 = 0,9125 Skorygowany R 2 = 0,9028 Współczynnik regresji (odchylenie standardowe) 77,7570 (5,75292) 21,2144 (2,18307) 48,7330 (7,65056) Poziom istotności α 0,01 0,01 0,01 Źródło: Obliczenia własne przy użyciu danych OECD, FED i Standard and Poor s. Z analizy wyników estymacji modelu wynika, że wprowadzenie National Homeownership Strategy wpłynęło na wzrost indeksu CSHP10 o ok. 49 punktów z opóźnieniem czterech lat, a rozluźnienie polityki pieniężnej w USA względem reguły Taylora o 100 punktów bazowych powodowało po dwóch latach wzrost tego wskaźnika o ok. 21 punktów, czyli o ok. 21% względem stycznia 2000 r. Zwiększanie lub zmniejszanie opóźnień zmiennych egzogenicznych pogarszało współczynniki determinacji albo poziomy istotności, należy więc wnioskować, że uformowanie się rynku subprime zajęło mniej więcej 4 lata od momentu wprowadzenia uregulowań legislacyjnych, które to umożliwiły, a rozluźnienie polityki FED przekładało się na ceny mieszkań i domów po ok. dwóch latach. Na rysunku 1, analizowanym w rozdziale 1, widać, że poziom cen na rynku nieruchomości mieszkaniowych w USA po czterech latach od wprowadzenia National Homeownership Strategy zaczął gwałtownie wzrastać, wykazując opóźnioną o 2 lata korelację z odchyleniem stopy procentowej FED od poziomu wskazywanego przez regułę Taylora. Wcześniej poziom cen domów i mieszkań był stabilny, uznać więc należy, że wprowadzenie tego aktu prawnego nie tylko wpłynęło na wzrost indeksu CSH10, ale przede wszystkim spowodowało, że ceny mieszkań i domów zaczęły być uzależnione w mniejszym stopniu od zdolności kredytowej klientów banków, a przez to stały się bardzo wyraźnie uzależnione od wysokości stopy procentowej banku centralnego. Dotychczasowa analiza wskazuje, że pokusa nadużycia pochodziła od ludzi, którzy postanowili wziąć udział w spekulacyjnej grze na rynku nieruchomości, nie licząc się ze swoją niewypłacalnością. National Homeownership Strategy

12 112 odebrała bankom komercyjnym szereg kompetencji i narzuciła wymogi, które uniemożliwiały im skuteczne wyeliminowanie z portfela kredytów subprime tych, które z góry skazane były na niewypłacalność w momencie podwyższenia stóp procentowych. W związku z tym cały segment kredytów substandardowych stał się wątpliwy, chyba jedynym sposobem, w jaki menedżerowie banków mogli zmniejszyć ryzyko dla własnych instytucji i całego systemu banków komercyjnych, była odsprzedaż kredytów subprime niepowiązanym z nimi inwestorom. Każdy ekonomista sam musi sobie odpowiedzieć nie tylko na pytanie: czy zachowałby się w takiej sytuacji inaczej?, ale po prostu: czy miałby wybór, aby postąpić inaczej? 4. Wpływ globalizacji i oczekiwań inflacyjnych na poziom inflacji w USA czy stopy procentowe mogły być wyższe? To czy w badanym okresie stopy procentowe FED mogły być na tyle wyższe, aby nie dopuścić do powstania bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości mieszkaniowych, uzależnione jest od tego, czy nie doprowadziłoby to do deflacji. Zadaniem banku centralnego jest przede wszystkim zapewnienie stabilnej, niskiej inflacji FED nie mógłby wybrać przeciwdziałania bańce spekulacyjnej, kosztem pogrążenia gospodarki w deflacji. Istnieje szereg badań udowadniających wpływ globalizacji na wysokość inflacji. Ciccarelli i Mojon (2005) wykazali, że globalny cykl koniunkturalny wyjaśnia ok. 30% zmienności cykli krajowych, a światowa inflacja wyjaśnia aż ok. 70% inflacji w poszczególnych państwach. Międzynarodowy Fundusz Walutowy (2006) wykazał, że większa otwartość gospodarki zmniejsza zależność krajowej inflacji od krajowej luki PKB. Chmielewski i Kot (2006) w swoich badaniach udowodnili, że spłaszczenie krzywej Philipsa wynika z procesów globalizacyjnych, odczuwalnych zwłaszcza w branżach dóbr odzieżowych, obuwniczych oraz urządzeń audio i telekomunikacyjnych. Po usunięciu z inflacji bazowej tych składników zwiększeniu ulegają statystyczne właściwości krzywej Philipsa szacowanej przez autorów. Z badań tych wynika też, że osłabienie zależności miedzy krajowym popytem, a krajową inflacją jest zjawiskiem, które pojawiło się stosunkowo niedawno. Bordo i Filardo (2007) wykazali, że globalna luka PKB wpływa coraz bardziej na krajową inflację w porównaniu z krajową luką PKB. Mumtaz i Surico (2007) w podsumowaniu swoich badań stwierdzili, że wysoce niestabilna inflacja w latach siedemdziesiątych może być przypisana wpływowi czynników charakterystycznych dla kraju, a spadek inflacji na świecie na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku oddziaływaniu czynników światowych. Zmienna niska inflacja występująca w ostatnich latach w większości krajów uprzemysłowionych, według autorów, nie może

13 113 być wyjaśniona ani za pomocą czynników krajowych, ani globalnych. Również European Central Bank (2008) stwierdza, że nie ma podstaw, aby utrzymywać, że w najbliższych latach uzależnienie inflacji od czynników krajowych nie będzie malało (Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej, NBP, Warszawa 2009, s. 163). Niemniej jednak istnieją badania świadczące o wpływie globalizacji, jako złożonego procesu na przebieg procesów inflacyjnych w USA, jednak w ograniczonym zakresie. Mishkin twierdzi, że eksport deflacji z Chin i Indii nie powinien być przeceniany. Powołuje się on na badania FED (Kamin, Marazzi, Schindler 2006), z których wynika, że zakup towarów z Chin obniżył tempo wzrostu cen importu o ok. 1 proc. w skali roku w ciągu dekady poprzedzającej badanie. Miało się to przełożyć na spadek wskaźnika CPI o ok. 0,1 proc. w krótkim okresie i o niewiele więcej w długim okresie. Badania OECD (Pain, Koske, Sollie 2006) oceniają wpływ handlu, z krajami rozwijającymi się, na inflację na -0,2 do -0,3 proc. Mishkin stwierdza, że redukcja cen importu równoważona była przez wzrost cen ropy oraz miedzi i cynku, bowiem za wzrost popytu na te surowce odpowiadał w dużej mierze wzrost gospodarczy w Chinach i Indiach odpowiednio za 40 dla ropy i za 70 proc. dla metali. Mishkin stwierdza, że mniejsza reakcja krajowej inflacji na wzrost krajowej luki PKB (czyli de facto spłaszczenie krzywej Phillipsa) wynika raczej z zakotwiczenia oczekiwań inflacyjnych. Wzrost zużycia zasobów ma prowadzić do mniejszej reakcji inflacji, ponieważ agenci w gospodarce oczekują, że bank centralny podejmie kroki zmierzające do przeciwdziałania przegrzaniu gospodarki. Taka interpretacja ma być według Mishkina uprawdopodobniona przez okres, w którym zaczęła się spłaszczać krzywa Phillipsa (Mishkin F.S., 2008, s. 3 8). Przyjęcie takiej interpretacji oznacza, że przyczyną tego procesu jest ograniczenie skali tzw. inflacji drugiej rundy, czyli wzrostu cen wynikającego ze wzrostu płac będących rezultatem żądań płacowych, na skutek inflacji pierwszej rundy wynikającej ze nominalnego popytu powyżej potencjalnego poziomu. Sprawa rozstrzygnięcia w jakim stopniu zmniejszenie skali reakcji inflacji na zwiększanie się luki PKB, jest wynikiem globalizacji, a w jakim efektem zakotwiczenia oczekiwań inflacyjnych, powinno być przedmiotem dalszych badań. Faktem jest natomiast, że opisane prawidłowości pozwalały, a może nawet wymuszały, na FED sukcesywne obniżanie poziomu krótkoterminowych stóp procentowych w długim okresie.

14 114 Rysunek 2. Inflacja CPI oraz różnica pomiędzy stopą procentową wskazywaną przez regułę Taylora, a stopą funduszy federalnych w latach Źródło: Opracowanie własne na podstawie obliczeń własnych przy użyciu danych OECD i FED. Z rysunku 2 wynika, że odchylenie federal funds rate od reguły Taylora, konsekwentnie rosło w ciągu ostatnich dwóch dekad, natomiast inflacja wykazywała w tym okresie trend spadkowy. Oznacza to, że coraz większe rozluźnienie polityki pieniężnej pociąga za sobą coraz mniejszy wzrost cen. Można wnioskować, że inflacja jest tłumiona przez zakotwiczenie oczekiwań inflacyjnych oraz wzrost handlu międzynarodowego, głównie z Chinami, które od lat sztucznie zaniżają kurs swojej waluty, obniżając tym samym wzrost cen eksportu swoich produktów m. in. do USA. Coraz słabsza reakcja stóp procentowych na wzrost poziomu cen i powiększanie się luki PKB powoduje coraz mniejszy wzrost inflacji w USA (średnia dla lat to 3,2%, a w latach wyniosła 2,9%). Z drugiej strony coraz mniejsza reakcja stóp procentowych na lukę PKB i samą inflację kreuje coraz większe ryzyko powstawania baniek spekulacyjnych na rynku nieruchomości. K. Rybiński zauważa, że wzrost stóp procentowych do poziomu ograniczającego wzrost cen domów i mieszkań mógłby nadmiernie chłodzić gospodarkę (Rybiński 2007 s ). Na podstawie przeprowadzonej analizy, z dużym prawdopodobieństwem

15 115 stwierdzić można, że stopa procentowa funduszy federalnych, w ciągu dekady poprzedzającej wystąpienie kryzysu subprime, była zasadnie obniżana w stosunku do reguły Taylora. Średnia średnioroczna inflacja w latach, które poprzedziły wybuch światowego kryzysu ( ), była w USA o ok. 1 proc. wyższa niż powszechnie uznawany za cel inflacyjny poziom 2 proc. Należy jednak pamiętać, że był to okres niespotykanych w historii świata wzrostów i spadków cen paliw. Niestabilność tego rynku, której przejawy można było obserwować po wypowiedzeniu wojny Irakowi przez Stany Zjednoczone w 2003 r., była czynnikiem niepewności, który do pewnego stopnia usprawiedliwia utrzymywanie przez FED średniookresowej inflacji na poziomie o 1 proc. wyższym niż poziom uznany przez teoretyków polityki pieniężnej za optymalny w czasach, kiedy ceny ropy były względnie stabilne. Po pierwsze wzrostowy trend cen paliw musiał przełożyć się na wzrost inflacji. Po drugie cel inflacyjny stanowi pewnego rodzaju margines bezpieczeństwa, który przy pojawieniu się w gospodarce presji na spadek cen, dać ma bankowi centralnemu czas na reakcję, która ochronić ma gospodarkę przed popadnięciem w spiralę deflacyjną. Biorąc pod uwagę, że FED działał w warunkach niepewności, można do pewnego stopnia usprawiedliwić nawet świadome zwiększenie celu inflacyjnego o ok. 1 proc. W przypadku nagłego, dużego spadku cen paliw, większy margines bezpieczeństwa mógł dać FED czas na ocenę sytuacji co do trwałości takiego stanu rzeczy. Gdyby bowiem taki spadek cen sprowadził inflację poniżej zera, FED musiałby reagować szybciej, w obawie przed zakotwiczeniem oczekiwań i w konsekwencji spiralą deflacyjną. Wydaje się więc, że cel inflacyjny 3 proc. w pierwszych latach gwałtownych zawirowań na rynku ropy mógł być tolerowany, choć pewnie nigdy nie wygasną wątpliwości, czy było to świadome działanie, a jeśli tak to czy inflacja nie mogłaby być mniejsza. Choć trudno jest jednoznacznie ocenić, czy stopy procentowe mogłyby być wyższe, to większość czynników przemawia za usprawiedliwieniem działań FED. Występuje tu więc paradoks, bowiem zakotwiczone niskie oczekiwania inflacyjne i globalizacja czynniki które miały przyczynić się do zmniejszenia ryzyka pojawienia się wysokiej inflacji okazały się czynnikami, które przyczyniły się do rozluźnienia polityki pieniężnej w długim okresie, co w połączeniu z czynnikiem egzogenicznym w postaci wadliwych regulacji prawnych, spowodowało powstanie bańki spekulacyjnej na rynku nieruchomości. Dominujący dziś paradygmat polityki pieniężnej stworzony przez M. Friedmana zakłada, że po pierwsze może ona chronić pieniądz sam w sobie przed byciem źródłem gospodarczych zawirowań 6, po drugie powinna zapewniać zrównoważone tempo wzrostu cen, a po trzecie może łagodzić skutki działania innych sił, które mogą być potencjalną przyczyną zawirowań gospodarczych (Friedman 1968 s ). W zaistniałej w ostatnich latach sekwencji zdarzeń polityka pieniężna wyraźnie utraciła zdolność do bycia inhibitorem działania innych sił.

16 116 Podsumowanie Proces weryfikacji przyjętej we wstępie hipotezy uprawdopodobnił jej prawdziwość. Zarówno odchylenie federal funds rate od wskazań reguły Taylora, jak również wprowadzenie National Homeownership Strategy wykazują znaczący, statystycznie istotny (na poziomie istotności α=0,01) wpływ na zachowanie się cen domów i mieszkań w USA w badanym okresie. Biorąc pod uwagę, że analiza jakościowa również uprawdopodabnia prawdziwość przyjętej hipotezy, z prawdopodobieństwem rzędu 99 proc. stwierdzić można, że to właśnie wadliwe rozwiązania prawne w połączeniu z relatywnie mało restrykcyjną, choć uzasadnioną, polityką pieniężną amerykańskiego banku centralnego wpłynęły na dynamiczny wzrost i gwałtowny spadek indeksu cen rynku nieruchomości mieszkaniowych w Stanach Zjednoczonych, który stał się bezpośrednią przyczyną wystąpienia światowego kryzysu finansowego w latach Rozluźnienie polityki pieniężnej FED w długim okresie spowodowane było spłaszczeniem krzywej Phillipsa, które wynika z procesów globalizacyjnych i zakotwiczenia oczekiwań inflacyjnych. Zarówno wzrost wolumenu międzynarodowej wymiany handlowej, jak również oczekiwania, wynikające z trendu spadkowego ogólnego poziomu cen, przyczyniły się do mniejszej reakcji inflacji na powiększanie się krajowej luki PKB w USA. W efekcie stopa funduszy federalnych była konsekwentnie obniżana, co doprowadziło do redukcji ceny kredytu do poziomów, przy których najbiedniejszą część społeczeństwa stać było na zaciąganie kredytów mieszkaniowych w celach spekulacyjnych. Obowiązujące regulacje prawne ograniczały kredytodawcom możliwość zapobieżenia, praktykowanym na amerykańskim rynku nieruchomości mieszkaniowych, działaniom spekulacyjnym mającym charakter czysto hazardowy. Przeprowadzona analiza wykazuje, że banki komercyjne w USA najprawdopodobniej miały świadomość ryzyka, jakim obarczone były poszczególne pakiety kredytów hipotecznych, jednak National Homeownership Strategy z 1993 r. wprowadziła utrudnienia dotyczące zarówno kontroli wiarygodności kredytobiorców, chcących zaciągać kredyty mieszkaniowe, jak również możliwości odmowy przyznawania takich kredytów. Ponieważ część klientów przedstawiała dokumenty podnoszące ich wiarygodność, aby dostać niżej oprocentowane kredyty, niż te zaliczane do kategorii subprime, banki z łatwością mogły odróżnić pakiety należności bezpieczniejszych od bardziej ryzykownych, jednak nie mogły łatwo odmówić przyznania tych drugich. W takiej sytuacji powszechna odsprzedaż toksycznych aktywów przez banki komercyjne podmiotom niepowiązanym z nimi, choć daleka od moralnego ideału, wydaje się być w dużej mierze usprawiedliwiona. Oddzielną kwestią jest wyraźna niewydolność współczesnego modelu polityki pieniężnej, który nie był w stanie pogodzić stabilności ogólnego poziomu

17 117 cen oraz stabilności na rynku domów i mieszkań. Biorąc pod uwagę, że doprowadziło to do światowego kryzysu, a politycy mogą wprowadzić jeszcze wiele rozwiązań sztucznie stymulujących gospodarkę w horyzoncie jednej, bądź dwóch kadencji, należy po raz kolejny postawić pytanie: czy utrzymywanie niskiej, stabilnej inflacji wystarcza? Bank centralny mógłby dysponować oddzielną stopą procentową, która wyznaczałaby minimalny poziom oprocentowania kredytów hipotecznych. Instrument taki, w połączeniu z podatkiem od kredytów mieszkaniowych zaciąganych za granicą, mógłby zapewnić kontrolę poziomu cen na tym kluczowym dla gospodarki rynku. Taka reforma umożliwiłaby najważniejszej instytucji ekonomicznej redukcję skali zachowań spekulacyjnych na rynku nieruchomości, bez obawy o nadmierne schłodzenie pozostałej części gospodarki oraz bez konieczności wprowadzania i kosztownego egzekwowania skomplikowanych reguł reglamentacji kredytów.

18 118 Bibliografia 1. Baranowski P., 2007, Reguła Taylora oraz jej rozszerzenia, Łódź free.of.pl/e/ekonometria/publ/ptaylorgn.pdf (data dostępu: ) 2. Baranowski P., 2007, Wykorzystanie danych typu real time do oszacowania parametrów reguły Taylora dla Polski, Łódź, publ/taylor8_porec.pdf (data dostępu: ) 3. Barro R. J., 2007, Milton Friedman: Perspectives, particularly on monetary policy, Cato Journal, Vol. 27, No Foote Ch.L., Egglestone A., 2008, Annual Report 2007 Subprime outcomes: turmoil in the mortgage market, Boston USA 5. Friedman M., 1968, The Role of Monetary Policy, The American Economic Review 1968, Vol. 58, No Markets with asymmetric information, 2001, The Royal Swedish Academy of Science, ecoadv.pdf, (data dostępu: ) 7. Mian A., Sufi A., 2008, The consequences of mortgage credit expansion: evidence from the 2007 mortgage credit crisis, Cambridge USA 8. McCallum B. T., 1997, Issues in the design of monetary policy rules, Cambridge USA 9. Mishkin F.S., 2008, Globalization, macroeconomic performance, and monetary policy, Cambridge USA 10. Mishkin F. S., 2004, The economics of money, banking and financial markets, New York USA 11. Organisation for Economic Cooperation and Development Stat Extracts, (data dostępu: ) 12. Possing Andersen P., 2007, Sub-prime mortgage market some facts and data, Danske Bank, 4b0f-b33f-2f1d17c75fee/124f55a9-fd3d-49d8-b136-86d2c52a1a9d.pdf (data dostępu: ) 13. Raport na temat pełnego uczestnictwa Rzeczypospolitej Polskiej w trzecim etapie Unii Gospodarczej i Walutowej, 2009, NBP, Warszawa 14. Ptak P., 2008, Ile państwa w gospodarce? Milton Friedman o ekonomicznej roli państwa, Warszawa 15. Rybiński K., 2007, Globalizacja w trzech odsłonach, Warszawa 16. Standard and Poor s, CSHomePrice_History_ xls, (data dostępu: ) 17. Swan P.L., 2009, Political economy of the subprime crisis: why subprime was so attractive to its creators?, European Journal of Political Economy Vol. 25, no Taylor J.B., Williams J.C., 2010, Simple and robust rules for monetary Policy, Cambridge USA

19 The Federal Reserve Bank of San Francisco, economics/economists/jwilliams/laubach_williams_updated_estimates.xls (data dostępu: ) 20. The S&P/Case-Shiller Home Price Indices index methodology, 2009, http: //www.standardandpoors.com/servlet/blobserver?blobheadername3=mdt- Type&blobcol=urldata&blobtable=MungoBlobs&blobheadervalue2=inline %3B+filename%3DMethdology_SP_CS_Home_Price_Indices_Web.pdf&b lobheadername2=content-disposition&blobheadervalue1=application%2fp df&blobkey=id&blobheadername1=content-type&blobwhere= &blobheadervalue3=UTF-8, (data dostępu: ) 21. The United States Federal Reserve Statistical Release, (data dostępu: )

20 120 Przypisy 1 Gdy Friedman formułował swoją propozycję reguły monetarnej, w świecie obowiązywał system waluty złotej, w którym popyt na pieniądz wykazywał względną stabilność w stosunku do systemu pieniądza fiducjarnego, czyli nie mającego pokrycia w złocie (por. Ptak 2008 s. 136) 2 Wartości widoczne na wykresie 1 w ostatnim punkcie skalkulowane są dla danych od początku do połowy 2009, w momencie pisania tej pracy nie były dostępne dane dotyczące luki PKB w USA dla drugiej połowy 2009 r. 3 Indeks cen nieruchomości mieszkaniowych, które mają charakter jednorodzinny, sporządzany dla dziesięciu obszarów metropolitarnych w USA z częstotliwością kwartalną. Indeks ten obejmuje nieruchomości, które sprzedawane są co najmniej drugi raz, na tej podstawie oblicza się przyrosty cen konkretnych nieruchomości i uśredniając je uzyskuje się obiektywny wskaźnik. Wyeliminowany został w ten sposób problem niejednorodności prób w poszczególnych okresach. Indeks skonstruowany został w taki sposób, że wartość 100 przypada w styczniu 2000 r (The S&P/Case-Shiller Home Price Indices index methodology s. 3 5). 4 Mniej więcej połowa kredytów hipotecznych subprime zaciągniętych w latach 2002 i 2003 została spłacona już po 18 miesiącach. 5 Kredyty te były gwarantowane przez Fannie Mae, niemniej jednak każdy kredyt, który jest ściągany od poręczyciela, a nie spłacany przez kredytobiorcę, jest w oczywisty sposób ściągany później. Z racji ogromnego wolumenu kredytów subprime, ewentualne opóźnienia we wpływach z tytułu ich spłat, znacznie (nawet jeżeli tylko tymczasowo) pogorszyłyby współczynniki płynności banków, co musiałoby skutkować czasowym zmniejszeniem zdolności banków do udzielania kredytów, a więc ich zdolności do zarabiania. 6 Friedman formułując tę funkcję polityki pieniężnej miał głównie na myśli fakt, że przed wielkim kryzysem FED dopuściła do upadku Bank of America (odmawiając mu pomocy finansowej, co przyczyniło się do runu na banki), a w trakcie kryzysu FED podjęła działania procykliczne, które najprawdopodobniej pogłębiły i przedłużyły depresję.

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Polskie banki osiągnęły w I półroczu łączny zysk netto na poziomie 8,04 mld zł, po wzroście

Bardziej szczegółowo

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Piotr Banaszyk Katedra Logistyki Międzynarodowej Globalny kryzys ekonomiczny opinie Banku Światowego W 2013 r. gospodarka eurolandu pozostanie w recesji, kurcząc się o 0,1

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

MONEY MATTERS - MONETARYSTYCZNY SPOSÓB WIDZENIA GOSPODARKI

MONEY MATTERS - MONETARYSTYCZNY SPOSÓB WIDZENIA GOSPODARKI Wykład: MONEY MATTERS - MONETARYSTYCZNY SPOSÓB WIDZENIA GOSPODARKI Milton Friedman (1912-2006) Monetary History of the United States 1867-1960 (1963) Nagroda Nobla (1976) Monetaryzm tezy programowe 1.

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA WYKŁAD V PIENIĄDZ Pieniądz i polityka pieniężna Czym jest pieniądz? Podaż pieniądza Zarządzanie portfelem i popyt na aktywa Popyt na pieniądz Prowadzenie polityki

Bardziej szczegółowo

Forward Rate Agreement

Forward Rate Agreement Forward Rate Agreement Nowoczesne rynki finansowe oferują wiele instrumentów pochodnych. Należą do nich: opcje i warranty, kontrakty futures i forward, kontrakty FRA (Forward Rate Agreement) oraz swapy.

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Anatomia kryzysu (Dlaczego nie tylko Allan Greenspan i Chińczycy) Andrzej Raczko

Anatomia kryzysu (Dlaczego nie tylko Allan Greenspan i Chińczycy) Andrzej Raczko Anatomia kryzysu (Dlaczego nie tylko Allan Greenspan i Chińczycy) Globalny przepływ kapitału 2008 2007 7 6 4 3 2 1 0 Polityka pieniężna Stopy procentowe ECB i FED 2003 2004 200 2006 Lata ECB FED 2002 2001

Bardziej szczegółowo

Kredyt nie droższy niż (w okresie od 1 do 5 lat)

Kredyt nie droższy niż (w okresie od 1 do 5 lat) Kredyt nie droższy niż (w okresie od 1 do 5 lat) "Kredyt nie droższy niż to nowa usługa Banku, wprowadzająca wartość maksymalną stawki referencyjnej WIBOR 3M służącej do ustalania wysokości zmiennej stopy

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym

ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym ANKIETA do Przewodniczących Komitetów Kredytowych na temat sytuacji na rynku kredytowym Część 1 - Przedsiębiorstwa Pytania 1-7 dotyczą polityki kredytowej Banku w zakresie kredytów dla przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Pieniądz. Polityka monetarna

Pieniądz. Polityka monetarna Pieniądz. Polityka monetarna Definicja Pieniądz można więc najogólniej zdefiniować jako powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy. Istota pieniądza przejawia się w jego funkcjach: środka wymiany

Bardziej szczegółowo

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r.

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 201 r. W dniu 22 marca

Bardziej szczegółowo

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Gdańsk, marzec 2013 Scenariusz rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu

Ryzyko walutowe i zarządzanie nim. dr Grzegorz Kotliński, Katedra Bankowości AE w Poznaniu 1 Ryzyko walutowe i zarządzanie nim 2 Istota ryzyka walutowego Istota ryzyka walutowego sprowadza się do konieczności przewalutowania należności i zobowiązań (pozycji bilansu banku) wyrażonych w walutach

Bardziej szczegółowo

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r.

Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Opis dyskusji na posiedzeniu decyzyjnym Rady Polityki Pieniężnej w dniu 6 maja 2015 r. Członkowie Rady Polityki Pieniężnej dyskutowali na temat polityki pieniężnej w kontekście bieżącej i oczekiwanej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035

Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Mirosław Gronicki MAKROEKONOMICZNE SKUTKI BUDOWY I EKSPLOATACJI ELEKTROWNI JĄDROWEJ W POLSCE W LATACH 2020-2035 Krynica - Warszawa - Gdynia 5 września 2013 r. Uwagi wstępne 1. W opracowaniu przeanalizowano

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia I ćwiczenia 4 Pieniądz

Makroekonomia I ćwiczenia 4 Pieniądz Makroekonomia I ćwiczenia 4 Pieniądz Tomasz Gajderowicz Agenda Kartkówka Pieniądz Co to jest Inflacja? Zadania Agregaty pieniężne M0 = H = C (gotówka w obiegu) + R (rezerwy) M1 = C + D (wkłady na żądanie)

Bardziej szczegółowo

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI 3/27/2011 Ewa Kusideł ekusidel@uni.lodz.pl 1 OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI www.kep.uni.lodz.pl\ewakusidel 3/27/2011 Inwestycje i ryzyko na rynku nieruchomości 2 Inwestycja Inwestycja Nakład na zwiększenie lub

Bardziej szczegółowo

Wykład: POLITYKA MONETARNA

Wykład: POLITYKA MONETARNA Wykład: POLITYKA MONETARNA Polityka monetarna Polityka monetarna jest to manipulowanie podażą pieniądza przez bank centralny. Zgodnie z art.227 Konstytucji RP Narodowy Bank Polski odpowiada za wartość

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

RELACJA Z NASZEJ PODRÓŻY DO USA

RELACJA Z NASZEJ PODRÓŻY DO USA IFM GLOBAL INVESTMENT RESEARCH RELACJA Z NASZEJ PODRÓŻY DO USA CO Z TYMI PODWYŻKAMI STÓP? IFM GLOBAL INVESTMENT RESEARCH RELACJA Z PODRÓŻY DO USA CO Z TYMI PODWYŻKAMI STÓP? Na początku marca br. nasz zespół

Bardziej szczegółowo

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper A.Światkowski Wroclaw University of Economics Working paper 1 Planowanie sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży deweloperskiej Cel pracy: Zaplanowanie sprzedaży spółki na rok 2012 Słowa kluczowe:

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Rynek Mieszkań. Nowych IIMieszkań. Rynek Nowych. kwartał 2014 r. III kwartał 2012 r.

Rynek Mieszkań. Nowych IIMieszkań. Rynek Nowych. kwartał 2014 r. III kwartał 2012 r. Rynek Nowych Rynek Mieszkań Nowych IIMieszkań kwartał 2014 r. III kwartał 2012 r. str. 02 Na podstawie analizowanych danych przewidujemy: możliwe wzrosty cen w największych polskich miastach, szczególnie

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia Polityka monetarna Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin Pieniądz i jego funkcje Pieniądz powszechny ekwiwalent towarów i usług. Kategoria ekonomiczna, w której możemy wyrazić wartość wszelkich towarów i usług.

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU KREDYTÓW HIPOTECZNYCH W POLSCE

PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU KREDYTÓW HIPOTECZNYCH W POLSCE PERSPEKTYWY ROZWOJU RYNKU KREDYTÓW HIPOTECZNYCH W POLSCE Od początku 2008 roku pojawiają się w mediach spekulacje na temat zastoju na rynku kredytów hipotecznych i wpływie tego zjawiska na sytuację finansową

Bardziej szczegółowo

Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski. Warszawa, 29 listopada 2012 r.

Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski. Warszawa, 29 listopada 2012 r. Unia bankowa skutki dla UE, strefy euro i dla Polski Warszawa, 29 listopada 2012 r. Unia bankowa skutki dla UE i dla strefy euro Andrzej Raczko Narodowy Bank Polski Strefa euro Strefa euro doświadcza bardzo

Bardziej szczegółowo

Market Alert: Czarny poniedziałek

Market Alert: Czarny poniedziałek Market Alert: Czarny poniedziałek Spowalniająca gospodarka chińska Za powszechna przyczynę spadków na giełdach dzisiaj uznaje się spowalniająca gospodarkę chińską i dewaluacja chińskiej waluty. Niemniej

Bardziej szczegółowo

PLANY FINANSOWE KRAJOWYCH BANKO W KOMERCYJNYCH NA 2015 R.

PLANY FINANSOWE KRAJOWYCH BANKO W KOMERCYJNYCH NA 2015 R. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego (DBK 1) Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, W dniu 9 kwietnia r.

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji;

1 Inflacja. wzrost ceny jednego produktu nie musi prowadzić do inflacji; spadek ceny jednego produktu może wystąpić przy istnieniu inflacji; 1 Inflacja Inflacja to wzrost ogólnego poziomu cen. Miarą inflacji jest indeks cen dóbr konsumpcyjnych, równy stosunkowi cen dóbr należących do reprezentatywnego koszyka w danym okresie czasu cen tych

Bardziej szczegółowo

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165 SYSTEM BANKOWY Finanse Plan wykładu Rodzaje i funkcje bankowości Bankowość centralna Banki komercyjne i inwestycyjne Finanse Funkcje banku centralnego(1) Bank dla państwa Bank dla banków Emisja pieniądza

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty szósty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 biuro@assman.com.pl http://www.assman.com.pl 21-11-2006 W części

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

O tym jak ropa naftowa przestała zasilać gospodarkę

O tym jak ropa naftowa przestała zasilać gospodarkę O tym jak ropa naftowa przestała zasilać gospodarkę Michał Tuszyński Podsumowanie: W ostatnim czasie zauważa się, że zmiany cen ropy są silnie pozytywnie skorelowane ze zmianami cen na rynku akcji. Takie

Bardziej szczegółowo

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży:

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży: Inflacja Inflacja - wzrost przeciętnego poziomu cen dóbr w jakimś okresie. Jeśli ceny wszystkich dóbr i czynników produkcji wzrastają w takim samym tempie to mamy do czynienia z czystą inflacją. Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Za kawalerkę, M3, M4 ile wyniesie rata kredytu w dużym mieście?

Za kawalerkę, M3, M4 ile wyniesie rata kredytu w dużym mieście? Raport Lion s Banku, 15.05.2014 r. Za kawalerkę, M3, M4 ile wyniesie rata kredytu w dużym mieście? W maju zakup mieszkania na kredyt był odrobinę droższy niż miesiąc wcześniej wynika z szacunków ekspertów

Bardziej szczegółowo

Nadmierne zadłużanie się

Nadmierne zadłużanie się Nadmierne zadłużanie się Kredyt jako kategoria ekonomiczna Kredyt bankowy to stosunek prawno - finansowy pomiędzy bankiem a kredytobiorcą. Stosunek ten wyraża się przekazaniem przez bank określonej kwoty

Bardziej szczegółowo

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej.

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. Istnieje teoria, że fundusze inwestycyjne o stosunkowo krótkiej historii notowań mają tendencję do

Bardziej szczegółowo

RYNEK MIESZKANIOWY STYCZEŃ 2016

RYNEK MIESZKANIOWY STYCZEŃ 2016 RYNEK MESZKANOWY STYCZEŃ Deweloperzy już od drugiej połowy 2013 roku cieszą się dobrymi wynikami sprzedażowymi, jednak dynamiczny wzrost sprzedaży mieszkań odnotowuje się od marca roku, kiedy to Rada Polityki

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże? Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże?

Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże? Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże? Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże? Bankowość Rynki finansowe Pulpit Analizy Drogi frank wpędził banki w koszty. SNB pomoże? Ustanowienie przez Narodowy Bank Szwajcarii (SNB) maksymalnego pułapu

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień)

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) dr Adam Salomon Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) program wykładu 06. Rola współczynnika procentowego i współczynnika dyskontowego

Bardziej szczegółowo

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski

Bardziej szczegółowo

TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW

TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 02/III/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Mszanie Dolnej z dnia 05-03-2014r. Bank Spółdzielczy w Mszanie Dolnej TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW W BANKU SPÓŁDZIELCZYM

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoty trend Wszystko o rynku złota Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoto w dzisiejszych czasach jest popularnym środkiem inwestycyjnym. Uważa się przy tym, że inwestowanie w kruszec (poprzez fundusze,

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty czwarty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz

Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Wyniki finansowe PKO Banku Polskiego na tle konkurentów po III kw. 2010 r. Opracowano w Departamencie Strategii i Analiz Synteza* Na koniec III kw. 2010 r. PKO Bank Polski na tle wyników konkurencji**

Bardziej szczegółowo

Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych w wybranych krajach

Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych w wybranych krajach Programy wspierania kredytobiorców hipotecznych CHORWACJA Wobec kredytów we franku szwajcarskim władze zamroziły na jeden rok kurs kuny do franka (na poziomie 6,39, czyli sprzed decyzji SNB o uwolnieniu

Bardziej szczegółowo

System pieniężny i teoria pieniądza

System pieniężny i teoria pieniądza System pieniężny i teoria pieniądza Wyższa Szkoła Technik Komputerowych i Telekomunikacji w Kielcach 1 Wykład nr 3 System pieniężny i teoria pieniądza 1. Pojęcie i funkcje pieniądza. 2. Klasyczna teoria

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE RYZYKIEM STOPY PROCENTOWEJ. dr Grzegorz Kotliński; Katedra Bankowości AE w Poznaniu

ZARZĄDZANIE RYZYKIEM STOPY PROCENTOWEJ. dr Grzegorz Kotliński; Katedra Bankowości AE w Poznaniu ZARZĄDZANIE RYZYKIEM STOPY PROCENTOWEJ 1 DEFINICJA RYZYKA STOPY PROCENTOWEJ Ryzyko stopy procentowej to niebezpieczeństwo negatywnego wpływu zmian rynkowej stopy procentowej na sytuację finansową banku

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. 2002 r. Nr 230, poz. 1922. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej Rozdział

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty siódmy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Narodowy Bank Polski. Wykład nr 5

Narodowy Bank Polski. Wykład nr 5 Narodowy Bank Polski Wykład nr 5 NBP podstawy prawne NBP reguluje ustawa z dn.29.08.1997 roku o Narodowym Banku Polskim (Dz.U nr 140 z późn.zm). Cel działalności NBP Podstawowym celem działalności NBP

Bardziej szczegółowo

RYNEK MIESZKANIOWY KWIECIEŃ 2015

RYNEK MIESZKANIOWY KWIECIEŃ 2015 X X X X X X X X X X RYNEK MESZKANOWY KWECEŃ Kwiecień był drugim rekordowym miesiącem pod względem sprzedaży mieszkań na rynku pierwotnym. Liczba sprzedanych mieszkań w ostatnim czasie większa była jedynie

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

VII.1. Rachunek zysków i strat t Grupy BRE Banku

VII.1. Rachunek zysków i strat t Grupy BRE Banku VII.1. Rachunek zysków i strat t Grupy BRE Banku Grupa BRE Banku zakończyła rok 2012 zyskiem brutto w wysokości 1 472,1 mln zł, wobec 1 467,1 mln zł zysku wypracowanego w 2011 roku (+5,0 mln zł, tj. 0,3%).

Bardziej szczegółowo

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych II kwartał 2015 r.

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych II kwartał 2015 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych II kwartał 2015 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych II kwartał

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty drugi kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej Witold Grostal, Dyrektor Biura Strategii Polityki Pieniężnej w NBP Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej VII Konferencja dla Budownictwa / 14 kwietnia 2015 r. 2005Q1 2006Q1

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński

Zarządzanie ryzykiem. Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński Zarządzanie ryzykiem Opracował: Dr inŝ. Tomasz Zieliński I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cel przedmiotu: Celem przedmiotu jest zaprezentowanie studentom podstawowych pojęć z zakresu ryzyka w działalności

Bardziej szczegółowo

Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym. Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski

Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym. Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski Budowa i odbudowa zaufania na rynku finansowym Piotr Szpunar Departament Systemu Finansowego Narodowy Bank Polski Aktywa instytucji finansowych w Polsce w latach 2000-2008 (w mld zł) 2000 2001 2002 2003

Bardziej szczegółowo

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA Do tej pory skupialiśmy się na technicznej stronie procesu inwestycyjnego. Wiedza ta to jednak za mało, aby podejmować trafne decyzje inwestycyjne. Musimy zatem zmierzyć się

Bardziej szczegółowo

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy?

Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Gospodarka polska, gospodarka światowa w jakim punkcie dziś jesteśmy? Łukasz Tarnawa Departament Strategii i Analiz Warszawa, 6 listopada 2008 1 Gospodarka globalna kryzys sektora finansowego w gospodarkach

Bardziej szczegółowo

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12.

Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie według stanu na dzień 31.12. Załącznik do Uchwały Nr 49/2014 Zarządu Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w Zabłudowie z dnia 10.07.2014r. Raport z zakresu adekwatności kapitałowej Podlasko-Mazurskiego Banku Spółdzielczego w

Bardziej szczegółowo

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r.

Sytuacja na rynku kredytowym. wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał 2014 r. Sytuacja na rynku kredytowym wyniki ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych I kwartał

Bardziej szczegółowo

Istotne elementy umowy kredytowej

Istotne elementy umowy kredytowej Załącznik Nr 2 do wniosku z dnia 22 maja 2014 roku o wszczęcie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego Istotne elementy umowy kredytowej 1. W wyniku postępowania o zamówienie publiczne Bank udziela

Bardziej szczegółowo

TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW

TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 01/III/2015 Zarządu Banku Spółdzielczego w Mszanie Dolnej z dnia 04 marca 2015r. Bank Spółdzielczy w Mszanie Dolnej TABELA OPROCENTOWANIA DEPOZYTÓW I KREDYTÓW W BANKU SPÓŁDZIELCZYM

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej. Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 5 grudnia 2002 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów mieszkaniowych o stałej stopie procentowej Opracowano na podstawie: z 2002 r. Nr 230, poz. 1922, z 2004 r.

Bardziej szczegółowo

TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1

TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1 TRANSAKCJE ARBITRAŻOWE PODSTAWY TEORETYCZNE cz. 1 Podstawowym pojęciem dotyczącym transakcji arbitrażowych jest wartość teoretyczna kontraktu FV. Na powyższym diagramie przedstawiono wykres oraz wzór,

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie

Podstawy ekonomii. Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Podstawy ekonomii Wykład IV-V-VI Dr Łukasz Burkiewicz lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Akademia Ignatianum w Krakowie Bezrobocie Bezrobocie zjawisko społeczne polegające na tym, że część ludzi zdolnych

Bardziej szczegółowo

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 2 Bank of America Merrill Lynch podniósł prognozy wzrostu PKB dla Polski - z 3,3 do 3,5 proc. w 2015 r. i z 3,4 do 3,7 proc. w 2016 r. W raporcie o gospodarce

Bardziej szczegółowo

lipiec 2014 r. PROJEKT BADAWCZY: KONFERENCJI PRZEDSIĘBIORSTW FINANSOWYCH W POLSCE ORAZ KRAJOWEGO REJESTRU DŁUGÓW Informacja sygnalna

lipiec 2014 r. PROJEKT BADAWCZY: KONFERENCJI PRZEDSIĘBIORSTW FINANSOWYCH W POLSCE ORAZ KRAJOWEGO REJESTRU DŁUGÓW Informacja sygnalna lipiec 2014 r. PROJEKT BADAWCZY: KONFERENCJI PRZEDSIĘBIORSTW FINANSOWYCH W POLSCE ORAZ KRAJOWEGO REJESTRU DŁUGÓW Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Kredyty inwestycyjne. Sposoby zabezpieczania przed ryzykiem stopy procentowej i ryzykiem walutowym

Kredyty inwestycyjne. Sposoby zabezpieczania przed ryzykiem stopy procentowej i ryzykiem walutowym Jeśli wystarcza nam kapitału, aby wybrać spłatę w ratach malejących, to koszt obsługi kredytu będzie niższy niż w przypadku spłaty kredytu w ratach równych. 8.1. Kredyt - definicja Jak stanowi art. 69

Bardziej szczegółowo

Indeks Zadłużenia-wrzesień 2011. Zły miesiąc dla zadłużonych w euro.

Indeks Zadłużenia-wrzesień 2011. Zły miesiąc dla zadłużonych w euro. Indeks Zadłużenia-wrzesień 2011. Zły miesiąc dla zadłużonych w euro. Na jakiś czas cichnie temat kredytów we franku szwajcarskim, bo kurs tej waluty względnie się ustabilizował. Ale przełom sierpnia i

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Od trzech miesięcy drożeje zakup mieszkania na kredyt

Od trzech miesięcy drożeje zakup mieszkania na kredyt Od trzech drożeje zakup mieszkania na kredyt Wciąż kredytobiorcy cieszyć się mogą relatywnie niskim kosztem długu, ale ta sytuacja nie będzie trwać wiecznie. Już od trzech rośnie oprocentowanie kredytów,

Bardziej szczegółowo

POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW

POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW INFORMACJA SYGNALNA PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna 1 PORTFEL NALEŻNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy?

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? Andrzej Sławiński Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? 1. Czy banki centralne emitują pieniądze? Warszawa.gazeta.pl Bilans

Bardziej szczegółowo

Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego okazjonalnego sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu

Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego okazjonalnego sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego okazjonalnego sporządzony na podstawie reprezentatywnego przykładu Imię, nazwisko (nazwa) i adres (siedziba) kredytodawcy lub pośrednika kredytowego

Bardziej szczegółowo

Miejsce zarządzania ryzykiem w zarządzaniu bankiem Wykład trzeci

Miejsce zarządzania ryzykiem w zarządzaniu bankiem Wykład trzeci 1 Miejsce zarządzania ryzykiem w zarządzaniu bankiem Wykład trzeci 2 Triada celów w wersji tradycyjnej Rentowność Bezpieczeństwo/Ryzyko Płynność Bank nie może osiągać równocześnie więcej niż jednego celu

Bardziej szczegółowo

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne 12 marca 2012 Aktualne wskaźniki makro: KRAJ Stopy CPI Bezrobocie PKB % r/r r/r r/r USA 0,25 3,90 9,00 2,50 Euroland 1,25 0,80 10,20 1,60 Wielka Brytania 0,50

Bardziej szczegółowo

Lista 5. Cykle koniunkturalne

Lista 5. Cykle koniunkturalne Zad. 1. Dopasuj definicję do podanych zdań: Lista 5 Cykle koniunkturalne 1. Cykl gospodarczy 2. Cykl koniunkturalny 3. Długość cyklu 4. Amplituda wahań 5. Trend 6. rodukt potencjalny 7. Luka KB 8. Cykl

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl t en m l ragek.p f wy kart o rm.bez a D ww w Recenzenci Prof. zw. dr hab. Ewa Kucharska-Stasiak Prof. zw. dr hab. Halina Henzel Opracowanie graficzne i typograficzne Jacek Tarasiewicz Redaktor Jadwiga

Bardziej szczegółowo