Szkice Humanistyczne tom X, nr 2-3 (vol. 22)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szkice Humanistyczne tom X, nr 2-3 (vol. 22)"

Transkrypt

1 Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego ISSN Kwartalnik Szkice Humanistyczne tom X, nr 2-3 (vol. 22) Wydawnictwo OSW Olsztyn 2010

2 Recenzenci Eugeniusz HULL, Dorota KLUS-STAŃSKA, Albert KOTOWSKI, Anna LATAWIEC, Michał LIS, Andrzej PAPUZIŃSKI, Roman SAPEŃKO, Andrzej WOŁKOWSKI, Jan WASKAN, Waldemar ŻEBROWSKI Kolegium Redakcyjne prof. Zbigniew HULL (red. naczelny), dr Ewa KUPCEWICZ (zastępca red. naczelnego), dr Małgorzata KUŚMIERCZYK (sekretarz redakcji), mgr Elżbieta BUDNIK Rada Programowa Józef GÓRNIEWICZ (Olsztyn), Stanisław KAWULA (Olsztyn), Adam KOSESKI (Pułtusk), Jan KUROWICKI (Zielona Góra), Józef LIPIEC (Kraków), Walery L. OBUCHOW (Sankt Petersburg), Andrzej PAWŁUCKI (Gdańsk), Andrzej RADZIEWICZ-WINNICKI (Katowice), Jacek RA B (Gliwice), Renate SEEBAUER (Wiedeń), Helen SIMONS (Southampton), Maria SZYSZKOWSKA (Warszawa), Włodzimierz TYBURSKI (Toruń), Marat WIERNIKOW (Odessa), Václav ZEMAN (Liberec) Projekt okładki Monika Przeździecka Redakcja wydawnicza Ewa Hopfer Streszczenia w języku angielskim (tłumaczenie i weryfikacja) Katarzyna Cieplińska Copyright by Olsztyńska Szkoła Wyższa 2010 Adres Redakcji: Olsztyńska Szkoła Wyższa im. Józefa Rusieckiego ul. Bydgoska Olsztyn tel. (fax) (089) Każdy aktualny zeszyt Szkiców Humanistycznych w całości, a także streszczenie numerów poprzednich można znaleźć na stronie internetowej OSW (www.osw.olsztyn.pl) w zakładce wydawnictwo

3 SPIS TREŚCI OD REDAKTORA... 5 ARTYKUŁY Adam Bastek Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istniejące i nieistniejące (From Ontological Point of View: Existent and Nonexistent Objects) Alfred Skorupka Cywilizacje czy cywilizacja Dalekiego Wschodu? (Civilizations or the civilization of the Far East?) Wojciech Trempała Relatywizacja moralna cywilizacji zachodniej od samoświadomości kulturowej po zagubienie w indywidualistycznym egoizmie (Moral relativism of the Western civilization from cultural self-consciousness to lostness in individualistic egoism) Krzysztof Rondomański Hermeneutyka oświeceniowego spojrzenia na istotę religii. Filozoficzne tło epoki XVIII w Europie (Hermeneutics of the Enlightenment period in reference to religion. Phiolosophical background of the XVIII century in Europe) Marcin Pełka O nietożsamości poglądów nietzscheanizmu i nazizmu (About unidentity of Nietzsche s and the Nazi views) Izabela Stolarska Współczesny system polityczny księstwa Liechtenstein (Contemporary political system of Lichtenstein) Tomasz Nakielski Zapomniana rewolucja? szkic o doktrynach Rewolucji Angielskiej (A Forgotten Revolution? about the doctrines of English Revolution) Jacek Białkowski Ród Czamborów-Rogalów na przełomie XIV i XV wieku (The Czambor- Rogala family on the turn of XIV and XV century) Przemysław Hubert Dorszewski Zarządu Odbudowy Zamku w Lidzbarku Warmińskim wświetle materiałów archiwalnych (The Board Restauration of the Castle in Lidzbark Warmiński) Witold Marcoń Polsko-niemiecka konwencja górnośląska (genewska) z roku (Polish-German Convention regarding Upper Silesia (Geneva Convention) of 15 May 1922) 139 Andrzej Ga siorowski Aus der Geschichte der deutschen Touristik in Ostpreussen (Z dziejów niemieckiej turystyki w Prusach Wschodnich) Konrad Papuziński, Wojciech Konkel Zjazd ostrowski w sierpniu 1936 roku i jego konsekwencje dla Związku Młodzieży Pracującej Jedność (Meeting in Ostrów and it consequences for the Working Youth Association named Jedność ) Svietlana Koniushenko, Ludmila Semenova Îá èííîâàöèîííûõ ïðåîáðàçîâàíèÿõ â îáðàçîâàòåëüíûõ ó ðåæäåíèÿõ ûñøåé øêîëû ( Innowacje w systemie kszta³cenia uczelni wy szych Rosji ) Iwona Myśliwczyk Dziecko z ADHD w szkole (Difficulties of a child having the ADHD syndrome met at one s school) KOMUNIKATY Z BADAŃ Wiesław Pawłowski Szkoła dla rodziców i wychowawców jako forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej rodzinie ( Szkoła dla rodziców i wychowawców as a form of psychological and educational help for the family)

4 4 Spis treści Emilia Zimnica-Kuzioła Aktualizujące tendencje widzów teatralnych na podstawie badań własnych (Updating the meaning as a constant tendency among theatre audiences based on iwn research) SESJE NAUKOWE Jadwiga Bińczycka Olsztyńska Konferencja o prawach dziecka Jadwiga Bińczycka Od Korczaka do Konwencji o Prawach Dziecka Marek Michalak Korczakowskie prawo do społecznej partycypacji dziecka. Dziecięce obywatelstwo Marek Michalak Rola Rzecznika Praw Dziecka w procesie urealniania dziecięcych praw. 237 Dorota Klus-Stańska Prawo dzieci do myślenia obszar w szkole nieznany Edyta Januszewska Prawa dzieci uwikłanych w wojnę Urszula Markowska-Manista Prawo dziecka do nauki. Sytuacja edukacyjna Pigmejów w Afryce Środkowej Teresa Astramowicz-Leyk Prawo mniejszości narodowych do edukacji doświadczenia w województwie Warmińsko-Mazurskim Irena Skipor-Rybacka Działalność stowarzyszeń i fundacji na rzecz przestrzegania praw dziecka Maria Jagiełło Mam prawo do swych praw przedszkolaki o swych prawach i obowiązkach 301 RECENZJE Zraniony człowiek i wieczny ruch smutku i ciekawości rzecz o Sylogizmach goryczy Emila Ciorana (Adrian Stelmaszyk) Co zdarzyło się wpǎltinişu? czyli o kulturze na wysokościach (Natalia Rososińska-Kozub) 315 Wychowanie w perspektywie pedagogii nadziei (Danuta Wajsprych) LITERATURA POLECANA

5 OD REDAKTORA Przekazywany właśnie w ręce czytelników zeszyt SKICÓW HUMANISTYCZNYCH jest numerem podwójnym, obejmuje bowiem drugi i trzeci kwartał 2010 r. Konsekwencją tego jest jego zwiększona objętość iróżnorodność rozpatrywanej na łamach problematyki; dodatkowo publikujemy w nim teksty referatów wygłoszonych na zorganizowanej przez OSW konferencji naukowej poświęconej problematyce praw dziecka. Tradycyjnie już część artykułową numeru rozpoczynają teksty podejmujące szeroko rozumianą problematykę filozoficzną i tu zaczynamy od wysokiego C, bowiem Adam Bastek rozważa kwestię istnienia tzw. przedmiotów nieistniejących (Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce). Po takim początku można już filozofować tylko na tematy bardziej szczegółowe i takie właśnie, bo dotyczące filozofii cywilizacji, podejmują autorzy kolejnych dwóch artykułów: Alfred Skorupka w pracy pt. Cywilizacje czy cywilizacja Dalekiego Wschodu? uzasadnia tezę (polemizując z koncepcją S. Huntingtona), iż istnieje tylko jedna cywilizacja dalekowschodnia cywilizacja konfucjańskobuddyjska. Natomiast Wojciech Trempała analizuje (w tekście Relatywizm moralny od samoświadomości kulturowej po zagubienie w indywidualistycznym egoizmie) pojęcie i problem relatywizmu moralnego i poszukuje rozwiązania kwestii słabnącej więzi moralnej w społeczeństwach zachodniej cywilizacji. Kolejne dwie prace dotyczą problematyki historyczno-filozoficznej. Krzysztof Rondomański (art pt. Hermeneutyka oświeceniowego spojrzenia na istotę religii) uzasadnia tezę, iż oświeceniowa hermeneutyka religii zawarta w pracach Herdera, Kanta, Fichtego i Schellinga zmierzała do wydobycia egzystencjalnie ważnej prawdy o człowieku jako twórcy i interpretatorze sensu swojego istnienia, zaś w następnym artykule Marcin Pełka przeciwstawia się rozpowszechnionej opinii o związkach ideologii faszystowskiej z filozofią F. Nietzschego i stara się wykazać, że wszelkie podobieństwa między jego filozofią a ideologią nazistowską mają charakter wyłącznie terminologiczny (O nietożsamości pogla dów nietzscheanizmu i nazizmu). Problematyka politologiczna jest w tym numerze reprezentowana przez dwie prace. W pierwszej z nich (pt. Współczesny system polityczny księstwa Liechtenstein) Izabela Stolarska omawia i analizuje obecną strukturę i funkcjonowanie demokratycznych organów władzy państwowej w konstytucyjnej monarchii dziedzicznej księstwa Liechtenstein. Drugi artykuł, napisany przez Tomasza Nakielskiego (Zapomniana rewolucja? Szkic o doktrynach rewolucji angielskiej), dotyczy historii idej politycznych i opisuje proces kształtowania się doktrynalnych podstaw nowożytnego parlamentaryzmu i demokratycznych mechanizmów rządzenia w Anglii w okresie rewolucyjnych przemian w latach W obrębie kolejnej grupy prac ich autorzy poruszają różne szczegółowe kwestie z zakresu historii Polski i naszego regionu. Jacek Białkowski, kontynuując badania dotyczące średniowiecznego rycerstwa, tym razem pisze o jednym z rodów rycerskich (Ród Czamborów-Rogalów na przełomie XIV i XV wieku). Natomiast pozostałe artykuły

6 6 Od Redaktora traktują już o bliższych nam czasach, gdyż mówią o wydarzeniach, które miały miejsce w okresie międzywojennym. Tak więc Przemysław H. Doroszewski omawia, w oparciu o źródła archiwalne, starania i działania związane z odbudową zamku w Lidzbarku Warmińskim w latach (Zarza d Odbudowy Zamku w Lidzbarku Warmińskim w świetle materiałów archiwalnych); Witold Marcoń, prowadząc badania dotyczące historii Śląska, pisze o znaczeniu konwencji górnośląskiej dla gospodarki i prawodawstwa II Rzeczypospolitej (Polsko-niemiecka konwencja górnośla ska (genewska) z 15 maja 1922 roku), zaś Andrzej Gąsiorowski przedstawia (w jęz. niemieckim) rozwój turystyki niemieckiej w Prusach Wschodnich (Aus der Geschichte der deutschen Touristik in Ostpreusen). Ostatni artykuł z tej dziedziny dotyczy mało znanego epizodu w historii ruchu młodzieżowego w Polsce międzywojennej jakim był w 1936 r. tzw. zjazd ostrowski (Zjazd ostrowski i jego konsekwencje dla Zwia zku Młodzieży Pracuja cej Jednosć ). Zamieszczone w tym numerze prace z dziedziny teorii edukacji, psychologii i pedagogiki są również tematycznie zróżnicowane. W pierwszej, autorstwa Swietlany Konyushenko i Ludmiły Siemenovej (w jęz. rosyjskim, tyt. podaję w tłumaczeniu na jęz. polski: Innowacyjne reformy systemu kształcenia nauczycieli w szkołach wyższych Rosji), przedstawiona jest informacja o założeniach i kierunkach zmian mających na celu dostosowanie rosyjskiego systemu edukacji do wymogów współczesności. Artykuł napisany przez Iwonę Myśliwczyk (Dziecko z ADHD w szkole) podejmuje trudny i mało jeszcze rozpoznany problem pomocy dzieciom dotkniętym ADHD w trakcie ich edukacji szkolnej. W dziale Komunikaty z badań zamieszczamy pracę Emilii Zimnicy-Kuzioła pt. Aktualizuja ce tendencje widzów teatralnych na podstawie badań własnych, będącą rezultatem jakościowych badań socjologicznych przeprowadzonych techniką pogłębionych wywiadów w środowisku publiczności łódzkich teatrów dramatycznych. W kolejnej ( Szkoła dla rodziców i wychowawców jako forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej rodzinie), Wiesław Pawłowski omawia ogólnopolski program wczesnej profilaktyki pt. Szkoła dla rodziców i wychowawców oraz analizuje wyniki badań wpływu uczestnictwa w tym programie na wzrost poziomu wiedzy i umiejętności wychowawczych rodziców. W tym numerze SKICÓW HUMANISTYCZNYCH publikujemy także teksty dziewięciu referatów wygłoszonych na konferencji Prawa dziecka prawami człowieka wczoraj dziś jutro zorganizowanej przez Olsztyńską Szkołę Wyższą im. Józefa Rusieckiego i Polskie Stowarzyszenie im. Janusza Korczaka i przeprowadzonej w Olsztynie 27 listopada 2009 r. Bardziej szczegółową informację o konferencji oraz problematyce poruszanej w wygłoszonych w jej trakcie referatach znajdzie Czytelnik we wprowadzającym tekście Jadwigi Bińczyckiej pt. Olsztyńska Konferencja o prawach dziecka. Tradycyjnie już zeszyt zamyka dział recenzji, w którym prezentujemy opinie o kilku interesujących i wartych odnotowania książkach oraz wykaz najciekawszych, ostatnich nabytków biblioteki OSW przygotowany przez Elżbietę Budnik. Zbigniew Hull

7 OSW Szkice Humanistyczne Tom X 2010 Nr 2-3 ARTYKUŁY Adam Bastek Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istniejące i nieistniejące Wprowadzenie W każdej relacji poznawczej (niezależnie od koncepcji teorii poznania) występują: podmiot i przedmiot o określonej naturze i sposobie istnienia. Dziedzina badań epistemologii krzyżuje się zatem z dziedziną badań ontologii 1. A jeśli tak, pojęcie obiectum zaliczyć należy do podstawowych pojęć teorii bytu, takich jak byt, rzecz, bycie czy istnienie : jeżeli epistemologię interesuje relacja między poznającym i poznawanym, a określenie natury oraz sposobów istnienia obu wskazanych członów wymaga ingerencji ontologii, tej ostatniej nie pozostaje nic innego, jak tylko przyjąć i wypełnić powierzone jej zadanie, dokonując zarazem rewizji swoich dotychczasowych dokonań, tzn. uznając, że było jej powierzane od najdawniejszych antycznych początków. Rozpoznanie w bycie przedmiotu poznania rzutuje bowiem na kształt reminiscencji historycznej: prezentowany przez starożytnych Greków byt staje się w niej antycznym przedmiotem przedstawienia. Dlatego Herbert Schnadelbach, powołując się na Platona (Państwo 476 E), będzie mógł powiedzieć, że (...) filozofowanie ontologiczne jest zawsze filozofowaniem wychodzącym od przedmiotu 2, dlatego Tadeusz Kotarbiński określi Arystotelesowską teorię mianem ogólnej teorii przedmiotów 3,aJózef Bocheński pozwoli sobie na generalizję, mówiąc, że ontologia jest po prostu najbardziej abstrakcyjną teorią przedmiotu w ogóle 4. 1 M. Hempoliński, Filozofia współczesna. Wprowadzenie do zagadnień i kierunków, PWN, Warszawa 1989, s H. Schnädelbach, Filozofia, w: Filozofia podstawowe pytania, Pod red. E. Martensa i H. Schnädelbacha, tłum. K. Krzemieniowa, WP, Warszawa 1995, s T. Kotarbiński, Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Ossolineum, Warszawa 1961, s J. Bocheński, Logika i ontologia (J. Bocheński, Logika i filozofia. Wybór pism, PWN, Warszawa 1993, s. XXVII.

8 8 Adam Bastek Czy jednak roztrząsane przez starożytnych poznanie, pojmowane jako poznanie bytu, wymagało tego pojęcia? Wziąwszy pod uwagę, iż ma ono to samo znaczenie, jakie ma słówko coś lub cokolwiek, wydaje się, że nie 5. Nie potrzebowało go również ujęcie średniowieczne, na równi z bytem stawiające transcendentale coś. Ontologia jako interpretacja przedmiotu Coś może być jednakowoż pojmowaneszerzej,ajeśli tak, zauważa z kolei Władysław Stróżewski, (...) oznaczać wówczas będzie także przedmioty nieistniejące. Tak właśnie rozumiane jest przez niektórych filozofów pojęcie przedmiotu: jako określenie czegokolwiek, co stać się może przedmiotem przedstawienia 6. Pierwszy zarys jego koncepcji podkreśla autor Ontologii zawiera rozprawa Kazimierza Twardowskiego (Zur Lehre vom Inhalt und Gegenstand der Vorstellungen); Twardowski wyraźnie w niej stwierdza, że wszystko, co w najszerszym sensie jest czymś, zwie się najpierw w odniesieniu do przedstawiającego sobie podmiotu, potem jednak także niezależnie od tego odniesienia przedmiotem 7. Jest nim to, co realne albo nierealne, możliwe albo niemożliwe, istniejące albo nie. Przedmiotowo naznaczone coś obejmuje swym zakresem nie tylko to, co od najdawniejszych antycznych początków uchodziło za istniejące, ale i wszystko inne: (...) wszystkie twierdzenia, które sformułowano o ens o ile są słuszne ważne są w odniesieniu do przedmiotu przedstawienia 8. Innymi słowy każde słuszne twierdzenie o ens okazuje się zarazem twierdzeniem o przedmiocie. Pytanie tylko, czy każde słuszne twierdzenie o przedstawianym obiectum, to twierdzenie o ens? Według Twardowskiego arystotelesowsko-scholastyczne ujęcie ens odsyła do przedmiotu stanowiącego summum genus: niektórym przedmiotom przysługuje istnienie, innym zaś nie przysługuje bez względu na to rozróżnienie wszystkie 5 M. Hempoliński, Filozofia współczesna. Wprowadzenie do zagadnień i kierunków, PWN, Warszawa 1989, s W. Stróżewski, Ontologia, Aureus-Znak, Kraków 2004, s K. Twardowski, O treści i przedmiocie przedstawień, tłum. I. Dąmbska, w: Wybrane pisma filozoficzne, PWN, Warszawa, s. 33. Por. K. Twardowski, Wyobrażenia i pojęcia, tłum. I. Dąmbska, w: ibidem, s Pierwsza część przytoczonej wypowiedzi Twardowskiego pokrywa się z uwagą Schopenhauera, który powiada, że: Wszystko, co należy i może należeć doświata, obarczone jest w sposób nieuchronny uwarunkowaniem przez podmiot i istnieje tylko dla podmiotu. Świat jest przedstawieniem. Nie jest to na pewno nowa prawda. Tkwiła już w sceptycznych rozważaniach, od których wyszedł Kartezjusz. Pierwszym jednak, który zdecydowanie ją wyraził, był Berkeley. A. Schopenhauer, Świat jako woła i przedstawienie, t. 1. tłum. J. Garewicz, PWN, Warszawa 1994, s K. Twardowski, O treści i przedmiocie przedstawień, op. cit., s. 31.

9 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 9 okazują się czymś 9. Mogą być np. czymś realnym bądź nierealnym, ale ich realność (resp. nierealność) nie ma nic z istnieniem wspólnego. Przeciwko takiemu właśnie utożsamieniu występuje Władysław Stróżewski, jego zarzut nie dotyczy jednak prawomocności teorii, której kontury zarysowuje twórca szkoły lwowsko-warszawskiej, dotyczy natomiast jej proweniencji arystotelesowsko-scholastycznej: (...) musimy podkreślić stwierdza Stróżewski że odnosić się one mogą (scholastyczne twierdzenia o ens A. B. ) do tych tylko przedmiotów, którym przysługuje istnienie (choć niekoniecznie musi to być istnienie realne) 10. Z tego punktu widzenia każde twierdzenie o ens okazuje się dzisiaj twierdzeniem o przedmiocie, ale nie każde twierdzenie o przedmiocie to twierdzenie o ens. Teoria nakreślona przez Kazimierza Twardowskiego doczekała się jak wiadomo pełnego rozwinięcia w koncepcji Alexiusa Meinonga 11, który, miast poszukiwać dla niej korzeni historycznych, przedstawiał ją jako skuteczny środek przezwyciężania obecnej w tradycji zagadki niebytu. Obie teorie wydają się mieć ze sobą wiele wspólnego, przede wszystkim łączy je teza, iż istnienie nie jest warunkiem koniecznym bycia przedmiotem 12 sformułowana przez Jacka Paśniczka i odnoszona do teorii Meinonga, oddaje także główny zamysł założyciela szkoły lwowsko-warszawskiej. Ontologia przyjmuje zatem powierzone jej zlecenie. Naiwnością byłoby jednak sądzić, że jego zleceniodawcą jest Kazimierz Twardowski, Edmund Husserl czy Alexius Meinong. Źródło rozpatrywanego tu zlecenia tkwi bowiem w nowożytnym stosunku myśli do bytu, w wyrażanej za jego pośrednictwem potrzebie zapanowania nad obiektem przedstawienia : zadanie myślenia nie polega odtąd na prostym odnoszeniu się do tego, co myślane, myślane powinno się bowiem zaprezentować w odniesieniu do przedstawiającego sobie podmiotu w oczekiwaniu na słuszny osąd i ewentualną pozytywną weryfikację. Jak trafnie zauważa Twardowski powołując się na Medytacje o pierwszej filozofii : Teoria przedstawień prawdziwych i fałszywych w tej postaci, w jakiej ją spotykamy jeszcze u Descartesa i jego następców, byłaby niezrozumiała bez założenia, że każdemu bez wyjątku przedstawieniu odpowiada jakiś przedmiot. Każde przedstawienie mówi Descartes przedstawia równocześnie coś jako przedmiot; jeśli ten przedmiot istnieje, przedstawienie jest materialnie prawdziwe; jeśli ten przedmiot nie istnieje, przedstawienie jest materialnie fałszywe Ibidem. 10 W. Stróżewski, op. cit., s A. Meinong, O teorii przedmiotu, tłum. T. Lubowiecki i J. Mizera, Principia VIII-IX, J. Paśniczek, Meinongowska wersja logiki klasycznej. Jej zwia zek z filozofia języka, poznania, bytu i fikcji, Wyd. UMCS, Lublin 1988, s K. Twardowski, op. cit., s. 22.

10 10 Adam Bastek Czy zatem filozofowanie ontologiczne istotnie zawsze wychodziło od przedmiotu? Czy umieszczenie jego pojęcia w starożytnym i średniowiecznym kontekście bytu nie przesłania właściwego obu epokom sposobu ujmowania? Wyrażenie nowożytny stosunek myśli do bytu, pod którym ukrywa się nowożytny dualizm podmiotowo-przedmiotowy, zawiera wszakże słuszną sugestię, że inny był średniowieczny stosunek myśli do bytu, że inaczej tę relację należałoby interpretować w filozofii antyku. Odmienność epokowo oddalonych ujęć skłania do zachowania ostrożności w trakcie formułowania opinii nt. nowożytnego i współczego przedmiotu ontologicznego namysłu. Sugestia zawarta w wyrażeniu współczesny przedmiot namysłu sugestia obecności jego średniowiecznych i antycznych odpowiedników, może się bowiem okazać nieuprawniona: nie należy bezkrytycznie przyjmować tezy mówiącej o epokowej przemianie ontologicznego obiectum, który z niegdyś starożytnego zmienił się w średniowieczny, a potem w nowożytny i współczesny. Powyższe pytania wraz z towarzyszącymi im wątpliwościami nie kwestionują hermeneutycznej tertium comparationis; nie podważają podstawy interpretacyjnego przymierza między starymi a współczesnymi czasy, umożliwiającej wszakże porównanie i zestawienie historycznie oddalonych wskazań teorii bytu. Kwestionują jedynie założenia leżące u podstaw rozstrzygnięcia, zgodnie z którym konfrontacja owych oddalonych od siebie momentów jest zawsze konfrontacją różnych wcieleń tego samego, tzn. przedmiotu. Racje przemawiające za owym poddanym w wątpliwość rozstrzygnięciem uchodzą dziś za oczywiste: egzystencjalna neutralność ujmowania, eksponowana notabene w Meinongowskiej teorii spod znaku eine daseinsfreie Wissenschaft 14 neutralność, która stanowi podstawę sądów ontologicznych, wolnych jak pisze Roman Ingarden (...) od uznania wszelkiego faktycznego (realnego albo nawet idealnego!) istnienia 15, gwarantuje zarazem neutralność hermeneutyczną. Główne pojęcie wspomnianej wyzwolonej teorii zostało bowiem zaprojektowane jako najogólniejsze i zgodnie z zamysłem jej austriackiego architekta umieszczone poza byciem i niebyciem. Zgodnie z jego wyzwoloną i najogólniejszą dyscypliną filozoficzną, która w rozumieniu fenomenologów odpowiada ontologii formalnej, każde przeżycie intelektualne odnosi się do tego, co ujmowane jako do swego przedmiotu, biorąc to słowo w najszerszym znaczeniu. W tym znaczeniu nieskoń- 14 A. Meinong, O teorii przedmiotu, tłum. T. Lubowiecki i J. Mizera, Principia VIII-IX, W Sporze o istnienie świata zauważa Ingarden: A. Meinong, który w ślad za Husserlem tworzył koncepcję teorii przedmiotu, która odpowiada formalnej ontologii w rozumieniu fenomenologów, mówił o tej teorii, że jest ona eine daseinsfreie Wissenschaft. R. Ingarden, Spór o istnienie świata, t. 1, tłum. D. Gierulanka, PWN, Warszawa 1987, s. 60. Zob. J. Paśniczek, Struktura ontologiczna przedmiotów nieistnieja cych: Meinong a Ingarden, Studia Filozoficzne 1984, nr 4. Por. też. E. Husserl, Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filzofii, t. 1, tłum. D. Gierulanka, PWN, Warszawa 1967, s R. Ingarden, Spór o istnienie świata, op. cit., s. 60.

11 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 11 czoność, nieśmiertelność są bez wątpienia przedmiotami, a także granica, dziura, nawet tak często przywoływane nic 16. Odnoszone do starożytnego nawet bytu nie może go więc przesłaniać, o ile programowo uwzględnia i jednocześnie przekracza jego egzystencjalnie zdeterminowany zakres. Właśnie dlatego, że każdorazowo ujmuje więcej niż on, pozwala na wyodrębnienie jego historycznie nakreślonych konturów: jest hermeneutycznie przezroczyste. Wskazane założenia nie pozostają bez wpływu na aktualne spektrum ontologicznych możliwości opisu, który jeśli przyjąć powyższe uzasadnienie zawsze, choć nie zawsze wprost, okazuje się opisem przedmiotu. Jego pojęcie występujerzeczjasnawwieluróżnych znaczeniach, jest bowiem uzależnione od konkretnych ontologicznych teorii różnie w związku z tym może być rozumiane 17. Należałoby je zatem rozpatrywać wświetle pragmatyki zastosowań, uwzględniając kontekst, możliwości synonimii i wzajemnych powiązań z innymi pojęciami. Niemniej, jego czysto formalną i jak się wydaje uniwersalną charakterystykę, co z powodzeniem przedstawia Michał Hempoliński: W filozofii słowo przedmiot ma to samo znaczenie, jakie ma słówko coś lub cokolwiek. X jest przedmiotem znaczy tyle, co X jest jakieś lub X ma (przynajmniej jedną) cechę 18. Istotne różnice dotyczą jedynie sposobów jego interpretacji. Jak zauważa dalej autor: filozofowie godzą się na to, że wszelki przedmiot jest jakiś, czyli jest jakościowo uposażony, a więc jest czymś (tym a tym, takim a takim). Różnice powstają natomiast w zagadnieniu związku między pojęciem przedmiotu i pojęciem istnienia oraz pojęciem przedmiotu i pojęciem przedmiotu myślenia. Zwolennicy egzystencjalnej interpretacji przedmiotu rozumują: jeżeli coś jest czymś, czyli jest jakieś, to w pewien sposób jest, czyli istnieje. Treściowe (jakościowe) uposażenie dowolnego przedmiotu musi być, w tej interpretacji, związane z jakimś sposobem jego bycia (istnienia). Niektórzy dodają także, że nie można uświadomić sobie żadnego przedmiotu bez odniesienia go do istnienia, 16 Zgodnie z zaprojektowaną przez niego wyzwoloną i najogólniejszą dyscypliną filozoficzną, która w rozumieniu fenomenologów odpowiada ontologii formalnej, każde przeżycie intelektualne odnosi się do tego, co ujmowane jako do swego przedmiotu, biorąc to słowo w najszerszym znaczeniu. W tym znaczeniu nieskończoność, nieśmiertelność sąbez wątpienia przedmiotami, a także granica, dziura, nawet tak często przywoływane nic. A. Meinong, Supozycje, tłum. J. Grudzińska, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2004, s. 22. Podobne rozumienie przedmiotu, na gruncie własnej wersji ontologii typu Meinongowskiego, proponuje Jacek Paśniczek: Istnienie nie jest warunkiem koniecznym bycia przedmiotem. J. Paśniczek, Meinongowska wersja logiki klasycznej. Jej zwia zek z filozofia języka, poznania, bytu i fikcji, Wyd. UMCS, Lublin 1988, s M. Hempoliński, Filozofia współczesna. Wprowadzenie do zagadnień i kierunków, PWN, Warszawa 1989, s Ibidem.

12 12 Adam Bastek wszelkie zaś ujęcie poznawcze przedmiotu polega na uznaniu jego istnienia. Większość filozofów opowiada się jednak za nieegzystencjalnym (egzystencjalnie neutralnym) ogólnym rozumieniem przedmiotu, rozumując następująco: jeżeli coś istnieje, to jest przedmiotem (jest czymś, jest jakieś), ale stąd, że coś jest jakieś, nie wynika, że to coś istnieje. Można mianowicie pomyśleć sobie jakiś przedmiot, a tym samym wyznaczyć jego charakterystykę, a jednocześnie nie uznawać jego istnienia. Treść przedmiotu pomyślanego nie musi być związana z istnieniem, a treść przedmiotu ujętego poznawczo (np. w spostrzeżeniu zmysłowym) może być zawsze od istnienia odseparowana 19. Nakreślona typologia nie uwzględnia czystych możliwości ujmowania Hempoliński pomija w nim czysto akademicką ewentualność, w której żaden przedmiot nie egzystuje, zręcznie zawęża pole widzenia, ograniczając się do rzeczywistych teorii oraz stanowisk formułowanych i zajmowanych w przedmiotowej sprawie: linia demarkacyjna przebiega między zwolennikami tezy mówiącej, iż każdy obiekt istnieje 20, a ich oponentami twierdzącymi, że istnieją tylko niektóre. Zgodnie z powyższym, każdy opis teorii bytu powinien odpowiadać wskazanym założeniom egzystencjalnej albo nieegzystencjalnej interpretacji tertium non datur. Odrzuconą trzecią ewentualność należałoby bowiem odnieść do koniecznie i każdorazowo nieistniejącego obiectum stanowiłaby podstawę opisu, który niczego de facto nie opisuje. Proponowane określenia obu uczęszczanych dróg mogą się jednak okazać bardzo mylące. Rozróżnienie autora Filozofii współczesnej pojawia się bowiem w następstwie egzystencjalnego wyzwolenia, manifestowanego w ramach koncepcji szeroko rozumianego przedmiotu nie poprzedza ono teorii, która jest eine daseinsfreie Wissenschaft, lecz z niej wypływa. Związane z nim rozstrzygnięcia dotyczą uprzednio uwolnionego i już zneutralizowanego przedmiotu badań mają charakter zobowiązujących, ale wtórnych decyzji ontologicznych. Decyzją pierwszej ze wskazanych interpretacji za obowiązującą uznaje się zasadę powszechnej redystrybucji istnienia, w świetle drugiej zasadę redystrybucji selektywnej dokonywanej podług dodatkowo ustalonych kryteriów egzystencji. Dopiero zatem 19 M. Hempoliński, Filozofia współczesna. Wprowadzenie do zagadnień i kierunków, PWN, Warszawa 1989, s Do takiego ujęcia przedmiotu nawiązuje Woleński, gdy pisze o globalnym realiście, iż ten uznaje istnienie (spetryfikowane w stosowny sposób) wszystkich możliwych przedmiotów (J. Woleński, Epistemologia. Prawda i realizm, t. 3, s. 192), ale niesłusznie co zostanie pokazane w dalszej części artykułu dodaje, iż Taki pogląd wyznawał Meinong (ibidem, s. 192). Taki sposób ujmowania obiectum sygnalizuje również Sainsbury: Powiedzenie, że x istnieje, jest równoważne powiedzeniu, że jest coś, czym x jest. Można to sformalizować następująco: 3y (y=x). Jest to prawdą o wszystkim (...) a zaprzeczenie tego jest zawsze fałszywe (...). Sytuacja jest raczej taka, że uznanie będzie zawsze udane, a zaprzeczenie nieudane. Nie ma powodów logicznych, dla których predykat ten nie miałby być orzekany o indywiduach. M. Sainsbury, Logika filozoficzna, tłum. M. Iwanicki, J. Odrowąż- -Sypniewska, Roczniki Filozoficzne 2007, Tom LV, nr 2, s. 185.

13 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 13 po uwolnieniu i zneutralizowaniu owego obiektu można przyjąć nierozerwalność jego pojęcia z pojęciem istnienia, bądź przeciwnie uznać, iż występują niezależnie. Jeżeli więc każdy ontologicznie ukierunkowany opis pozostaje w ścisłym związku z przedmiotem, ten zaś może być pojmowany wyłącznie przez pryzmat założeń egzystencjalnej albo nieegzystencjalnej ( neutralnej ) interpretacji, każde zajmowane w granicach teorii bytu stanowisko musi odpowiadać jednej i tylko jednej z nich. Jednej i tylko jednej odpowiada bez wątpienia punkt widzenia Kartezjusza, Kanta, Husserla czy Ingardena. Zapewne tylko jednej podporządkowuje się filozofia Russella, jednej hołduje myśl Quine a zapewne, choć w tych akurat przypadkach nie od razu można rozstrzygnąć, której z nich: trudności z właściwą lokalizacją ujęcia Russella wypływają z samej dynamiki jego poglądów, casus Quine a zdaje się natomiast uzasadniać potrzebę dalszych rozgraniczeń, o ile w ogóle nie podważa zastosowanego kryterium. Naszkicowane przez autora Filozofii współczesnej rozróżnienie powinno być zatem zbadane pod kątem skuteczności i celowości jego demarkacyjnych zastosowań. W tym też celu należałoby odpowiedzieć na następujące pytanie: czy wyklucza ono ewentualność niesprzecznej teorii formułowanej na podstawie założeń obu kontrastowanych stron? Odpowiedź wymaga dookreślenia zastosowanego kryterium. Ewentualne wątpliwości dotyczyć bowiem mogą kompilacji eksponowanych przez Hempolińskiego związków między pojęciami: 1) przedmiotu i istnienia, 2) przedmiotu i przedmiotu myślenia. Uznając a) konieczność współwystępowania (niedopuszalność separacji) członów związku pierwszego, należałoby przyjąć, iż każde obiectum istnieje (być obiectum, znaczy istnieć: ujęcie egzystencjalne), uznając zaś, iż b) mogą być od siebie odseparowane (współwystępowanie niekonieczne) przyjąć, że istnieją tylko niektóre (bycie przedmiotu nie przesądza o jego istnieniu: ujęcie nieegzystencjalne) 21. Rozróżnienie pojęć związku drugiego nawiązuje natomiast do dystynkcji bytów tylko pomyślanych (entia rationis) 22 i okazuje się c) zbędne przy 21 O ile powiązanie egzystencjalnej interpretacji z tezą mówiącą, iżkażdy przedmiot istnieje nie budzi wątpliwości, o tyle związek tezy kolejnej tylko niektóre przedmioty istnieja z interpretacją nieegzystencjalną wydaje się co najmniej dyskusyjny: separacja pojęć przedmiotu i istnienia nie przesądza jak można mniemać o odrzuceniu tezy egzystencjalnej rozumianej jako końcowy rezultat badań. Należy jednak mieć na uwadze, że nieprzesądząjące oddzielenie pojęć obiectum i egzystencji stanowi następstwo odrzucenia jako wyjściowej egzystencjalnej każdorazowości wskazań i pociąga za sobą konieczność przyjęcia odpowiedniego kryterium, które pozwoliłoby na odróżnienie istniejącego przedmiotu od jego nieistniejących postaci: samo określenie tak pojmowanego kryterium służy uzasadnieniu podjętej uprzednio decyzji. 22 Zob. na ten temat np. T. Czeżowski, O metafizyce jej kierunkach i zagadnieniach, Wyd. Antyk, Kęty 2004, s. 78. Tradycyjnie dzielono byty na rzeczywiste (aktualne lub potencjalne) oraz na pomyślane, tzn. takie, które nie są ani aktualne ani potencjalne. W analogii do tego klasycznego ujęcia

14 14 Adam Bastek założeniach 1a (żaden obiekt nie może być tylko pomyślany, bo każdy jest aż istniejący ) oraz d) nieodzowne przy akceptacji założeń 1b (nieistniejące obiectum odróżnia się od innych tym, że jest tylko pomyślane ). Zestawienie obu wskazanych relacji pozwala na modelowe przedstawienie uwzględnionych przez Hempolińskiego stanowisk: I. 1a + 2c, II. 1b + 2d. Proponowany podział wyklucza możliwość niesprzecznej teorii odwołującej się do założeń obu wykładni (I i II). Należy przy tym odnotować, że odzwierciedlone w nim sprzeczne tezy: każdy obiekt istnieje (1a) oraz nie każdy obiekt istnieje (1b), nie mogą być zastępowane (pozornie tylko równoważną) parą sformułowań dotyczących wszystkiego. Twierdzenie, iż A) wszystko istnieje, implikuje wprawdzie tezę o egzystencji każdego obiectum, ale twierdzenie, że B) nie wszystko istnieje, wcale nie musi być identyfikowane z 1b imoże być powiązane z 1a. Powyższa konfrontacja obnaża słabość zastosowanego podziału. Słabym punktem okazuje się konieczność umiejscowienia owego możliwego powiązania (1a + 2c + B) pośród innych postaci wykładni egzystencjalnej. Ten interpretacyjny mezalians dobrze ilustruje przypadek Ormana Quine a: ulokowanie jego ontologii tuż obok odrzucanych przez niego poglądów (Quine przedstawia je jako poglądy Iksińskiego) wywołuje naturalny i w pełni uzasadniony odruch sprzeciwu. Bytowo przepełniony świat Iksińskiego w żaden sposób nie przystaje bowiem do pustynnej wizji amerykańskiego filozofa niełatwo wskazać bardziej oddalone i trudniejsze do pomieszania teorie. Rozróżnienie Michała Hempolińskiego nie pozostawia jednak wyboru: reprezentowany przez Quine a punkt widzenia odpowiada założeniom egzystencjalnej interpretacji obiectum, bo ta nie odnosi się przecież do wszystkiego, jak w przypadku A i B, lecz literalnie do przedmiotu 23. Casus Quine a Lista wszystkich przedmiotów istniejących, zgodnie z nomenklaturą amerykańskiego filozofa, wyznacza zakres kwantyfikowanych zmiennych, stąd jak głosi jego słynna maksyma istnieć, znaczy tyle, co być wartością zmiennej można przyjąć, że przedmioty dzielą się na istniejące (które oczywiście mogą być myślane) oraz te, które nie istnieją, ale są ujmowane w myśleniu. 23 Zgodnie z takim ujęciem mianem interpretacji egzystencjalnej należałoby określić również stanowisko Russella po publikacji On Denoting, czy choćby reizm Kotarbińskiego zob. T. Kotarbiński, O postawie reistycznej, czyli konkretystycznej, w: J. Woleński, Kotarbiński, WP, Warszawa 1990, s

15 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 15 kwantyfikowanej 24, po usunięciu zaś nimbu logicznego mistycyzmu tyle, co być zaliczonym w poczet przedmiotów, czyli obiektów o uznanej egzystencji. Pytanie Co istnieje?, które zdaniem Quine a wyraża podstawowy problem ontologii, należy w tym kontekście interpretować jako pytanie o kwantyfikowane przedmioty i w związku z tym, niezależnie od manifestowanej ontologii, odpowiedź na nie może być tylko jedna wszystko 25. Nie należy jej zatem odczytywać w duchu interpretacji egzystencjalnej, której przesłanki na użytek zaaranżowanego przez Quine a dyskursu ( O tym, co istnieje ) fragmentarycznie referują Iksiński i Ygrekowski 26. W ustach konsekwentnych wyznawców tejże, wszystko nie odnosi się jedynie do przedmiotów danej ontologii, lecz do każdego przedmiotu każdej z nich. Od takiego właśnie stanowiska Willard Van Orman Quine zdaje się dystansować. Jego zdaniem można przyjąć ontologię zawierającą centaury czy chimery, można przyjąć ontologię uznającą istnienie Pegaza lub okrągłej kwadratowej kopuły na Berkeley College, nie można natomiast akceptować ontologii opartej na generalnej zasadzie każdorazowej egzystencjalności wskazywanych obiektów. Głównym powodem uznawania tej ostatniej okazuje się bowiem fałszywa w jego ocenie koncepcja wyrastająca z Platońsko-Meinongowskiej zagadki niebytu 27. Jeśli niebyt musi w pewien sposób być, to znaczy, że jest (subsystuje), ale nie istnieje w charakterystyczny dla interpretacji nieegzystencjalnej sposób, różnicuje Meinong pojęcia bycia i istnienia. Dzięki tej właśnie różnicy może mówić o czymś nieistniejącym, nie popadając przy tym w oczywiste sprzeczności. Jej brak, o ile dotyczy przedmiotu, przemawia natomiast za interpretacją przeciwną. Dlatego deklarowana przez autora O tym, co istnieje unieważniająca rezygnacja z owych dystynkcji 28 może się na tym tle wydawać niejasna: jeśli Quine stoi na stanowisku 24 Por. ujęcie Bertranda Russella: (...) słowo istnienie, tak jak się go potocznie używa, prowadzi do syntaktycznych pogmatwań i było źródłem wielu metafizycznych nieporozumień (...) Uważam, że jedynym zasadnym pojęciem wchodzącym w grę jest. Pojęcie to zdefiniować można następująco: jeśli dane wyrażenie f(x) zawierające zmienną x i przekształcające się w zdanie, gdy x-owi przypisana zostaje jakaś wartość, to powiadamy, że zwrot (x), f (x) znaczy tyle, że istnieje co najmniej jedna wartość x, przy której f(x) jest prawdą. Wolałbym osobiście traktować to jako definicję zwrotu istnieje, ale w tym przypadku nie mógłbym być zrozumiały. B. Russell, Mój rozwój filozoficzny, tłum. Cz. Znamierowski, PWN, Warszawa 1971, s Problem ontologii zdumiewa swoją prostotą. Można go sformułować w dwóch słowach: Co istnieje?. Co więcej odpowiedzieć nań można jednym słowem Wszystko i każdy uzna tę odpowiedź za prawdziwą. Jest to jednak tylko stwierdzenie, że istnieje to, co istnieje. Pozostaje więc pole dla różnicy zdań co do poszczególnych przypadków; dlatego właśnie zagadnienie to jest żywe od wielu stuleci. W. V. O. Quine, O tym, coistnieje, przeł. B. Stanosz, w: Z punktu widzenia logiki, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000, s Ibidem, s. 29 i n. 27 Jest to stara zagadka niebytu. Niebyt musi w pewnym sensie być, gdyż inaczej czym jest to, czego nie ma? Ibidem, s Ibidem, s

16 16 Adam Bastek nieegzystencjalnej interpretacji przedmiotu 29, to dlaczego rezygnuje z jej terminologicznych środków wyrazu? Czy unifikacja istnienia i bycia nie świadczy o skrajnie odmiennych rozstrzygnięciach? Pytanie o to, co istnieje, dopuszcza możliwość dwóch skorelowanych z jego założeniami perspektyw udzielanych odpowiedzi. Perspektywa ponad ontologiami różnych nieegzystencjalnych proweniencji pozwala dostrzec, że to,coznajduje się na liście jednej z nich, nie musi figurować (egzystować) na innej. Wyjściowe pytanie nie dopuszcza zatem ewentualności, że wszystko, co jest uznawane, istnieje: nie wszystko, lecz część jedynie. Terminologiczna różnica między być a istnieć wydaje się w tym kontekście nieodzowna, a odpowiedź wskazująca sumę zakresów uznawanych przedmiotów wziąwszy pod uwagę żądanie identyfikacji części niewłaściwa. Nie z takiej więc perspektywymoże być udzielana, nie z takiej uznawana przez każdego za prawdziwą. Iwreszcie nie taką perspektywę ma na myśli Quine, twierdząc jak każdy że istnieje wszystko. Obserwacyjny punkt widzenia skłaniający do wskazanej odpowiedzi sytuuje się każdorazowo we wnętrzu jednej z ontologii: wobec nieuznawanych przedmiotów konkurencji, znajdujących się poza zasięgiem jej kwantyfikującego wzroku, różnicowanie bycia i istnienia okazuje się zbędne, a każdy uznawany w jej granicach przedmiot jest przedmiotem istniejącym. Problem polega jednak na tym, że takiej samej odpowiedzi, zachowując ten sam postulat terminologicznej zamienności być i istnieć, udziela każdy zwolennik egzystencjalnej interpretacji myślanego obiektu, podobnie jak Russell (z okresu poprzedzającego publikację On Denoting ) uznając, iż sama wzmianka o dowolnej rzeczy okazuje jednocześnie, iż owa rzecz jest przedmiotem, tzn. istnieje. Czy o to wszystko zatem chodzi Quine owi, gdy powiada, że każdy uzna tę odpowiedź za prawdziwą? Ukrytą wskazówkę zawiera następujący fragment: Kiedy jednak mówimy, że nie istnieje Pegaz, autor Waverleya czy okrągła kwadratowa kopuła na Berkeley College, nie zmusza nas to wcale do przyjęcia ontologii zawierającej Pegaza, autora Waverleya czy okrągłą kwadratową kopułę. Możemy przestać martwić się z powodu fałszywej koncepcji, która głosi, że sensowność zdań zawierających termin indywiduowy zakłada istnienie przedmiotu nazywanego przez ten termin. Termin indywiduowy nie musi być nazwą czegoś po to, by był sensowny 30. Akceptowana przez autora powyższych słów możliwość sensownego zaprzeczania istnieniu czegokolwiek, weryfikowanego na podstawie uznanej listy wszys- 29 Wziąwszy pod uwagę, iżzgodnie z ujęciem Quine a, każdy przedmiot, to przedmiot istniejący, określenie tego stanowiska mianem egzystencjalnej interpretacji przedmiotu mogłoby się wydawać trafne. Okazuje się jednak, że koncepcja amerykańskiego filozofa zakłada możliwość wskazywania tego, co nie istnieje musi być w związku z tym zaliczona do interpretacji nieegzystencjalnych. O jej nieegzystencjalności przesądza neutralność wskazań a nie przedmiotu. 30 Ibidem, s. 35.

17 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 17 tkiego, co jest, wyklucza egzystencjalną interpretację myślanego przedmiotu, bo ta odrzuca prawdziwość takich zaprzeczeń. Żaden z przeczących istnieniu (z asercją) wyznawca danej ontologii nie podziela owych wykluczonych przez Quine a interpretacyjnych założeń. Każdy z nich, niezależnie od listy preferencji, stoi na stanowisku nieegzystencjalnej by powtórnie użyć określenia Michała Hempolińskiego interpretacji myślanego przedmiotu. W przypadku specyficznej koncepcji Quine a określenie to wydaje się jednak mylące: jej specyfika polega na rezygnacji z neutralności obiektu (który jest czymś, ale nie musi istnieć) na rzecz ujęcia, zgodnie z którym: 1) istnieć, znaczy być przedmiotem i być przedmiotem, znaczy istnieć, 2) nie istnieć, znaczy nie być przedmiotem, nie być przedmiotem zaś nie istnieć. Do owej nieneutralnej propozycji z atencją nawiązuje Jan Woleński, wskazując, iż mamy tu do czynienia z taką identyfikacją pojęć przedmiotu i istnienia, że: zdania a jest przedmiotem i a istnieje (...) są równoważne 31. Miano egzystencjalnej interpretacji przedmiotu, które ma wprawdzie skrajnie odmienne konotacje od rozpatrywanej, lepiej oddaje zatem ontologiczne intencje Quine a. Terminologiczna sugestywność musi jednak ustąpić pola wyjściowej zasadzie zastosowanego rozróżnienia, zgodnie z którą nie można jednocześnie uznawać, iż A) wszystko istnieje i B) nie wszystko istnieje: nie można jednocześnie zajmować obu (A i B) skierowanych na przedmiot interpretacyjnych pozycji. Tej właśnie zasadzie zdaje się przeczyć koncepcja amerykańskiego filozofa. Na pytanie, Czy istnieje wszystko to, co w różnych ontologiach jest uznawane? niepodobna na gruncie przyjętych przez niego założeń udzielić odpowiedzi twierdzącej: nie sposób, dostrzegając różnice między nieegzystencjalnymi manifestami, utrzymywać, że istnieje wszystko. Wyjątek stanowi egzystencjalna interpretacja przedmiotu, ale jej założeń Willard Van Orman Quine nie podziela, co więcej wyłącza ją poza nawias ontologii: pośród tych wszystkich, którzy we wstępie jego słynnego eseju chóralnie (mimo, iż reprezentują różne frakcje) odpowiadają w ten sam sposób, nie ma ani jednego jej zwolennika. Pole dla różnicy zdań co do poszczególnych przypadków 32 zawęża oto swój obszar do różnic pomiędzy odmiennymi wykazami przedmiotów; odpowiadając zamysłom Quine a, nie pozostawia miejsca dla ujednolicającej egzystencjalnej każdorazowości, bo ta w sposób oczywisty podważałaby sensowność różnicowania i wyboru. Quine jest jednym z tych filozofów, którzy wspólnymi siłami zniszczyli stare dobre słowo wszystko. Mimo zobowiązującego uznania perspektywy ponad ontologiami o różnych proweniencjach (zobowiązującego do odrzucenia tezy, iż istnieje wszystko, co jest w nich uznawane), ogranicza użycie tego słowa do tego, co jest przedmiotem, a nie tak starego znowu słowa przedmiot do tego, co istnieje. Stwarza tym sposobem złudzenie zgody w kwestii ontologii między nim 31 J. Woleński, Epistemologia, t. 3, Aureus, Kraków 2003, s W. V. O. Quine, O tym, co istnieje, op. cit., s. 29.

18 18 Adam Bastek a zwolennikami tzw. egzystencjalnej interpretacji przedmiotu, którzy nie odrzucają żadnego z wyodrębnionych fragmentów świata. Używając słowa wszystko w zwykłym sensie, zwolennicy interpretacji egzystencjalnej skłonni byli twierdzić, że wszystko istnieje. Quine natomiast, w źle pojętym zamiarze zachowania zgody zapewnia, iż sądzi tak samo, po czym wbrew temu, co oni rozumieją przez wszystko i przez przedmiot (wbrew bo każdorazowo ma na myśli wyodrębnioną pośród wszystkiego enklawę), utrzymuje, że wszystko jest, wymownie przy tym spoglądając w stronę zdezorientowanego zrazu, naturalistycznie usposobionego odbiorcy. W wyniku jego zgody, na polu różnic zdań co do poszczególnych przypadków pozostają zatem jedynie zdania reprezentantów nieegzystencjalnej frakcji, którzy pomimo świadomości różnic między zakresami kwantyfikowanych wartości, na pytanie, co istnieje? odpowiadają tak samo, używając tego samego, ale zdewaluowanego 33 już słowa. Można oczywiście, korzystając ze znanych wzorców prowadzenia filozoficznej dysputy, słowo to Quine owi podarować, z lepszym lub gorszym językowo skutkiem, posiłkując się konstrukcjami alternatywnymi. Można także, mając świadomość stanu zniszczeń, wskazywać na specyfikę nieegzystencjalnej interpretacji Quine a interpretacji, w której egzystencjalną neutralność przedmiotu zastępuje neutralność wszystkiego. Z tego punktu widzenia, na oba pytania: 1) Co istnieje? oraz 2) Co nie istnieje? można prawdziwie odpowiedzieć, używając jednego i tego samego słowa. W pierwszym przypadku chodzi o to wszystko, co jest przedmiotem, w drugim o to wszystko, co przedmiotem nie jest. Konkluzje i propozycje Biorąc pod uwagę celowość demarkacyjnych zastosowań i bogactwo interpretacyjnej oferty, rozróżnienie Michała Hempolińskiego okazuje się niewystarczające. Właściwsze wydaje się umieszczenie na pierwszym planie różnicy między sygnalizowanymi uprzednio stanowiskami A i B linię podziału określałoby wtedy pytanie, czy wszystko istnieje? Obie interpretacje przedmiotu należałoby wówczas pojmować hybrydowo 34 : 33 Dewaluacja dotyczy zaimka wszystko w tej samej mierze, co i zaimków coś czy nic. Odwartościowanie czyni z nich egzystencjalnie neutralne narzędzia (zmienne kwantyfikacji), wyznaczające zakres ich przedmiotowych odniesień, tzn. zakres wartości danej ontologii. 34 Pozytywną odpowiedź na pytanie, czy wszystko istnieje? trzeba tu rozpatrywać w powiązaniu z odrzuceniem możliwości wskazania czegoś nieistniejącego, negatywną z jej potwierdzeniem. Sformułowane zastrzeżenie pozwala uniknąć interpretacyjnych nieścisłości wynikających z nie zawsze dosłownego rozumienia terminu wszystko np. u Quine a, gdzie nie oznacza całego uniwersum, lecz tylko to wszystko, co jest przedmiotem. Na ten temat zob. np. E. Tugendhat, Krytyka ontologii z perspektywy analizy języka, w: idem, Bycie. Prawda. Rozprawy filozoficzne, tłum. J. Sidorek, Oficyna Naukowa, Warszawa 1999, s

19 Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istnieja ce i nieistnieja ce 19 I. Egzystencjalna, oznaczałaby takie jego ujęcie, w którym najpierw formułuje się pozytywną odpowiedź (A) na wskazane decydujące pytanie, a następnie w konsekwencji przyjmuje założenia 1a + 2c (każdy przedmiot istnieje + żaden nie może być tylko pomyślany ). II. Nieegzystencjalna, oznaczałaby takie ujęcie obiectum, w którym opierając się na negatywnej odpowiedzi (B), przyjmuje się jedną z dwu (rozpoznanych przez Hempolińskiego) ewentualności: 1a + 2c (każdy przedmiot istnieje + żaden nie może być tylko pomyślany ) albo 1b + 2d (niektóre przedmioty nie istnieją + niektóre są tylko pomyślane ). Symbolicznie: I. A + 1a + 2c, II. B + 1b + 2d, albo II. B + 1a + 2c. Powyższe rozróżnienie pozwala m.in. na uchwycenie istoty przeobrażeń filozofii Bertranda Russella, do której nawiązuje również Orman Quine (B + 1a + 2c). Przed publikacją On Denoting wychodzi Russell z założeń właściwych egzystencjalnej interpretacji przedmiotu: istnienie, to ogólny atrybut wszystkiego, a wzmianka o czymkolwiek (o liczbie, o chimerach, relacjach itp.) 35 okazuje, iż to coś istnieje. Jego poglądy z tego okresu (1903) odczytuje się zwykle przez pryzmat teorii Meinonga (B + 1b + 2d), tymczasem choć efekt ten prawdopodobnie był niezamierzony autor Principles prezentuje jej zradykalizowaną egzystencjalną wersję (A + 1a + 2c): wszystko, co może być przedmiotem myślenia, może być elementem wypowiedzi, tzn. terminem, każdy zaś termin logicznym podmiotem sądu, stąd wzmianka o czymkolwiek stanowi zarazem poświadczenie jego istnienia. Dopiero zwrot zdrowego rozsądku zwrot w przeciwnym do Meinongowskiego kierunku paradoksalnie pomimo wielu istotnych różnic skutkuje zajęciem ontologicznie tego samego, bo tak jak w przypadku Meinonga nieegzystencjalnego stanowiska. Russell nie mógł przyjmować Meinongowskich założeń B + 1b + 2d (nie wszystko istnieje: nie każdy pomyślany przedmiot istnieje, choć każdy czymś jest), nie dostrzegając różnicy między byciem czymś a istnieniem, ściślej między being existent a existing a tej, jak wynika z jego recenzji poświęconej Meinongowskiej teorii przedmiotu, nie dostrzegał W Principles of Mathematics pisał: Whatever may be an object of thought, or may occur in any true or false proposition, or can be counted as one, I cali a term. This, then, is the widest word in the philosophical vocabulary. I shall use as synonymous with it the words unit, individual, and entity. The first two emphasize the fact that every term has being, i.e. is in some sense. A man, a moment, a number, a class, a relation, a chimaera, or anything else that can be mentioned, is surę to be a term; and to deny that such and such a thing is a term must always be false. (B. Russell, Principles of Mathematics, Scholarly Publishing Office, University of Michigan Library 2005, 47, s Na ten temat zob. T. Parsons, Nonexistent Objects, Yale University Press, New Haven, s. 42.

20 20 Adam Bastek Od stanowiska, które zgodnie z proponowanymi tu oznaczeniami, przybiera postać A + 1a + 2c przechodzi więc Russell do nieegzystencjalnej interpretacji przedmiotu (B + 1a + 2c), przyjmując tym samym, że globalne uznawanie istnienia stanowi efekt błędnej, pozbawionej logicznych podstaw, analizy języka. Logika pisał we Wstąpię do filozofii matematyki nie może uznać jednorożca tak samo jak zoologia, albowiem logika interesuje się realnym światem zupełnie tak samo szczerze jak zoologia, chociaż interesuje się rysami bardziej oderwanymi i ogólnymi tego świata 37. Jak się zatem okazuje Russellowska zmiana nie dotyczyła przegrupowania w ramach jednej tylko postaci interpretacji obiectum oznaczała całkowitą rezygnację z ujęcia egzystencjalnego (A + 1a + 2c). Russell nie kładł przecież nacisku na to, że należy odróżniać przedmioty tylko pomyślane i w pewien sposób bytujące od tych aż istniejących: będąc pomyślanymi są terminami twierdził, będąc wzmiankowanymi {mentioń) terminami istnieją; istnienie, to ogólny atrybut wszystkiego. Dlatego zwrot w stronę selekcji, w stronę Occamowskich cięć, nie polegał na wyróżnianiu sposobów bycia, lecz na rozstrzyganiu o byciu (=istnieniu) lub niebyciu (=nieistnieniu) bez względu na przejawy: stanowisko, do którego Russell dochodzi w wyniku świadomej zmiany (samokrytyczne uwagi o braku poczucia realności Wstęp do filozofii matematyki 38 ) pośrednio zaświadcza o charakterze tego, od którego odchodzi. Drugie (B + 1a + 2c) jest bowiem negacją pierwszego (A + 1a + 2c), choć rdzeń Hempolińskiego (1a + 2c) pozostaje ten sam: nieprawda, że wszystko, co może być wzmiankowane, istnieje. W świetle przytoczonych przykładów (Meinong-Russell-Quine), proponowane rozszerzenie sygnalizowanego przez Michała Hempolińskiego rozróżnienia pozwala na adekwatne zestawienie koncepcji formułowanych w granicach ontologii przedmiotu: oba ujęcia wyczerpują możliwości jego prezentacji. Pytanie tylko, czy wyczerpują możliwości ontologii? Z punktu widzenia ontologii: przedmioty istniejące i nieistniejące Streszczenie Jedno z najważniejszych pytań współczesnej ontologii brzmi Czy są takie przedmioty, które nie istnieją? Odpowiedzi mogą być dwie: egzystencjalna i nieegzystencjalna, obie są postaciami interpretacji przedmiotu. Artykuł podejmuje zagadnienie występującej miedzy nimi różnicy w świetle filozoficznych propozycji Twardowskiego, Meinonga, Russella i Quine a. Słowa kluczowe: przedmiot, ontologia, istnienie, interpretacja. 37 B. Russell, Wsta p do filozofii matematyki, przeł. Cz. Znamierowski, PWN, Warszawa1958, s Ibidem, s. 248.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 30 czerwca 2015 r.

Warszawa, dnia 30 czerwca 2015 r. Warszawa, dnia 30 czerwca 2015 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o zmianie ustawy Prawo zamówień publicznych oraz ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI

CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI Małgorzata Dagiel CZY PYTANIE MUSI MIEĆ ZNAK ZAPYTANIA? O SPOSOBACH FORMUŁOWANIA PYTAŃ PRZEZ DZIECI Edukacja językowa na poziomie klas początkowych jest skoncentrowana na działaniach praktycznych dzieci.

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte

KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte KAZIMIERZ TWARDOWSKI (1866-1938) Wydawnictwa zwarte 1. Bobryk Jerzy Twardowski teoria działania / Jerzy Bobryk. - Warszawa : Prószyński i S-ka, 2001. - 176 s. 2. Jadczak Ryszard Człowiek szukający etyki

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin

OPIS PRZEDMIOTU. Pedagogika Specjalizacja/specjalność. 15 godzin OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium magisterskie nt. Organizacje pozarządowe i edukacja w perspektywie porównawczej. Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut

Bardziej szczegółowo

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Elblągu Instytut Ekonomiczny ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH 1. Założenia ogólne Napisanie pozytywnie ocenionej pracy licencjackiej jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia.

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia. 1. WPROWADZENIE Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania praw logicznych do praktyki myślenia. Zreferowane będą poglądy metodologów, nie zaś samych naukowców. Na początek potrzebna

Bardziej szczegółowo

STATUT REDAKCJI CZASOPISMA NAUKOWEGO PERSPEKTYWY EDUKACYJNO- SPOŁECZNE

STATUT REDAKCJI CZASOPISMA NAUKOWEGO PERSPEKTYWY EDUKACYJNO- SPOŁECZNE WYŻSZA SZKOŁA BIZNESU I NAUK O ZDROWIU W ŁODZI STATUT REDAKCJI CZASOPISMA NAUKOWEGO PERSPEKTYWY EDUKACYJNO- SPOŁECZNE ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Czasopismo naukowe Perspektywy edukacyjno-społeczne,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 203/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 7 grudnia 2010 r. SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Załącznik Nr 1 do Uchwały Senatu AWFiS w Gdańsku Nr 16 z dnia 27 kwietnia 2012 roku Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Jednostka Organizacyjna: Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów 1 Podstawowe pojęcia rachunku zbiorów Uwaga 1.1. W teorii mnogości mówimy o zbiorach

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ 1 Tezy KRZ Pewien system aksjomatyczny KRZ został przedstawiony

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm odmiany f. analitycznej: filozofia języka idealnego filozofia języka potocznego George E. Moore (1873 1958) analiza pojęciowa a filozoficzna synteza

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność?

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? Semina Nr 3 Scientiarum 2004 Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? W tym krótkim opracowaniu chciałbym przedstawić dowody obu twierdzeń Gödla wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III SK 23/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 grudnia 2014 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa Elektrociepłowni Z. S.A. z siedzibą w Z. przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Łódź, dnia 30 maja 2014 r. Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych do projektu założeń do projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających.

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. Wprowadzenie Na początek należy wskazać przepisy prawne odnoszące się

Bardziej szczegółowo

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r.

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szanowna Pani dr n. med. Agnieszka Ruchała-Tyszler Wiceprezes Okręgowej Rady Lekarskiej Okręgowa Izba Lekarska w Szczecinie w miejscu OPINIA PRAWNA wydana na zlecenie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz Sygn. akt I PK 47/03 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 maja 2003 r. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz w sprawie z powództwa S. C. przeciwko Centrum Języków Obcych spółce cywilnej w B. J. M.,

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 1/01 Rektora PWSZ w Koninie z dnia 8 lutego 01 w sprawie ustalenia wzoru sylabusa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r.

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. BAS-WAL-923/10 Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. Opinia prawna w sprawie konsekwencji braku przepisów prawnych w Prawie budowlanym, regulujących lokalizację i budowę farm wiatrowych I. Teza opinii Brak

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2. Zasady wydawania publikacji obowiązujące w Wydawnictwie Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

Załącznik nr 2. Zasady wydawania publikacji obowiązujące w Wydawnictwie Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu Zasady wydawania publikacji obowiązujące w Wydawnictwie Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu Załącznik nr 2 1 Podstawą procesu wydawniczego jest roczny plan wydawniczy, który powstaje w oparciu o zasady

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji.

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania interpretacji co do sposobu

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J. z dnia 1 października 2015 r.

S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J. z dnia 1 października 2015 r. U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 1 października 2015 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, ustawy o podatku dochodowym

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna o projekcie ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 2315) w zakresie dotacji celowej

Opinia prawna o projekcie ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 2315) w zakresie dotacji celowej BAS-WAL 915/14 Warszawa, dnia 12 maja 2014 r. Pan Poseł Piotr Paweł Bauć Przewodniczący Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży Opinia prawna o projekcie ustawy o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych

Bardziej szczegółowo

ISSUE SUMMARY. Etyka biznesu: nauczanie i uczenie się. Abstrakt. Cel. Metodologia. Wnioski. Oryginalność. MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101

ISSUE SUMMARY. Etyka biznesu: nauczanie i uczenie się. Abstrakt. Cel. Metodologia. Wnioski. Oryginalność. MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101 MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101 Management and Business Administration. Central Europe 3/2012 (116): s. 101 108, ISSN 2084 3356, Copyright by Akademia Leona Koźmińskiego ISSUE SUMMARY Etyka biznesu: nauczanie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

Willard V. O. Quine O POGLĄDACH CARNAPA NA ONTOLOGIĘ

Willard V. O. Quine O POGLĄDACH CARNAPA NA ONTOLOGIĘ Willard V. O. Quine O POGLĄDACH CARNAPA NA ONTOLOGIĘ Chociaż nikt nie wywarł na moją myśl filozoficzną większego wpływu niż Carnap, od lat trwa między nami spór w kwestiach ontologii i analityczności.

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 38. posiedzeniu Senatu do

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel Sygn. akt I CSK 713/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 14 listopada 2014 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Dariusz Zawistowski Protokolant

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna dotycząca oddziałów przedszkolnych w szkołach

Opinia prawna dotycząca oddziałów przedszkolnych w szkołach Warszawa, dnia 16 lutego 2011 r. BAS-WAL-353/11 Pan Poseł Artur Ostrowski Klub Poselski SLD Opinia prawna dotycząca oddziałów przedszkolnych w szkołach 1. Tezy opinii 1. Istnieją rozbieżności interpretacyjne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05

Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05 Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05 Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) Sędzia SN Dariusz Zawistowski Sąd Najwyższy w

Bardziej szczegółowo

OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ

OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ Wyższa Szkoła Turystyki i Języków Obcych w Warszawie zaprasza na Ogólnopolską Konferencję Naukową OŻYWIANIE PRZESTRZENI TURYSTYKI KULTUROWEJ Komunikat nr 1 Termin Konferencji: 24 listopada 2015 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Krajowa Reprezentacja Doktorantów

Krajowa Reprezentacja Doktorantów Warszawa, 10 listopada 2014 r. Opinia Zespołu Prawnego Rzecznika Praw Doktoranta Krajowej Reprezentacji w przedmiocie ustalenia czy: 1. obowiązek realizacji praktyk doktoranckich, w formie prowadzenia

Bardziej szczegółowo

dr Jakub Bartoszewski Rektor Wyższej Szkoły Humanistyczno Ekonomicznej w Sieradzu

dr Jakub Bartoszewski Rektor Wyższej Szkoły Humanistyczno Ekonomicznej w Sieradzu Szanowni Państwo mam zaszczyt zaprosić Państwa na I Międzynarodową Interdyscyplinarną Konferencję, pt.: Możliwość w nauce, nauka w możliwości organizowaną przez Wyższą Szkołę Humanistyczno-Ekonomiczną

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę.

4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę. 4. Sprawy z zakresu wywłaszczeń 4.1. Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę. W ramach spraw wywłaszczeniowych należy przywołać mający precedensowe znaczenie

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 13 stycznia 2006 r. I UK 155/05

Wyrok z dnia 13 stycznia 2006 r. I UK 155/05 Wyrok z dnia 13 stycznia 2006 r. I UK 155/05 Studia podyplomowe nie są ostatnim rokiem studiów w szkole wyższej w rozumieniu art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak

UCHWAŁA. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 101/14 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 grudnia 2014 r. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Warszawa, dnia 25 stycznia 2016 r. Stanowisko Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych dotyczące możliwości powierzenia radcy prawnemu funkcjonariuszowi zatrudnionemu w ramach

Bardziej szczegółowo

Założenia programowe

Założenia programowe Założenia programowe Nauczanie języków obcych w szkole jest ograniczone czasowo (wymiarem godzin lekcyjnych) i tematycznie (programem nauczania) i z przyczyn oczywistych skupia się często na zagadnieniach

Bardziej szczegółowo

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013 PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Gramatyka kontrastywna polsko-angielska III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II Profil ogólnoakademicki 2012-2013 CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Anna Owczarek (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska

POSTANOWIENIE. SSN Anna Owczarek (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska Sygn. akt I CZ 34/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 8 maja 2013 r. SSN Anna Owczarek (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSN Agnieszka Piotrowska w sprawie z wniosku A.Polska

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Logika dla archeologów Część 5: Zaprzeczenie i negacja

Logika dla archeologów Część 5: Zaprzeczenie i negacja Logika dla archeologów Część 5: Zaprzeczenie i negacja Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Zaprzeczenie 2 Negacja 3 Negacja w logice Sprzeczne grupy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DO STANDARDU MINIMUM REALIZACJI ZASADY RÓWNOŚCI SZANS KOBIET I MĘŻCZYZN W PO KL

INSTRUKCJA DO STANDARDU MINIMUM REALIZACJI ZASADY RÓWNOŚCI SZANS KOBIET I MĘŻCZYZN W PO KL INSTRUKCJA DO STANDARDU MINIMUM REALIZACJI ZASADY RÓWNOŚCI SZANS KOBIET I MĘŻCZYZN W PO KL Zgodnie z zapisami Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki każdy wniosek o dofinansowanie projektu powinien zawierać

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 GRUDNIA 2006 R. I KZP 31/06

POSTANOWIENIE Z DNIA 20 GRUDNIA 2006 R. I KZP 31/06 POSTANOWIENIE Z DNIA 20 GRUDNIA 2006 R. I KZP 31/06 Zwrot przewozi przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub terytorium innego państwa środki odurzające (art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005

Bardziej szczegółowo