Szanowni Państwo, Pracownicy, Absolwenci i Studenci Szkół Wyższych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szanowni Państwo, Pracownicy, Absolwenci i Studenci Szkół Wyższych"

Transkrypt

1 dr hab. n. med. Donata Kurpas Redaktor Naczelny dr n. med. Andrzej Szpakow Z-ca Redaktora Naczelnego mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Z-ca Redaktora Naczelnego Szanowni Państwo, Pracownicy, Absolwenci i Studenci Szkół Wyższych Przekazujemy w Państwa ręce ostatni w tym roku zeszyt Pulsu Uczelni. Zamykamy kolejny etap wytężonej pracy nad kontynuacją nowej idei Kwartalnika. Dziękujemy za Państwa zainteresowanie, wsparcie i chęć współpracy oraz pełne życzliwości oceny! Dziękujemy również wszystkim Recenzentom, Członkom Rady Naukowej, Redaktorom i Członkom Komitetu Redakcyjnego za wytężoną pracę i stałą pomoc w 2014 roku! Mamy nadzieję, że grono naszych Współpracowników i Zwolenników wzrośnie w latach kolejnych, tym bardziej, że w dniach 7-8 maja 2015 r. czeka nas ogromne wyzwanie jakim jest II Międzynarodowa Konferencja Pulsu Uczelni. W części naukowej niniejszego zeszytu prezentujemy Państwu coraz liczniejsze prace oryginalne, podsumowujące badania określające różnorodność rytmu serca jako wskaźnika rezerwy adaptacyjnej układu sercowo-naczyniowego, a także analizy zależności ciśnienia tętniczego krwi od wydolności fizycznej. W dziale prac oryginalnych przedstawiamy także wyniki badań dotyczących przyczyn i skutków wypadków jaskiniowych, funkcji i zadań pielęgniarki w opiece nad chorym żywionym enteralnie w oddziale intensywnej terapii, opinii studentów pielęgniarstwa i pielęgniarzy czynnych zawodowo odnośnie obecności mężczyzn w zawodzie pielęgniarskim, poziomu wiedzy pielęgniarek zatrudnionych w POZ na temat bruksizmu oraz stanu skóry i skuteczności zabiegów sonoforezy u kobiet palących i niepalących. W niniejszym zeszycie zamieszczamy także opis przypadku przedstawiający efektywność masażu tensegracyjnego u zawodowych biegaczy długodystansowych. Zeszyt zamyka artykuł poglądowy dotyczący zaangażowania pacjentów i sektora rządowego w opiekę zdrowotną i pomoc społeczną w Anglii oraz kolejny z zakresu historii medycyny opisujący zapomniane zabiegi położnicze. Już pod koniec pracowitego 2014 roku gorąco zapraszamy Państwa do udziału w II Międzynarodowej Konferencji Pulsu Uczelni Od pomysłów do publikacji From ideas to publications 7-8 maja 2015 r. w murach Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły Zawodowej w Opolu. Celem Konferencji jest przekazanie praktycznych wskazówek na temat przygotowywania publikacji do czasopism z listy MNiSzW i JCR przez studentów (młodych naukowców) oraz pracowników szkół wyższych, jak również przybliżenie uczestnikom szerokiego wachlarza czasopism z wysoką punktacją, wydawanych w Polsce. W Konferencji udział wezmą wybitni prelegenci, w tym m.in. prof. Christos Lionis z Grecji, dr Jose Manuel Lopez-Abuin z Hiszpanii, prof. Dan Oren z Yale University, USA, dr Andrzej Szpakow z Białorusi, goście z Niemiec, Rosji, Ukrainy i Kanady. Program wypełnią jednak nie tylko wykłady, ale okrągły stół, debata, dyskusje i specjalistyczne warsztaty dla piszących prace naukowe, przygotowujących dorobek naukowy do oceny, wydających czasopisma naukowe oraz zarządzających informacją w środowisku nauki i nie tylko. Z okazji Świąt Bożego Narodzenia oraz Nowego 2015 Roku życzymy Państwu ogromnej satysfakcji z życia osobistego i zawodowego, nieustannego poczucia spełniania się oraz czasu dla Najbliższych!

2 KOMITET REDAKCYJNY / EDITORIAL STAFF RADA NAUKOWA / EDITORIAL BOARD CZŁONKOWIE ZAGRANICZNI / INTERNATIONAL EDITORIAL BOARD REDAKTORZY JĘZYKOWI / LANGUAGE EDITORS REDAKTOR STATYSTYCZNY / STATISTICAL EDITOR REDAKTORZY TEMATYCZNI / THEMATICALLY EDITORS Redaktor Naczelny / Editor-in-Chief: dr hab. n. med. Donata Kurpas, prof. PMWSZ w Opolu Z-ca Redaktora Naczelnego / Deputy Editor: Andrzej Szpakow MD, PhD (Grodno, Belarus) Z-ca Redaktora Naczelnego / Deputy Editor: mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Sekretarz naukowy / Scientific co-editor: mgr Marta Gawlik Sekretarz administracyjny / Administrative co-editor: mgr Ewa Gaida Członkowie / Members: mgr Natalia Ptak Przewodniczący Rady / Chairman of the Board: dr n. o k. f. Tomasz Halski (Opole) Dr hab. n. med Roman Kurzbauer, prof. PMWSZ w Opolu (Opole) Prof. dr hab. n. med. Mieczysław Pokorski (Warszawa, Opole) Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski (Wrocław) Dr n. med. Lucyna Sochocka (Opole) Dr hab. Jakub Taradaj, prof. PMWSZ w Opolu (Opole, Katowice) Dr n. med. Izabela Wróblewska (Opole) Dr Jose Manuel Lopez-Abuin (Galicia, Spain) Doc. Jean Bauwens (Brussel, Belgium) Prof. dr Dimitri Beeckman (Ghent, Belgium) Prof. Dzmitry Khworyk MD, PhD (Grodno, Belarus) Prof. dr hab. n. med. Olga Fedorciv (Ternopil, Ukraine) Prof. Hans-Joachim Hannich MD, PhD (Greifswald, Germany) Assoc. Prof. Wolfgang Hannöver (Greifswald, Germany) Prof. dr hab. n. med. Ludmila Klimackaya (Krasnoyarsk, Rosja) Prof. Luther C. Kloth (Milwaukee, USA) Prof. Grazina Krutulyte (Vilnius, Lithuania) Prof. Christina Lindholm (Stockholm, Szwecja) Prof. Christos Lionis MD, PhD (Crete, Greece) Prof. Marc Nyssen MD, PhD (Brussel, Belgium) Dr Ir. Cees W.J. Oomens (Eindhoven, Netherlands) Patricia Owens MD, PhD (Liverpool, Great Britain) Hogne Sandvik MD, PhD (Bergen, Norway) Prof. Aleksander Siwakow MD, PhD (Minsk, Belarus) Jaime Correia de Sousa MD, PhD (Matosinhos, Portugal) Loreta Strumylaite MD, PhD (Kaunas, Lithuania) Andrzej Szpakow MD, PhD (Grodno, Belarus) Assoc. Prof. Ulrich Wiesmann MD, PhD (Greifswald, Germany) Joseph Church, Roanoke County, VA, USA Mgr Mirosława Grabowska Mgr Małgorzata Kochanowska Mgr Kamila Wójt Dr Dominik M. Marciniak (Wrocław) Pielęgniarstwo / Nursing - dr n. med. Lucyna Sochocka Położnictwo / Obstetrics - dr n. med. Grzegorz Głąb Fizjoterapia / Physiotherapy - dr n. o k. f. Waldemar Andrzejewski Zdrowie Publiczne / Public Health - dr n. med. Jerzy Jakubiszyn Kosmetologia / Cosmetology - dr n. med. Iwona Dzieńdziora Historia medycyny / History of Medicine - dr hab. n. med. Janusz Kubicki PULS UCZELNI Higher School's Pulse PULS UCZELNI Czasopismo naukowe dla pracowników i studentów wyższych szkół medycznych. Kwartalnik Naukowy, Październik - Grudzień 2014, Vol. 8, No 4 ISSN Wydawca: Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Źródła finansowania: działalność statutowa PMWSZ w Opolu REDAKCJA / EDITORIAL OFFICE ul. Katowicka 68, Opole tel , fax Nakład: 200 egz. Osoba kontaktowa Sekretarz administracyjny Redakcji Ewa Gaida, Tel , Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania redakcyjnego nadesłanych tekstów. Numer zamknięto: Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tego wydania, ani w całości, ani w części, nie może być powielany lub zapisywany w formie odtwarzalnej bez uzyskania wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Wydawca nie odpowiada za treść zamieszczanych reklam i ogłoszeń. Cena 1 egzemplarza: 12 PLN (informacje na temat sprzedaży u Sekretarza administracyjnego Redakcji). Wydawca nie prowadzi subskrypcji. Czasopismo ukazuje się w wersji pierwotnej drukowanej oraz w wersji elektronicznej na stronie: Skład i druk: Drukarnia LITAR, Opole, ul. Popiełuszki 26, Okładka str. 1: Inauguracja Roku Akademickiego 2014/2015 w PMWSZ w Opolu (zdjęcie Wieńczysław Adamski)

3 WSTĘP 1 CZĘŚĆ NAUKOWA Аksаnа Kоtavа, Vasily Senko, Ruslan Shishko HEART RATE VARIABILITY AS AN INDICATOR ADAPTATION RESERVES CARDIOVASCULAR SYSTEM 4 Karol Pilis, Anna Pilis, Krzysztof Stec, Wiesław Pilis, Michał Zych, Cezary Michalski, Jacek Buchta ZALEŻNOŚĆ CIŚNIENIA TĘTNICZEGO KRWI OD WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ 9 Adam van der Coghen, Lucyna Sochocka PRZYCZYNY I SKUTKI WYPADKÓW JASKINIOWYCH NA TERENIE JURY KRAKOWSKO CZĘSTOCHOWSKIEJ 14 Elżbieta Szlenk-Czyczerska FUNKCJE I ZADANIA PIELĘGNIARKI W OPIECE NAD CHORYM ŻYWIONYM ENTERALNIE W ODDZIALE INTENSYWNEJ TERAPII 18 Marcel Kręcichwost OPINIE STUDENTÓW PIELĘGNIARSTWA I PIELĘGNIARZY CZYNNYCH ZAWODOWO DOTYCZĄCE OBECNOŚCI MĘŻCZYZN W ZAWODZIE PIELĘGNIARSKIM 22 Manuela Palisa POZIOM WIEDZY PIELĘGNIAREK ZATRUDNIONYCH W POZ NA TEMAT BRUKSIZMU 27 Anna Rudyk, Karolina Chilicka, Aneta Bochenek, Marlena Bartczak, Jagoda Dec, Klaudia Więdłocha, Lidia Wesołowska STAN SKÓRY ORAZ SKUTECZNOŚĆ ZABIEGÓW SONOFOREZY U KOBIET PALĄCYCH I NIEPALĄCYCH W WIEKU LAT. DONIESIENIE WSTĘPNE 31 Iwona Wilk EFEKTYWNOŚĆ MASAŻU TENSEGRACYJNEGO U ZAWODOWYCH BIEGACZY DŁUGODYSTANSOWYCH - OPIS PRZYPADKU 35 Jane Randall-Smith, Catherine Pritchard PATIENT AND PUBLIC INVOLVEMENT IN HEALTH AND SOCIAL CARE IN ENGLAND 39 Janusz Kubicki ZAPOMNIANE ZABIEGI POŁOŻNICZE 42 OD REDAKCJI PODZIĘKOWANIA DLA RECENZENTÓW 45 Regulamin ogłaszania prac w Kwartalniku Puls Uczelni 46 PROGRAM II MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI PULSU UCZELNI

4 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by OMS ISSN HEART RATE VARIABILITY AS THE ADAPTATION RESERVE INDICATOR OF CARDIOVASCULAR SYSTEM Różnorodność rytmu serca jako wskaźnik rezerwy adaptacyjnej układu sercowo-naczyniowego АKSАNА KОTAVА A,B,D,E,G VASILY SENKO C,D,E,G RUSLAN SHISHKO B,E,F The Yanka Kupala State University of Grodno, Grodno, Belarus A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Summary Background: The effectiveness of the vegetative regulation action might be controlled by the method of heart rate variability (HRV), which has been very popularly used over the last 10 years worldwide. The analysis of many clinical studies indicates that the severity of the disease might be controlled using the method of HRV. Material and methods: All the experimental and controlled group participants, which consisted of healthy students with none sports experience, underwent the examination according to the 5-minute standard protocol of HRV. In addition, all the examinees performed a bicycle stress test. After the bicycle stress test, some additional tests of HRV were also carried out. Results: It was found that some significant differences, between the group of sportsmen and the group of patients, exist. The parasympathetic activity of LF is maximum in athletes and tends to decrease in patients with cardiovascular pathologies. The decreases of the activity of the vasomotor centre was noticed in both study groups. The sympathetic system activity was the lowest in athletes. Conclusions: At the high depression of the vegetative regulation, any significant load (physical or psycho-emotional) indicates cardiovascular instability which remains beyond the capacity of adaptation. The higher the variability, the more stable the CVS is to the external loads. A sharp decrease of the variability, such as the heart vegetative innervations, causes deteriorating quality of the regulatory mechanisms and, as a result, the risk of cardiovascular diseases increases. Keywords: heart rate variability, deterministic and stochastic loads, cardiovascular system Streszczenie Wstęp: Skuteczność działania wegetatywnej regulacji może być kontrolowana przy pomocy oceny zmienności rytmu serca (HRV). Metoda ta przez ostatnie 10 lat zyskała popularność na całym świecie. Analiza licznych obserwacji klinicznych wskazuje, że nasilenie choroby można kontrolować przy użyciu HRV. Materiał i metody: Wśród wszystkich uczestników badania zarówno z grupy eksperymentalnej, jak i kontrolnej (zdrowi studenci bez dużych obciążeń sportowych) w spoczynku przeprowadzono badanie według standardowego protokołu 5-minutowego HRV. Dodatkowo wszyscy badani wykonali próbę ergometryczną (protokół standardowy i stochastyczny) minut po wysiłku przeprowadzono dodatkowe testy HRV. Wyniki: Ustalono, że istnieją znaczne różnice pomiędzy grupą kontrolna a grupą pacjentów z chorobami serca. Zanotowana aktywność działania układu przywspółczulnego była maksymalna u przedstawicieli grupy kontrolnej i zmniejszyła się u pacjentów z patologią sercowo-naczyniową. Stwierdzono zmniejszenie aktywności ośrodka naczynioruchowego we wszystkich grupach badanych. Aktywność działania układu współczulnego u sportowców była najniższa. Wnioski: Przy obniżeniu wegetatywnej regulacji każde znaczące obciążenie (fizyczne, psycho-emocjonalne) wskazuje na strefę niestabilności sercowo-naczyniowej, co jest poza możliwością adaptacji. Większa zmienność rytmu to wskaźnik stabilnej pracy serca przy obciążeniach zewnętrznych. Gwałtowny spadek zmienności rytmu, tj. autonomiczne unerwienie serca, to wskaźnik pogarszającej się jakości mechanizmów regulacyjnych, w wyniku czego zwiększa się ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Słowa kluczowe: zmienność rytmu serca, deterministyczne i stochastyczne obciążenia, system sercowo-naczyniowy : 4-8

5 Аksаnа Kоtavа, Vasily Senko, Ruslan Shishko - Heart rate variability as an indicator adaptation reserves cardiovascular system 5 Background The main function of the cardiovascular system (CVS) is to transport oxygen to the tissues in continually changing external environment (psycho-emotional and physical activity). CVS, in turn, is an example of a perfect management system, built on many hierarchical principles, where each lower level in normal conditions operates autonomously. At various load changes or the development of a pathological process, the upper levels of management are involved. Constantly interacting inhibitory and accelerating processes support homeostasis. It provides the function of stabilizing the level of blood pressure by variation series of control parameters. Variable heart rate, cardiac output and vascular tone are optimized by oscillations of blood pressure at perturbations of the environment. Thus, property of variability, in our opinion, defines adaptive resources of the organism and can serve as an adequate criterion for the effectiveness of treatment of many pathological conditions [1]. The effectiveness of the action contours vegetative regulation and is controlled by the method of heart rate variability (HRV), the clinic dynamics whose distribution over the last 10 years expressed a geometric progression. The analysis of many studies using the method of HRV suggests that the disease severity appears regularly in HRV parameters [2,3]. As a rule, the initial phase of the disease is the deterioration of the vegetative regulation and dominates the sympathetic regulation department. Next, on the background of general decline variability, dominant parasympathetic division can be manifested. At high severity pathology, depression of heart rate appears, which means limiting depletion of reserves adaptation [4,5]. Nowadays the method of HRV has acquired weighty importance than other non-invasive methods for studying CVS, and has been approved as an international standard [6-8]. HRV allows us to estimate the contributions of the sympathetic and parasympathetic components of the vegetative regulation, the ratio between the activity of the central nervous and autonomic regulation. The aim of this study was to analyze the possibilities of the method of HRV as a criterion for the stability of the cardiovascular system when exposed to constantly changing environmental factors. Material and methods We examined 204 people, among them: a group of athletes (athletics) - 52 people; and a group of the practically healthy - 56 people, with angina pectoris (functional class 1-2 on Canadian classification) - 51 people and with a history of myocardial infarct (PHMI) - 45 people. The average age of the athletes was years, in the other groups the average age was 51 5 years, reliable age statistical differences between groups were not observed. All participants underwent a study on the 5-minute standard protocol HRV at rest. In addition, the examinees performed the bicycle stress test (BST). Two types of load studies were used: the traditional bicycle stress test with stepwise increasing load (50, 100, 150 W) and the duration of each step of 3 minutes and stochastic test with pseudo-normal distribution law in the range of W and duration of each stage of 30 seconds (figure 1). Figure 1. Stepwise increasing and stochastic load power change protocols (W) Both loads were equivalent to the work performed (28 kj), average power (50 watts) and test time (9 min) [9-11]. The data of BST in sportsmen are not compared with other groups because they performed the protocol up to 200 Wand at the time of the sample to15 min. The criteria for terminating of the load were generally accepted [6,12]. The condition surveyed was monitored by electrocardiogram (ECG) with the registration of heart rate (HR) every 10 seconds. Also, blood pressure (BP) was taken in each examinee every 3 min. After BST an additional test of HRV was carried out. The study used a 12-channeldigitalelectrocardiograph, software system Breeze-M and programmable bicycle ergo meter. The apparatus fully automates load survey in accordance to the international standards. The analysis of the results were made using the statistical component of the program Microsoft Excel. The difference was considered as statistically reliable, when p was 0.05 (95 CI).

6 6 Аksаnа Kоtavа, Vasily Senko, Ruslan Shishko - Heart rate variability as an indicator adaptation reserves cardiovascular system Results Table 1 shows the study of heart rate variability at rest in all test groups. Table 1. Averaged parameters of heart rate variability in sportsmen, healthy persons, patients with angina pectoris and persons with a history of myocardial infarction Index Sportsmen (athletics) (n=52) Healthy people (n=56) Person with angina pectoris(n=51) Persons with a history of myocardial infarction (n=45) HR, beats/min 56,6 ± 1,7* 74,2 ± 3,1 72,3 ± 4,3 67,4 ± 3,5 MxdMn, ms 398,4 ± 23,2* 237,3 ± 21,3 184,0 ± 25,2* 172,4 ± 21,2* SDNN, ms 77,7 ± 4,4* 43,7 ± 4,1 33,6 ± 5,1* 33,5 ± 4,3* pamo, % 26,8 ± 1,4* 12,1 ± 1,3 22,1 ± 10,9* 18,7 ± 3,4* Si, relative units 39,3 ± 5,2* 131,4 ± 24,4 243,2 ± 64,6* 288,1 ± 109,1* HF, % 45,1 ± 1,3* 34,7 ± 2,6 35,8 ± 2,5 39,8 ± 3,0* LF, % 28,4 ± 1,6 29,8 ± 1,9 25,1 ± 1,7* 22,8 ± 1,7* VLF, % 27,6 ± 1,5* 35,3 ± 1,8 39,1 ± 2,5 37,4 ± 2,1 * p< 0,05 It should be noted that there are significant differences in respect to the groups of patients as well as in relation to the group of sportsmen. Figure 2 shows basic dynamics of HRV. So, the main index standard deviation (SDNN) in the transition from sportsmen to patients with ischemic heart disease decreases exponentially. Figure 3. Indicatorsvariation range MxdMn and stress index Si in the study groups Spectral indicators in the study groups are presented in figure 4. Figure 2. Indicators of standard deviation (SDNN) in the study groups A similar dependence was found for the indicator-variation range MxdMn and stress -index- Si (figure 3). Figure 4. Spectral indicators in the study groups

7 Аksаnа Kоtavа, Vasily Senko, Ruslan Shishko - Heart rate variability as an indicator adaptation reserves cardiovascular system 7 The parasympathetic activity LF is maximum in sportsmen and tends to decrease in pathology which has been noted by many researchers. There was also a decrease in activity of the vasomotor centre according to the HF parameters. The activity of the sympathetic department was the lowest in the athletes. In the transition from healthy individuals to patients with angina pectoris it increases. Furthermore, in persons with the history of myocardial infarction it drops. That is, in the transition from normal to severe pathology the so-called autonomic denervation [5,7,13] occurs. We have also studied the intensity of vegetative regulation of CVS caused by exercise using the data of HRV. The last load used standard and stochastic protocols. Table 2 shows the increase of HRV parameters as a percentage relative to the initial value. Table 2. Reaction system regulation of heart rate to exercise in healthy subjects, patients with angina pectoris and persons with a history of myocardial infarction in % relativist ate of rest Index Type of load Healthy people Person with angina pectoris Persons with a history of myocardial infarction MxdMn, % SDNN, % Si, %. HF, % LF, % traditional bicycle stress test -15,3-10,3-2,3 stochastic -19,4-20,1-19,9 traditional bicycle stress test -17,9-9,5-7,8 stochastic -23,5-23,1-21,9 traditional bicycle stress test +68,6 +29,8 +1,1 stochastic +49,7 +31,4 +42,2 traditional bicycle stress test -2,6-2,0-3,0 stochastic +1,8-3,3-8,0 traditional bicycle stress test -9,8-5,2 0 stochastic -2,5 +2,9-1,8 Discussion The analysis of the data obtained shows the following. Firstly, under the standard load transition from normal to abnormal, a linear decrease of indicators MxdMn, SDNN and Si is observed. Secondly, the variation of parasympathetic activities HF does not occur during the change of vasomotor activity LF and it linearly decreases. From this it follows that in healthy individuals vegetative regulation according to the dynamics of HRV parameters is highly sensitive to physical activity, which indicates good reserve possibilities of CVS. In the process of the growth of the severity of a disease, the CVS reaction of vegetative nervous system to the load appears invariable. Thus, persons with a history of myocardial infarction noted the increase of HRV parameters much lower than patients with angina pectoris. In turn, the increase in the data of HRV parameters is lower than in healthy persons. At the same time, the sensitivity of vegetative nervous system to the stochastic load was much higher than during the standard load. For this load during the transition from normal to abnormal, the tendency to reduce the sensitivity is not found. Probably, in the case of unpredictable loads the central nervous regulation mechanisms activate additionally. Conclusions With the progression of the pathology of CVS there is a tendency to reduce the sensitivity of HRV parameters to the load. This fact can be used as a quantitative measure of adaptive reserves of CVS. High depression autonomic regulation was registered in the group of persons with a history of myocardial infarction. At high depression of vegetative regulation any significant load (physical, psycho-emotional) of CVS displays in the zone of instability, i.e., beyond the capacity of adaptation. The higher the variability, the more stable the CVS is to external loads. With sharp decrease variability, i.e. with of vegetative denervation the quality of regulatory mechanisms deteriorates and, as a result, the risk of cardiovascular events increases.

8 8 Аksаnа Kоtavа, Vasily Senko, Ruslan Shishko - Heart rate variability as an indicator adaptation reserves cardiovascular system References 1. La Rovere MT, Mortara A, Sandrone G, Lombardi F. Autonomic nervous system adaptation to short-term exercise training. Chest 1992; 101: Heart rate variability: standards of measurement, physiological interpretation and clinical use. Task Force of the European Society of Cardiology and the North American Society of Pacing and Electrophysiology. Circulation 1996; 93(5): Stein R, Moraes RS, Cavalcanti AV, et al. Atrial automaticity and atrioventricular conduction in athletes: contribution of autonomic regulation. Eur J Appl Physiol 2000; 82(1-2): Frolov АV. Ustoichivost i variabelnost vaznejshye svoistva serdechno-sosudistoj sistemy. Мinsk: Medelectronika; Tan B-H, Shimizu H, Hiromoto K, et al. Wavelet transform analysis of heart rate variability to assess the autonomic changes associated with spontaneous coronary spasm of variant angina. J Electrocardiol 2003; 36: Aronov DM, Lupanov VP. Functionalnye proby v cardiologii. Moscow: Obrazovanie; Bаеvskiy RМ, Ivanov GG, Chirejkin LV, et al. Analys variabelnosti serdechnogo rithma pri ispolzovanii raslichnyh electrocardiograficheskih sistem: Methodicheskie recomendacii. Chelyabinsk: Medicine; Gonzalez-Camarena R, Carrasco-Sosa S, Roman-Ramos R, et al. Effect of static and dynamic exercise on heart rate and blood pressure variabilities. Med Sci Sports Exerc 2000; 32(10): Kotava AV. The examination of the heart rate regulation in healthy people with the stochastic tests methods. Puls Uczelni 2013; 3: Kotava AV, Krivelevich NB. Ocenka vlijaniya stohasticheskoj I standartnoj fisicheskoj nagruzki na variabelnost serdechnogo rithma. Zurnal Functionalnoy Diagnostiki 2008; 2: Sidorenko GI, Frolov AV, Kotova OV, et al. Novaya funczionalnaya nagruzochnaya (stohasticheskaya) proba i perspectivy primenenia. Cardiology 2004; 44: Sidorenko GI, Frolov AV, Kotova OV. Obosnovanie stohasticheskih nagruzochnyh testov v electrocardiograficheskoj diagnostike. Neinvasivnoe monitorirovanie sostojaniya serdechno sosudistoy sistemy v klinicheskoy praktike. Moscow, 2001; Arai Y, Saul JP, Albrecht P, et al. Modulation of cardiac autonomic activity during and immediately after exercise. Am J Physiol 1989; 256: Correspondence address: Aksana Kotava The Yanka Кupala State University of Grodno, Ozeshko 22 str., Grodno, Belarus, Phone: Fax: Received: Reviewed: Accepted:

9 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by OMS ISSN ZALEŻNOŚĆ CIŚNIENIA TĘTNICZEGO KRWI OD WYDOLNOŚCI FIZYCZNEJ Relationship between blood pressure and physical performance KAROL PILIS 1 A,B,D,E ANNA PILIS 1 A,B,E KRZYSZTOF STEC 1 C 1,2 A,G WIESŁAW PILIS MICHAŁ ZYCH 1 C,F CEZARY MICHALSKI 1 B,D JACEK BUCHTA 1 D,F 1 Instytut Wychowania Fizycznego, Turystyki i Fizjoterapii Akademii im. J. Długosza w Częstochowie 2 Instytut Fizjoterapii, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp: Zmiany ciśnienia tętniczego krwi podczas wysiłku fizycznego są u poszczególnych osób indywidualnie różne. Ich przyczyny nie są dokładnie znane. Cel pracy: Celem prezentowanej pracy jest zbadanie reakcji krążeniowych w spoczynku i przy obciążeniu fizycznym powodującym wzrost skurczowego ciśnienia tętniczego (SBP) = 200 mmhg u osób o różnej wydolności fizycznej. Materiał i metody: W badaniach uczestniczyło 18 piłkarzy nożnych i 14 nietrenujących studentów nie różniących się wiekiem, masą i wysokością ciała i wskaźnikiem BMI, u których w warunkach spoczynkowych dokonywano pomiarów ciśnienia tętniczego skurczowego (SBPr), ciśnienia tętniczego rozkurczowego (DBPr) i częstości skurczów serca (HRr). Następnie badani wykonywali wysiłek fizyczny na cykloergometrze o wzrastającej intensywności, w którym przy ciśnieniu skurczowym = 200 mm Hg (SBP200) dokonywano pomiarów DBP200 i HR200. W warunkach spoczynkowych i wysiłkowych wyliczano wielkość ciśnienia średniego (MAPr, MAP200), ciśnienia tętna (PPr, PP200) i podwójnego iloczynu ciśnienie tętno (DPr, DP200). Wyliczano także moc osiąganą w teście PWC 170 (W i W/kg) oraz wielkość maksymalnego poboru tlenu VO 2max (ml/min i ml/min/kg). Wyniki: Piłkarze osiągnęli wyższą moc w PWC 170 i VO 2max oraz niższe HR200 i DP200 (p<0,001), jak również niższe wartości HRr (p<0,01) niż studenci, a spoczynkowe jak i wysiłkowe SBP, DBP, MAP i PP nie różniły się między badanymi grupami. W grupie piłkarzy moc w PWC 170 (W) korelowała ujemnie (p<0,05) z DP200, a VO 2max (ml/min; ml/min/kg) również korelował ujemnie z HRr (p<0,05; p<0,01). Wśród studentów moc w PWC 170 (W, W/kg) i VO 2max (ml/min i ml/min/kg) korelowała ujemnie z HR200 i z DP200. Ponadto VO 2max (ml/min/kg) korelował ujemnie z HRr. Wnioski: Badania wykazały, że pomimo różnic w wydolności fizycznej badanych grup nie stwierdza się istotnych zmian ciśnienia tętniczego krwi spoczynkowego i modyfikowanego wysiłkiem fizycznym. Jednak przy obciążeniu powodującym skrajnie wysoki wzrost SBP obserwuje się poprawę ekonomizacji pracy serca i układu krążenia niezależny od wielkości wydolności fizycznej badanych. Słowa kluczowe: ciśnienie tętnicze, sprawność krążeniowa, wydolność fizyczna : 9-13

10 10 Karol Pilis, Anna Pilis, Krzysztof Stec, Wiesław Pilis, Michał Zych, Cezary Michalski, Jacek Buchta -Zależność ciśnienia tętniczego krwi od wydolności fizycznej Summary Background: Changes in blood pressure during subjects exercise are individually different. The reasons of these differences are unknown. Aim of the study: The aim of this paper is to investigate the rate of changes in cardiovascular system at rest and at physical load which enhance systolic blood pressure (SBP) = 200 mmhg in people with different physical performance. Material and methods: The studies included 18 soccer players and 14 students who do not practice any sport, whose age, body mass, body height and BMI have been similar, and who at baseline were measured systolic blood pressure (SBPr), diastolic blood pressure (DBPr) and heart rate (HRr). Then, the subjects performed exercise on a cycloergometer with increasing intensity in which at the level of the systolic blood pressure = 200 mm Hg (SBP200) were measured DBP200 and HR200. In terms of resting and exercise time the size of the mean arterial pressure (MAPr, MAP200), pulse pressure (PPr, PP200) and rate-pressure product (DPr, DP200) were calculated. Moreover the power achieved in PWC 170 test (W and W/kg) and maximal oxygen uptake (VO 2max ) (ml/min and ml/min/kg) were also calculated. Results: Soccer players have reached a higher power in PWC 170 and higher VO 2max and lower HR200 and DP200 (p<0,001), as well as lower values of HRr (p<0,01) than students however SBP, DBP, MAP and PP registered during rest and during exercise did not differ between the groups. Among the players power reached at PWC 170 (W) correlate negatively with DP200 (p<0,05) and VO 2max (ml/min; ml/min/kg) also correlated negatively with HRr (p<0,05, p<0,01). Among students power reached at PWC 170 (W, W/kg) and VO 2max (ml/min, ml/min/kg) correlate negatively with HR200 and DP200. Moreover VO 2max (ml/min/kg) correlate negatively with HRr. Conclusions: Studies have shown that, despite differences in physical performance of both groups, there were no significant changes in blood pressure at rest or modified during exercise. However, at extremely high increase in SBP improved economization in function of the heart and circulatory system independent of the size of physical performance of the subjects were observed. Keywords: blood pressure, cardiovascular efficiency, physical performance Wstęp Podwyższone ciśnienie tętnicze krwi jest jedną z przyczyn istotnych zmian w sercu i w układzie krążenia, a stosownie dobrana aktywność fizyczna może zmniejszać te niekorzystne efekty aż u ponad 60% badanych [1]. Brak lub zbyt mała aktywność ruchowa mogą być przyczyną zwiększonej zachorowalności krążeniowej lub śmierci. Jednak podczas wykonywania wysiłków fizycznych może nastąpić gwałtowny wzrost ciśnienia tętniczego. Przyjmuje się, że przy wykonywaniu laboratoryjnych testów wysiłkowych skurczowe ciśnienie tętnicze krwi (SBP) nie powinno przekraczać 200 mm Hg [2]. Obserwowanie tych zmian ma istotne znaczenie głównie podczas obciążania wysiłkiem fizycznym ludzi z nadciśnieniem tętniczym i innymi schorzeniami układu krążenia. Wykazano, że u około 70% ludzi, u których w warunkach spoczynku nie stwierdzono nadciśnienia tętniczego, a którzy charakteryzowali się nadmiernym wzrostem ciśnienia skurczowego podczas wysiłkowego testu cykloergometrycznego (ponad 200 mm Hg), w późniejszym czasie występowało nadciśnienie tętnicze [2]. Również według Heck a i wsp. [3] ciśnienie tętnicze skurczowe u ludzi zdrowych nie powinno przekraczać 200 mm Hg, a Dlin i wsp. [4] mówią, że u ludzi w trzeciej dekadzie życia przy pracy o częstotliwości skurczów serca powyżej 150 skurczów/min ciśnienie skurczowe nie powinno przekraczać 200 mm Hg. Wilson i Mayer [5] proponują jako kryterium nasilonej reakcji presyjnej układu krążenia na wysiłki fizyczne zwiększenie się ciśnienia tętniczego powyżej 225/90 mm Hg, podczas maksymalnego obciążenia organizmu takim rodzajem bodźca. Pełniejszych danych o reakcji układu krążenia, tak w spoczynku, jak i w wysiłku fizycznym dostarcza podwójny iloczyn ciśnienia skurczowego i tętna (DP) stosowany z szerokim powodzeniem w kardiologii w ocenie stopnia patologii naczyń wieńcowych serca [6] czy nawet przewidywaniu występowania stopnia insulinooporności u chorych z nadciśnieniem, bez cukrzycy, ze schorzeniami wieńcowymi serca [7]. Wydaje się, że wskaźnik ten może również mieć duże znaczenie rokownicze w ocenie sprawności układu krążenia u ludzi zdrowych o różnej wydolności fizycznej. Cel pracy Celem prezentowanej pracy jest opisanie funkcjonowania układu krążenia w warunkach spoczynku i wysiłku fizycznego o takiej intensywności, która powoduje przyrost SBP do wartości 200 mmhg u ludzi o różnej wydolności fizycznej, tj. piłkarzy nożnych i studentów. Materiał i metody Badaniami objęto 18 piłkarzy nożnych z niższej ligi krajowej i 14 nietrenujących studentów w podobnym wieku, u których określono wysokość i masę ciała oraz zawartość w nim tkanki tłuszczowej metodą impedancji elektrycznej analizatorem składu ciała Tanita, model TBF 3000 (Tab. 1). Następnie w warunkach spoczynku dokonywano pomiaru ciśnienia tętniczego krwi skurczowego (SBPr) i rozkurczowego (DBPr) na ramieniu, tradycyjną metodą osłuchową oraz zliczano częstość skurczów serca (HR) z użyciem sport testera. Wykorzystując te dane krążeniowe dokonano dalszych wyliczeń: średniego ciśnienia tętniczego krwi (MAPr) jako sumy DBPr + (SBPr DBPr)/3, ciśnienia tętna (PPr), jako różnicy SBPr DBPr oraz podwójnego iloczynu (DPr) wyliczanego jako SBPr*HRr. Następnie badani wykonywali wysiłek fizyczny na cykloergometrze, podczas którego zwiększano obciążenie począwszy od 30 W aż do przekroczenia granicy SBP równego 200 mm Hg, którą to granicę osiągnęli wszyscy badani. W tych warunkach dokonywano pomiarów: HR200, SBP200, DBP200 i wyliczano, jak powyżej: MAP200, PP200, DP200. Wydolność fizyczną określano poprzez wyliczenie wskaźnika PWC 170 (W, W/kg) oraz maksymalnego pobierania tlenu (VO 2 max ml/min, ml/min/ kg) według pośredniej metody Astranda-Ryhming. Uzyskane dane opracowano statystycznie, dokonując

11 porównań średnich arytmetycznych międzygrupowych z użyciem testu t-studenta i wyliczając współczynnik korelacji r Pearsona, dla wykazania współzależności oznaczanych zmiennych. Normalność rozkładu danych określano testem Schapiro-Wilka. We wszystkich przypadkach danych stwierdzono rozkład normalny. Karol Pilis, Anna Pilis, Krzysztof Stec, Wiesław Pilis, Michał Zych, Cezary Michalski, Jacek Buchta -Zależność ciśnienia tętniczego krwi od wydolności fizycznej 11 Za istotne statystycznie przyjmowano wartości przy p<0,05. Wyniki Badani piłkarze i studenci nie różnili się wiekiem i budową somatyczną (Tab. 1). Tabela 1. Charakterystyka piłkarzy nożnych (n=18) i studentów (n=14) Zmienne Grupa x ±SD t p wiek [l] piłkarze 25,67 6,28 studenci 23,21 4,79 1,253 0,220 wysokość piłkarze 178,22 5,03 ciała [cm] studenci 179,93 9,52-0,608 0,551 masa ciała [kg] piłkarze 75,98 7,51 studenci 73,94 12,56 0,570 0,573 BMI piłkarze 23,96 2,45 [kg/m 2 ] studenci 22,79 3,23 1,163 0,254 zawartość tłuszczu piłkarze 14,75 3,65 [%] studenci 14,04 5,53-0,898 0,385 Zaobserwowano, że piłkarze charakteryzowali się wyższą wydolnością fizyczną (Tab. 2), określaną testem PWC 170 jak i VO 2 max (p<0,001) niż studenci. Tabela 2. Wydolność fizyczna piłkarzy nożnych (n=18) i studentów (n=14) Zmienne Grupy x ±SD t p< PWC 170 piłkarze 3,36 0,64 [W/kg] studenci 2,36 0,51 4,769 0,001 PWC 170 piłkarze 253,28 50,25 [W] studenci 175,00 49,60 4,396 0,001 VO 2 [ml/min/kg] VO 2 [ml/min] piłkarze 53,69 11,32 studenci 38,87 8,49 piłkarze 4050,78 773,73 studenci 2849,78 762,38 4,081 0,001 4,384 0,001 Natomiast spoczynkowa częstość skurczów serca i częstość skurczów serca u piłkarzy przy SBP=200 mmhg były istotnie niższe (p<0,004 i p<0,001) niż te wartości osiągane przez studentów (Tab. 3). Tabela 3. Zmienne krążeniowe piłkarzy nożnych (n=18) i studentów (n=14) Zmienne Grupy x ±SD t p< HRr piłkarze 64,67 10,40 [uderzeń/min] studenci 78,57 14,86-3,114 0,004 HR 200 piłkarze 141,72 21,51 [uderzeń/min] studenci 169,07 16,83-3,912 0,001 SBPr piłkarze 125,55 6,16 [mm Hg] studenci 123,57 7,95 0,797 0,432 SBP 200 piłkarze 200,00 x [mm Hg] studenci 200,00 x x x DBPr piłkarze 80,00 8,40 [mm Hg] studenci 80,71 6,16-0,267 0,791 DBP 200 piłkarze 77,78 13,08 [mm Hg] studenci 78,93 11,29-0,262 0,795 MAPr piłkarze 95,95 7,50 [mm Hg] studenci 95,20 5,06 0,322 0,750 MAP 200 piłkarze 118,56 9,02 [mm Hg] studenci 118,13 7,79 0,140 0,889 PPr piłkarze 46,00 7,01 [mm Hg] studenci 43,57 9,89 0,813 0,423 PP 200 piłkarze 123,89 13,99 [mm Hg] studenci 121,43 10,99 0,540 0,593 DPr piłkarze 11792, ,25 [mmhg x ud/min] studenci 9397, ,53 0,590 0,560 DP 200 piłkarze 28237, ,72 [mmhg x ud/min] studenci 33517, ,84-4,121 0,001 moc przy 200 mm piłkarze 170,00 50,41 Hg [W] studenci 175,71 36,94-0,356 0,724 Wszystkie zmienne Tabeli 3 w spoczynku mają kod r ; Wszystkie zmienne mierzone przy SBP=200 mm Hg mają kod 200 ;

12 12 Karol Pilis, Anna Pilis, Krzysztof Stec, Wiesław Pilis, Michał Zych, Cezary Michalski, Jacek Buchta -Zależność ciśnienia tętniczego krwi od wydolności fizycznej Także wartość podwójnego iloczynu SBP*HR przy SBP=200 mmhg w grupie piłkarzy była istotnie niższa niż w grupie studentów (p<0,001), chociaż obydwie grupy osiągały podobną moc wysiłkową przy tym obciążeniu. Zmiennymi krążeniowymi, które w stopniu najbardziej istotnym korelowały ze zmiennymi określającymi wydolność fizyczną, tj. wskaźnikiem PWC 170 i VO 2 max były: HRr, HR200, DP200. Te zmienne krążeniowe w pełni korelowały z PWC 170 i VO 2 max w połączonej grupie piłkarzy i studentów, natomiast najrzadziej takie istotne statystycznie współzależności obserwowano w grupie piłkarzy (Tab. 4). Dyskusja Tabela 4. Współczynniki korelacji ( r ) pomiędzy zmiennymi krążeniowymi i wydolnościowymi piłkarzy nożnych (n=18), studentów (n=14) i połączonej grupy tych badanych (n=32) Zmienna HRr p [uderzeń/ min] HR200-p [uderzeń/ min] DP 200-p [mmhg/ min] HRr-s [uderzeń/ min] HR200-s [uderzeń/ min] DP200-s [mmhg/ min] HRr-p, s [uderzeń/ min] HR200-p,s [uderzeń/ min] DP200-p,s [mmhg/min] PWC [W/kg] -0,368-0,354-0,374-0,318-0,546** -0,634* -0541** -0,637*** -0,658*** PWC [W] -0,254-0,437-0,473* -0,204-0,663** -0,666** -0,461** -0,692*** -0,700*** VO 2 [ml/kg] -0,621** -0,293-0,233-0,513* -0,520* -0,634* -0,674*** -0,584*** -0,573*** VO 2 [ml/min] -0,538* -0,419 0,389-0,303-0,621* -0,634* -0,587*** -0,675*** -0,659*** p - piłkarze; s - studenci Wydolność fizyczna piłkarzy nożnych wyrażona zarówno bezwzględnymi i względnymi rezultatami testu PWC 170, jak i VO 2 max była wyższa niż studentów. Jednak stosowane obciążenia treningowe przez piłkarzy nożnych, mimo że spowodowały wzrost wydolności fizycznej tej grupy nie były na tyle intensywne by spowodować istotne zmiany w składzie ciała w stosunku do nietrenujących studentów będących w podobnym wieku. Należy zauważyć, że uzyskane wartości tak wydolności fizycznej, jak i składu ciała mieściły się odpowiednio w zakresie norm fizjologicznych, tak dla osób trenujących [8,9], jak i nietrenujących [9]. W zakresie funkcji układu krążenia wykazano, że spoczynkowe wartości HRr były niższe w grupie piłkarzy nożnych w stosunku do studentów (p<0,004), co wskazuje na występowanie zjawiska bradykardii potreningowej w grupie trenującej, manifestującego się bardziej ekonomiczną pracą serca osób trenujących w odniesieniu do nietrenujących [10]. Poza tym spoczynkowe pomiary ciśnienia tętniczego krwi nie wykazywały różnic międzygrupowych, co między innymi skutkowało brakiem różnicy międzygrupowej w zakresie podwójnego iloczynu ciśnienie-tętno, wskazującego pośrednio na podobne obciążenie mięśnia sercowego obydwu grup [11]. Ciśnienie tętna, chociaż istotnie zwiększyło się w warunkach wysiłkowych w odniesieniu do spoczynku, to w obydwu stanach, zarówno w warunkach spoczynku, jak i wysiłku fizycznego było podobne w obydwu grupach. PP jest uzależnione przede wszystkim od objętości wyrzutowej serca a także od podatności (compliance) tętnic (C) [12]. Wiadomo, że podatność tętnic u ludzi w młodym wieku jest podobna [12] i nie zależy od stopnia wytrenowania, a zależy od zmian objętości wyrzutowej serca (SV). Jednak ta zmienna nie była mierzona w prezentowanej pracy i dlatego brak jest danych upoważniających do jej dalszej analizy, jak i oceny pojemności minutowej serca, chociaż brak różnic w zakresie MAP może być pośrednim wskaźnikiem obrazującym podobną wielkość pojemności minutowej serca w obydwu grupach. W warunkach wysiłkowych natomiast, pomimo rozwijania podobnej mocy przy ciśnieniu skurczowym 200 mmhg na cykloergometrze przez badanych obydwu grup, obciążenie mięśnia sercowego było znacząco wyższe u studentów niż w grupie piłkarzy nożnych, gdyż wartości DP tych pierwszych były istotnie wyższe niż osób trenujących (p<0,001). Liczne badania wskazują, że niższe wartości DP określają niższy pobór tlenu przez serce, co wpływa na mniejszą jego pracę, czyli mniejsze obciążenie wysiłkiem fizycznym [11,13,14]. Te mniejsze wartości DP osiągane przez piłkarzy przy obciążeniu fizycznym zwiększającym SBP do wartości 200 mmhg wynikają z niższych wartości HR osiąganych przez piłkarzy niż studentów (p<0,001) w warunkach obciążenia wysiłkowego. Również

13 Karol Pilis, Anna Pilis, Krzysztof Stec, Wiesław Pilis, Michał Zych, Cezary Michalski, Jacek Buchta -Zależność ciśnienia tętniczego krwi od wydolności fizycznej 13 i w warunkach obciążenia wysiłkiem badani nie różnili się wartością MAP, co również pośrednio w tych warunkach może wskazywać na podobne wartości pojemności minutowej serca obydwu grup. Obliczone współczynniki korelacji liniowej Pearsona r między wskaźnikami wydolności fizycznej i sprawności układu krążenia pozostają w odwrotnej proporcjonalności w grupie piłkarzy nożnych, sporadycznie tylko okazują się być statystycznie istotne, o tyle w grupie studentów istotności tych współzależności są częste (Tab. 4), co wskazuje na niejednorodność wydolności fizycznej bądź/i sprawności krążeniowej w grupie trenującej, a znaczącą stabilność w tych zakresach osób nietrenujących. Połączenie obydwu grup wykazywało, że w każdym przypadku HRr, HR200 jak i DP200 korelowało ze wszystkimi wskaźnikami określającymi wydolność fizyczną wykorzystanymi w tej pracy. Wnioski 1. Wydolność fizyczna piłkarzy nożnych była istotnie wyższa, a sprawność układu krążenia lepsza w odniesieniu do badanych studentów. 2. Ważnymi miernikami wydolności fizycznej mogą być: spoczynkowa częstość skurczów serca, czętość skurczów serca i wartość podwójnego iloczynu SBP*HR osiągane przy obciążeniu, które zwiększa SBP do poziomu 200 mmhg. 3. Wysiłkowa adaptacja układu krążenia badanych piłkarzy jest lepsza niż studentów, gdyż graniczną wartość skurczowego ciśnienia tętniczego równą 200 mmhg sportowcy osiągnęli przy podobnym obciążeniu fizycznym i istotnie niższej częstości skurczów serca, a wartość podwójnego iloczynu SBP*HR przy tym obciążeniu była niższa w grupie sportowców, co wskazuje na bardziej efektywny metabolizm mięśnia sercowego grupy trenującej. 9. Nikolaidis PT, Karydis NV. Physique and body composition in soccer players across adolescence. Asian J Sports Med 2011; 2(2): Somauroo JD, Pyatt JR, Jackson M i wsp. An echocardiographic assessment of cardiac morphology and common ECG findings in teenage professional soccer players: reference ranges for use in screening. Heart 2001; 85(6): Hermida RC, Fernandez JR, Ayala DE i wsp. Circadian rhythm of double (rate-pressure) product in healthy normotensive young subjects. Chronobiol Int 2001; 18 (3): Dart AM, Kingwell BA. Puls pressure a review of mechanisms and clinical relevance. J Am Coll Cardiol 2001; 37(4): Gobel FL, Norstrom LA, Nelson RR i wsp. The rate pressure product as an index of myocardial oxygen consumption during exercise in patients with angina pectoris. Circulation 1978; 57: Jasik M. Podwójny iloczyn: znany parametr w nowej roli? Kardiol Pol 2013; 71, 1: Pracę zrealizowano w ramach projektu MNiSW Nr RSA Adres do korespondencji: Prof. zw. dr hab. Wiesław Pilis Instytut Wychowania Fizycznego, Turystyki i Fizjoterapii, Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie, ul Armii Krajowej 13/15, Częstochowa Tel Praca wpłynęła do redakcji: Po recenzji: Zaakceptowana do druku: Piśmiennictwo 1. Sosner P, Gremeaux V, Bosquet L, Herpin D. High blood pressure and physical exercise. Ann Cardiol Angeiol 2014; 63(3): Davidoff R, Schamroth CL, Goldman AP i wsp. Post-exercise blood pressure as a predictor of hypertension. Aviat Space Environ Med 1982; 53: Heck H, Rost R, Hollman W. Standard blood pressure values during ergometric bicycle test. Dtsch Z Sportmed 1984; 7: Dlin RA, Hanne N, Silverberg DS, Bar-Or O. Follow up of normotensive men with exaggerated blood pressure response to exercise. Am Heart J 1983; 106: Wilson NV, Meyer BM. Early prediction of hypertension using exercise blood pressure. Preventive Med 1981; 10: Fornitano LD, Gody MF. Increased rate-pressure product as predictor for the absence of significant obstructive coronary artery disease with patients with positive exercise test. Arq Bras Cardiol 2006; 86(2): Sobiczewski W, Wirtwein M, Kowalczys E. i wsp. Heart rate and double product in relation to insulin resistance in patients with hypertension and coronary artery disease. Kardiol Pol 2013; 71(1): Ozkan A, Kayihan G, Koklu Y i wsp. The relationship between, body composition, anaerobic performance and sprint ability of amputee soccer players. J Hum Kinet 2012; 35:

14 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by OMS ISSN PRZYCZYNY I SKUTKI WYPADKÓW JASKINIOWYCH NA TERENIE JURY KRAKOWSKO-CZĘSTOCHOWSKIEJ Causes and effects of cave accidents in the area of Kraków-Częstochowa upland Adam van der Coghen 1 A,B,C,D Lucyna Sochocka 2 E,F 1 Jurajska Grupa GOPR z siedzibą w Podlesicach 2 Instytut Pielęgniarstwa, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp: Górskie jaskinie rządzą się swoimi prawami, kto je zna i nie lekceważy, ten ma szansę przeżyć w nich niezapomniane chwile i móc do nich wracać. Niebezpieczeństw czyhających na turystę w górskich rejonach, w tym w jaskiniach jest wiele; ich przyczyny mają swoje podłoże zarówno w naturze, jak i w samym turyście, w jego działaniu. Cel pracy: Celem pracy było dokonanie analizy zarejestrowanej wypadkowości na terenie jaskiń znajdujących się na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Materiał i metody: W pracy wykorzystano metodę analizy dokumentacji; analizie poddano dokumentację obejmującą lata (październik) stanowiącą własność Grupy Jurajskiej GOPR z siedzibą w Podlesicach. Wśród dokumentów stanowiących materiał do badań znalazły się: Karty Wypadku GOPR, sprawozdania z wypraw ratunkowych oraz książka kontroli pracy sprzętu transportowego. Wyniki: Najwięcej zarejestrowanych wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej miało miejsce w rejonie Gór Sokolich. Wśród przyczyn tych niebezpiecznych zdarzeń wskazano: brak odpowiedniego sprzętu i przygotowania kondycyjnego, zagubienie, upadek z wysokości, poślizgnięcie i zaklinowanie. Skutki wypadków były bardzo poważne, od złamań kości miednicy i kręgosłupa poczynając, na zdarzeniach śmiertelnych kończąc. Wnioski: Turystyka górska/jaskiniowa jest bez wątpienia źródłem wielu niezapomnianych doznań. Ważne jest jednak, aby osoby, które ją uprawiają miały świadomość zagrożeń z nią związanych i nie lekceważyły konieczności uprawiania jej zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami bezpieczeństwa. Słowa kluczowe: Jura Krakowsko-Częstochowska, jaskinie, wypadki Summary Background: Mountain s caves should be characterized by a set of unique rules and those who comply with them may be rewarded with the opportunity to experience memorable, worth cherishing moments. There are plenty of threats, determined by both natural causes and tourists' actions, which might wait for hikers. Aim of the study: The aim of the research was to carry out the analysis of the accident rate within the caves situated in the area of Kraków- Częstochowa Upland. Material and methods: The method of the documentation analysis was used for the research; the analysis was carried out on the documentation involving years (October) belonging to Jurajska Task Force of the Mountain Volunteer Search and Rescue based in Podlesice. The research material comprised of the following documents: MVSaR incident reports, the reports from the rescue expeditions and the inspection book of the transport equipment. Results: Most of the cave accidents occurring in the area of Kraków-Częstochowa Upland took place in the Sokole Mountains. The following causes of these dangerous incidents were indicated as the lack of proper equipment and poor physical condition, being lost, falling from the heights, slipping and being trapped. The consequences were really serious, ranging from fractured bones of the pelvis and the spine to even fatal accidents. Conclusions: Mountain/cave tourism is undoubtedly the source of many unforgettable memories. However, it is essential that those who perform it ought to be aware of the dangers associated with it. They must not disregard the necessity of performing it in accordance to generally accepted rules of safety. Keywords: Kraków-Częstochowa Upland, caves, accidents : 14-17

15 Adam van der Coghen, Lucyna Sochocka - Przyczyny i skutki wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej 15 Wstęp Alpiniści twierdzą, iż góry rządzą się swoimi prawami, kto je zna i nie lekceważy, ten ma szansę przeżyć w nich niezapomniane chwile i wciąż do nich wracać. Zgodnie z Ustawą z dnia 18 sierpnia 2011 roku O bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich, w artykule 2 czytamy, iż przez pojęcie góry rozumie się: obszar Beskidu Niskiego, Beskidu Wyspowego, Beskidu Średniego, Beskidu Sądeckiego, Beskidu Żywieckiego, Beskidu Małego, Beskidu Śląskiego, Bieszczadów, Gorców, Pienin, Sudetów Wschodnich, Sudetów Środkowych, Sudetów Zachodnich, Tatr, pasma Spisko-Gubałowskiego oraz Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej z wyłączeniem obszarów jednostek osadniczych i dróg publicznych [1]. Poznanie gór, jak najbardziej szczegółowe, wielopłaszczyznowe, w znacznej mierze zmniejsza ryzyko niebezpieczeństwa, z jakim człowiek może się spotkać podczas uprawiania turystyki, narciarstwa czy alpinizmu. Emil Zsigmondy [2] wprowadził podział niebezpieczeństw czyhających w górach na obiektywne i subiektywne. Do pierwszej kategorii zaliczył niebezpieczeństwa, których źródłem jest natura, do drugiej te, których przyczyna leży w działaniu człowieka. Niebezpieczeństwa obiektywne wg Zsigmondy to: wiatr, zimno, słońce i gorąco, mgła, burza, załamanie pogody, wysokość. Niebezpieczeństwa subiektywne wiążą się pośrednio lub bezpośrednio z działalnością człowieka. Należą do nich: brak odpowiedniego ubioru i sprzętu, złe przygotowanie kondycyjne, źle zaplanowana wyprawa, złe wyszkolenie. Jura Krakowsko-Częstochowska Obszar Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, potocznie nazywany Jurą, stanowi fragment rozległej Wyżyny Śląsko-Krakowskiej. Na zachodzie Jura sąsiaduje z Wyżyną Śląską i Kotliną Oświęcimską, na wschodzie z Wyżyną Miechowską i Niecką Nidziańską. Dzięki wybitnym wartościom krajobrazowym region ten stanowi łatwo dostępny i atrakcyjny teren turystyczno-wypoczynkowy. Specyficznym, z punktu widzenia ukształtowania terenu, elementem składowym wyżyny jest Rezerwat Sokole Góry znajdujący się na terenie gminy Olsztyn. Jest położony na wysokości około 400 m. n.p.m., wkomponowany w lasy i grupy skalne. Wchodzi w skład obszerniejszego Olsztyńskiego Parku Krajobrazowego o powierzchni 120 km 2. Obszar ten cieszy się dużym zainteresowaniem sympatyków świata podziemnego ; pomimo nizinnego ukształtowania zinwentaryzowano na Jurze około 1800 jaskiń. Jaskinie Gór Sokolich, które skupiają szczególną uwagę speleologów to, między innymi: Studnisko, Koralowa, czy Aven Wszystkich Świętych. Popularne są także jaskinie położone w rejonie Podlesic: Wielka Studnia Szpatowców, Żabia, Kroczycka, czy Berkowa. Intensywny ruch turystyczny skupia się głównie w sąsiedztwie trzech miast: Częstochowy, Krakowa i Zawiercia, co znalazło swoje odbicie w powstaniu i rozwoju tamtejszych szlaków turystycznych [3-5]. Rzeźba terenu Jury sprzyja rozwojowi sportów przestrzennych wspinaczki, speleologii, survivalu, turystyki pieszej, rowerowej, konnej i narciarskiej. Cel pracy Celem pracy było dokonanie analizy zarejestrowanej wypadkowości na terenie jaskiń znajdujących się na obszarze Jury Krakowsko-Częstochowskiej. Materiał i metody W pracy wykorzystano metodę analizy dokumentacji; analizie poddano dokumentację obejmującą lata (październik) stanowiącą własność Grupy Jurajskiej GOPR z siedzibą w Podlesicach. Wśród dokumentów stanowiących materiał do badań znalazły się: Karty Wypadku GOPR, sprawozdania z wypraw ratunkowych, książka kontroli pracy sprzętu transportowego. Wyniki Jak wynika z przeprowadzonych badań, najwięcej zarejestrowanych wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej w latach miało miejsce w rejonie Gór Sokolich i Podlesic. Obszary te cieszą się dużym zainteresowaniem sympatyków świata podziemnego, którzy niestety nie zawsze są odpowiednio przygotowani pod względem umiejętności oraz posiadanego sprzętu, co skutkuje licznymi wypadkami w tym rejonie. Jak wynika z zestawienia wypadkowości Grupy Jurajskiej GOPR, najwięcej nieszczęśliwych wypadków miało miejsce w jaskiniach: Koralowa, Studnisko, Wielka Studnia Szpatowców, Piętrowa Szczelina, Berkowa, Kroczycka. W latach w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej doszło do 71 wypadków jaskiniowych, w których ratownicy Grupy Jurajskiej GOPR nieśli pomoc 115 poszkodowanym (wykres 1). Najwięcej nieszczęśliwych zdarzeń (18) miało miejsce w roku 2011, natomiast najspokojniejsze były: rok 2000 i 2010 (w każdym 1 wypadek jaskiniowy). Przyczyny wypadków nierozerwalnie wiążą się z niebezpieczeństwami górskimi i terenu skalnego (tabela 1). Można je podzielić, za E. Zsigmondy, na dwie grupy: subiektywne i obiektywne [2]. Do pierwszej grupy zaliczyć można: brak odpowiedniego sprzętu, brak odpowiedniego przygotowania kondycyjnego, zagubienie i upadek z wysokości. Do przyczyn obiektywnych należy, miedzy innymi poślizgnięcie i zaklinowanie, bezpośrednio zależne od ekspozycji i warunków atmosferycznych panujących w jaskini. Najwięcej, bo aż 24% nieszczęśliwych zdarzeń w badanym okresie spowodowanych było brakiem odpowiedniego sprzętu i odpowiedniego przygotowania kondycyjnego. Kolejnymi, pod względem częstości występowania, przyczynami wypadków były: zaklinowanie - 21%, poślizgnięcia - 20% oraz upadki z wysokości 14%.

16 16 Adam van der Coghen, Lucyna Sochocka - Przyczyny i skutki wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej rok 1999 rok 2000 rok 2001 rok 2002 rok 2003 rok 2004 rok 2005 rok 2006 rok 2007 rok 2008 rok 2009 rok 2010 rok 2011 rok 2012 rok 2013 rok 2014 rok Wykres 1. Procentowy rozkład natężenia zarejestrowanych wypadków jaskiniowych w Jurze Krakowsko- Częstochowskiej w latach (opracowanie własne na podstawie dokumentacji Grupy Jurajskiej GOPR) Tabela 1. Procentowy rozkład przyczyn zarejestrowanych wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej, do których doszło w okresie od 1998 do 2014 (opracowanie własne na podstawie dokumentacji Grupy Jurajskiej GOPR w Podlesicach) L.P. Przyczyna wypadków jaskiniowych % 1. Brak odpowiedniego przygotowania 24% 2. Zaklinowanie 21% 3. Poślizgnięcie 20% 4. Upadek z wysokości 14% 5. Zagubienie 8% 6. Inne 13% Skutki wypadków jaskiniowych mogą być i są zwykle bardzo poważne. W badanym okresie odnotowano aż dziewięć wypadków śmiertelnych, większość z nich miała miejsce w Wielkiej Studni Szpatowców; 19% poszkodowanych osób doznało dużego uszczerbku na zdrowiu - złamania kręgosłupa, pęknięcia podstawy czaszki, złamania obu kończyn dolnych czy pęknięcia miednicy. Niewielkich obrażeń w postaci otarcia, wychłodzenia czy skręcenia stawu skokowego doznało dwudziestu trzech grotołazów. W 53% wypadków turyści eksplorujący jaskinie wyszli z nich bez szwanku, choć i w tych przypadkach potrzebna była pomoc ratowników GOPR (zaklinowanie, brak odpowiedniego sprzętu, brak przygotowania kondycyjnego, zabłądzenie, itp.) W celu zobrazowania istoty wypadków jaskiniowych i ich skutków autorzy postanowili zaprezentować dwa opisy przygotowane w oparciu o dokumentację Grupy Jurajskiej GOPR w Podlesicach. Przykład 1. W 2000 roku grupa młodych ludzi zwiedzała Jaskinię Studnisko w Górach Sokolich. Po osiągnięciu najniższych, zalanych wodą partii, udali się w kierunku powrotnym. W pewnej chwili jeden z grotołazów (18- tetni chłopak) wychodzący zapieraczką bez asekuracji przez pięciometrową, dolną studnię spadł z jej górnej krawędzi na dno uderzając po drodze głową, niezabezpieczoną kaskiem, o skały. Lecąc spadł na koleżankę, co z pewnością znacznie zamortyzowało upadek i zminimalizowało jego konsekwencje. Nie mniej, dynamika upadku była tak duża, że chłopak stracił przytomność. Koledzy, sądząc, że poniósł śmierć na miejscu przekazali tę wiadomość na powierzchnię, a stojący przy otworze pozostali członkowie grupy zawiadomili GOPR. Po przybyciu na miejsce ratownicy dotarli na dno jaskini do rannego grotołaza, który w międzyczasie odzyskał przytomność. Po zaopatrzeniu i unieruchomieniu, poszkodowanego wyciągnięto na powierzchnię, gdzie przejęty został przez zespół karetki R. Przykład 2 Grupa studentów z Łodzi postanowiła zwiedzić Jaskinię Wielka Studnia Szpatowców. Po przygotowaniu stanowiska zjazdowego zaczęli zjeżdżać w dół, pierwszy z nich, zjeżdżając napotkał na próg nad otworem wlotowym pierwszej studni, ześlizgnął się z niego i spadł na dno jaskini. Chłopak miał otwarte złamanie kręgosłupa, złamanie szyjki kości udowej, złamany nadgarstek i przedramię ręki prawej. Rany tłuczone głowy, rany darte i tłuczone różnych części ciała. Centralę Pogotowia w Podlesicach zawiadomili pozostali uczestnicy eskapady. Natychmiast pod jaskinię wyjechał sześcioosobowy zespół wypadkowy. Dwóch ratowników dotarło na dno jaskini; pomimo podjętej reanimacji chłopaka nie udało się uratować. Późniejsza sekcja zwłok wykazała, że oprócz widocznych obrażeń, chłopak miał także pękniętą śledzionę.

17 Adam van der Coghen, Lucyna Sochocka - Przyczyny i skutki wypadków jaskiniowych na terenie Jury Krakowsko-Częstochowskiej 17 Dyskusja Z uwagi na fakt, iż trudno jest w piśmiennictwie odnaleźć inne opracowania na temat analizy wypadkowości w jaskiniach znajdujących się na obszarze gór w Polsce, (autorzy nie posiadają takowych) wnikliwe omówienie wyników jest niemożliwe. Autorzy podjęli się powyższego tematu, aby zainteresować nim innych, zwłaszcza osoby zawodowo związane z niesieniem pomocy poszkodowanym w wypadkach do jakich dochodzi w rejonach górskich. Analiza prezentowanych wyników, jak i doświadczenie zawodowe pierwszego autora pracy, skłania do dygresji: na obszarze Jury jest około 1800 jaskiń, nie są one zbyt trudne dla grotołazów, przez co potencjalne zagrożenie bywa bagatelizowane przez niedoświadczone osoby, co może być jedną z przyczyn wypadków. Dla porównania, jaskinie tatrzańskie i wiele innych znajdujących się poza granicami naszego kraju to jaskinie bardzo obszerne. Najdłuższa jaskinia w Jurze Jaskinia Wierna - ma 1027 m, natomiast jaskinia Mamucia w Ameryce Północnej ma aż 563 km, najgłębsza jaskinia w Jurze Jaskinia Studnisko - ma 75 m, natomiast Jaskinia Krubera w Abchazji ma głębokość 2191 m [6-9]. Biorąc pod uwagę powyższe przykłady można przyjąć, że skoro w rejonie Jury Krakowsko-Częstochowskiej zdarza się tak duża liczba wypadków, to proporcjonalnie do stopnia trudności, w innych rejonach jaskiniowych można liczyć się z większą ich liczbą, a także skoro potencjalnie proste w eksploracji jaskinie pozbawiają grotołazów logicznego myślenia i pamiętania o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, to przy eksploracji jaskiń obszernych i trudniejszych są oni, być może, bardziej ostrożni. Piśmiennictwo 1. Ustawa z 2011 o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach i na zorganizowanych terenach narciarskich, Dz. U nr 208 poz. 1241, (18 sierpnia 2011). 2. Zsigmond E. Die Gefahren der Alpen: Erfahrungen und Ratschläge. Monachium: Bergverlag R. Rother [& Company]; Szelerewicz M, Górny A. Jaskinie Wyżyny Krakowsko-Wieluńskiej. Kraków-Warszawa: Wydawnictwo PTTP Kraj; Zygmunt J. Jaskinie okolic Olsztyna. Częstochowa: Wydawnictwo ZH-U Kontur; Kuczok W. Jaskinia Urwista. Jaskinie Wyżyny. Informator 1995; Zygmunt J. Inwentarz Jaskiń okolic Częstochowy. Jaskinie 2003; 33(4): 7. [Archiwalna literatura o jaskiniach jurajskich] [cyt ]. Dostępny na URL: 7. Bednarek M. Materiały inwentarzowe jaskiń. Wyżyny. [Archiwalna literatura o jaskiniach jurajskich] [cyt ]. Dostępny na URL: 8. Biernacki Z. Uzupełnienia do 1 tomu Jaskiń Polski dla Speleologii. Polski Instytut Geologii. [Archiwalna literatura o jaskiniach jurajskich] [cyt ]. Dostępny na URL: pl/ 9. Lorek Z. Materiały do inwentarza jaskiń skał Kroczyckich. (rękopis). Adres do korespondencji: Lucyna Sochocka ul. Chabrów 30/ Opole Tel Praca wpłynęła do redakcji: Po recenzji: Zaakceptowana do druku: Wnioski Turystyka górska/jaskiniowa jest, bez wątpienia, źródłem wielu niezapomnianych doznań. Jednak najczęstszą przyczyną wypadków jaskiniowych jest brak odpowiedniego przygotowania. Ważne jest więc, aby osoby uprawiające ją miały świadomość zagrożeń i nie lekceważyły konieczności przestrzegania ogólnie przyjętych zasad bezpieczeństwa.

18 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by OMS ISSN FUNKCJE I ZADANIA PIELĘGNIARKI W OPIECE NAD CHORYM ŻYWIONYM ENTERALNIE W ODDZIALE INTENSYWNEJ TERAPII Functions and responsibilities performed by the registered nurse over the patient fed enterally in the intensive care unit ELŻBIETA SZLENK-CZYCZERSKA A-D Instytut Pielęgniarstwa, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp: Żywienie pacjentów w oddziałach intensywnej terapii jest elementem procesu leczenia. Odżywianie enteralne polega na podawaniu substancji odżywczych do przewodu pokarmowego przez przetokę poprzez zgłębnik wprowadzony do żołądka, dwunastnicy lub jelita cienkiego. Do obowiązku pielęgniarki należy: całodzienne prowadzenie żywienia enteralnego, wymiana pojemników, przepłukiwanie zgłębników, nadzór oraz wczesne rozpoznawanie i zapobieganie powikłaniom. Pacjent żywiony enteralnie wymaga ciągłej, intensywnej opieki realizowanej przez zespół pielęgniarski. Cel pracy: Przedstawienie funkcji i zadań wykonywanych przez pielęgniarki w opiece nad chorym żywionym enteralnie oraz powikłań związanych z żywieniem w oddziale intensywnej terapii. Materiał i metody: Badania przeprowadzono metodą obserwacji czynności i funkcji zespołu pielęgniarek, które opiekowały się 25 chorymi żywionymi enteralnie oraz analizy dokumentacji medycznej dotyczącej leczenia tych pacjentów w oddziale intensywnej opieki medycznej w Opolu. Wyniki: Większość pacjentów to osoby w wieku lat (40%). Podczas obserwacji pielęgniarki wykonywały czynności higieniczne własne, pielęgnacyjne, leczniczo-pielęgnacyjne, diagnostyczne oraz monitorujące. Największą grupę stanowiły czynności higieniczne własne (67,9%), a najmniejszą czynności pielęgnacyjne (3,1%). Najczęstszymi powikłaniami były powikłania metaboliczne (51,6%) oraz pokarmowe (37,3%). Wnioski: Badania pokazują, że pielęgniarki realizują szereg funkcji i zadań w opiece nad pacjentem żywionym enteralnie. W celu zwiększenia skuteczności, bezpieczeństwa oraz zmniejszenia liczby powikłań korzystne jest powoływanie w szpitalach posiadających oddział intensywnej terapii zespołów leczenia żywieniowego. Wiedzę zespołu pielęgniarskiego należy nieustannie uzupełniać poprzez szkolenia z zakresu nowych wytycznych odnośnie żywienia enteralnego. Słowa kluczowe: żywienie enteralne, intensywna terapia, czynności Summary Background: Nutrition of patients in intensive care units is a part of the treatment process. Enteral nutrition involves administration of nutrients into the gastrointestinal tract through the fistula or tube inserted into the stomach, duodenum or small intestine. All-day running of enteral nutrition, the replacement of receptacles, flushing tubes, the surveillance and early detection and prevention of complications belong to the responsibilities of nurses. Patients fed enterally require continuous, intensive care implemented by the nursing staff. Aim of the study: Presentation of the functions and tasks performed by nurses in the care of the patient fed enterally and complications related to their nutrition. Material and methods: The study was conducted using observation of activities and functions of the team of nurses who took care of 25 patients nourished enterally in the intensive care unit in Opole as well as the analysis of the medical records concerning the treatment of these patients. Results: Most patients under investigation were at the age of (40%). Metabolic (51,6%) and food (37,3%) complications accounted for the most frequent duties of the nurses. During the follow-up activities nurses performed patients' own hygiene activities, nursing, and medical care, diagnostics and monitoring. The largest group of activities consisted of patients' own hygiene activities (67,9%), whereas the least frequent were nursing operations (3,1%). Conclusions: Studies show that nurses perform a number of functions and tasks in the care of patietnts fed enterally. In order to improve efficiency and safety and reduce the number of complications, nursing teams of nutritional therapy ought to be appointed for the benefit of the hospital with intensive care units. Knowledge of the nursing team must constantly be extended through training in enteral nutrition. Keywords: enteral feeding, intensive therapy, activities : 18-21

19 Elżbieta Szlenk-Czyczerska - Funkcje i zadania pielęgniarki w opiece nad chorym żywionym enteralnie w oddziale intensywnej terapii 19 Wstęp Odżywianie jest jedną z nadrzędnych funkcji organizmu, podobnie jak dostarczanie wody i tlenu. Jeżeli okres głodzenia wydłuża się, dochodzi do niedożywienia białkowo-kalorycznego. Występuje także wzmożona podatność na zachorowania oraz gorsza odpowiedź na zastosowane leczenie. Za niedożywienie uważa się stan, w którym w ciągu trzech miesięcy przed oceną stanu odżywienia wystąpiła utrata od 10 do 15% masy ciała [1,2]. Dostosowane do sytuacji klinicznej żywienie i nadzór metaboliczny stanowi obecnie podstawę leczenia ciężko chorych w oddziałach intensywnej terapii. Pokrycie zapotrzebowania żywieniowego jest tak samo ważne jak leki, sztuczna wentylacja czy inne metody mające na celu podtrzymanie funkcji życiowych. Aby utrzymać prawidłowy stan odżywienia pacjenta, należy zapewnić mu stałe dostarczanie odpowiednich substancji odżywczych. Zapotrzebowanie energetyczne ustroju w stanach fizjologii wynosi od 25 do 30 kcal/kg mc./dobę, 60% tego zapotrzebowania pokrywane jest przez procesy kataboliczne węglowodanów, natomiast pozostałe 40% pochodzi z metabolizmu tłuszczy i białek. Wartość energetyczna dla tych związków wynosi: 1 g węglowodanów 4,0 kcal, 1 g aminokwasów 4,0 kcal, 1 g tłuszczu 9,0 kcal [3,4]. Wskazaniem do leczenia żywieniowego w intensywnej terapii jest każdy chory, u którego nie ma możliwości włączenia diety doustnej pokrywającej 100% zapotrzebowania w ciągu 3 dni. Zalecane jest wczesne żywienie dojelitowe <24 godzin od przyjęcia [5]. Żywienie enteralne jest przeciwwskazane, min. przy braku czynności jelita z powodu jego niewydolności, stanu zapalnego lub niedrożności porażennej. Diety stosowane w żywieniu enteralnym podajemy metodą porcji, mikroporcji, wlewu ciągłego: grawitacyjnego lub stosując pompy enteralne. Główną zasadą żywienia dojelitowego jest stopniowe zwiększanie stężenia i objętości diety. Żywienie drogą przewodu pokarmowego jest procedurą stosunkowo bezpieczną. Bardzo często powikłania są następstwem niewłaściwego doboru diety i/lub miejsca oraz szybkości podaży diety. Powikłania mogą być związane z przewodem pokarmowym: biegunki, zaparcia, nudności i wymioty, mechaniczne: zachłyśnięcie się, zatkanie się zgłębnika lub metaboliczne. W rozwoju edukacji i leczenia żywieniowego bardzo ważną rolę przypisuje się zespołom leczenia żywieniowego. Pielęgniarka jest członkiem zespołu żywieniowego. Pacjent żywiony enteralnie wymaga ciągłej, intensywnej opieki realizowanej przez zespół pielęgniarski. Monitorowanie żywienia dojelitowego obejmuje: stan ogólny chorego, stan odżywienia, metabolizm, zaleganie treści żołądkowo-jelitowej, szczelność połączeń, drożność i położenie zgłębnika, jego mocowanie oraz objawy kliniczne [6]. Cel pracy Celem pracy jest przedstawienie funkcji i zadań wykonywanych przez pielęgniarki w opiece nad chorym żywionym enteralnie w oddziale intensywnej terapii oraz powikłań związanych z żywieniem. Materiał i metody Badaniem objęto 25 osób leczonych i żywionych enteralnie w oddziale intensywnej terapii w okresie od czerwca do listopada 2011 roku. Największy odsetek badanych stanowiły osoby w wieku lat. Wśród badanej populacji było 10 kobiet. Przeprowadzono analizę kliniczną badanej grupy pod względem wieku, płci, rozpoznania, rodzaju preparatu żywieniowego oraz powikłań. Badania przeprowadzono w oddziale intensywnej terapii za zgodą dyrektora ZOZ MSW w Opolu, ordynatora oddziału oraz pielęgniarki oddziałowej. Uzyskano również zgodę Komisji Bioetycznej przy Akademii Medycznej we Wrocławiu, KB-739/2011. W celu uzyskania danych dokonano analizy dokumentacji medycznej: dobowej historii leczenia i pielęgnowania, karty metabolicznej, pielęgniarskiej karty obserwacyjna, historii choroby chorego oraz karty glikemii. Czynności wykonywane przez 2 pielęgniarki na 12 godzinnym dyżurze przy wyznaczonych pacjentach odnotowano w autorskiej karcie obserwacji i liczono przy pomocy arkusza Exel. Wyniki Wskazaniem do żywienia u wszystkich pacjentów był brak możliwości odżywiania drogą doustną oraz wzmożony katabolizm. Główną przyczyną pobytu pacjentów była ostra niewydolność oddechowa. Preparatem Nutrison odżywiano 15 pacjentów, u 5 zastosowano Diason, natomiast 4 chorych otrzymało Nutrison i Protison, tylko u 1 pacjenta zastosowano oba produkty Nutrison i Diason. Wśród powikłań metabolicznych, które były najczęstszymi powikłaniami występującymi u badanej grupy, stanowiły 51,6%, dominowały hiperglikemia i hipokaliemia. Powikłania z układu pokarmowego to 37,3% wszystkich powikłań żywienia dojelitowego. Biegunka stanowiła najczęstsze powikłanie ze strony układu pokarmowego, najmniejszy odsetek powikłań to: krwawienie z przewodu pokarmowego oraz zaburzenia wchłaniania. Powikłania mechaniczne stanowiły 11,1% wszystkich powikłań, najczęściej dochodziło do zatkania i przemieszczenia się zgłębnika. Przeprowadzona analiza czynności wykazała, że podczas obserwacji odżywianych pacjentów pielęgniarki wykonały w sumie czynności związanych z żywieniem enteralnym, były to czynności higieniczne własne, pielęgnacyjne, leczniczo-pielęgnacyjne, diagnostyczne oraz monitorujące. Z wyżej wymienionego zestawienia wynika, że czynności wykonywane przez pielęgniarki opiekujące się żywionym pacjentem charakteryzują się dużą ilością i rozpiętością. Poniżej zamieszczono statystyczne podsumowanie badanej

20 20 Elżbieta Szlenk-Czyczerska - Funkcje i zadania pielęgniarki w opiece nad chorym żywionym enteralnie w oddziale intensywnej terapii grupy pod kątem czynności wykonanych u wszystkich chorych w okresie 6 miesięcy. Tabela 1. Ilościowy wykaz czynności wykonywanych u wszystkich chorych Rodzaj czynności Czynności higieniczne własne Czynności pielęgnacyjne Czynności leczniczo-pielęgnacyjne Czynności diagnostyczne Czynności monitorujące Ilość czynności Udział procentowy ,9% ,1% ,8% ,1% ,1% Ogółem % Największą grupę stanowiły czynności higieniczne własne, a najmniejszą czynności pielęgnacyjne, najczęstszą czynnością własną było mycie i dezynfekcja rąk - 67,9% czyli razy, co w przeliczeniu na 1 dzień żywienia daje średnio 79 razy. Tabela 2. Wykaz czynności pielęgnacyjnych Czynności pielęgnacyjne Ilość czynności Udział procentowy Pielęgnacja nosa ,4% Toaleta jamy ustnej % Toaleta ciała % Zmiana pościeli ,6% Ogółem % Najczęściej wykonywaną czynnością pielęgnacyjną u badanej grupy chorych była toaleta jamy ustnej, ciała oraz pielęgnacja nosa. W czasie obserwacji najczęściej wykonywanymi czynnościami leczniczopielęgnacyjnymi przy pacjentach były: przepłukiwanie zgłębnika (średnio w ciągu 1 dnia żywienia 7 razy) i odłączenie wlewu dożylnego oraz wykonanie iniekcji dożylnej. Najczęściej wykonywaną przez pielęgniarki czynnością diagnostyczną u odżywianych dojelitowo pacjentów była kontrola diurezy i bilans płynów, pomiar temperatury oraz pobranie krwi kapilarnej. Niezależnie prowadzone były także inne pomiary, które nie zostały ujęte w karcie obserwacji. Należą do nich: pomiar ciśnienia tętniczego krwi, tętna oraz saturacji. Odbywały się one w sposób stały-co 1 godzinę, bez konieczności ingerowania ze strony personelu. Tabela 3. Wykaz czynności monitorujących Czynności monitorujące Ilość % Kontrola ułożenia chorego Kontrola położenia i mocowania zgłębnika Kontrola zalegania w żołądku Kontrola szybkości podaży diety Kontrola szczelności połączeń aparatów do żywienia ,8% ,2% 493 4,8% ,5% ,7% Ogółem % Kontrola szybkości podaży diety stanowiła największy udział procentowy czynności monitorujących, co pozwalało zmniejszyć możliwość wystąpienia powikłań związanych ze zbyt szybką podażą mieszanki żywieniowej, np.: biegunka lub nudności i wymioty. Kontrolę położenia i mocowania zgłębnika stanowiła 20,2%, natomiast kontrola ułożenia chorego oraz kontrola szczelności połączeń aparatów do żywienia stanowiły zbliżony udział procentowy wykonywanych czynności. Dyskusja Za główną przyczynę zakażeń szpitalnych uważa się przenoszenie drobnoustrojów na rękach personelu medycznego. Komitet do spraw Zakażeń Szpitalnych zaleca przerywanie dróg szerzenia się zakażeń, min. poprzez higienę rąk personelu (mycie, dezynfekcja) [7]. Czynności higieniczne wykonywane były u badanych pacjentów razy, stanowiąc 67,9% czynności. Największą grupę stanowiły czynności higieniczne własne, czyli mycie i dezynfekcja rąk (79 razy w ciągu dyżuru). Podobne wyniki uzyskano podczas badań przeprowadzonych w oddziale intensywnej terapii Dolnośląskiego Centrum Chorób Płuc we Wrocławiu, których celem było ukazanie roli pielęgniarki w zapobieganiu zakażeniom [8]. Według Karwowskiej i Mańkowskiej-Wierzbickiej powikłania pokarmowe występują u 30-38% chorych żywionych dojelitowo, natomiast powikłania mechaniczne stanowią od 2-10% powikłań [9]. Przeprowadzona analiza wykazała podobne wyniki, powikłania związane z układem pokarmowym stanowiły 37,3%, natomiast powikłania mechaniczne 11,1%. Jak podaje Bodoky i Kent-Smith biegunka jest prawdopodobnie najczęstszym powikłaniem żywienia enteralnego, pojawia się z częstością od 2-63%, natomiast nudności i wymioty występują u 20% chorych [10]. Podobne wyniki uzyskano w toku przeprowadzonych badań, biegunka występowała u 31,9% pacjentów i była najczęstszym powikłaniem z przewodu pokarmowego, nudności i wymioty pojawiły się u 21,3% odżywianych pacjentów. Standardy żywienia dojelitowego opracowane przez Polskie

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 404 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 21 2004

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 404 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 21 2004 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 404 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 21 2004 MIŁOSZ STĘPIŃSKI JUSTYNA DĘBICKA PORÓWNANIE CZASU REAKCJI KOŃCZYNĄ DOLNĄ I GÓRNĄ PIŁKARZY NOŻNYCH I OSÓB

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Copyright by PMWSZ w Opolu ISSN 2080-2021 e-issn 2449-9021 Prace oryginalne Original papers DOI: 10.5604/2081-2021.1170713 Zdrowy styl życia w rozumieniu

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań: Imię i Nazwisko: Paweł Kownacki. na podstawie badań wydolnościowych wykonanych dnia 20.05.2014 w Warszawie.

Wyniki badań: Imię i Nazwisko: Paweł Kownacki. na podstawie badań wydolnościowych wykonanych dnia 20.05.2014 w Warszawie. Wyniki badań: Imię i Nazwisko: Paweł Kownacki na podstawie badań wydolnościowych wykonanych dnia 20.05.2014 w Warszawie. 1 2 S t r o n a WSTĘP Realizacja założeń treningowych wymaga pracy organizmu na

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów

2014-3-30. Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz T ssswedfsdfurbanek J., Jabłoński A., Barszcz T., Wykonanie pomiarów Wykonanie pomiarów sygnałów wibroakustycznych przy stałych oraz zmiennych warunkach eksploatacyjnych na stanowisku testowym. Część II: Analiza poprawności pomiarów. Autorzy: Urbanek J., Jabłoński A., Barszcz

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. - - - - - ARTYKU ORYGINALNY / ORIGINAL ARTICLE Zaanga owanie Autorów A Przygotowanie projektu badawczego B Zbieranie danych C Analiza statystyczna D Interpretacja danych E Przygotowanie manuskryptu F Opracowanie

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne

Analiza fali tętna u dzieci z. doniesienie wstępne Analiza fali tętna u dzieci z chorobami kłębuszków nerkowych doniesienie wstępne Piotr Skrzypczyk, Zofia Wawer, Małgorzata Mizerska-Wasiak, Maria Roszkowska-Blaim Katedra i Klinika Pediatrii i Nefrologii

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 300 SECTIO D 2003

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 300 SECTIO D 2003 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 300 SECTIO D 2003 Zakład Antropologii Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Department of Anthropology Academy

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE

THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE THEORETICAL STUDIES ON CHEMICAL SHIFTS OF 3,6 DIIODO 9 ETHYL 9H CARBAZOLE Teobald Kupkaa, Klaudia Radula-Janika, Krzysztof Ejsmonta, Zdzisław Daszkiewicza, Stephan P. A. Sauerb a Faculty of Chemistry,

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT 2. The 44 th International Biometrical Colloquium and IV Polish-Portuguese Workshop on Biometry. Conference information:

KOMUNIKAT 2. The 44 th International Biometrical Colloquium and IV Polish-Portuguese Workshop on Biometry. Conference information: AT 1 KOMUNIKAT 2 The 44 th International Biometrical Colloquium and IV Polish-Portuguese Workshop on Biometry Conference information: AT 1 PLACE OF CONFERENCE Address: ACH - DS "Krakowiak" 30-150 Kraków

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

SKUTECZNOŚĆ TRENINGU INDOOR CYCLING U PACJENTÓW Z ROZPOZNANĄ CHOROBĄ NIEDOKRWIENNĄ SERCA LUB PO ZAWALE SERCA

SKUTECZNOŚĆ TRENINGU INDOOR CYCLING U PACJENTÓW Z ROZPOZNANĄ CHOROBĄ NIEDOKRWIENNĄ SERCA LUB PO ZAWALE SERCA STRESZCZENIE SKUTECZNOŚĆ TRENINGU INDOOR CYCLING U PACJENTÓW Z ROZPOZNANĄ CHOROBĄ NIEDOKRWIENNĄ SERCA LUB PO ZAWALE SERCA Słowa kluczowe: aktywność fizyczna, Indoor Cycling, kwestionariusz Minnesota, kompleksowa

Bardziej szczegółowo

This copy is for personal use only - distribution prohibited.

This copy is for personal use only - distribution prohibited. - - - - - ARTYKU ORYGINALNY / ORIGINAL ARTICLE Zaanga owanie Autorów A Przygotowanie projektu badawczego B Zbieranie danych C Analiza statystyczna D Interpretacja danych E Przygotowanie manuskryptu F Opracowanie

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average

Bardziej szczegółowo

A report on physical performance in female patients diseased for idiopathic scoliosis

A report on physical performance in female patients diseased for idiopathic scoliosis Przegląd Antropologiczny Anthropological Review Vol. 64, 109-114 (2001) 109 A report on physical performance in female patients diseased for idiopathic scoliosis Maria Laurentowska 1, Ewa Szczepanowska

Bardziej szczegółowo

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS

THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS WITH PAIN IN LUMBOSACRAL SPINE AND AN ASSESSMENT OF THEIR ANALGESIC EFFECTIVENESS NAJCZĘŚCIEJ STOSOWANE ZABIEGI FIZYKALNE U PACJENTÓW Z DOLEGLIWOŚCIAMI BÓLOWYMI ODCINKA L-S KRĘGOSŁUPA WRAZ Z OCENĄ ICH SKUTECZNOŚCI W DZIAŁANIU PRZECIWBÓLOWYM THE MOST FREQUENT PHYSICAL MODALITIES IN PATIENTS

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740 PRACE INSTYTUTU TECHNIKI BUDOWLANEJ - KWARTALNIK BUILDING RESEARCH INSTITUTE - QUARTERLY 2 (162) 2012 ARTYKUŁY - REPORTS Anna Iżewska* NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego Wersja z dnia 2 września 2014 Definicje GRA - Przeglądarkowa gra HTML5 o nazwie Sumerian City, dostępna

Bardziej szczegółowo

Trend in drug use in Poland

Trend in drug use in Poland Prevalence and patterns of drug use among general population Indicator (GPS) Annual Expert Meeting 214 Trend in drug use in Poland Janusz Sierosławski Institute of Psychiatry i Neurology Warsaw Lisbon,

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007

ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007 ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI I. ŚRODOWISKO, TURYSTYKA I REKREACJA Stefan Korycki ORGANY I INSTYTUCJE OCHRONY PRAWNEJ ŚRODOWISKA W POLSCE... 9 Zbigniew Krawczyk PODRÓŻE KRAJOWE

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 116 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 116 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 116 SECTIO D 2005 Akademia Wychowania Fizycznego Katowice KRYSTYNA GAWLIK, ALEKSANDRA ŻEBROWSKA Ocena poziomu wydolności

Bardziej szczegółowo

PREFERENCJE TURYSTYCZNE STUDENTÓW AKADEMII IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE TOURIST PREFERENCES OF JAN DŁUGOSZ ACADEMY STUDENT S

PREFERENCJE TURYSTYCZNE STUDENTÓW AKADEMII IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE TOURIST PREFERENCES OF JAN DŁUGOSZ ACADEMY STUDENT S Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Maria Pyzik, Joanna Rodziewicz-Gruhn, Karol Pilis, Cezary Michalski Instytut Kultury Fizycznej Akademii im. Jana Długosza

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH Gliwice, wrzesień 2005 Pomiar napięcia przemiennego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zbadanie dokładności woltomierza cyfrowego dla

Bardziej szczegółowo

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze.

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze. Mgr Urszula Borawska-Kowalczyk Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze Streszczenie Wprowadzenie Mukowiscydoza

Bardziej szczegółowo

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m²

Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland. 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Wiek: Płeć: 29 lat 8 mies. mężczyzna Telefon 1: Ulica: Kod pocztowy: Województwo: Miejsce: Kraj: Poland Dane podstawowe Data: 13.04.23 Godzina: 10:53 90,55 kg 184,0 cm 26,7 kg/m² Płyn Pomiar całkowitej

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH

ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH ZNACZENIE DIAGNOSTYCZNE 6-MINUTOWEGO TESTU KORYTARZOWEGO CHODU U MĘŻCZYZN Z MIAŻDŻYCĄ KOŃCZYN DOLNYCH Bartosz Wnuk 1, Teresa Kowalewska-Twardela 2, Damian Ziaja 3 Celem pracy była ocena przydatności 6-minutowego

Bardziej szczegółowo

OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ

OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ ASSESSMENT OF POTENTIAL FOR ZŁOTNICKA SPOTTED PIG BREEDING IN ORGANIC FARMS OCENA MOśLIWOŚCI WYKORZYSTANIA HODOWLI ŚWIŃ RASY ZŁOTNICKIEJ PSTREJ W GOSPODARSTWACH EKOLOGICZNYCH Janusz Tomasz Buczyński (1),

Bardziej szczegółowo

Magdalena Drabek (Politechnika Łódzka) Żaneta Mucha (ESN SGGW) Joanna Jóźwik (FRSE) Warszawa, 27 listopada 2015 r.

Magdalena Drabek (Politechnika Łódzka) Żaneta Mucha (ESN SGGW) Joanna Jóźwik (FRSE) Warszawa, 27 listopada 2015 r. Przygotowanie Porozumienia o programie studiów/praktyki rola studenta, uczelni wysyłającej (wydziałowego i uczelnianego koordynatora Erasmusa+) i uczelni przyjmującej. Magdalena Drabek (Politechnika Łódzka)

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

B IURO B ADAWCZE DS. J AKOŚCI

B IURO B ADAWCZE DS. J AKOŚCI ISO 9001 Q Ref. Certif. No. PL 2 IEC SYSTEM FOR MUTUAL RECOGNITION OF TEST CERTIFICATES FOR ELECTRICAL EQUIPMENT (IECEE) CB SCHEME SYSTEME CEI D ACCEPTATION MUTUELLE DE CERTIFICATS D ESSAIS DES EQUIPEMENTS

Bardziej szczegółowo

Patient Protection in Clinical Trials

Patient Protection in Clinical Trials Patient Protection in Clinical Trials Marek Czarkowski Bioethic Committee Warsaw Chamber of Physicians Factors affecting security and rights of research participants International regulations Domestic

Bardziej szczegółowo

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE Czynniki socjodemograficzne wpływające na poziom wiedzy dotyczącej dróg szerzenia się zakażenia w kontaktach niezwiązanych z procedurami medycznymi wśród pacjentów z WZW typu C Kamil Barański 1, Ewelina

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF)

Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Gliwice, Poland, 28th February 2014 Projekty Marie Curie Actions w praktyce: EGALITE (IAPP) i ArSInformatiCa (IOF) Krzysztof A. Cyran The project has received Community research funding under the 7th Framework

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Academy of Physical Education, Krakow URSZULA MIĄZEK, MARIA

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski

ROZPRAWY NR 128. Stanis³aw Mroziñski UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNO-PRZYRODNICZY IM. JANA I JÊDRZEJA ŒNIADECKICH W BYDGOSZCZY ROZPRAWY NR 128 Stanis³aw Mroziñski STABILIZACJA W ASNOŒCI CYKLICZNYCH METALI I JEJ WP YW NA TRWA OŒÆ ZMÊCZENIOW BYDGOSZCZ

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ FIZJOTERAPII KOMPLEKSOWA REHABILITACJA KARDIOLOGICZNA

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ FIZJOTERAPII KOMPLEKSOWA REHABILITACJA KARDIOLOGICZNA AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU WYDZIAŁ FIZJOTERAPII KOMPLEKSOWA REHABILITACJA KARDIOLOGICZNA KRK - DEFINICJA KOMPLEKSOWA REHABILITACJA KARDIOLOGICZNA (WHO) to kompleksowe i skoordynowane działania,

Bardziej szczegółowo

ZRÓŻNICOWANIE DYMORFICZNE CECH MORFOLOGICZNYCH KANDYDATÓW NA STUDIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WSP W CZĘSTOCHOWIE W ROKU AKADEMICKIM 1996/1997

ZRÓŻNICOWANIE DYMORFICZNE CECH MORFOLOGICZNYCH KANDYDATÓW NA STUDIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WSP W CZĘSTOCHOWIE W ROKU AKADEMICKIM 1996/1997 S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Janusz Wojtyna, Joanna Rodziewicz-Gruhn Akademia im. Jana Długosza, Częstochowa ZRÓŻNICOWANIE DYMORFICZNE CECH MORFOLOGICZNYCH KANDYDATÓW NA STUDIA

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Estimation and planing Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Story points Story points C D B A E Story points C D 100 B A E Story points C D 2 x 100 100 B A E Story points C D 2 x 100 100

Bardziej szczegółowo

Ocena wytrzymałości anaerobowej zawodników rugby Assessment of the anaerobic endurance of rugby players

Ocena wytrzymałości anaerobowej zawodników rugby Assessment of the anaerobic endurance of rugby players Artykuł oryginalny Original Paper Zeszyty Naukowe WSKFiT 8:27-32, 2013 Streszczenie Ocena wytrzymałości anaerobowej zawodników rugby Assessment of the anaerobic endurance of rugby players Tomasz Gasik,

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 HemoRec in Poland Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 Institute of Biostatistics and Analyses. Masaryk University. Brno Participating

Bardziej szczegółowo

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 Rada Naukowa Andrzej Antoszewski (Uniwersytet Wrocławski) Wiesław Bokajło (Uniwersytet Wrocławski) Nebojša Blanuša (Uniwersytet w Zagrzebiu) Zbigniew Czachór (UAM

Bardziej szczegółowo

MONITEL-HF. DLACZEGO CHORZY MOGĄ NA TYM SKORZYSTAĆ? Lech Poloński MONITOROWANIE CHORYCH Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA- DOŚWIADCZENIA WŁASNE

MONITEL-HF. DLACZEGO CHORZY MOGĄ NA TYM SKORZYSTAĆ? Lech Poloński MONITOROWANIE CHORYCH Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA- DOŚWIADCZENIA WŁASNE MONITOROWANIE CHORYCH Z NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA- DOŚWIADCZENIA WŁASNE MONITEL-HF DLACZEGO CHORZY MOGĄ NA TYM SKORZYSTAĆ? Lech Poloński III Katedra i Kliniczny oddział Kardiologii SUM, Śląskie Centrum Chorób

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych

Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Wpływ cukrzycy na jakość życia kobiet ciężarnych Praca na stopień doktora nauk medycznych mgr Joanna Preis-Orlikowska Promotor pracy: prof. dr hab. Mikołaj Majkowicz Gdańsk,

Bardziej szczegółowo

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Krzysztof Jodłowski, Michał Kalinowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Małgorzata Szerszunowicz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Wprowadzenie Statystyczna kontrola jakości ma na celu doskonalenie procesu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 108 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 108 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 108 SECTIO D 2004 Samodzielna Pracownia Umiejętności Pielęgniarskich 1 Zakład Pielęgniarstwa Środowiskowego Katedry Środowiskowej

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra EKONOMIKI TURYSTYKI. Kierunek: TURYSTYKA I REKREACJA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra EKONOMIKI TURYSTYKI. Kierunek: TURYSTYKA I REKREACJA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra EKONOMIKI TURYSTYKI Kierunek: TURYSTYKA I REKREACJA SYLABUS Nazwa przedmiotu Fizjologia pracy i wypoczynku

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA

OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA BIULETYN PAÑSTWOWEGO INSTYTUTU GEOLOGICZNEGO 456: 627 632, 2013 R. OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA EVALUATION OF FUNCTIONING AND THE INFLUENCE

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

Pomiar ciśnienia tętniczego: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość

Pomiar ciśnienia tętniczego: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość Pomiar ciśnienia tętniczego: przeszłość, teraźniejszość, przyszłość Zbigniew Gaciong Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne AKREDYTOWANE LABORATORIUM BADAWCZE Page (Strona) 2 of (Stron) 9 Following requirements should be taken into account in the case of making use of Test Report and giving information about the tests performed

Bardziej szczegółowo

P R A C A D Y P L O M O W A

P R A C A D Y P L O M O W A POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział Maszyn Roboczych i Transportu P R A C A D Y P L O M O W A Autor: inż. METODA Ε-CONSTRAINTS I PRZEGLĄDU FRONTU PARETO W ZASTOSOWANIU DO ROZWIĄZYWANIA PROBLEMU OPTYMALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) THE ANALYSIS CONCERNING THE DESIGNATION OF THE ROUTE THAT INTEGRATES THE SOUTH OF THE LOWER SILESIA PROVINCE TOGETHER WITH NORTH - SOUTHLINKS Analiza

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości

Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości Strategie radzenia sobie ze stresem u osób z głuchotą prelingwalną, korzystających z implantu ślimakowego od okresu dorosłości Joanna Kobosko, Edyta Piłka, Agnieszka Pankowska, Henryk Skarżyński STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo