ROZDZIAŁ 28 PŁYNY BIOLOGICZNE JAKO ŹRÓDŁO INFORMACJI O NARAŻENIU CZŁOWIEKA NA ŚRODOWISKOWE CZYNNIKI CHEMICZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ROZDZIAŁ 28 PŁYNY BIOLOGICZNE JAKO ŹRÓDŁO INFORMACJI O NARAŻENIU CZŁOWIEKA NA ŚRODOWISKOWE CZYNNIKI CHEMICZNE"

Transkrypt

1 ROZDZIAŁ 28 PŁYNY BIOLOGICZNE JAKO ŹRÓDŁO INFORMACJI O NARAŻENIU CZŁOWIEKA NA ŚRODOWISKOWE CZYNNIKI CHEMICZNE Żaneta Polkowska 1, Katarzyna Kozłowska 1, Jacek Namieśnik 1 1 Katedra Chemii Analitycznej, Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej, ul. Narutowicza 11/12, Gdańsk, STRESZCZENIE Organizm ludzki jest narażony na ekspozycję zanieczyszczeń z otaczającego go środowiska. Wiele związków chemicznych (m.in. lotne związki chlorowcoorganiczne, metale) ma szkodliwy wpływ na tkanki i narządy organizmu ludzkiego, wywołując niejednokrotnie nieodwracalne zmiany chorobowe. W celu określenia stopnia zagrożenia zawodowego coraz częściej wykonuje się pomiar stężeń substancji chemicznych lub ich metabolitów w płynach biologicznych tj. w moczu, krwi, rzadziej w mleku matki, żółci ślinie czy też spermie. Jednak aby określić poziomy stężeń składników śladowych w płynach biologicznych takich, jak: mocz, krew, mleko, żółć, ślinę, czy spermę, pobrane próbki należy odpowiednio przygotować, ponieważ posiadają one bardzo skomplikowaną matrycę, która uniemożliwia bezpośrednie oznaczanie analitów za pomocą którejkolwiek z dostępnych metod analitycznych. W rozdziale przedstawiono dane literaturowe odnośnie: - technik izolacji i/lub wzbogacania analitów z próbek płynów biologicznych przed ich etapem oznaczeń końcowych; - technik oznaczeń końcowych szerokiego spektrum związków (zarówno organicznych jak i nieorganicznych) oznaczanych w tychże próbkach. Informacje te dotyczą pierwotnej postaci zanieczyszczeń, które dostały się do organizmu człowieka w wyniku ekspozycji środowiskowej i zawodowej oraz produktów ich przemiany (metabolizmu) w organizmie. 1. WSTĘP Źródłem informacji o stanie środowiska mogą być zarówno wyniki badań próbek części nieożywionej środowiska (powietrze, woda, gleba), jak i próbek części biotycznej, w tym także tkanek i płynów ustrojowych człowieka, który jest nieustannie narażony na działanie szerokiego spektrum ksenobiotyków. Badania próbek płynów ustrojowych człowieka stanowi dla analityka duże wyzwanie. Aby możliwe było oznaczenie w takich próbkach metali, a przede wszystkim różnorodnych związków organicznych, należy je poddać praco- i czasochłonnym operacjom przygotowania do analizy. Próbki płynów fizjologicznych charakteryzują się bardzo złożonym składem matrycy i w zdecydowanej większości przypadków nie jest możliwe bezpośrednie oznaczenie analitów z wykorzystaniem znanych metodyk i technik analitycznych. Od pewnego czasu w literaturze pojawia się coraz więcej informacji na temat: - nowych metodyk analitycznych przeznaczonych do badań płynów biologicznych, głównie moczu i krwi ludzkiej; - zmierzonych poziomów stężeń dla szerokiego spektrum analitów w próbkach płynów fizjologicznych;

2 - oceny wpływu narażenia środowiskowego i zawodowego na poziom stężeń różnych typów związków chemicznych wykrywanych w próbkach płynów biologicznych człowieka. 2. PŁYNY BIOLOGICZNE Ksenobiotyki wchłonięte do organizmu człowieka mogą bezpośrednio i/lub po odpowiednich przemianach krążyć po organizmie razem z płynami ustrojowymi, podlegać procesowi kumulacji w różnych tkankach i organach lub mogą zostać wydalone z organizmu w formie niezmienionej lub jako polarne metabolity. Procesy te uzależnione są, zarówno od czynników fizjologicznych (stan zdrowia organizmu), jak i właściwości fizykochemicznych substancji wchłoniętej. Ksenobiotyki lub ich metabolity mogą znajdować się w płynie mózgowo-rdzeniowym, mleku, pocie, łzach, ślinie, nasieniu (spermie), płynie owodniowym, żółci, limfie (chłonce), krwi czy moczu. Oznaczenia substancji toksycznych lub ich metabolitów wykonuje się głównie w próbkach krwi, moczu i w wydychanym powietrzu. Ze względu na fakt, że etap przygotowania, izolacja i analiza próbek tych płynów nie jest zadaniem łatwym, największym przedmiotem zainteresowania toksykologów, ekotoksykologów i analityków są dwa płyny biologiczne: krew (osocze) i mocz. Opracowano już wiele technik przygotowania tego rodzaju próbek oraz kompletnych metod analitycznych umożliwiających oznaczenie różnorodnych składników występujących tam na poziomie śladów i ultraśladów. Poniżej przedstawiono krótką charakterystykę wybranych płynów biologicznych. Mocz Ze względu na swoje właściwości i sposób pobierania próbki to właśnie mocz jest najczęściej wykorzystywany przy badaniach oceny narażenia środowiskowego i zawodowego. Mocz jest płynem wytwarzanym w nerkach w ilości ok ml na dobę. Zawiera on oprócz wody (95%) szkodliwe i zbędne produkty przemiany materii (głównie mocznik). Mocz jest materiałem niezwykle bogatym w niezbędne informacje na temat funkcjonowania organizmu człowieka i efektów narażenia go na szkodliwe substancje pochodzące z otaczającego środowiska. Strategia pobierania próbek moczu zależy od kinetyki wydalania badanych substancji. Pobieranie i analiza próbek moczu nie jest związana z żadnym ryzykiem, a uzyskana wielkość próby może być stosunkowo duża (nawet do 800 cm 3 ). Optymalną metodą jest pobieranie próbek moczu w określonych przedziałach czasowych i wyrażanie wyników w formie szybkości wydalania w czasie, np. w mg/godz. W warunkach występujących w trakcie badań terenowych zwykle dostępne są jedynie jednorazowe próbki moczu. Ze względu na to, że stężenie wielu oznaczanych substancji jest zależne od wielkości diurezy, która może ulegać znacznym wahaniom, stosuje się metody standaryzacji. Najczęściej stosowanym sposobem jest przeliczanie wyników oznaczeń na względną gęstość moczu (równanie 1): gdzie: średnia gęstość moczu C st = C ( ) (1) gęstość moczu wbadanej próbce C st stężenie substancji w moczu po standaryzacji; C oznaczone stężenie analitu. 580

3 Innym powszechnie stosowanym sposobem standaryzacji jest przeliczanie wyników na gram kreatyniny. Zastosowanie określonego sposobu korekty diurezy ma na celu uzyskanie najlepszej korelacji pomiędzy wielkością ekspozycji a wydalaniem substancji lub jej metabolitu w moczu [1]. W przypadku analizy medycznej, podstawowe badania moczu obejmują pomiar ciężaru właściwego, barwy, przejrzystości, odczynu, ilości białka, cukru, ciał ketonowych, barwników żółciowych. Bardziej rozszerzone badanie obejmuje określenie właściwości osadu moczu, tzn. ilości nabłonków, krwinek białych i czerwonych, wałeczków i składników mineralnych. W ostatnich latach coraz częściej, oprócz typowych badań morfologicznych w pobieranych próbkach moczu, usiłuje się oznaczyć szerokie spektrum indywiduów chemicznych. W moczu mogą pojawić się określone związki chemiczne, ksenobiotyki lub ich metabolity (biomarkery), które normalnie nie powinny się w nim znajdować. Biomarkery są wskaźnikiem zmian, jakie mogą zachodzić w układach biologicznych w wyniku oddziaływania czynników szkodliwych o bardzo zróżnicowanej budowie i pochodzeniu. Biowskaźniki stanowiące podstawę do określenia stężenia kancerogenów (lub ich metabolitów) w materiale biologicznym można podzielić na dwie grupy [2]: - biomarkery selektywne (ten rodzaj jest wykorzystywany w praktyce analitycznej); - biomarkery nieselektywne. Badanie moczu pod takim kątem pomoże wskazać źródło problemu, jakim może być zanieczyszczone powietrze, woda czy żywność, która jest używana przez człowieka. Ogromny postęp medyczny, jaki dokonał się w ostatnich latach spowodował, że obecnie można oznaczać substancje chemiczne lub ich metabolity z wysoką precyzją i czułością. W tabeli 1 przedstawiono przykłady związków chemicznych i biomarkerów wykrytych w moczu. Tabela 1. Przykłady biomarkerów obecnych w moczu i wykorzystywanych przy ocenie narażenia człowieka na różnorodne ksenobiotyki. SUBSTANCJA SZKODLI- WA ŹRÓDŁA ZANIECZYSZCZE- NIA BIOMARKER EKSPOZYCJI (METABOLIT) WYKRYTY W MOCZU ZWIĄZKI NIEORGANICZNE [1, 3-27] nikiel woda pitna, powietrze nikiel (II) rtęć (0) powietrze(opary), żywność rtęć całkowita platyna powietrze (opary), ruch uliczny platyna bizmut leki kosmetyki bizmut chromian magnezu (IV) chrom arsen powietrze(opary) powietrze, żywność, woda pitna chrom (IV) As +3, As +5 metylowo pochodne kwasów arsenowych kadm Powietrze, dym papierosowy kadm cynk powietrze cynk powietrze ołów i jego związki nieorganiczne ołów kwas 5-aminolewulinowy atmosfera fluorki powietrze fluorki ZWIĄZKI ORGANICZNE [1, 28-49] 581

4 benzen wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne etylobenzen fenol n-heksan fenol, katechol, hydrochinon, kwas mukonowy 1-hydroksy-benzo(a)piren kwas migdałowy fenol 2,5-heksanodion toluen, kwas benzoesowy, o- toluen krezol, kwas hipurowy, kwas p-toluilomerkapturowy styren kwas migdałowy ksylen kwas metylohipurowy 2-naftyloamina 2-naftyloamina powietrze benzydyna N,N -diacetyloamina fenacetyna N-acetylo-p-aminofenol akrylonitryl akrylonitryl izotiocyjaniany alkohol metylowy alkohol metylowy alkohol metylowy, kwas mrówkowy 1,4-dioksan kwas beta-hydroksyetoksyoctowy suma kwasów: 2-etylotoluen o-etylobenzoesowego, o-toluenooctowego 3-etylotoluen kwas m-etylobenzoesowy 4-etylotoluen kwas, p-etylobenzoesowy trimetylobenzeny pseudokumen (1,2,4) suma kwasów: 2,4-; 2.5- i 3.4- dimetylobenzoesowych mezytylen (1,3,5) hemimeliten (1,2,3) chloroform 1,1,1-trichloroetan trichloroeten tetrachloroeten powietrze halogenowęglowodory powietrze, woda pitna, woda z basenu powietrze, woda pitna kwas 3,5- dimetylobenzoesowy suma kwasów: 2,3- i dimetylobenzoesowych chloroform trichloroetanol lub jego glukuronian kwas trichlorooctowy, trichloroetanol lub jego glukuronian kwas trichlorooctowy tetrachloroeten Poważny problem stanowi fakt, że dla większości biomarkerów brak jest danych na temat dopuszczalnych stężeń w płynach biologicznych. Powoduje to, że przy ich pomocy można stwierdzić występowanie ekspozycji na ksenobiotyk, ale bez możliwości oceny wysokości ryzyka, jakie dana ekotoksyna wywołuje [41]. Krew Krew wraz z limfą, płynem międzykomórkowym oraz płynem mózgowo-rdzeniowym tworzy środowisko wewnętrzne ustroju. Morfologia krwi należy do podstawowych i najpowszechniej wykonywanych badań. Pozwala określić stan zdrowia badanego, wykryć zapalenia, zatrucia fizykochemiczne oraz wiele innych procesów chorobowych zachodzących w organizmie. Krew jest uniwersalnym łącznikiem pomiędzy wszystkimi komórkami organizmu. 582

5 Jak do tej pory, krew w mniejszym stopniu niż mocz jest wykorzystywana do badań jako materiał biologiczny. Wynika to z faktu, że pobieranie próbek krwi jest procesem inwazyjnym, a objętość jaką można pobrać nie przekracza 20 ml. Ponadto niekiedy występują trudności z uzyskaniem zgody na pobranie próbek krwi do badań. Analizę próbek krwi wykonuje się najczęściej w przypadku narażenia danego osobnika na substancje ulegające powolnej eliminacji z ustroju, np. ołów czy kadm. Wykonuje się również oznaczenia niezmienionych form rozpuszczalników- w okresie po ustaniu ekspozycji- w celu określenia oceny narażenia zawodowego [50]. W tabeli 2 przedstawiono przykłady ksenobiotyków oznaczanych w próbkach krwi. Tabela 2. Przykłady substancji szkodliwych oznaczanych w próbkach krwi (w celu określenia stopnia narażenia). SUBSTANCJA SZKODLIWA ŹRÓDŁO NARAŻENIA DAWCY PRÓBEK KRWI RODZAJ EKSPOZYCJI Endemiczna Zawodowa ZWIĄZKI NIEORGANICZNE [1,5,6,8-10,14,22,24,27] chrom powietrze - rtęć żywność - spożywający ryby i owoce morza ołów powietrze - kadm powietrze - tlenek węgla powietrze - praca silników spalinowych (parkingi podziemne, tunele, kryte lodowiska), - palenie tytoniu, - wnętrza mieszkalne o złej wentylacji (kuchnie) styren powietrze - ZWIĄZKI ORGANICZNE [1,45-47,51,52] - produkcja kotłów ze stali nierdzewnej, -montaż samolotów (spoiwa zawierające chromian magnezu (IV) - produkcja suchych ogniw elektrolityczna, - produkcja chloru, - ekstrakcja złota z koncentratów rudy, - naprawa termometrów, pomp próżniowych, transformatorów, lamp rtęciowych, barometrów i termostatów rtęciowych, - stomatolodzy (stosowanie amalgamatu do wypełnień zębów) - wytop ołowiu z rud lub złomu, - spawanie i cięcie konstrukcji metalowych malowanych farbami zawierającymi ołów, - odlew metali nieżelaznych, - produkcja akumulatorów, pigmentów, szkła kryształowego, - wypalanie ołowiu przy produkcji wyrobów ceramicznych, - naprawa chłodnic samochodowych, - wydobywanie rud ołowiu - produkcji cynku, akumulatorów niklowokadmowych, stopów, pigmentów kadmowych - spawanie metali powleczonych antykorozyjną warstwą kadmu - produkcja łodzi z włókien szklanych wzmacnianych żywicą - 583

6 trihalogenometany (THM) woda, powietrze - pływacy uczestniczący w zawodach na krytym basenie pływackim tetrachloroeten powietrze - - proces czyszczenia na sucho - malowanie stolarki -lakierowanie karoserii samochodu (produkcja trimetylobenzen powietrze samochodów) budowlanej, tynków wewnętrznych i zewnętrznych polichlorowane bifenyle (PCB) pestycydy fosforoorganiczne powietrze - powietrze - zanieczyszczone powietrze wewnątrz pomieszczeń szkoły (nauczyciele) uprawianie ziemi - rolnicy Ślina Ślina jest płynem wydzielanym przez ślinianki przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe oraz inne mniejsze, umiejscowione w błonie śluzowej jamy ustnej. Ilość wydzielanej śliny i jej skład zmienia się w zależności od wieku, płci i rodzaju czynnika pobudzającego. Głównym składnikiem śliny jest woda, stanowi ona 99,5%, resztę stanowią substancje stałe, z czego na składniki nieorganiczne przypada 0,2%, zaś na organiczne 0,3%. Ślina jest materiałem stosunkowo łatwo dostępnym do badań. Przed jej pobraniem należy przepłukać usta ciepłą wodą, a następnie pozwolić na swobodne ściekanie 6-8 ml śliny. Pierwszą taką partię odrzuca się, a następne- pobiera do badań. Ze śliną częściowo wydalane są z organizmu liczne substancje organiczne i nieorganiczne, a także leki. Stężenie leku w ślinie jest odzwierciedleniem stężenia w surowicy części leku nie związanego z białkiem. Niestety, tylko kilka leków charakteryzuje się niezmienną wartością stałej podziału pomiędzy ślinę i surowicę. Jest to przyczyna niewielkiego, jak dotąd, zastosowania śliny jako materiału biologicznego w analizie toksykologicznej [53]. W tabeli 3 przedstawiono przykłady ksenobiotyków wydalanych ze śliną. Tabela 3. Przykłady substancji szkodliwych oznaczanych w próbkach śliny (w celu określenia stopnia narażenia zawodowego). - DROGA WY- DALANIA ślina RODZAJ WYDALANYCH KSENOBIOTYKÓW leki (penicylina, streptomycyna, barbiturany, kwas salicylowy, chinidyna), etanol, nikotyna, pestycydy (karbaryl, kepone), metale (rtęć, kadm, ołów, stront) Żółć Wątroba odgrywa rolę filtru chroniącego organizm przed działaniem wielu trucizn. Substancje wchłonięte w przewodzie pokarmowym, zanim trafią do krążenia ogólnego, przedostają się w całości poprzez żyłę wrotną do wątroby. W narządzie tym mogą wiązać się z białkami, ulec biotransformacji lub zostać wydalone z żółcią w postaci nie zmienionej lub jako metabolity [53] Przy wydalaniu substancji obcych z żółcią dużą rolę odgrywa wielkość cząstki, mniejszą ich właściwości fizykochemiczne. Z żółcią wydalane są głównie związki wysokocząsteczkowe o masie cząsteczkowej powyżej głównie w postaci polarnych produktów sprzęgania [53,54]. Tą drogą eliminowane są także insektycydy polichlorowane, wielopierścieniowe węglowodory aroma- 584

7 tyczne, leki, niektóre alkaloidy, metale, np. mangan, srebro, połączenia organiczne rtęci, miedź, ołów i cynk. Substancje wraz z żółcią przedostają się do jelit, skąd mogą być wydalone z kałem lub ponownie wchłonięte do krwi. Wchłanianiu zwrotnemu ulegają zwłaszcza substancje lipofilowe trafiają one ponownie do wątroby [53]. Wydalanie substancji szkodliwych z organizmu innymi drogami Nieznaczne ilości substancji obcych wydalane są z organizmu wraz ze spermą, potem i mlekiem. Ksenobiotyki wydalane ze śliną zostają zazwyczaj połknięte i przedostają się do przewodu pokarmowego. W tabeli 4 zestawiono rodzaje wydalanych substancji obcych ze śliną, potem i mlekiem. Przenikające do mleka ksenobiotyki mogą spowodować u niemowląt zatrucia lub wywołać odczyny alergiczne [53]. Tabela 4. Rodzaje wydalanych substancji obcych ze śliną, potem i mlekiem [55-62] DROGA WY- DALANIA sperma pot mleko RODZAJ WYDALANYCH KSENOBIOTYKÓW polichlorowane bifenyle (PCB), wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), styren etanol, kwas salicylowy, kwas benzoesowy, fenazon, ołów, aresn, rtęć, żelazo, jod, brom, fenol leki (wziewne środki znieczulające ogólnie, barbiturany, tetracykliny, tiazydy, sole litu), etanol, nikotyna, insektycydy, chlorowane pestycydy, polichlorowane bifenyle, etery polibromowanych bifenyli, metylortęć, ołów, kadm, miedź, pierwiastki radioaktywne ( 90 Sr, 131 I) 3. PRZYGOTOWANIE PRÓBEK PŁYNÓW BIOLOGICZNYCH DO ANALI- ZY Stężenia substancji toksycznych lub ich metabolitów w materiale biologicznym najczęściej nie są stałe, a ta zmienność zależy od rytmu narażenia i okresu biologicznego półtrwania ksenobiotyku w organizmie. W związku z tym konieczne jest szczególnie w przypadku substancji o krótkim okresie biologicznego półtrwania rygorystyczne przestrzeganie czasu pobierania próbek. Dodatkowo mocz, krew, ślina, żółć i sperma jako materiał biologiczny posiadają bardzo skomplikowaną, organiczną matrycę, która uniemożliwia ich bezpośrednią analizę. Przygotowanie próbek biologicznych do analizy jest zadaniem złożonym, a operacje i procesy wchodzące w skład tego etapu mogą być zarówno przyczyną straty analitów jak i źródłem dodatkowych zanieczyszczeń i błędów [63]. Na etapie przygotowania próbek do analizy można wyróżnić następujące etapy: 1. Pobieranie próbek. 2. Transport, konserwacja i przechowywanie próbek. 3. Obróbka fizyczna i chemiczna. 4. Izolacja i wzbogacanie analitów. 5. Oczyszczanie ekstraktów. 6. Rozdzielanie analitów. 7. Identyfikacja analitów. 8. Oznaczenia ilościowe. 9. Walidacja wykorzystywanych procedur analitycznych. 585

8 Poniżej zostaną przedstawione informacje na temat tych etapów, które mają kluczowe znaczenie dla jakości wyników analitycznych Pobieranie próbek. Próbki moczu powinny być pobierane w czasie określonym w komentarzu załączonym do opisu stosowanej metodyki analitycznej. Należy odrzucić próbki nadmiernie rozcieńczone lub wzbogacone i wybierać odpowiednią metodę korekty stopnia diurezy. Na stężenie substancji toksycznych w moczu może mieć wpływ szereg czynników fizjologicznych. Stwierdzono pięciokrotne zwiększenie stężenia chromu w moczu po dwugodzinnym biegu. Uszkodzenie nerek może powodować zatrzymanie w organizmie związków wydalanych głównie z moczem. Na stężenie substancji toksycznych we krwi wpływają także warunki, w których przebywa dawca. W pozycji stojącej zmniejsza się objętość osocza, co może powodować wzrost o 10 % stężenia substancji nie ulegających dyfuzji. Spożywanie posiłków wpływa na zawartość w krwi trójglicerydów, co może spowodować zmiany rozmieszczenia związków organicznych dobrze rozpuszczalnych w tłuszczach. Wysiłek fizyczny powoduje zmiany osocza krwi, prawdopodobnie w wyniku wycieku składników wewnątrzkomórkowych. Intensywny wysiłek fizyczny powoduje rozcieńczenie krwi i obniżenie stężeń substancji związanych z erytrocytami. W trakcie ciąży objętość osocza wzrasta o jedną trzecią, co powoduje zmiany stężeń wielu składników krwi. W związku z tym zalecana jest standaryzacja warunków pobierania próbek krwi. Na wyniki monitoringu biologicznego mogą także wpływać zaburzenia czynności niektórych narządów. Schorzenia wątroby mogą wpływać na klirens metaboliczny substancji ulegających przemianom w tym narządzie lub ulegającym wydalaniu z żółcią [1] Transport, konserwacja i przechowywanie próbek. Na stabilność stężeń badanych substancji w próbkach płynów biologicznych może wpływać szereg czynników: odparowywanie, wytrącanie, adsorpcja, brak stabilności i redystrybucja. W trakcie przechowywania próbek moczu występuje tendencja do wytrącania się osadu. Pierwiastki śladowe mogą ulegać współstrącaniu lub osadzać się na powierzchni osadu. Zjawisko to występuje w różnym stopniu zależnie od pierwiastka i ph moczu (straty niklu wynosiły 1 % przy ph 1 i 6 % przy ph 6) [1]. W czasie przechowywania próbek zakwaszonego moczu przez dwa dni następował wzrost stężenia arsenu, miedzi, antymonu, chromu, rtęci, selenu i cynku w wytrąconym osadzie. Natomiast mangan, kobalt, cez i rubid pozostawały w roztworze nad osadem (ang. supernatant). Nie stwierdzono strat chromu i niklu w zakwaszonych próbkach moczu, przechowywanych w naczyniach polietylenowych w temperaturze 6 o C lub 20 o C. Wyniki szeregu badań wskazują na brak strat ołowiu w próbkach krwi przechowywanych w naczyńkach z różnych tworzyw i szkła. Wytrącanie osadu nie ma istotnego znaczenia dla substancji organicznych. Brak jest jednak wyczerpujących danych na temat stabilności lotnych związków organicznych w próbkach materiału biologicznego. Wiele substancji organicznych wykazuje brak stabilności w matrycy biologicznej ze względu na działanie enzymów lub bakterii obecnych w moczu. Stwierdzono brak stabilności kwasu fenyloglioksalowego, hipurowego i metylohipurowego w moczu przechowywanym w lodówce lub w temperaturze pokojowej, natomiast kwas benzoesowy, metylobenzoesowy i migdałowy pozostawały stabilne przez kilka tygodni. Stężenie takich składników, jak fenol, trój-, cztero- i pięciochlorofenol nie uległo zmianie w próbkach moczu przechowywanych w lodówce [1]. 586

9 W przypadku krwi i surowicy nie stwierdzono obniżenia stężeń chromu w próbkach przechowywanych przez 4 dni w temperaturze pokojowej, trzy tygodnie w temperaturze 4 o C i ponad 18 miesięcy w temperaturze 10 o C w probówkach z tworzyw sztucznych [1]. Stwierdzono jednak szybki ubytek toluenu i etylobenzenu z próbek krwi przechowywanych w otwartych probówkach. Natomiast nie zaobserwowano zmian stężeń toluenu we krwi przechowywanej w szklanych probówkach, zamkniętych korkami z podkładką z folii aluminiowej lub teflonu [1] Obróbka fizyczna i chemiczna. Jednym ze sposobów przygotowania próbek moczu do oznaczeń metali ciężkich (np. chrom, kadm) jest rozcieńczenie za pomocą kwasu azotowego. Do próbek dodaje się też odpowiednich odczynników np. dwuchromianu potasowego lub kwasu siarkowego i nadtlenku wodoru. Z dodatkami próbki wygrzewa się w temperaturze o C (np. arsen). Natomiast krew poddaje się odbiałczeniu roztworem kwasu azotowego [1]. Mocz zawierający metabolity toluenu, ksylenu i styrenu jest poddawany hydrolizie alkalicznej, a anality przeprowadzane są w niepolarne pochodne w procesie sililacji za pomocą czynnika sililującego (N,O-bis, (trimetylosililo)-trifluoroacetamid- BSTFA). W celu przygotowania próbek moczu oznaczeń fenolu poddaje się go hydrolizie kwasowej a następnie ekstrahuje za pomocą eteru dietylowego [1] Izolacja i wzbogacanie analitów. Podstawowym elementem przygotowania próbki biologicznej do analizy jest etap izolacji i/lub wzbogacania polegający na przeniesieniu analitów z matrycy pierwotnej (próbka oryginalna) do matrycy wtórnej z równoczesnym usunięciem substancji przeszkadzających (izolacja) i zwiększeniem stężenia analitów do poziomu powyżej granicy oznaczalności stosowanego przyrządu kontrolno pomiarowego (wzbogacanie). Jedną z częściej wykorzystywanych technik do izolacji i wzbogacania lotnych związków chlorowcoorganicznych (trihalogenometany - THM, tetrachloroetylen, trimetylobenzen) jest analiza fazy nadpowierzchniowej w układzie statycznym (HS) lub dynamicznym (TLHS) [49-50, 63-75]. 4. OZNACZANIE KSENOBIOTYKÓW W PRÓBKACH PŁYNÓW BIOLOGICZNYCH Oznaczanie ksenobiotyków nieorganicznych Oznaczanie metali i innych pierwiastków w materiale biologicznym ma duże znaczenie nie tylko przy ocenie narażenia środowiskowego i zawodowego oraz w diagnostyce zatruć ostrych, ale również w diagnostyce chorób związanych z niedoborem metali istotnych dla życia. W zależności od potrzeby badaniom poddaje się różne materiały biologiczne, są to jednak najczęściej płyny ustrojowe krew, surowica, mocz, a niekiedy też włosy i paznokcie. Metody izolacji/wyodrębniania metali z płynów ustrojowych Wykrywanie śladowych ilości metali w moczu, krwi lub mleku często wymaga zniszczenia substancji organicznych przez utlenienie czyli mineralizację [76]. Proces ten związany jest z przeprowadzeniem ksenobiotyków metalicznych w postać jonową. Istnieją dwa warianty mineralizacji: na sucho i na mokro. Wybór jednego z wariantów uzależniony jest od oznaczanego pierwiastka oraz od wykorzystywanej techniki oznaczeń końcowych. Ponadto w praktyce analitycznej mogą znaleźć zastosowanie następujące techniki mineralizacji: 587

10 - rozkład próbek z wykorzystaniem mikrofal (w systemie otwartym lub zamkniętym); - mineralizacja wspomagana promieniowaniem UV; - rozkład próbki w mieszaninach utleniających wspomagany ultradźwiękami. Tak przygotowaną próbkę można już poddać analizie z wykorzystaniem odpowiednich urządzeń kontrolno-pomiarowych. Często próbki moczu lub krwi poddaje się jedynie rozcieńczeniu na przykład przy użyciu rozcieńczonego kwasu azotowego. Oznaczenia końcowe metali W praktyce analitycznej do oznaczeń metali wykorzystuje się szerokie spektrum technik analitycznych. Jako najważniejsze należy wymienić: - atomową spektrometrię absorpcyjną (w wariancie płomieniowym lub bezpłomieniowym; - spektrometrię emisji atomowej; - spektrometrię mas ze wzbudzeniem w indukowanej plazmie; - spektrometrię emisji atomowej ze wzbudzeniem w indukowanej plazmie; - woltamperometrię absorpcyjną; - neutronową analizę aktywacyjną. Zastosowanie jednej z tych technik analizy uzależnione jest od rodzaju analizowanej próbki (efekty przeszkadzające matrycy), od ilości analitu w próbce oraz pożądanej dokładności oznaczenia. Przykłady stosowanych technik w celu oznaczenia wybranych pierwiastków próbkach płynów biologicznych człowieka przedstawiono w tabeli 5. Tabela 5. Wybrane informacje dotyczące technik oznaczania metali i ich metabolitów w próbkach moczu i krwi ludzkiej TECHNIKA ROZ- DZIELANIA I/LUB OZNACZEŃ KOŃ- COWYCH ASA* IC-ASA PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO ANALIZY Próbki moczu przenoszono do probówek reakcyjnych zawierających 6M HCl, tabletkę środka przeciw pienieniu i wodę Ewentualne rozcieńczanie próbki moczu (kwasem azotowym (V)) przed etapem oznaczeń końcowych Współstrącanie przy użyciu wodorotlenku samaru Mineralizacja na mokro Próbki moczu rozcieńczano za pomocą fazy ruchomej wykorzystywanej do chromatografii jonowej ANALIT As jego metabolity: (metylowe pochodne kwasu arsenowego (V)) Cr, Cd,Fe, Co, Cu, Mn, Ni, Pb ŹRÓDŁO LITERATU- ROWE [4] [5,14,15,77] Cd, Fe, Ni, Co, Pb, Cr, Cu, Mn, [77] Bi [26] Hg [8,9,78,79] Zn, Cd, Pb [10] Ni,Cd,Cu,Co,Pb [80] Pb [81] As jego metabolity: (metylowe pochodne kwasu arsenowego (V)) [12] Bez wstępnego przygotowania Cd, Ni [7,8] ETASA Mineralizacja na mokro z Bi, Cd, Pb [27] zastosowaniem mikrofal IC-ETASA Mineralizacja na mokro Pb [82] 588

11 ICP-MS Bi [16] Mineralizacja na mokro Ni [13] Próbki moczu rozcieńczano Sc, V, Mn, Fe, Co, Ni, wodą w stosunku1:9 Cu, Zn [10] ICP-MS HPLC-MS Bez wstępnego przygotowania As jego metabolity: (metylowe pochodne kwasu arsenowego (V)) Pt Woltamerometria Mineralizacja UV [11] adsorpcyjna ASA* spektrometria absorpcji atomowej; stosowana w wielu wariantach, m.in.: technika płomieniowa, bezpłomieniowa, zimnych par, generowania wodorków Istotną sprawą jest walidacja stosowanych metodyk i technik analitycznych. W przypadku oznaczania składników nieorganicznych dostępne są odpowiednie materiały odniesienia, co oczywiście ułatwia przeprowadzenie tej operacji. (tabela 6). Tabela 6. Materiały odniesienia, które można wykorzystać w badaniach próbek moczu [1]. [3] MATERIAŁ Mocz CERTYFIKOWANA ZAWARTOŚĆ METALI Cu, Se - poziom normalny As, Cd, Cr, Cu, Pb, Hg, Se - poziom podwyższony Hg - poziom normalny F - poziom normalny i podwyższony PRODUCENT NIST SRM As, Cu, Se, Be, Cd, Cr, Mn, Ni, Pb LGC As, Cu, Se, Be, Cd, Cr, Cu, Mn, Ni, Pb NRCCRM; GBW Surowica Cd, Cr, Cu,,Pb, V NIST 909 Oznaczanie ksenobiotyków organicznych Oznaczenie organicznych zanieczyszczeń w próbkach płynów biologicznych, jak np. w moczu, krwi, mleku czy spermie jest zadaniem trudnym i skomplikowanym ze względu zarówno na: - dużą różnorodność tych związków; - bardzo zróżnicowane poziomy zawartości; - skomplikowaną matrycę płynów biologicznych; - trudności z walidacją stosowanych metodyk (ze względu na brak odpowiednich materiałów odniesienia) szczególnie w odniesieniu do składników organicznych. Jedyny dostępny materiał odniesienia dotyczy metabolitów styrenu kwas migdałowy i kwas fenyloglioksalowy w moczu ludzkim [83]. Coraz większego znaczenia nabierają międzylaboratoryjne (nawet międzynarodowe), porównawcze badania jakości otrzymywanych wyników w poszczególnych laboratoriach [84]. Większość opracowanych procedur analitycznych opartych jest na wykorzystaniu technik chromatograficznych na etapie rozdzielania mieszanin na poszczególne indywidua chemiczne. Prowadzenie procesu chromatograficznego wymaga zastosowania przed wprowadzeniem próbki do kolumny chromatografu gazowego, etapu izolacji i/lub wzbogacania odpowiedniej grupy związków z bardzo skomplikowanej matrycy. 589

12 Metody izolacji i/lub wzbogacania związków organicznych z płynów ustrojowych W literaturze można odnaleźć wiele publikacji zawierających informacje o coraz szerszej gamie związków organicznych, obecnych w różnych elementach środowiska, a co za tym idzie, także w organizmie człowieka. Substancje te często wykazują właściwości toksyczne i niestety- nie wszystkie zostały dotąd uwzględnione w odpowiednich normach dotyczących jakości poszczególnych komponentów środowiska. Próbki moczu, krwi, mleka czy spermy wymagają specjalnego przygotowania. Powodem tego jest zbyt złożony skład matrycy próbki płynu biologicznego, niskie poziomy stężeń oznaczanych związków oraz niezgodność matrycy próbki ze stosowaną techniką chromatograficzną. Dlatego też anality obecne w próbce przed ostateczną analizą poddaje się procesowi izolacji i/lub wzbogacania. Korzystne jest przy tym, aby proces ten przebiegał jednoetapowo. Etap przygotowania próbki musi uwzględniać następujące czynniki: - charakter matrycy próbki płynu biologicznego, - sposób wprowadzenia próbki do kolumny chromatograficznej, - warunki prowadzenia procesu chromatograficznego, - charakterystykę wykorzystywanych detektorów (np. granicę oznaczalności). Zdarza się często, że możliwości wyboru określonej metody ograniczone są wielkością analizowanej próbki (krew, sperma, żółć). Jednak przy analizie próbek moczu lub mleka matki niedogodność ta zostaje wyeliminowana. W przypadku analizowania lotnych i średniolotnych związków organicznych najlepszym rozwiązaniem jest jednoetapowy proces izolacji i/lub wzbogacania. Wymogi te spełniają techniki umożliwiające przeprowadzenie, zarówno izolacji analitów z matrycy, jak i ich wzbogacenie w jednym etapie. W praktyce analitycznej najczęściej wykorzystuje się techniki izolacji i/lub wzbogacania do fazy gazowej, fazy ciekłej i fazy stałej (stacjonarnej), które nadają się w przypadku oznaczania lotnych, średniolotnych i trudnolotnych związków [65]. Przy pomocy żadnej z wymienionych technik nie można oznaczyć dowolnej grupy związków. Dokonując wyboru stosowanej techniki jednocześnie zawężeniu ulega zakres i liczba związków, które można oznaczyć. W tabeli 7 zestawiono najczęściej stosowane techniki izolacji i wzbogacania analitów z próbek moczu. 590

13 Tabela 7. Informacje dotyczące poszczególnych technik izolacji i/lub wzbogacania związków organicznych [63-72,85-86]. TECHNIKA EKSTRAKCJI Techniki Analizy Fazy Nadpowierzchniowej Ekstrakcja do fazy gazowej Ekstrakcja do fazy ga- w układzie statycznym (HS) w układzie dynamicznym (TLHS) Technika wypłukiwania i jednoczesnego wychwytywania analitów na stałym sorbencie (PT) Techniki destylacyjne Technika ekstrakcji do fazy ciekłej (LLE) OPIS -oparte są na wykorzystaniu zjawiska podziału analitów pomiędzy fazę ciekłą i gazową. Zawartość analitu w próbce w postaci fazy skondensowanej określa się analizując fazę nadpowierzchniową fazę gazową, która jest lub była w kontakcie z analizowaną próbką, najbardziej efektywne uwalnianie z fazy ciekłej jest możliwe dla lotnych, średniolotnych, niepolarnych lub słabo polarnych związków organicznych -obie stykające się ze sobą fazy wodna (próbka) i gazowa (matryca odbierająca) są nieruchome, proces analizy jest dwuetapowy badaną próbkę umieszcza się w zamkniętym naczyniu o stałej temperaturze i pobiera do analizy fazę nadpowierzchniową dopiero po osiągnięciu stanu równowagi termodynamicznej, próbkę do analizy pobiera się ręcznie lub automatycznie -gaz przepuszcza się w sposób ciągły przez próbkę albo nad próbką (współprądowo albo przeciwprądowo), a unoszone z nim anality są zatrzymywane w pułapce z sorbentem (np. woda), technikę tę łączy się często z techniką bezpośredniego nastrzyku próbki (DAI) na kolumnę chromatografu gazowego (GC) wyposażonego w detektor wychwytu elektronów (ECD) -strumień gazu jest przepuszczany przez analizowaną próbkę ciekłą w postaci drobnych pęcherzyków, wypłukane anality są następnie zatrzymywane na pułapce z której są uwalniane, najczęściej termicznie, do kolumny chromatograficznej, technika ta jest szeroko stosowana do oznaczania lotnych i średniolotnych związków organicznych w różnorodnych matrycach wodnych. -wykorzystywane są do izolacji lotnych, bardziej polarnych związków z matryc ciekłych, możliwa jest tu analiza analitów w próbkach o dużej zawartości związków nieorganicznych, wielkocząsteczkowych związków organicznych, które przy stosowaniu innych technik wymagają skomplikowanej operacji oczyszczania przed właściwą analizą chromatograficzną; podstawą rozdzielenia mieszaniny na składniki jest zróżnicowany podział poszczególnych składników między fazę ciekłą i pozostającą z nią w równowadze fazę gazową, składniki bardziej lotne ulegają wzbogaceniu w fazie gazowej, która po jej wykropleniu stanowi koncentrat tych składników destylat -zasada izolacji oparta jest na wykorzystaniu zjawiska podziału analizowanych związków pomiędzy organiczny rozpuszczalnik, a fazę ciekłą, do ekstrakcji stosuje się rozpuszczalniki nie mieszające się z wodą (tworzące z nią układ dwufazowy), w których anality rozpuszczają się lepiej niż w wodzie, zastosowanie metody do związków średnio- i trudnolotnych Ekstrakcja do fazy stałej Technika ekstrakcji do fazy stałej (SPE) Technika mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej ( SPME) -polega na przeniesieniu analitów z ciekłej próbki do stałego sorbentu, a następnie ich uwolnieniu metodą ekstrakcji rozpuszczalnikiem o dużej sile elucyjnej lub rzadziej metodą desorpcji termicznej, duży wybór sorbentów stanowiących fazę stałą zapewnia uzyskanie odpowiedniego poziomu selektywności, optymalny stopień wzbogacenia wybranych zanieczyszczeń, typowe sorbenty stosowane do zatrzymania analiów to: grupy polimerów organicznych, w tym kopolimery styrenu i diwinylobenzenu; sorbenty węglowe; żele krzemionkowe z chemicznie związanymi fazami zawierającymi różne grupy funkcyjne, możliwość izolacji i wzbogacania analitów o szerokim spektrum lotności i polarności -w tym przypadku medium sorpcyjne umieszczone jest w postaci cienkiej warstwy na pręciku z topionej krzemionki, zapewnia to transport analitu z próbki do sorbentu i upraszcza wprowadzenie analitów do kolumny chromatograficznej. 591

14 Każda z wymienionych technik ma swoje ograniczenia i wady i można ją wykorzystać jedynie w ściśle określonym zakresie. Informacje dotyczące poszczególnych technik zamieszczono również w tabeli 7. Oznaczanie związków organicznych w próbkach płynów biologicznych Analiza otrzymanych ekstraktów/eluatów obejmuje identyfikację oraz oznaczenie ilościowe poszczególnych składników i jest możliwa do przeprowadzenia gdy zastosuje się odpowiednią technikę chromatograficzną. Wśród szerokiej gamy technik chromatograficznych do oznaczania organicznych składników płynów biologicznych stosuje się głównie chromatografię gazową (GC) z detektorem specyficznym dla określonej grupy analitów (np. MS, FID, ECD). Rzadziej znajduje zastosowanie wysokosprawna chromatografia cieczowa (HPLC) z detektorem fluorescencyjnym. Informacje na temat możliwości zastosowania powyższych technik do oznaczenia organicznych ksenobiotyków w próbkach moczu i krwi zestawiono w tabeli 8. Tabela 8. Wybrane informacje dotyczące technik oznaczania ksenobiotyków organicznych i ich metabolitów w próbkach moczu, krwi, mleku i spermy ludzkiej TECHNIKA OZNACZEŃ KOŃCO- WYCH GC-MS PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO ANALIZY CHROMATOGRAFIA GAZOWA dodatek kropli środka przeciw pienieniu, wysokotemperaturowe (90 C) wymywanie z jednoczesnym wychwytem analitów (PT) analiza fazy nadpowierzchniowej (HS) analiza fazy nadpowierzchniowej (HS), ekstrakcja do fazy stałej (SPME) hydroliza enzymatyczna, ekstrakcja do fazy stałej (SPE), acylowanie amin aromatycznych* ANALIT eter metylowo-tert-butylowy (MTBE) - jego metabolit: alkohol tert-butylowy trichloroeten - jego metabolity: kwas trichlorooctowy chloroform trihalometany (THM) ŹRÓDŁO LITERA- TUROWE [87] [45-50, 68-69,73] aldehyd akrylowy [88] benzen, toluen, etylobenzen,ksyleny [89] nitroareny aminy aromatyczne* [90] fenole [91 polichlorowane dibenzodioksyny (PCDD), dibenzofurany ekstrakcja do fazy stałej (SPE) (PCDF), polichlorowane bifenyle [92] (PCB) - polichlorowane bifenyle (PCB) [93] kwas hipurowy [94] hydroliza kwaśna kwas tiodiglikolowy [95] hydroliza enzymatyczna, pochodne monohydroksyowe ekstrakcja do fazy stałej (SPE) związków z grupy WWA [96] mikroekstrakcja do fazy stałej (SPME) toluen (i jego metabolity) [35] rozcieńczenie próbki, ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) fenol [32]

15 GC-ECD GC-FID GC-FMD ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) kwasy merkapturowe [97] ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) kwas S-p-toluilomerkapturowy o-krezol [39] kwas hipurowy hydroliza, ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE), o-krezol 1-naftol [98] ekstrakcja do fazy stałej (SPE), 2-naftol ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) sałe zanieczyszczenia organiczne [99] (PCB, pestycydy) ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE), kwas (2-metoksyetoksy)octowy estryfikacja (MEAA) [100] hydroliza kwaśna, hydroliza zasadowa, 4 heptanon analiza fazy nadpowierzchniowej trimetyloamina [101] (HS) pułapka kriogeniczna toluen, trichloroetylen, n- heksan [102] ekstrakcja do fazy stałej (SPE) polichlorowane bifenyle (PCB) [52,103] - chlorowane pestycydy [62] krezole [94] hydroliza enzymatyczna etanol, aldehyd, aceton,2,3- butanodiol [104] ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE), pochodne chloro- i metylotiotriazyn ekstrakcja do fazy stałej (SPE) [105] derywatyzacja, 2,5-heksanedione hydroliza kwaśna, [102] ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) trichloroetylen, trichloroetanol, [106] kwas trichlorooctowy analiza fazy nadpowierzchniowej tetrachloroeten, kwas trichlorooctowy (HS) 107 tetrachloroeten, trichloroeten [108] metanol, kwas mrówkowy [37] dichlorometan [44] alkohol etylowy [109] toluen, ksyleny [94,110, 111] analiza fazy nadpowierzchniowej (HS) wymywanie z jednoczesnym wychwytem analitów (PT) mikroekstrakcja do fazy stałej (SPME) hydroliza kwaśna ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) toluen, heksan, ksyleny, etylobenzen, styren, metanol trimetylobenzen, kwas dimetylobenzoesowy benzen, etylobenzen, styren, toluen, m-ksylen, n-heksan hemimeliten, mezytylen, pseudokumen [112] [113] [108] styren (i jego metabolity) [52] toluen [35] hydrochinon [114] 593

16 GC LC-MS analiza fazy nadpowierzchniowej (HS) LC-MS/MS - 1-butanol 1,1,1 - trichloroetan kwas trichlorooctowy trichloroetanol metanol kwas mrówkowy toluen toluen, heksan octan etylu toluen, styren [115] [116] [117- metanol 119,127] ksylen [120,121] - (o-, m-, p-)ksyleny [122] o-krezol [123] [102] hydroliza kwaśna, sililacja kwas m-metylohipurowy [121 CHROMATOGRAFIA CIECZOWA ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) diuretyki [124] hydroliza kwaśna 1-hydroksypiren [125] hydrochinon katechol - trichloroetanol, kwas trichlorooctowy LC-ES- MS/MS - kwas S-metylomerkapturowy kwas trans, trans-mukonowy zakwaszenie próbki, kwas S-fenylomerkapturowy ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) [38] ekstrakcja do fazy stałej (SPE), kwas trans, trans-mukonowy wymiana jonowa [38] zakwaszenie, kwasy hipurowe HPLC-UV ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) (orto-, meta-, para-) [111] kwasy metylohipurowe - (orto-, meta-, para-) ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) kwas migdałowy [97] - kwasy metylohipurowe (orto-, meta-, para-) [126] ekstrakcja do fazy stałej (SPE) kwas trans, trans-mukonowy [114] - kwas migdałowy, kwas fenyloglioksalowy [83] HPLC-UV- zakwaszenie, VIS ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) kwas benzylomerkapturowy [127] - hydroliza enzymatyczna, 1-hydroksypiren ekstrakcja do fazy stałej (SPE) [ ] HPLC-FSD hydroliza enzymatyczna suma związków z grupy WWA [40] hydroliza enzymatyczna ekstrakcja do fazy stałej (SPE) [96] ekstrakcja ciecz-ciecz (LLE) 17 lekarstw moczopędnych (diuretyków) [131] HPLC-FID 1-hydroksypiren [132] kwas migdałowy [133] [102,119,13 kwas hipurowy, o-krezol - 4] HPLC kwasy hipurowe (orto-, meta-, para-) [122,123] [30] 594

17 Oznaczenie spektrofotometryczne SPEKTROFOTOMETRIA chromatografia cienkowarstwowa kwas metylohipurowy [98] 5. ZASADY INTERPRETACJI WYNIKÓW Zgodnie z definicją monitoring biologiczny jest to systematyczny pomiar stężeń substancji toksycznych lub ich metabolitów w tkankach, wydzielinach lub wydalinach, oddzielnie lub łącznie, mający na celu ocenę wielkości narażenia oraz ryzyka dla zdrowia przy przyjęciu za podstawę odpowiednich danych interpretacyjnych [1]. W tym przypadku wartościami umożliwiającymi interpretację wyników oznaczeń analitów są wartości dopuszczalnych stężeń w materiale biologicznym (DSB). W większości krajów stosowanie badań z zakresu monitoringu biologicznego posiada charakter fakultatywny. Monitoring biologiczny może być wykorzystywany do oceny narażenia, tak w warunkach ekspozycji komunalnej, jak i ekspozycji zawodowej. W związku z tym istnieją odpowiednie wartości referencyjne, które w populacji generalnej mogą wykazywać istotne różnice w zależności od stopnia skażenia środowiska, diety, palenia papierosów. Systematyczne wykonywanie oznaczeń, np. ołowiu we krwi pozwala jednak na śledzenie trendów i wyciąganie wniosków na temat potencjalnego zagrożenia populacji na danym terenie oraz czynników, które te zagrożenia powodują. Dane na temat dopuszczalnych w warunkach ekspozycji przemysłowej stężeń substancji toksycznych lub produktów ich przemiany, a także wartości wczesnych, odwracalnych efektów działania, są publikowane w postaci zaleceń przez różne organizacje międzynarodowe oraz instytucje odpowiedzialne za bezpieczne warunki pracy w poszczególnych krajach. Powszechnie uznanymi organizacjami publikującymi listy wartości DSB oparte na dokumentacjach naukowych są American Conference of Governmental Industrial Hygienists oraz niemiecka Deutsche Forschungsgemeinschaft. Listy wartości DSB są przez te organizacje systematycznie uzupełniane i publikowane corocznie. Generalnie te wartości mogą być uzyskiwane na podstawie kryteriów zdrowotnych i umożliwiać bezpośrednią ocenę ryzyka wystąpienia skutków narażenia na czynniki toksyczne lub jako odpowiedniki wartości najwyższych stężeń substancji toksycznych w powietrzu (NDS) [1]. LITERATURA [1.] Monitoring biologiczny narażenia na czynniki chemiczne w środowisku pracy, [red] Jakubowski M., IMP, Łódź 1997 [2.] Dutkiewicz C., Andryszek C., Kończalik J., Murowaniecki Z., Rachański D., Rolecki R., Wasiela T., Ocena zagrożeń środowiskowych i zdrowotnych w dużych obszarach geograficznych, IMP, Łódź 1997 [3.] Apostoli P., Bartoli D., Alessio L., Buchet J. P., Occup. Environ. Med., 56, 825 (1999) [4.] Ng J. C., Johnsona D., Imrayb P., Chiswell B., Moore M.R., Analyst, 123, 929 (1998) [5.] Gianello G., Masci O., Carelli G., Vinci F., Castellino N., Ind. Health, 36, 74 (1998) [6.] Mason H.J., Williams N., Armitage S., Morgan M., Green S., Perrin B., Morgan W.D., Occup. Environ. Med., 56, 553 (1999) [7.] Odland J. Ø., Nieboer E., Romanova N., Thomassen Y., Norseth T., Lund E., J. Environ. Monit., 1, 153 (1999) [8.] Santa Rosa R.M.S., Müller R.C.S., Alves C.N., De S. Sarkis J.E., De S. Bentes M. H., Brabo E., De Oliveira E. S., Sci. Total. Environ., 261, 169 (2000) 595

18 [9.] Barregård L., J. Work. Environ. Health; 19, 45 (1993) [10.] Karakaya A., Z Karaaslan., Y Duydu., Yücesoy B., Oflaz G., Köse K., Biomarkers, 6, 351 (2001) [11.] Schierl R., Microchem. J., 67, 245 (2000) [12.] Heinrich-Ramm R., Minut-Prüfert S., Szadkowski D., J. Hyg. Environ. Health, 203, 475 (2001) [13.] Wang J., Hansen E.H., Anal. Chim. Acta, 424, 223 (2000) [14.] Petersen R., Thomsen J.F., Jørgensen N. K., Mikkelsen S., Occup. Environ. Med., 57, 140 (2000) [15.] Elis A., Forom P., Ninio A., Cahana L., Liszner M., J. Occup. Environ. Health, 7, 206 (2001) [16.] Wang J., Hansen E. H., At. Spectrosc., 22, 312 (2001) [17.] Bárány E., Bergdahl I. A., Lundh T., Samuelson G., Schütz A., Skerfving S., Oskarsson A., Environ. Res. Sec. A., 89, 72 (2002) [18.] Wella Herr C. E., Jankofsky M., Angerer J., Küster W., N Stilianakis. I., Gieler U., Eikmann T., J. Exp. Anal. Environ. Epidemiol., 13, 24 (2003) [19.] Le X. C., Arsenic speciation in the environment and humans in: Environmental Chemistry of Arsenic, M. Dekker, Inc, New York 2001, 95 [20.] Spěváčková V., Čejchanová M., Černá M., Spěváček V., Šmĭd J., Beneš B., J. Environ. Monit., 4, 796 (2002) [21.] Hinwood A.L., Sim M. R., De Klerk N., Drummer O., Gerostamoulos J., Bastone E. B., Environ. Res. Sec. A., 88, 219 (2002) [22.] Vahter M., Åkesson A., Lind B., Björs U., Schütz A., Berglund M., Environ. Res. Sec. A., 84, 186 (2000) [23.] Sirivarasai J., Kaojaren S., Wananukul W., Srisomerang P.,, Southeast Asian J. Trop. Med. Public Health, 33, 180 (2002) [24.] Süzen H.S., Duydu Y., Aydın A., Isımer A., Vural N., Am. J. Ind. Med., 43, 165 (2003) [25.] Czarnowski W., Hać E., Krechniak J., Pol. J. Environ, Stud., 12, 357 (2003) [26.] Cadore S., Dos Anjos Aparecida P., Baccan N., Analyst, 123, 1717 (1998) [27.] Sung Y-H., Huang S-D., Anal. Chim. Acta, 495, 165 (2003) [28.] Qu Q., Melikian A. A., G. Li, Shore R., Chen L., Cohen B., Yin S., Kagan M. K., Li H., Meng M., Jin X., Winnik W., Y Li., Mu R., Li K., Am. J. Ind. Med., 37, 522 (2000) [29.] Perbellini L., Pasini F., Romani S, Princivalle A, Brugone F., J. Chromatogr. B, 778, 199 (2002) [30.] Melikian A.A., Qu Q., Shore R., Li G., Shore R., li G., Li H., Jin X., Cohen B., Chen L., Li Y., Yin S., Mu R., Zhang X., Wang Y., J. Chromatogr. B, 788, 211 (2002) [31.] Rothman N., Bechtold W. E., Yin S-N., Dosemeci M., Li G-L., Wang Y-Z., Griffith W. C., Smith M. T., Hayes R. B., Occup. Environ. Med., 55, 705 (1998) [32.] Jacob J., Seidel A., J. Chromatogr. B, 788, 31 (2002) [33.] Viau C., Diakité A., Ruzgyté., Tuchweber B., Blais Ch., Buchard M., Vyskocil A., J. Chromatogr. B, 788, 165 (2002) [34.] Fustinoni S., Buratti M., Giampiccolo R., Brambilla G., Foà V., Colombi A., Int. Arch. Occup. Environ. Health, 73, 389 (2000) [35.] Passarelli M.M., Poalielo M.M.B., Matuo T., Turin C.A., Nascimento E.S., Sci. Total. Environ., 243/244, 349 (1999) [36.] Berode M., Sethre T., Läubli T., Savolainen H., Arch. Occup. Environ. Health, 73, 410 (2000) [37.] Fang M. Z., Shin M. K., Park K. W., Kim Y. S., Lee J. W., Cho M. H., J. Work Environ Health, 26, 62 (2000) [38.] Angerer J., Schildbach M., Krämer A., Arch. Toxicol., 72,119 (1998) [39.] Hara K., Hanaoka T., Yamano Y., Pan G., Ichiba M. Y., Wang Y., Zhang J., Feng Y., Guan D., Gao G., Xu Z., Takahashi K., Itani T., Nagoya Med. J., 42,157 (1998) [40.] Carrer P., Maroni M., cavallo D., Visetin S., Cecchetti G., Mangani F., Piovano G., Iachetta R., Med. Lav., 92, 314 (2001) [41.] Indulski J., Lutz W., Krajewska B., Biomarkery zagrożeń zdrowotnych osób zamieszkujących obszary o wysokim stopniu skażenia kancerogennymi substancjami chemicznycmi, IMP, Łódź

19 [42.] Kostrzewski P., Gromiec J. P., Zalecenia metodyczne do oceny środowiska pracy w przypadku ekspozycji na rozpuszczalniki organiczne wchłaniane drogą inhalacyjną i przez skórę, IMP, Łódź 2000 [43.] Sakai T., Morita T., Wakui Ch., J. Chromatogr. B., 778, 245 (2002) [44.] Nakahama T., Fukuhara M., Inouye Y., J.J. Toxicol. Environ. Health, 43, 280 (1997) [45.] Imbriani M., Niu Q., Negri S., Ghittori S., Ind. Health, 2001, 39, [46.] Aggazzotti G., Fantuzzi G., Righi E., Predieri G., J Chromatogr. A., 710, 181 (1995) [47.] Aggazzotti G., Fantuzzi G., Righi E., Predieri G., Sci. Total. Environ., 217, 155 (1998) [48.] Polkowska Ż., Górecki T., Namieśnik J., Occup. Environ. Hyg, 14, 240 (1999) [49.] Polkowska Ż., Górecki T., Namieśnik J., Am. Clin. Lab., 9, 38 (2001) [50.] Horański M., Badanie krwi, Żyjmy dłużej, 8, 4 (1999) [51.] Prieto M.J., Berenguer V, Marhuenda D., Cardona A., J. Chromatogr. B, 741, 301 (2000) [52.] Gabrio T., Piechotowski I., Wallenhorst T., Klett M., Cott L., Friebel P., Link B., Schwenk M., Chempsphere, (2000) [53.] Brandys J., Toksykologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999 [54.] Bogdanik T., Toksykologia kliniczna, PZWL, Warszawa 1988 [55.] Norén K., Meironyté D., Chempsphere, (2000) [56.] Schecter A., Kassis I., Päpke O., Chempsphere, (1998) [57.] Thomsen C., Småstuen Haug L., Leknes H., Lundanes E., Becher G., Lindström G., Chempsphere, (2002) [58.] Kabata Pendias A., Pendias H., Pierwiastki śladowe w środowisku biologicznym, WG, Warszawa 1979 [59.] Pflieger-Bruss S., Hanf,V. Behnisch P., Hagenmaier H., Rune G.M., The Lancet, (1995) [60.] Gaspari L., Chang S-S., Santella R.M., Garte S., Pedotti P., Taioli E., Mut. Res/Genetic Toxicol. Environ. Mutagenesis, (2003) [61.] Naccarati A., Zanello A., Landi S., Consigli R., Migliore L., Mut. Res/Genetic Toxicol. Environ. Mutagenesis, (2003) [62.] Polder A., J. Odland Ø., Tkachev A., Føreid S., T. Savinova N., Skaare J. U., Sci. Tot. Environ., (2003) [63.] Namieśnik J.., Jamrógiewicz Z., Pilarczyk M., Torres L., Przygotowanie próbek środowiskowych do analizy, WNT, Warszawa 2000 [64.] Zygmunt B., Zeszyty Naukowe Politechniki Gdańskiej, Chemia XXXVII, Gdańsk, 3 (1997) [65.] Staniszewska M., Opracowanie bezrozpuszczalnikowych metodyk jednoczesnego oznaczania szerokiej gamy lotnych i średniolotnych związków organicznych w próbkach wody, Praca doktorska, Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej, Gdańsk, 2000 [66.] Namieśnik J., Górecki T., Biziuk M., Anal. Chim. Acta, 1990, 237, 1-60 [67.] Kozłowski E., Sieńkowska-Zyskowska E., Biziuk M., Chem. Anal., 28: 817 (1983) [68.] Kozłowski E., Polkowska Ż., Chem. Anal., 41, 173 (1996) [69.] Polkowska Ż., Kozłowski E., Chem. Anal., 41, 183 (1996) [70.] Polkowska Ż., Namieśnik J., Czerwiński J., Zygmunt B., Int. J. Food Sci. Technol., 31, 387 (1996) [71.] Biziuk M., Zeszyty Naukowe Politechniki Gdańskiej, Chemia 31/513, Politechnika Gdańska, Gdańsk 1994 [72.] Polkowska Ż., Oznaczanie śladów lotnych związków organicznych w próbkach ciekłych uwalnianych i wzbogacanych techniką analizy fazy nadpowierzchniowej nad cienką warstwą cieczy, Rozprawa doktorska, Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej, Gdańsk 1996 [73.] Polkowska Ż., Kozłowska K., Górecki T., Namieśnik J., Chemosphere, 53, 899 (2003) [74.] Kozłowska K., Polkowska Ż., Namieśnik J., Chem. Inż. Ekol., 10, 7 (2003) [75.] Kozłowska K., Polkowska Ż., Przyjazny A., Namieśnik J., Pol. J. Environ. Stud., 5, 503 (2003) [76.] Kościelniak P., Piekoszewski., Chemia sądowa, WIES, Kraków 2002 [77.] Saracoglu S., Soylak M., Elci L., Talanta, (2003) 597

20 [78.] Vamnes J. S., Eide R., Isrenn R., Höl P. J., Gjerdet N. R., Sci. Total. Environ., (2003) [79.] Río Segade S., Tyson J. F., Spectrochim. Acta, Part B, (2003) [80.] Narin I., Soylak M., Anal. Chim. Acta, (2003) [81.] Lin J-L. Tan D-T., Ho H-H., Yu Ch-Ch., Am. J. Med (2002) [82.] Parsons P. J., Geraghty C., Verostek M. F., An assessment of contemporary atomic spectroscopic techniques for the determination of lead in blood and urine matrices, Spectrochim. Acta, Part B, 56 (2002) [83.] Sperlingova I., Dabrowska L., Stransky V., Kucera J., Tichy M., Accred. Qual. Assur., 8, 113 (2003) [84.] Heinrich-Ramm R., Jakubowski B., Heinzow J., Molin Christensen J., Olsen E., Hertel O., Pure Appl. Chem., 72, 385 (2000) [85.] Namieśnik J., Zygmunt B., Biziuk M., Wiergowski M., Torres L., Pol. J. Environ. Stud., 5, 5 (1996) [86.] Kuran P., Sojak L., J. Chromatogr. A, 733, 119 (1996) [87.] Lee Ch-W., Weisel C. P., J. Anal. Toxic., 22, 1 (1998) [88.] Sakra N., Nishimura S., Fujita N., Namera A., Yashiki M., Kojami T., J. Chromatogr. B, 719, 209 (1998) [89.] Fustinoni S., Giampiccolo R., Pulvirenti S., Buratti M., Colombi A., J.Chromatogr. B, 723, 105 (1999) [90.] Grimmer G., Dettbarn G., Seidel A., Jacob J., Sci. Total. Environ., 247, 81 (2000) [91.] Crespín M.A., Gallego M., Valcarcel M., J. Chromatogr. B, 773, 89 (2002) [92.] Gonzalez C., Kogevinas M., Huici A., Gadea E., Ladona M., Bosch A., Bleda MJ., Chemosphere, 36, 419 (1998) [93.] Juan C-Y., Thomas G.O., Semple K.T., Jones K.C., Chemosphere, (1999) [94.] Pierce C. H., Chen Y., Dills R. L., Kalman D. A., Morgan M. S., Toxicol. Lett., 129, 65 (2002) [95.] Cheng T-J., Huang Y-F., Ma Y-Ch., JOEM., 247, 81 (2000) [96.] Smith Ch. J., Huang W., Walcott Ch. J., Tuner W., Grainger J., Patterson D. G. Jr., Anal. Bioanal. Chem., 372, 216 (2002) [97.] Truchon G., Begin D., Lesage J., Goldberg M., Talbot D., Drolet D., Gerin M., J. Occup. Health, 40, 350 (1998) [98.] Bieniek G., Am. J. Ind. Med., 34, 445 (1998) [99.] Sandanger T. M., Odland J. Ø., Tkachev A., Burkow I. C., Sci. Total. Environ., (2003) [100.] B Hymer C., Cheever K.L, Butler M.A., Brown K.K., J. Chromatogr. B, 795, 145 (2003) [101.] Wahl H. G., Hoffmann A., Luft D., Liebich H. M., J. Chromatogr. A, 847, 117 (1999) [102.] Baelum J., Molhave L., S Hansen. H., Vaeth M., Scand. J. Work Environ. Health, 24, 30 (1998) [103.] Janák K., Jensen E., Becher G., J. Chromatogr. B, 734, 219 (1999) [104.] Otsuka M., Harada N., Itabashi T., Ohmori S., Alcohol, 17, 119 (1999) [105.] Mendaš G., Tkalčević B., Drevenkar V., Anal. Chim. Acta, 424, 7 (2000) [106.] Christensen J. M., Rasmussen K., Koppen B., J. Chromatogr., 442, 317 (1988) [107.] Furuki K., Ukai H., Okamoto S., Takada S., Kawai T., K., Miyama Y., Mitsuyoshi K., Zhang Z. W., Higashikawa K., Ikeda M., Int. Arch. Occup. Environ. Health, 73, 221(2000) [108.] Kostrzewski P., Medycyna Pracy, XLIV, (1993) [109.] Corrêa C.L., Pedroso R. C., J. Chromatogr. B, (1997) [110.] Takeuchi A., Kawai T., Zhang Z.-W., Miyama Y., Sakamoto K., Higashikawa K., Ikeda M., Int. Arch. Occup. Environ. Health, 75, 387 (2002) [111.] Kramer A., Linnert M. Jr, Wrbitzky R., Angerer J., Int. Arch. Occup. Environ. Health, 72, 52 (1999) [112.] Kawai T., Yasugi T., Mizunuma K., Horiguchi S., Iguchi H., Uchida Y., Int. Arch. Occup. Environ. Health, 64, 223 (1992) [113.] Kostrzewski P., Wiaderna-Brycht A., Czerski B., Sci. Total. Environ., 199, 73 (1997) 598

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs Metody izolowania analitu z matrycy i oznaczenia substancji toksycznych oraz ich metabolitów z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

UWAGA SPECJALIZUJĄCY!

UWAGA SPECJALIZUJĄCY! Uprzejmie informuję, że w dniach 31 stycznia -8 lutego 2011 r. odbędzie się kurs dla diagnostów laboratoryjnych z Laboratoryjnej Toksykologii Medycznej Kurs Metody izolowania analitu z matrycy i oznaczania

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne)

Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) Laboratorium Utylizacji Odpadów (Laboratorium Badawcze Biologiczno Chemiczne) mgr inż. Maria Sadowska mgr Katarzyna Furmanek mgr inż. Marcin Młodawski Laboratorium prowadzi prace badawcze w zakresie: Utylizacji

Bardziej szczegółowo

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1:

Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1: Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł / Kurs 1: Metody izolowania analitu z matrycy i oznaczania substancji toksycznych oraz ich metabolitów z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne metody analizy pierwiastków

Nowoczesne metody analizy pierwiastków Nowoczesne metody analizy pierwiastków Techniki analityczne Chromatograficzne Spektroskopowe Chromatografia jonowa Emisyjne Absorpcyjne Fluoroscencyjne Spektroskopia mas FAES ICP-AES AAS EDAX ICP-MS Prezentowane

Bardziej szczegółowo

ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401

ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401 ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 1, Data wydania: 1 lutego 2013 r. Nazwa i adres AB 1401 Kod

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych

Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych Interdyscyplinarny charakter badań równoważności biologicznej produktów leczniczych Piotr Rudzki Zakład Farmakologii, w Warszawie Kongres Świata Przemysłu Farmaceutycznego Łódź, 25 VI 2009 r. Prace badawczo-wdrożeniowe

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 5 maja 2011 r. Nazwa i adres INSTYTUT PODSTAW

Bardziej szczegółowo

CHROMATOGRAFIA W UKŁADACH FAZ ODWRÓCONYCH RP-HPLC

CHROMATOGRAFIA W UKŁADACH FAZ ODWRÓCONYCH RP-HPLC CHROMATOGRAFIA W UKŁADACH FAZ ODWRÓCONYCH RP-HPLC MK-EG-AS Wydział Chemiczny Politechniki Gdańskiej Gdańsk 2009 Chromatograficzne układy faz odwróconych (RP) Potocznie: Układy chromatograficzne, w których

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie materiałów odniesienia

Zastosowanie materiałów odniesienia STOSOWANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ 1 Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK e-mail:piotr.konieczka@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Chromatografia kolumnowa planarna

Chromatografia kolumnowa planarna Chromatografia kolumnowa planarna Znaczenie chromatografii w analizie i monitoringu środowiska lotne zanieczyszczenia organiczne (alifatyczne, aromatyczne) w powietrzu, glebie, wodzie Mikrozanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

Pracownia Wzorców Chemicznych CENNIK ZA WYKONANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA Obowiązuje od 01.09.2014r. 4 Materiały odniesienia - 4.

Pracownia Wzorców Chemicznych CENNIK ZA WYKONANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA Obowiązuje od 01.09.2014r. 4 Materiały odniesienia - 4. Pracownia Wzorców Chemicznych CENNIK ZA WYKONANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA Obowiązuje od 009.2014r. Lp. Wzorce jednoskładnikowe 7. 8. 9. 10. 1 Antymon (Sb 3+ ) 101 Arsen (As 3+ ) 102 Azot amonowy (N NH4

Bardziej szczegółowo

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia stacjonarne

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia stacjonarne S t r o n a 1 RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia stacjonarne semestr letni Wykłady (5 x 3 godziny) PONIEDZIAŁEK godzina 10.00 12.15, ul. Żołnierska 14c, sala Katedry Farmakologii Lp. data temat

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 077

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 077 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 077 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 10 grudnia 2010 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 29 września 2015 r. Poz. 904 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 września 2015 r.

Warszawa, dnia 29 września 2015 r. Poz. 904 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 września 2015 r. MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 29 września 2015 r. Poz. 904 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 8 września 2015 r. w sprawie wysokości stawek kar za przekroczenie

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14, Data wydania: 24 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres: AB 325

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Ochrony Środowiska

Laboratorium Ochrony Środowiska ALWERNIA S. A. ul. K. Olszewskiego 25 32-566 Alwernia OFERTA LABORATORIUM Nasze laboratorium funkcjonuje w ramach firmy Alwernia S.A. Jesteśmy dostawcą usług badawczych w zakresie pomiarów czynników szkodliwych

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 5, Data wydania: 21 września 2012 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ.

METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ. Załącznik nr 3 Lp. Wskaźniki jakości wody Jednostki miary METODYKI REFERENCYJNE ANALIZ. Granica wykrywalności Precyzja Dokładność Referencyjne metody pomiaru % wartości wskaźników 1 2 3 4 5 6 7 1 ph -

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji

Program specjalizacji CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w LABORATORYJNEJ TOKSYKOLOGII MEDYCZNEJ Program uzupełniający dla diagnostów laboratoryjnych posiadających specjalizację I stopnia w toksykologii

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 8 sierpnia 2014 r. Poz. 648 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 25 lipca 2014 r.

Warszawa, dnia 8 sierpnia 2014 r. Poz. 648 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 25 lipca 2014 r. MONITOR POLSKI DZIENNIK URZĘDOWY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 8 sierpnia 2014 r. Poz. 648 OBWIESZCZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 25 lipca 2014 r. w sprawie wysokości stawek kar za przekroczenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania dotyczące badania czynników chemicznych w środowisku pracy w normach europejskich. dr Marek Dobecki - IMP Łódź

Wymagania dotyczące badania czynników chemicznych w środowisku pracy w normach europejskich. dr Marek Dobecki - IMP Łódź Wymagania dotyczące badania czynników chemicznych w środowisku pracy w normach europejskich dr Marek Dobecki - IMP Łódź 1 DOSTĘPNE NORMY EUROPEJSKIE: BADANIA POWIETRZA NA STANOWISKACH PRACY PN-EN 689:2002

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

Toksykologia SYLABUS A. Informacje ogólne

Toksykologia SYLABUS A. Informacje ogólne Toksykologia SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu Rodzaj

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

Część teoretyczna Definicje LZO:

Część teoretyczna Definicje LZO: OZNACZANIE LOTNYCH ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH W WODZIE Część teoretyczna Definicje LZO: 1. Program Europejski Monitoringu Środowiska: pary substancji organicznych, które w warunkach normalnych są cieczami lub

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 2 kwietnia 2015 r. AB 877 Nazwa i adres EKONORM

Bardziej szczegółowo

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów

2.1. Charakterystyka badanego sorbentu oraz ekstrahentów BADANIA PROCESU SORPCJI JONÓW ZŁOTA(III), PLATYNY(IV) I PALLADU(II) Z ROZTWORÓW CHLORKOWYCH ORAZ MIESZANINY JONÓW NA SORBENCIE DOWEX OPTIPORE L493 IMPREGNOWANYM CYANEXEM 31 Grzegorz Wójcik, Zbigniew Hubicki,

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 10 grudnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska

GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia podstawa metod analizy laboratoryjnej GraŜyna Chwatko Zakład Chemii Środowiska Chromatografia gr. chromatos = barwa grapho = pisze Michaił Siemionowicz Cwiet 2 Chromatografia jest metodą

Bardziej szczegółowo

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia niestacjonarne

RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/2015 Toksykologia niestacjonarne S t r o n a 1 RATOWNICTWO MEDYCZNE 2014/ Toksykologia niestacjonarne semestr letni Wykłady (4 x 5 godziny) Piątek godzina 7.45 11.30, ul. Żołnierska 14C, sala Katedry Farmakologii Lp. data temat Liczba

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728 Rozporządzenie Ministra Zdrowia 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Jerzy Oszczudłowski Instytut Chemii UJK Kielce e-mail: josz@ujk.edu.pl Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów, 07-10-2010 r. 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści 1. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2001 2 2. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2002 7

Spis treści 1. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2001 2 2. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2002 7 Spis treści 1. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2001 2 2. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2002 7 3. WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE - DANE ZA ROK 2003 13 4. MIELEC - DANE ZA ROK 2001 19 5. MIELEC

Bardziej szczegółowo

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie:

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 11 12 13 14 15 16 Badane obiekty/ grupy obiektów Środki Ŝywienia zwierząt Badane cechy i metody badawcze Zawartość białka

Bardziej szczegółowo

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej

Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Jakościowe i ilościowe oznaczanie alkoholi techniką chromatografii gazowej Instrukcja do ćwiczeń opracowana w Katedrze Chemii Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego. 1. Wstęp teoretyczny Zagadnienie rozdzielania

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 5 września 2011 r. Nazwa i adres: AB 646 INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 297 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 16 Data wydania: 10 października 2013 r. Nazwa i adres OBR SPÓŁKA

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 215

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 215 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 215 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14 Data wydania: 10 lutego 2016 r. Nazwa i adres AB 215 Kod

Bardziej szczegółowo

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników Waldemar Korol, Grażyna Bielecka, Jolanta Rubaj, Sławomir Walczyński Instytut Zootechniki PIB, Krajowe Laboratorium Pasz w Lublinie Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1302

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1302 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1302 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 9 Data wydania: 30 września 2015 r. Nazwa i adres CENTRUM

Bardziej szczegółowo

śywność Lista analiz wykonywanych w Dziale Kontroli Jakości POCH S.A.: - analiza klasyczna

śywność Lista analiz wykonywanych w Dziale Kontroli Jakości POCH S.A.: - analiza klasyczna Lista analiz wykonywanych w Dziale Kontroli Jakości POCH S.A.: śywność zawartość głównego składnika (miareczkowanie: alkacymetryczne, redoksometryczne, kompleksometryczne, strąceniowe) zawartość głównego

Bardziej szczegółowo

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję dr inż. Jolanta Matusiak mgr inż. Joanna Wyciślik Chrom występuje w pyle powstającym

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 877 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 11 Data wydania: 21 stycznia 2015 r. AB 877 Nazwa i adres EKONORM

Bardziej szczegółowo

Centrum Doskonałości Analityki i Monitoringu Środowiska CEEAM

Centrum Doskonałości Analityki i Monitoringu Środowiska CEEAM Centrum Doskonałości Analityki i Monitoringu Środowiska CEEAM Politechnika Gdańska Wydział Chemiczny Katedra Chemii Analitycznej ul. G. Narutowicza 11/12 80-952 Gdańsk Tel: (+45 58) 348 60 79 Fax: (+48

Bardziej szczegółowo

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA

Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Zbiór założonych efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: ŚRODOWISKOWE UWARUNKOWANIA ZDROWIA Efekty kształcenia dla przedmiotu Słuchacz, który zaliczył przedmiot, ma wiedzę, umiejętności i kompetencje

Bardziej szczegółowo

Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna

Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna Nowoczesne techniki analityczne w analizie żywności Zajęcia laboratoryjne Atomowa spektrometria absorpcyjna i emisyjna Cel ćwiczenia: Celem ćwiczenia jest oznaczenie zawartości sodu, potasu i magnezu w

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA WYKONYWANIE BADAŃ LABORATORYJNYCH

OFERTA NA WYKONYWANIE BADAŃ LABORATORYJNYCH OFERTA NA WYKONYWANIE BADAŃ LABORATORYJNYCH Pomiary czynników szkodliwych i uciąŝliwych na stanowiskach pracy powietrze - czynniki chemiczne pyły hałas Analizy nawozów Analizy wody i ścieków Analizy produktów

Bardziej szczegółowo

NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH. Piotr KONIECZKA

NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH. Piotr KONIECZKA 1 NARZĘDZIA DO KONTROLI I ZAPEWNIENIA JAKOŚCI WYNIKÓW ANALITYCZNYCH Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/12 80-952 GDAŃSK e-mail: kaczor@chem.pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 608

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 608 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 608 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12, Data wydania: 10 czerwca 2014 r. Nazwa i adres AB 608 H.

Bardziej szczegółowo

NIEBEZPIECZNE REAKCJE CHEMICZNE

NIEBEZPIECZNE REAKCJE CHEMICZNE NIBPICN RAKCJ CHMICN Niniejsze zestawienie stanowi jedynie wybór i obejmuje jedynie niektóre reakcje niebezpieczne. Wymienione związki mogą ulegać również innym reakcjom niebezpiecznym. Brak na niniejszej

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1183

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1183 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1183 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3 Data wydania: 19 marca 2012 r. Nazwa i adres AB 1183 LUBELSKA

Bardziej szczegółowo

Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia

Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia Narzędzia badawcze stosowane w pomiarach środowiska - możliwości wykorzystania w procesie nauczania metodą projektu na różnych poziomach kształcenia Dr hab. Tomasz Stuczyński, SGS Eko-Projekt Założenia

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice

Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii. dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Najlepsze dostępne praktyki i technologie w metalurgii dr hab. inż. M. Czaplicka, Instytut Metali Nieżelaznych, Gliwice Źródła emisji Hg metalurgia metali nieżelaznych Emisje Hg do atmosfery pochodzą głównie

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 6. Przygotowanie próbki do analizy: Ekstrakcja jednokrotna i wielokrotna. Wysalanie.

Ćwiczenie nr 6. Przygotowanie próbki do analizy: Ekstrakcja jednokrotna i wielokrotna. Wysalanie. Ćwiczenie nr 6 Przygotowanie próbki do analizy: Ekstrakcja jednokrotna i wielokrotna. Wysalanie. Zanieczyszczenie środowiska węglowodorami Rozwój cywilizacji ludzkiej w ciągu ostatnich dziesiątków lat

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU

KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU PRZEDSIĘBIORSTWO PRODUKCYJNO HANDLOWE AS TOMASZ SŁODOWNIK 05-402 OTWOCK, UL POGODNA 38 NIP 532 102 23 96 22 788 21 73 KARTA CHARAKTERYSTYKI PREPARATU Producent : P.P.H. AS Tomasz Słodownik Adres: ul. Pogodna

Bardziej szczegółowo

Remediacja wód gruntowych za pomocą technologii PRB. TECHNOLOGIA PRB na czym polega i kiedy ją stosować

Remediacja wód gruntowych za pomocą technologii PRB. TECHNOLOGIA PRB na czym polega i kiedy ją stosować Remediacja wód gruntowych za pomocą technologii PRB TECHNOLOGIA PRB na czym polega i kiedy ją stosować Zanieczyszczone wody gruntowe stanowią jedno z najistotniejszych zagrożeń dla środowiska przyrodniczego.

Bardziej szczegółowo

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek Tabela 1. Zalecane metody analiz chemicznych wody parametr metoda podstawowa metoda alternatywna ph metoda

Bardziej szczegółowo

JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE

JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE JAK WYZNACZA SIĘ PARAMETRY WALIDACYJNE 1 Przykład walidacji procedury analitycznej Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 835

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 835 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 835 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 11 Data wydania: 1 listopada 2014 r. Nazwa i adres: ORLEN EKO

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

Renata Czeczko* ZASTOSOWANIE METOD CHROMATOGRAFICZNYCH DO OZNACZANIA POZOSTAŁOŚCI PESTYCYDÓW W OWOCACH I WARZYWACH

Renata Czeczko* ZASTOSOWANIE METOD CHROMATOGRAFICZNYCH DO OZNACZANIA POZOSTAŁOŚCI PESTYCYDÓW W OWOCACH I WARZYWACH Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 48, 2011 r. Renata Czeczko* ZASTOSOWANIE METOD CHROMATOGRAFICZNYCH DO OZNACZANIA POZOSTAŁOŚCI PESTYCYDÓW W OWOCACH I WARZYWACH APPLICATION OF CHROMATOGRAPHIC

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE STWARZAJĄCE ZAGROŻENIA

SUBSTANCJE CHEMICZNE STWARZAJĄCE ZAGROŻENIA Szkoły Ponadgimnazjalne Moduł III Foliogram 41. KULTURA BEZPIECZEŃSTWA SUBSTANCJE CHEMICZNE STWARZAJĄCE ZAGROŻENIA Substancje chemiczne ze względu na zagrożenia dla zdrowia i/lub środowiska dzielimy na:

Bardziej szczegółowo

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki.

Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. ARSEN Arsen zawarty jest w różnych minerałach. Zwykle towarzyszy siarce lub zespołom kruszowców siarki. W związkach swych występuje jako pierwiastek trój i pięciowartościowy. Źródłami zanieczyszczenia

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

o symbolu TP-10/III/2012 z Laboratoryjnej Toksykologii Medycznej odbędzie się w terminie 1-9 PAŹDZIERNIKA 2012

o symbolu TP-10/III/2012 z Laboratoryjnej Toksykologii Medycznej odbędzie się w terminie 1-9 PAŹDZIERNIKA 2012 Biuro Oddziału Kształcenia Podyplomowego Wydziału Farmaceutycznego informuje, iż kurs: Moduł/Kurs Toksykologia kliniczna, sądowa, terapia monitorowania stężeniami leku we krwi. Schematy postępowania, interpretacja

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Program specjalizacji

Program specjalizacji CENTRUM MEDYCZNE KSZTAŁCENIA PODYPLOMOWEGO Program specjalizacji w LABORATORYJNEJ TOKSYKOLOGII MEDYCZNEJ Program podstawowy dla diagnostów laboratoryjnych Program przygotował zespół ekspertów Prof. dr

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1024

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1024 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1024 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 11 marca 2015 r. Nazwa i adres AB 1024 SOWIX"

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. Rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

ROLA INNOWACYJNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH W PRZEMYŚLE CHEMICZNYM

ROLA INNOWACYJNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH W PRZEMYŚLE CHEMICZNYM ROLA INNOWACYJNYCH TECHNIK ANALITYCZNYCH W PRZEMYŚLE CHEMICZNYM Jacek Namieśnik Katedra Chemii Analitycznej, Wydział Chemiczny, Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdańsk e-mail: jacek.namiesnik@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

1.Wstęp. Ćwiczenie nr 9 Zatężanie z wody związków organicznych techniką SPE (solid phase extraction)

1.Wstęp. Ćwiczenie nr 9 Zatężanie z wody związków organicznych techniką SPE (solid phase extraction) 1.Wstęp Ćwiczenie nr 9 Zatężanie z wody związków organicznych techniką SPE (solid phase extraction) W analizie mikrośladowych ilości związków organicznych w wodzie bardzo ważny jest etap wstępny, tj. etap

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego V Ogólnopolska konferencja samorządowa SAMORZĄD I GEOLOGIA WARSZAWA 26 LUTY 2008 Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego w skali 1:10 000 Państwowy Instytut Geologiczny Mapa

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1158 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 3 lutego 2015 r. Nazwa i adres GÓRNOŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY CHROMATOGRAFII GAZOWEJ

PODSTAWY CHROMATOGRAFII GAZOWEJ Politechnika Gdańska Wydział Chemiczny Katedra Chemii Analitycznej ĆWICZENIE LABORATORYJNE PODSTAWY CHROMATOGRAFII GAZOWEJ Opracowała: dr Lidia Wolska ZAKRES WYMAGANEGO MATERIAŁU: 1. Chromatografia: definicja,

Bardziej szczegółowo

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/ 1 Cennik 2008 GLEBA MAKROELEMENTY Badania pełnopłatne Pozycja cennika Kwota w zł Preparatyka ( 2 mm) 2 2,20 Oznaczenie ph 5 4,50 Ekstrakcja przysw. form fosforu i potasu 18 4,50 Oznaczenie przyswajalnego

Bardziej szczegółowo

ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401

ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401 ZAKRESU AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1401 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 8 października 2014 r. Nazwa i adres AB

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Ogólne charakterystyka wód naturalnych Woda występująca w przyrodzie stanowi wodny roztwór substancji nieorganicznych i organicznych, jak również zawiera koloidy i zawiesiny.

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNA OCENA POTENCJAŁU MONITORINGU ŚRODOWISKA W ZAKRESIE TRWAŁYCH ZANIECZYSZCZEŃ ORGANICZNYCH

WSTĘPNA OCENA POTENCJAŁU MONITORINGU ŚRODOWISKA W ZAKRESIE TRWAŁYCH ZANIECZYSZCZEŃ ORGANICZNYCH Faza inwentaryzacji projektu GEF w Polsce MATERIAŁY ROBOCZE DO SPORZĄDZENIA PROFILU TZO W POLSCE (do ograniczonego korzystania) GF/POL/INV/R.19 WSTĘPNA OCENA POTENCJAŁU MONITORINGU ŚRODOWISKA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo