Jak uspołecznić robota: Organizacja przestrzenna i multimodalne interakcje semiotyczne w laboratorium robotyki społecznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak uspołecznić robota: Organizacja przestrzenna i multimodalne interakcje semiotyczne w laboratorium robotyki społecznej"

Transkrypt

1 AVANT, wol. IV, nr 1/2013 ISSN: avant.edu.pl DOI: / Jak upołecznić robota: Organizacja przetrzenna i multimodalne interakcje emiotyczne w laboratorium robotyki połecznej Morana Alač Wydział Komunikacji i Programu Badań nad Nauką, Uniwerytet Kalifornijki w San Diego, CA, USA Javier Movellan Intytut Obliczeń Neuronalnych, Uniwerytet Kalifornijki w San Diego, CA, USA Fumihide Tanaka Wydział Technologii Inteligentnych Interakcji, Uniwerytet Kalifornijki w San Diego, CA, USA przełożył: Łukaz Afeltowicz (tekt oryginalny pt. When a robot i ocial: Spatial arrangement and multimodal emiotic engagement in the practice of ocial robotic ukazał ię w roku 2011 w Social Studie of Science, 41(6): ) Przekład zaakceptowano: 12 czerwca 2013; opublikowano: 30 czerwca Abtrakt Badacze reprezentujący robotykę połeczną projektują woje roboty tak, aby funkcjonowały one jako połeczni agenci w interakcji z ludźmi oraz z innymi robotami. Jakkolwiek nie przeczymy, że fizyczne cechy robota oraz jego oprogramowanie ą itotne dla oiągniecia tego celu, pragniemy zwrócić uwagę na znaczenie organizacji przetrzennej oraz proceów koordynacji interakcji robota z ludźmi. Interakcje te badaliśmy. prowadząc oberwacje w [ rozzerzonym ] laboratorium robotyki połecznej. W tekście dokonujemy multimodalnej analizy interakcyjnej dwóch momentów praktyki projektantów robotów połecznych. Opiujemy kluczową rolę amych robotyków oraz grupy małych dzieci niepoługujących ię jezcze językiem, które zaangażowano w proce projektowania robota. Twierdzimy tu, że połeczny charakter projektowanej mazyny jet w itotny poób powiązany z ubtelnością ludzkich zachowań w laboratorium. To ludzkie zaangażowanie w proce tworzenia połecznego prawtwa robota nie jet kwetią woli indywidualnych oób. Raczej jet tak, że dopaowania mazyn i ludzi wymaga dynamika ytuacyjna, w której oadzony jet robot. 78 The tranlation i publihed with a kind permiion of Holder of the copyright. / Przekład publikowany za uprzejmą zgodą właścicieli praw do tektu. 133

2 Jak upołecznić robota Słowa kluczowe: ciało; gety; interakcja człowiek-robot; laboratorium; organizacja przetrzenna; projektowanie; robotyka połeczna; prawtwo połeczne. W jaki poób taki przedmiot technologiczny jak robot może uzykać właściwość prawtwa połecznego? To jeden z centralnych problemów robotyki połecznej, a zarazem jeden z ważniejzych celów tawianych w ramach dziedziny znanej jako nowa ztuczna inteligencja (nouvelle AI), która poświęcona jet pracom nad zrobotyzowanymi technologiami zdolnymi do wchodzenia w połeczną interakcję z ludźmi (zob. np. Breazeal 2002, Brook i in. 1998, Dautenhahn 1995, MacDorman i Ihiguro 2006, Ihiguro 2007, Scaellati 2001, Tanaka i in. 2007) 79. Robotyka połeczna mierzy ię z problemem połecznego prawtwa robotów, kupiając ię przede wzytkim na ich ciele fizycznym; pierwzorzędne znaczenie ma wygląd robota, czaowa koordynacja jego ruchów oraz odpowiedzialny za to mechanizm obliczeniowy. W artykule tym podejmujemy problem połecznego prawtwa robotów, lecz omawiamy go w kontekście interakcji międzyludzkich oraz między ludźmi a robotami. Tekt poświęcono laboratoriom z dziedziny robotyki połecznej; zczególną uwagę poświęcamy temu, co w woich późniejzych dziełach Ludwik Wittgentein (2000) określał mianem gier językowych 80. Na podtawie oberwacji tego, w jaki poób praktycy odnozą ię do robotów i do iebie nawzajem w trakcie codziennych czynności badawczych, twierdzamy, że każda koncepcja robota jako interlokutora mui uwzględniać dynamikę interakcji w fizycznej przetrzeni laboratorium. Takie podejście oznacza, że połeczny charakter robota wykracza poza jego fizyczną kontrukcję i obejmuje multimodalne interakcje w ramach codziennych rutyn. Zatem dla zrozumienia połecznego charakteru robota nieodzowne ą takie kwetie jak jego umiejcowienie w przetrzeni fizycznej, poób rozmiezczenia innych aktorów wokół niego, a także wypowiedzi jego rozmówców, prozodia, getykulacja, kierunki i wymiana pojrzeń czy wyrazy twarzy. Nadając robotowi charakter połeczny, kontruktorzy nie tylko nadają mu imię, ale także pewne fizyczne cechy mające upodobnić go do człowieka (DiSalvo i in. 2002). Robotycy pierają ię, czy robot połeczny koniecznie mui być androidem (możliwie wierną repliką człowieka) 81, zgadzają ię jednak co do tego, że mui mieć pewne fizyczne części ciała wytępujące u ludzi. A zatem 79 Robotycy połeczni traktują kontruowane i badane przez iebie technologie jako potencjalnie cenne narzędzia łużące zrozumieniu ucieleśnionych i multimodalnych apektów ludzkiej komunikacji i interakcji (Otero i in. 2006, Sakamoto i in. 2005), a jednocześnie uiłują praktycznie je zatoować w tak różnych obzarach jak turytyka, media maowe, uługi medyczne czy edukacja. 80 Jak pize Wittgentein: Termin <<gra językowa>> ma tu podkreślać, że mówienie jet częścią pewnej działalności, pewnego poobu życia (Wittgentein : 20). 81 Zobacz: dykuja na temat problemu doliny nieamowitości (MacDorman i Ihiguro 2006, Mori 1970). 134

3 mazyny tego typu zazwyczaj wypoaża ię w łatwe do rozróżnienia ręce, tor, głowę i tak dalej. Jednakże przypiywanie robotom prawtwa i budowanie ich na podobieńtwo człowieka to nie to amo co podtrzymywanie wrażenia, że ą one ożywionymi obiektami obdarzonymi prawtwem podcza rozgrywających ię z chwili na chwilę interakcji człowiek-robot. Kontruktorzy i producenci robotów połecznych odkryli, że utrzymanie zaintereowania ludzi robotem jet jednym z najwiękzych wyzwań, wobec których toi ich dziedzina. Sugerujemy tutaj, że uporanie ię z tą kwetią wymaga perpektywy wybiegającej poza fizyczną aparycję robota, wbudowany ytem terowników czy jego architekturę kognitywną. Nie oznacza to jednak, że należy kupić ię wyłącznie na trategiach dykurywnych prezentujących robota jako itotę podobną do człowieka, czy też na trudnościach, jakie mają użytkownicy z antropomorfizacją mazyny. Co więcej, nie wierzymy, aby analiza interakcji robota z pojedynczym człowiekiem mogła na doprowadzić do atyfakcjonującego rozwiązania problemu. Wręcz przeciwnie: twierdzimy, że ubtelna, interakcyjna koordynacja licznych ludzkich aktorów w tym amych projektantów robota jet kluczowa dla podtrzymania zaintereowania nim ludzi. Twierdzimy również, że to właśnie za prawą takiej właśnie złożonej, interaktywnej koordynacji obiekt technologiczny, jakim jet robot, może nabyć połeczne atrybuty zazwyczaj rezerwowane dla ludzi. Robotyka połeczna bierze pod uwagę poób funkcjonowania robotów w codziennych ytuacjach (Kanda i in. 2004, Tanaka i Movellan 2006). Jednakże, jak dotąd, nie dotarcza nam ona jezcze ytematycznej wiedzy o roli, jaką odgrywają w tych ytuacjach ami przedtawiciele robotyki. Choć badacze z dziedziny robotyki połecznej przeprowadzają rozmaite ekperymenty związane z pragmatycznymi apektami interakcji człowiek-robot, to porządzane przez nich raporty nie omawiają ich włanego zaangażowania w tego typu aktywności. W niniejzym tekście ujawniamy to zaangażowanie, wyuwając na pierwzy plan interakcyjne i materialne apekty robotyki pojmowanej jako praktyka badawczo-inżynieryjna. Wzorując ię na wcześniejzych badaniach codziennych działań badaczy i inżynierów zajmujących ię ztuczną inteligencją (artficial intelligence, AI), tawiamy obie za cel ujęcie pracy projektantów inteligentnych mazyn jako pecyficznej formy praktyki połecznej formy intereującej zwłazcza ze względu na dążenie badaczy AI do tego, by oddelegować praktykę połeczną do [świata] mazyn (Suchman i Trigg 1993: 45). Innymi łowy, chcąc zrozumieć praktyki, za pomocą których naukowcy i inżynierowie próbują ulokować ludzkie gety w mazynie, badamy ich włane gety, które wykonują podcza interakcji z 82 tymi właśnie mazynami. 82 W oryginale: with (piane kurywą). Tutaj kurywa polkiego jednoliterowego z jet łabo widoczna (przyp. tłum.). 135

4 Jak upołecznić robota Badaliśmy zaangażowanie projektantów w działanie robota, kupiając ię na przetrzennym uporządkowaniu oraz koordynacji ucieleśnionych działań emiotycznych 83 (Goodwin 1994, 2000) w dziedzinie interakcji człowiektechnologia. Nie potrzegamy jednak przetrzeni wyłącznie jako lokalizacji fizycznej ani jako ubiektywnych relacji między projektantami a robotem (Marantz-Henig 2007). Zamiat tego kupiamy ię na kontekturze praktyki (Lynch 1991): intereuje na to, jak charakterytyka robota jako ożywionej itoty połecznej wcielana jet (enacted) 84 w życie poprzez całe lokalne ploty działań i wypoażenia. Łącząc oberwację uczetniczącą z analizą nagrań video, byliśmy w tanie zrozumieć pecyficzne wykorzytanie getów, rozmów, przetrzennego umiejcowienia i kierunków pojrzeń podcza ytuacji badawczych. W nazych rekontrukcjach opiujemy przetrzenną lokalizację robota względem innych obiektów, organizację poobów potrzegania wzrokowego oraz to, w jaki poób włącza ię robota w getykulacje i rozmowy ludzkich uczetników ytuacji. Biorąc pod uwagę te apekty robotyki połecznej, badamy rozłożytą ieć ludzkich wyiłków i powiązanych z nimi technologii, które podtrzymują funkcjonowanie robota (Suchman 2007). Sugerujemy zatem, że bycie połecznym zakłada ucieleśnione interakcje i ubtelne koordynacje zakorzenione w pecyficznych czaoprzetrzennych aranżacjach ytuacji, w których przebiega konfrontacja robota z ludźmi. Wczene doświadczenia Harolda Garfinkela z zatoowaniem dokumentarnej metody interpretacji (Garfinkel 2007, rozdział 3: ) oraz oberwacje na 83 Semiotyki nie powinno ię prowadzać do [badania] tego co ymboliczne. Jak ugeruje filozof Charle Sander Peirce, emiotyka mui uwzględniać fenomenologiczne apekty komunikacji i interakcji. Według fenomenologii Pierce a (1867: CP ) każdy byt, którego możemy doświadczyć, poiada pierwzość (jako byt fenomenologiczny am w obie), drugość (jako byt pozotający w relacji diadycznej z innymi bytami) oraz trzeciość (ze względu na triadyczne relacje, w które wchodzi z innymi bytami) (zobacz również np. Randell 1989, Roenohn 1974). W oparciu o powyżze Pierce tworzy woje ławne rozróżnienie na ymbol, indek i ikonę (rozróżnienie to opiera ię na rodzaju relacji, w jakiej pozotaje ymbol ze woim deygnatem). Podejście Peirce a jet pragmatyczne, jako że znaki zykują woje znaczenia poprzez wzajemne powiązania w proceie emiozy, który jet dynamiczny, wrażliwy na kontekt, zlokalizowany w konkretnym czaie, zależny od intepretatora oraz realizowany za pośrednictwem obiektów materialnych (Queiroz and Merell 2006). Semiotyka Peirce a, w odróżnieniu od rozpowzechnionej w tudiach nad nauką emiotyki trukturalitycznej wywodzącej ię z tradycji Ferdinanda de Sauure a (zob. Høtaker 2005, Lenoir 1994), przypomina późną filozofię Wittgenteina (2000, zob. np. Crocker 1998). Przywołujemy tu emiotykę Peirce a, by mówić o ucieleśnionej i multimodalnej interakcji, oraz po to, by zaygnalizować, że nie tylko ymbole językowe, ale także gety, nielingwityczne wokalizacje, kierunki pojrzeń oraz ruchy ciał biorą udział w realizacji działań w konkretnych, praktycznych warunkach. 84 Tłumaczenie terminu to enact na język polki jet bardzo kłopotliwe. W zależności od kontektu oznaczać może odgrywać, wcielać, wykonywać, utanawiać. Podobnie jet z przymiotnikiem enacted. W tekście nie przyjęto żadnego jednolitego poobu przekładu tych terminów (przyp. tłum). 136

5 temat poobu wykorzytania ztucznej inteligencji ELIZA 85 (Suchman 1988: , Weizenbaum 1976) wykazały, że znaczenie działania określane jet nie przez intencje aktora, lecz przez interpretacyjne zabiegi odbiorców. Kiedy ooba jet w interakcji z programem komputerowym lub z terapeutą /ekperymentatorem, który przypadkowo udziela odpowiedzi tak lub nie z ąiedniego pokoju, wykorzytuje ona wzytkie dotychczaowe oberwacje, by zinterpretować te odpowiedzi jako coś reprezentującego wzorzec leżący u ich podtaw. Potrzega ona uzykane odpowiedzi jako efekt działań intencjonalnych lub tego, co interlokutor muiał mieć na myśli (Garfinkel 2007: 115). Rozwijamy tu analogiczne podejście, kupiając ię na zaobach wykorzytywanych przez ludzi podcza konfrontacji z interlokutorem nieludzkim. Podkreślmy jednak, że w opiywanych dalej ytuacjach ludzie nie mieli złudzenia, że mają do czynienia z człowiekiem: nie ukrywano mazyny, a wzycy aktorzy byli obecni, gdy nadawano robotowi charakter połeczny. Intereowało na, jak ucieleśnione podmioty wpólnie upołeczniały mazynę. Innymi łowy pokazujemy, w jaki poób podtrzymywano ciało robota poprzez koordynowanie go z działaniami emiotycznymi oraz przetrzennym umiejcowieniem jego projektantów. Fakt, że potacie projektantów robota wyuwamy na pierwzy plan nazych analiz interakcji grupowych, nie zakłada wcale, że wracamy do wizji Autora [lub Reżyera], który intencjonalnie zaaranżował całe przedtawienie. Fakt, że zrozumienie połecznego charakteru robota wymaga ujęcia ięgającego poza jego architekturę obliczeniową czy wygląd zewnętrzny, oznacza również, że połecznego zachowania robota nie można wytłumaczyć poprzez odwołanie do jego projektantów jako wego rodzaju demiurgów. Przeciwnie, dynamiczna koordynacja zaobów przetrzennych i interakcyjnych zachodząca w trakcie prac projektowych i kontrukcyjnych ugeruje, że mamy do czynienia z rozprozeniem prawtwa na licznych uczetników proceu oraz liczne przetrzenie. W związku z analizowanymi tu projektami robotów przyjrzymy ię temu, jak dzieci w wieku od 18 do 24 mieięcy, które nie opanowały jezcze 85 ELIZA to program komputerowy z roku 1966 autortwa Joepha Weizenbauma, zdolny do przetwarzania języka naturalnego. Jeden ze kryptów tego programu (DOCTOR) ymulował z dużym powodzeniem pychoanalityka. ELIZA była jednym z pierwzych programów typu chatterbot, jak później przyjęło ię je określać. Zaada działania programu była dość prota. Program koncentrował ię na pozukiwaniu w zapytaniach łów kluczowych. Jeżeli łowo zotało rozpoznane, program przekztałcał zdanie (zmieniał zyk, podmieniał łowa) i odpowiadał w ten poób rozmówcy. Na przykład na zdanie Moja matka mnie nienawidzi program mógłby zareagować odpowiedzią: Kto jezcze z twojej rodziny cię nienawidzi?. Gdy łowa kluczowego nie znaleziono, program ELIZA odpowiadał jakimś generalnym twierdzeniem lub zapytaniem typu Chcez o tym porozmawiać? bądź Czy chcez rozwinąć ten temat?, ewentualnie powtarzał któreś z wcześniejzych twierdzeń. Zdaniem amego programity program ELIZA był parodią zachowania pychoanalityka zadającego niebezpośrednie pytania, charakterytyczne dla wtępnej fazy eji terapeutycznej. Otatecznie jednak wielu użytkowników ulegało złudzeniu, że prowadzi konwerację z żywym człowiekiem. U niektórych poczucie to utrzymywało ię nawet wtedy, gdy programita wyjaśnił im działanie programu (przyp. tłum.). 137

6 Jak upołecznić robota w pełni języka, aktywnie angażują ię w proce kontytuowania (enactment) robota jako ożywionej itoty połecznej. Sami projektanci robotów nie tyle kontrolują mazyny, co ą uczetnikami interakcji ludzi z robotami i związanych z tym przężeń ytuacyjnych. W laboratorium robotyki połecznej Chcąc prześledzić przężenia interakcyjne, które przyczyniają ię do nadania robotowi właściwości prawtwa, oberwowaliśmy praktyki projektantów tej mazyny w kilku konkretnych przetrzeniach fizycznych. Oberwowani badacze planowali tworzyć robota, który byłby pomocny w zrozumieniu, jak można wykorzytać interaktywne urządzenia obliczeniowe w proceie edukacji, w zczególności w wypadku dzieci miedzy 18 a 24 mieiącem życia 86. By tworzyć takiego robota, projektanci pracowali nieutannie nad jego architekturą obliczeniową, umiezczali mazynę w otoczeniu przedzkolnym i na podtawie oberwacji wprowadzali toowne aktualizacje i poprawki. Przebywając w przedzkolu, robotycy konultowali ię z nauczycielami i rodzicami uczęzczających tam dzieci, ale także brali udział w codziennych aktywnościach przedzkolnych, grając w gry czy śpiewając wraz z dziećmi. Byli zaintereowani wzelkimi uwagami i oberwacjami dzieci oraz ich wychowawców, dotyczącymi projektu robota RUBI 87. Wracając do kampuu uniweryteckiego, przebudowywali robota, uwzględniając zebrane komentarze i włane oberwacje. Byli świadomi tego, że pewne elementy projektu nie działały zgodnie z oczekiwaniami, dlatego pozukiwali wzelkich pomocnych informacji, by go udokonalić przed poddaniem bardziej kontrolowanym tetom. Żywili przekonanie, że tandardowe badania laboratoryjne ą zbyt powolne, a ztuczne środowiko pracowni badawczej zbyt odległe od środowik, w których docelowo miał funkcjonować kontruowany robot. W związku z tym uiłowali przypiezyć cykl tetów i poprawek poprzez częte wizyty, jednocześnie uwzględniając reprezentatywność środowika przedzkolnego tylko w takim wymiarze, który przyjałby pracom rozwojowym. Nie potrzegali przedzkola jako miejca prób, tetów czy walidacji jakiegoś gotowego modelu czy prototypu; podchodzili raczej do przedzkola jak do warztatu, w którym można pracować nad projektem. Całemu temu przedięwzięciu przyświecała chęć uniknięcia ytuacji, kiedy zepół produkuje kolejnego robota, który dzia- 86 Dzieci, które nie dyponują jezcze w pełni rozwiniętymi umiejętnościami językowymi, ą zczególnie intereujące z perpektywy badaczy, gdyż [badanie ich zachowań] twarza możliwość analizy ucieleśnionych apektów poznania i interakcji, co jet zczególnie itotne w z perpektywy robotyki połecznej. Dzieci w wieku od 18 do 24 mieiąca życia potrafią już podążać za pojrzeniem, wkazywać, a także wpółdzielić uwagę (zobacz np. Baron-Cohen 1991, Butterworth, 1991, Tomaello 2003, Wellman 1993). 87 RUBI to akronim od Robot Uing Bayeian Inference (Movellan i in. 2007). 138

7 ła wyłącznie w jano określonych warunkach laboratoryjnych i nadaje ię wyłącznie do tego, by go wytawiać podcza publicznych pokazów. Przetrzeń, w której kontaktowaliśmy ię z zepołem robotyków, nazwano Klaą 1. To pomiezczenie, w którym dwulatki mogą bawić ię i uczyć pod nieobecność woich rodziców. Jednakże z racji tego, że przedzkole jet częścią uniwerytetu, Klaa 1 tanowi również obzar badawczy. Jak widać na Ilutracji 1, klaę podzielono na trzy obzary. Dwa główne obzary A i B połączono drzwiami oraz dużym oknem, które pozwala na bezpośrednie monitorowanie obu przetrzeni. Itnieje również trzecie, mniejze pomiezczenie obzar C które wypoażono w lutro weneckie umożliwiające oberwację obzaru B. W trakcie eji badawczych, gdy robotycy zjawiali ię w przedzkolu, Klaa 1 funkcjonowała jako przetrzeń zabaw i edukacji dzieci, a jednocześnie jako dom ekperymentu (Shapin 1988) 88. Ilutracja 1. Układ w Klaie 1 Wizyty zepołu robotyków w Klaie 1 dotarczyły materiałów etnograficznych pozwalających na przebadanie interakcji ludzie-robot. Spośród materiałów zebranych na przetrzeni ponad dwóch lat badań omawiamy tylko dwa epizody, w których wykorzytano różne modele robotów. Obie ytuacje zotały zakwalifikowane przez projektantów jako: robot nie działa poprawnie. Wybraliśmy właśnie tego typu ytuacje, gdyż ujawniają one zjawika, które pozotałyby oczywite, gdyby wzytko przebiegało zgodnie z planem (Suchman 1987). Pokazują one również, na czym polega zabawa z robotem (w ciągu ca- 88 Itnieje tradycja przekztałcania klay w laboratoria poprzez wypoażanie ich w lutra weneckie, kamery wideo oraz aranżowanie rozmiezenia przetrzeni iedzących w celu ułatwienia oberwacji (Bailey i in. 1970, Kent i in. 1979). Znaczenie ma tu zamknięty i kontrolowany charakter przetrzeni klay, który prawia, że przyja ona celom badawczym, zaś zaintereowanie efektywnością edukacji w klaie zkolnej dotarcza zachęty (Cromwell 2002). Z podobnym poobem aranżowania przetrzeni mamy obecnie do czynienia również w dziedzinie medycyny: ale operacyjne (Hirchauer 1991) tanowią obzar roboczy i jednocześnie pole oberwacji, które wykorzytuje ię w proceie edukacji lekarzy (Prentice 2007). 139

8 Jak upołecznić robota łego nazego tudium potykaliśmy wiele podobnych ytuacji). Skupiamy ię na tym, co dzieje ię, gdy robot jet zeputy, oraz na quaiekperymentalnych próbach, podcza których robotycy celowo wprowadzają zakłócenia w zwyczajową procedurę badań w poób przypominający ekperymenty przerywania wykonywane przez Garfinkela (2007). Analiza pierwzego z epizodów pokazuje, w jaki poób nieożywione urządzenie animowane jet w dołownym tego łowa znaczeniu i przy wpółudziale dzieci. Drugi epizod pokazuje, jak dzieci wykazują obojętność względem robota w reakcji na ymulowany przez badacza brak uwagi. Uiłując uchwycić zczegółowe apekty interakcji między ludźmi a robotami, powołaliśmy ię na badania nad multimodalną, interakcyjną organizacją codziennych praktyk (Goodwin 1994 i 2000, Heath i Hindmarh 2002, LeBaron 2007, Mondada 2007, Och i in. 1996, Streeck 2009, Suchman 2000). Dotoowawzy to podejście do analizy praktyk laboratoryjnych, połużyliśmy ię metodą trankrypcji materiałów wideo, która uwypukla kwetie związane z getykulacją, zczegółami rozmów, pojrzeniami oraz ruchami rąk. Co itotne, nie traktowaliśmy nagrań wideo jako pełnych reprezentacji, które całkowicie oddają praktyki robotyki połecznej. Uznaliśmy je jedynie za zaób analityczny (Heath 1997: 190, Heath i Hindmarh 2002: 104) łużący wyjaśnieniu, jak robot połeczny zykuje prawtwo poprzez interakcję z ludźmi. Aby wydobyć z zebranych danych itotne wzorce, interpretowaliśmy wyciągi z trankrypcji w świetle nazych długoterminowych oberwacji uczetniczących (Cicourel 1987, Lynch 1993). Wzorując ię na opracowanej przez Charlea Goodwina (2000) technice trankrypcji zjawik wizualnych, przetwarzaliśmy tatyczne fotografie (klatki wybrane z filmów video) w zkicowe obryy (zobacz np. Ilutracja 3). Pracując bezpośrednio na fotografiach, obryowywaliśmy kontury uczetników zarejetrowanych ytuacji i ważniejzych elementów środowika. Staraliśmy ię nie tylko zachować tyle bogactwa nagranego materiału, ile tylko możliwe, ale jednocześnie zaprezentować itotne elementy i wydarzenia w poób jany i wyraźny (Goodwin 2000: 161). Sytuacja 1 W pierwzej opiywanej ytuacji uczetniczył robot RUBI. Towarzyzyliśmy zepołowi robotyków 89 podcza ich wizyty w przedzkolu, która natąpiła już po zaznajomieniu ię dzieci z tym robotem. Po wejściu projektantów do kla etnograf uruchomił kamerę, uiłując uchwycić złożoną ieć pojrzeń, getów, 89 Zepół zazwyczaj kładał ię z jednego lub dwóch badaczy (drugi i trzeci autor niniejzego tektu), od dwóch do trzech doktorantów informatyki lub kognitywityki związanych z laboratorium oraz z etnografa (pierwzy autor artykułu). 140

9 które artykułują i ą artykułowane przez działania rozgrywające ię w Klaie 1. Ilutracja 2. Robot biorący udział w Sytuacji 1 Jak pokazuje Ilutracja 2, robot RUBI zotał wypoażony w ekran komputerowy oraz dwie kamery, które umiezczono w miejcu oczu. Kamery łużyły do śledzenia ruchów; głowa robota była ruchoma i mogła obracać ię, śledząc ruch. Ponadto robot poiadał czytnik ytemu identyfikacji za pomocą czętotliwości radiowych (RFID) wbudowany w prawą dłoń, co pozwalało mu na identyfikowanie wręczanych mu przedmiotów (o ile te wypoażono w toowne etykiety). Ekran dotykowy zaprojektowano w taki poób, by koncentrował na obie uwagę oób wchodzących w interakcję z robotem. Gdy robot był w trybie aktywnym, jego ekran wyświetlał gry edukacyjne lub rejetrowane w czaie rzeczywitym cenki uchwycone przez jego kamerę. Co jednak ię działo, gdy robot był wyłączony? Czy tracił całe woje połeczne prawtwo, gdy jego ekran był ciemny, ramiona bezwładnie zwiały, a głowa z kamerami nie reagowała na ruch w otoczeniu? 141

10 Jak upołecznić robota Ilutracja 3. Od z lewej: Suan, Cindy, nauczyciel i GB. Po prawej tronie robot RUBI Zacznijmy od zczegółów epizodu, który rozegrał ię w trefie B, kiedy to robotycy zorientowali ię tuż po przybyciu do przedzkola, że nie da ię uruchomić komputera robota. Szybko utalili, że przyczyną były problemy z zailaniem (baterie robota miały za małą moc, by napędzić jego dwa komputery), oraz zdecydowali, że nie będą próbowali uruchomić robota, a zamiat tego wykorzytają woją wizytę jako eję zkoleniową dla dzieci, podcza której przygotują grunt dla przyzłych wizyt. Gdy badacze odwiedzili przedzkole w poprzednim tygodniu, byli zawiedzeni poobem, w jaki dzieci wykonywały zadanie daj i weź ; oczekiwano, że wręczą ( daj ) one zabawkę robotowi, gdy korepondujący z nią obraz pojawi ię na wyświetlaczu. Każdą zabawkę wypoażono w znacznik RFID, dzięki czemu robot za pomocą czytnika rozpoznaje umiezczane w jego prawej dłoni zabawki. A zatem gdy robot otrzymuje ( weź ) zabawkę co czyni z niego odrębnego aktora połecznego otrzymującego obiekt dziękuje dzieciom i wyświetla obraz zabawki na ekranie. Aby uprawnić przebieg gry, główny badacz wraz z nauczycielem potanowili wykorzytać bieżącą eję jako treningową grę na niby, by owoić dzieci z zabawkami i amą procedurą. Prezentowany dalej wyciąg zaczyna ię od tego, że nauczyciel (N) oraz główny badacz (GB) iedzą na podłodze naprzeciwko iebie i zwracają ię do dwóch dzieci, Cindy (C) i Suan (S), które toją obok nich (Ilutracja 3). Przetrzenna organizacja, w tym ciała uczetników odwrócone od robota, wkazuje na potawę aktorów względem robota: w ich uznaniu robot nie działa, a tym amym jet traktowany jako nieintereujący dla grupy. Wyciąg pokazuje jednak, 142

11 jak nieme zachowanie trzeciego dziecka Grega (G) prowadzi do rekonfiguracji działań grupy. Inicjując ciąg działań angażujących kilku aktorów, Greg w itotny poób wpływa na zmianę tatuu robota. Poprzez interakcję robot wykorzytuje ( co-opt ) ludzkie ciała, by amemu tać ię aktorem znajdującym ię w centrum zaintereowania całej grupy. Każdą linijkę wyciągu (oznaczona liczbami arabkimi 1, 2, 3, ) podzielono na oobne ekcje, które kodują udział w interakcji pozczególnych aktorów, ludzkich i nie-ludzkich: GB (główny badacz), R (robot), N (nauczyciel) oraz trójki dzieci: G (Greg), C (Cindy), i S (Suan). Każdą z tych ekcji dodatkowo podzielono na fragmenty odnozące ię do wypowiadanych łów (część rozpoczynająca ię od inicjału aktora), kierunku pojrzenia danego uczetnika (drugi fragment oznaczony literą ), a także getów, przy czym krót lr odnoi ię do getów lewej ręki, a pr do getów wykonywanych prawą (trzeci fragment linijki). Rozmowy poddano trankrypcji zgodnie z konwencją zaproponowaną przez Gail Jefferon (2004): = znak równości oznacza brak interwału między końcem poprzedniego a początkiem nowego fragmentu rozmowy (0.0) liczby w nawiaach oznaczają długość trwania z dokładnością do dzieiątej części ekundy (.) kropka w nawiaie oznacza krótką przerwę w trakcie lub pomiędzy wypowiedziami ::: dwukropki oznaczają, że wcześniejza ylaba zotała wydłużona; im dłużzy rząd dwukropków, tym więkze wydłużenie myślnik oznacza gwałtowne ucięcie poprzedniego dźwięku lub łowa (może) łowa umiezczone w pojedynczym nawiaie oznaczają, że autor trankrypcji nie był pewien, czy prawidłowo je zapiał (()) podwójny nawia zawiera opi dokonany przez oobę przygotowującą trankrypcję.,? podkreślenie i znaki interpunkcyjne w pobieżny poób oznaczają tre, intonację pytającą, wokalną analizę kładniową fraz i wypowiedzi 143

12 Jak upołecznić robota Dokonując trankrypcji dynamiki (druga linijka), połużyliśmy ię konwencją zapiu zaczerpniętą od Jona Hindmarha oraz Chritiana Heatha (2000): GB, R, T, P, N inicjały oznaczają obiekty pojrzeń danego uczetnika interakcji. linia ciągła oznacza ciągłość pojrzenia Trzecia linijka trankrypcji odnoi ię do getykulacji rąk aktorów; konwencję zapiu wzorowano na pracach Emanuela Schegloffa (1984) oraz Hindmarha i Heatha (2000): p o a r hm oznacza punkt oznacza początek ruchu, który taje ię getem oznacza kulminację getu lub punkt makymalnego wyciągnięcia oznacza początek lub wycofanie kończyny zaangażowanej w get oznacza, że kończyna zaangażowana w get oiąga pozycję wyjściową lub pozycję, od której zaczęła odtępować w tronę getu... kropki oznaczają rozciągnięcie w czaie uprzednio oznaczonej akcji, przecinki oznaczają, że get dąży w tronę wojego potencjalnego celu 144

13 Wyciąg N GB N GB GB N N G GB N G Teraz zobaczmy co ma Javi ((w trakcie prawdzania zabawek trzymanych w rękach przez C i S)) C i S ((podnoi zabawkę tot z podłogi cały cza trzymając zabawkę pizza )) N ((podnoi zabawkę i daje ją C)) Co ma Javi ((wręcza zabawkę tot )) Podoba ci ię to? ((wręcza zabawkę pizza N)) Tata (.) Tata Rubi ((podcza odbierania zabawki)) Oooo (.) zobacz to pizza ((pokazuje zabawkę w tronę C i S)) wygląda jak pizza ale to nie jet prawdziwa pizza (.) wygląda jak pizza C ((wchodzi do pokoju i powoli zbliża ię do N)) N G N_ Wygląda jak pizza C ((zatrzymuje ię w odległości około 1 metra od N)) R Ilutracja

14 Jak upołecznić robota 7 8 N lh G N rh Jakie kolory widać na tym kawałku pizzy,,p,,,,,,p..r,,,hm ((wkazuje na zabawkę "pizza" w wojej lewej ręce)) ((idzie w tronę N)) Czerwo:ny G,,p. 9 G ((próbuje przejąć zabawkę z ręki N)) N Chciałeś to Greg? Greg chce to? Taak? G 10 G N ((opuzcza woje ręce)) R Dam to Ja- Tacie Rubi a potem ((wręcza zabawkę GB)) ty poproiz Tatę Rubi ( ) 11 G ((bierze zabawkę od GB)) R N Powiedz dziękuję GB R G GB ((ruza w tronę R)) Ach on to da Rubi G R G Ilutracja

15 12 N G Maz zamiar dać to Mamie Rubi G 13 GB ((poruza prawe ramię R woją prawą rękę)) R G G ((ruza w tronę robota i wkłada zabawkę w jego rękę)) GB ((trzyma ramię R)) _R Ilutracja N Dziękuję! S 15 G GB R GB Dziękuję! G R G N lh W porządku, czy chcez to dać Mamie Rubi? ((do S, która przyglądała ię uważnie ytuacji)),,p ((wkazuje na zabawkę))) S G Nie: ((jednocześnie trzymając mocno zabawkę "tot" w ręce)) R N 147

16 Jak upołecznić robota GB ((wciąż poruzając ramieniem R)) N lh S G GB N G Po protu pozwól Mamie Rubi dotknąć ją o..a..hm ((get ymbolizujący krótko trwające dotknięcie)) R ((poruza głowę R woją prawą ręką)) R Po protu pozwól Mamie Rubi dotknąć jej (.) Mama Rubi chce ją dotknąć C R 18 GB ((wtaje by zająć pozycję a za R)) N Greg chcez by Mama Rubi jezcze raz tego dotknęła? ((jednocześnie delikatnie popychając G od tyłu)) G 19 GB ((tojąc za R zaczyna poruzać głową i ramieniem R)) G N G ((podchodzi do R by dotknąć jego ramienia woją prawą dłonią)) 20 GB ((wciąż poruza ramieniem i głową R)) N Och zobacz Mama Rubi ię uśmiecha 148

17 G ((idzie tyłem w kierunku N)) GB 21 GB ((wciąż poruza ramieniem i głową R)) N Uśmiechnięta buzia uśmiechnięta buzia ha ha ha ha G ((klazcze dłońmi)) R GB ((wciąż poruza ramieniem R)) Gdzie przebiegają granice ciała robota? Na amym początku wyciągu nauczyciel tara ię zaintereować dzieci zabawkami, które określa jako tot oraz pizza. Gdy dzieci zaczynają kupiać ię na zabawkach znajdujących ię w rękach nauczyciela oraz robotyka, nauczyciel przytępuje do intruowania ich, co reprezentują pozczególne zabawki. Na przykład w linijce 5 mówi Oooo (.) zobacz, to pizza, wygląda jak pizza, ale to nie jet prawdziwa pizza (.) wygląda jak pizza, traktując zabawkę jako zczególnie godną uwagi rzecz, która zatępuje coś innego (Eco 2009: 9), a której nazwę należy opanować 90. W trakcie trwania treningu emiotycznego do grupy dołącza jezcze jedno dziecko Greg. Jet on tarzy od Cindy i Suan, niedawno kończył dwa lata i w przeciągu kilku dni ma opuścić klaę. Z chwilą, gdy Greg włącza ię w działania grupy, przetrzenna organizacja ciał i przedmiotów zybko ulega zmianie. Wyciąg pokazuje, jak dwulatkowi poprzez jego niemą interwencję w działania grupy udaje ię przekierować uwagę uczetników na robota. Podcza gdy dwójka młodzych dzieci pozotaje w interakcji wyłącznie z dorołymi, Greg wplata w ytuację robota; w ten poób ten otatni przeitacza ię z niedziałającego obiektu w aktora uczetniczącego w grze daj i weź. Ów akt tranformacji przedmiotu w podmiot jet nie metaforycznym proceem, lecz efektem, którego oiągnięcie wymaga fizycznego zaangażowania robota, a dokładniej jego ciała-w-interkacji (Alač 2009). Dzięki zaangażowaniu członków oberwowanej grupy robot przemawia, a jego ciało poruza ię. 90 Podcza nazywania rzeczy N przypiuje przezwiko GB. Gdy mówi do dzieci o GB, przełącza ię z określenia Javi w linijkach 1 i 2 na Tata RUBI w linijce 4. Ponownie w linijce 10 zaczyna wypowiedź od Ja, lecz zybko zmienia określenie na Tata RUBI. N dykurywnie przypiująe robotykowi rolę małżonka robota, a tym amym nadaje amemu robotowi ludzki charakter. 149

18 Jak upołecznić robota Gdy Greg pojawia ię w pomiezczeniu, robot kryty za plecami GB pozotaje niemal całkowicie zapomniany (linijka 5). Początkowo Greg przypatruje ię zachowaniu grupy (linijka 5), po czym patrzy na robota (linijka 6; zob. Ilutracja 4). W linijce 7 zmierza do nauczyciela, a w linijce 8, kładąc ręce na zabawce trzymanej przez nauczyciela, przejmuje inicjatywę. W linijce 9, gdy nauczyciel pyta go, czy chce zabawkę, Greg zdejmuje ręce nauczyciela z zabawki i zwraca wzrok w kierunku robota. Nauczyciel, przypuzczalnie interpretując zachowanie chłopca jako przejaw zaintereowania oobą GB, przekazuje pizzę GB (linijka 10). Jednak Greg, uiłując naprotować błędną interpretację nauczyciela, chwyta zabawkę i ponownie patrzy na robota. W linijce 11 wykonuje kolejny krok w tronę robota, jednocześnie ignorując prośbę nauczyciela, by powiedział GB Dziękuję (zob. Ilutracja 5). GB, który uważnie przygląda ię ruchom Grega, zmienia woje zachowanie, tarając ię kupić na tym amym co chłopiec. Podążając za pojrzeniem Grega, GB przeuwa górną część wojego ciała w lewą tronę, dotyka ręki robota i macha nią (linijka 12). Get ten tanowi przedłużenie podjętej przez Grega próby tworzenia punktu odnieienia dla wpółdzielonej uwagi; efektem getu jet zaprezentowanie niedziałającego robota jako potencjalnie czynnego uczetnika interakcji. Teraz Greg może wykonać działanie, które uznaje ię za pożądane w warunkach, gdy robot działa poprawnie : może wręczyć zabawkę robotowi (zob. Ilutracja 6). Gdy chłopiec to robi (linijka 13), GB mówi cienkim głoem Dziękuję! (linijka 14). Moglibyśmy zapytać: Kto mówi? Kto macha ręką? Czy agentem jet GB (który fizycznie poruza ręką robota i mówi cienkim głoem), Greg (którego uważne natawienie do robota i ruch w przetrzeni tanowią podtawę, na której GB realizuje woje działania), czy może robot? Proce hybrydyzacji ludzkiego ciała, platiku, zwojów kabli ma wój ciąg dalzy. W linijce 12 nauczyciel, pytawzy: Czy chcez dać to Mamie RUBI?, idzie w ślad GB i w linijce 14 mówi Dziękuję. Owo Dziękuję, przypiujące robotowi połeczny charakter, definiuje działania Grega jako zachowanie domagające ię wzajemności: dwulatek wręcza pizzę komuś, kto w zamian wyraża woją wdzięczność. Innymi łowy działanie nauczyciela publicznie uprawomocnia zachowanie Grega jako połecznie oczekiwaną procedurę angażującą dwóch aktorów w ytuacji, kiedy prawtwo jednego z nich jet rozprozone (ditributed) pomiędzy ludzkie ciała a przedmioty technologiczne. Powyżza ytuacja wypowiedziane łowa, wykonane czynności poób, w jaki uczetnicy biorą udział w działaniach ukazuje głęboko zakorzenione napięcie. Udział w jano określonym toku działań (gra daj i weź ) prowadzi do przypiania prawtwa pojedynczemu oobnikowi. Nauczyciel i GB trenują dzieci, by przygotować je do realizacji procedury, podcza której jeden oobnik przekazuje obiekt innemu, który w odpowiedzi dziękuje. Pomimo tego, że oryginalny plan gry zakłada, iż obaj oobnicy ą indywidualnymi, niezależ- 150

19 nymi aktorami, dalze wydarzania podważają ten porządek. Gety, wypowiedzi i działania uczetników interakcji definiują oobników jako coś, co jet utanawiane: efekty wielotronnych, uytuowanych dokonań 91. Przez pozotałą część potkania GB użycza wego ciała mazynie. Równocześnie Greg (podobnie jak dwoje pozotałych dzieci, Suan i Cindy) włącza ię do gry w umiezczanie zabawki w ręku robota. Dzięki wykonanej pracy interakcyjnej oraz koordynacji dzieci i dorołych niedziałający robot uczetniczy teraz jako aktor połeczny w hitorycznie kztałtowanej aktywności. Na amym początku eji nauczyciel i GB uznali, że ciało robota na nic ię nie zda. Organizując zatępczą, treningową zabawę w daj i weź, wykluczyli robota z interakcji poprzez pecyficzne manipulowanie wokół niego włanymi ciałami. Jednakże gdy dwuletni Greg wkroczył do pomiezczenia i pojrzał na wykluczonego, w milczący poób zainicjował rekonfigurację całej ytuacji poprzez przekierowanie uwagi na ciało robota. W efekcie ciału temu przywrócono życie i przyznano centralną rolę w trwającej ytuacji połecznej. Zauważmy, że Greg nie był jedynym aktorem, który intencjonalnie przebudował ytuację. Jego pounięcia formowały ię w toku włanych wyiłków zmierzających do zgrania ię z dorołymi. Dorośli dopaowali ię do działań chłopca, jednocześnie próbując ożywić jego zaintereowanie udziałem w grze językowej, w której robot był partnerem. Dla przykładu w linijce 18 nauczyciel zachęca Grega, by podzedł do robota. Gdy Greg robi krok w przód, nauczyciel delikatnie popycha chłopca w kierunku robota. Podobnie GB, wcielając ię w robota poprzez poruzanie jego głową i ręką, reaguje na ruchy chłopca, co zachęca Grega do wręczenia pizzy robotowi (co z kolei jet oczekiwanym zachowaniem w ramach gry daj i weź ). Proce ożywiania robota jet zatem lokalnym aktem wpół-kontrukcji, w ramach którego dokonuje ię animacja mazyny poprzez erię kontyngentnych, koordynowanych ruchów. Wyciąg prezentuje, w jaki poób kwetia niefunkcjonowania robota zotaje rozwiązana w trybie rozprozonego proceu (Hutchin 1996), podcza którego ciało robota ani nie funkcjonuje jako konekwencja jego wewnętrznych mechanizmów, ani też nie jet ono w żaden poób predeterminowane przez robotyków. To raczej dzięki inicjatywie jednego z dzieci oraz zaangażowaniu całej grupy w lokalne interakcje wyłania ię ciało-w-interakcji. Czy biorąc pod uwagę powyżzy tan rzeczy możemy twierdzić, że robot był pozbawiony połecznego potencjału (jak założyli oboje dorośli na początku rekontruowanej ekwencji interakcji) oraz że przytoczony przykład pokazuje nieitotność owego potencjału? Odpowiedź twierdząca na powyżze pytanie zakładałaby, że potencjał połeczny itnieje niezależnie od konkretnego 91 Omówienie koncepcji robota jako bytu realizowanego poprzez wielotronne interakcje zawiera także praca: Alač

20 Jak upołecznić robota kontektu interakcyjnego oraz go poprzedza. Wręcz przeciwnie, wydarzenia zarejetrowane w przedzkolu ugerują, iż nabywanie przez robota prawtwa połecznego zakorzenione jet w pecyfice przedzkolnej rutyny interakcyjnej. W ytuacji, gdy GB poruza ramieniem i głową robota, by otrzymać zabawkę od Grega (delikatnie popychanego do przodu przez nauczyciela, który podnieionym głoem mówi Dziękuję ), dziecko nie tylko wchodzi w interakcję z obojgiem dorołych, ale także z robotem. Zatem robot funkcjonuje tutaj jako interlokutor oadzony w kontekście hitorycznie ukztałtowanej dynamiki interakcyjnej, której am jet częścią. Rola ciała w robotyce połecznej i (zwodnicze) porównanie z marionetką Sytuacja, kiedy robotycy dołownie animują ciało robota, może przywodzić na myśl teatr marionetek 92. Nie powinniśmy jednak wynuwać wnioków, że z perpektywy nazej analizy nie ma znaczenia, czy nazym innym jet robot, czy nie. Po pierwze, analizując interakcje z robotem, należy pamiętać, że ą one w itotny poób kztałtowane przez wcześniejze potkania uczetników z daną mazyną oraz przez zdolność robota do wykonywania określonych, koordynowanych ruchów, która to zdolność uzależniona jet od jego architektury obliczeniowej. Po drugie należy wziąć pod uwagę konceptualizacje danego robota, którymi poługują ię uczetnicy interakcji, a które tworzą na podtawie wcześniejzych z nim potkań; konceptualizacje te byłyby różne dla robota i dla lalki teatralnej. Gdy na amym początku Greg wręcza zabawkę robotowi, jego działanie jet tylko kolejnym epizodem w całej erii wcześniejzych potkań z RUBI i zepołem robotyków. Wierzymy, że kontrukcja robota jego fizyczne ciało oraz architektura obliczeniowa, która umożliwia mu dynamiczne reagowanie na ytuacje wyróżnia ten obiekt technologiczny jako woity rodzaj aktora. Sherry Turkle (2011) dokładnie relacjonuje woją pontaniczną reakcję na robota o nazwie Cog projektu Rodneya Brooka, który dzięki woim pecyficznym możliwościom podążał za nią, gdy wraz z innym gościem przechodziła przez laboratorium Brooka: W pewnym momencie odniołam wrażenie, że naze pojrzenia ię krzyżowały, i poczułam atyfakcję. Dotrzegł mnie, właśnie mnie pośród wzytkich gości. Byłam zakoczona nie tyle możliwościami Coga, 92 W oryginale autorzy poługują ię określeniem puppet, co najczęściej tłumaczy ię jako marionetka. Jednakże w tekście termin puppet odnoi ię zeroko rozumianych lalek teatralnych. W języku polkim lalki teatralne to kategoria zbiorcza, pod którą podpadają między innymi marionetki, pacynki, kukiełki, lalki wykorzytywane w teatrze cieni czy w teatrze typu jawajkiego; wzytkie one różnią ię kontrukcją i poobem obługi. Ze względów tylitycznych toujemy zamiennie terminy lalka teatralna oraz marionetka ; jet to uzaadnione w kontekście tektu ze względu na takie idiomatyczne zwroty w języku polkim jak być czyjąś marionetką czy pociągać za znurki (przyp. tłum.). 152

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą w twarz z opiekunem Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą

Bardziej szczegółowo

Zad. 4 Oblicz czas obiegu satelity poruszającego się na wysokości h=500 km nad powierzchnią Ziemi.

Zad. 4 Oblicz czas obiegu satelity poruszającego się na wysokości h=500 km nad powierzchnią Ziemi. Grawitacja Zad. 1 Ile muiałby wynoić okre obrotu kuli ziemkiej wokół włanej oi, aby iła odśrodkowa bezwładności zrównoważyła na równiku iłę grawitacyjną? Dane ą promień Ziemi i przypiezenie grawitacyjne.

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA GRUP ROBOCZYCH. www.brother.pl

ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA GRUP ROBOCZYCH. www.brother.pl ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA GRUP ROBOCZYCH www.brother.pl NOWA SERIA PROFESJONALNYCH KOLOROWYCH DRUKAREK LASEROWYCH FIRMY BROTHER ZINTEGROWANE ROZWIĄZANIA DO DRUKU DLA TWOJEJ FIRMY U podtaw działalności

Bardziej szczegółowo

Logistyka I stopień Ogólnoakademicki. Niestacjonarne wszystkie. Opiekunowie projektów inżynierskich

Logistyka I stopień Ogólnoakademicki. Niestacjonarne wszystkie. Opiekunowie projektów inżynierskich KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielkim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOGN1-0562 Seminarium i praca dyplomowa Seminar and diplom thei A. USYTUOWANIE

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

176 Wstȩp do statystyki matematycznej = 0, 346. uczelni zdaje wszystkie egzaminy w pierwszym terminie.

176 Wstȩp do statystyki matematycznej = 0, 346. uczelni zdaje wszystkie egzaminy w pierwszym terminie. 176 Wtȩp do tatytyki matematycznej trści wynika że H o : p 1 przeciwko hipotezie H 3 1: p< 1. Aby zweryfikować tȩ 3 hipotezȩ zatujemy tet dla frekwencji. Wtedy z ob 45 1 150 3 1 3 2 3 150 0 346. Tymczaem

Bardziej szczegółowo

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE

NADAWANIE - MOWA ROZUMIENIE WIEK DZIECKA SŁYSZENIE I ROZUMIENIE NADAWANIE - MOWA 0 3 miesiąc życia Reaguje na głośne Wycisza się/śmieje, gdy do niego mówimy Przerywa płacz, gdy usłyszy głos Wzmaga/osłabia ssanie, gdy usłyszy 4 6

Bardziej szczegółowo

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu AAC (ang.) Augmentive and Alternative Communication Wspomagające

Bardziej szczegółowo

Algorytmy ewolucyjne (2)

Algorytmy ewolucyjne (2) Algorytmy ewolucyjne (2) zajecia.jakubw.pl/nai/ ALGORYTM GEETYCZY Cel: znaleźć makimum unkcji. Założenie: unkcja ta jet dodatnia. 1. Tworzymy oobników loowych. 2. Stoujemy operacje mutacji i krzyżowania

Bardziej szczegółowo

HiPath Wireless. Zapewniamy mobilność w przedsiębiorstwie

HiPath Wireless. Zapewniamy mobilność w przedsiębiorstwie HiPath Wirele Zapewniamy mobilność w przediębiortwie Nowa generacja mobilności przediębiortwa Siemen wprowadza bezprzewodowe lokalne ieci komputerowe (WLAN) nowej generacji na podtawowy rynek produktów

Bardziej szczegółowo

Prywatyzacja formą lokaty kapitału

Prywatyzacja formą lokaty kapitału Fundacja Młodzieżowej Przediębiorczości Minitertwo Skarbu Pańtwa Cel ćwiczenia wiedza o połeczeńtwie podtawy przediębiorczości lekcje do dypozycji wychowawcy przedmioty ekonomiczne 20 minut Zapoznanie

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

Trening tchoukballu. Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Tchoukball.pl. Opracowanie: Mikołaj Karolczak

Trening tchoukballu. Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Tchoukball.pl. Opracowanie: Mikołaj Karolczak Trening tchoukballu Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Tchoukball.pl 009 Opracowanie: Mikołaj Karolczak Oznaczenia: zawodnik drużyny atakującej zawodnik drużyny atakującej (z piłką) zawodnik drużyny broniącej

Bardziej szczegółowo

Szlachcic na zagrodzie

Szlachcic na zagrodzie Szlachcic na zagrodzie wiedza o połeczeńtwie podtawy przediębiorczości 25 lekcje do dypozycji wychowawcy minut Cel ćwiczenia Zapoznanie uczniów z obowiązkami przediębiorcy wobec pracowników, a także z

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA TWOJEGO ZESPO U: DRUKOWANIE W FIRMIE. www.brother.pl

ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA TWOJEGO ZESPO U: DRUKOWANIE W FIRMIE. www.brother.pl ZINTEGROWANE ROZWI ZANIA DLA TWOJEGO ZESPO U: DRUKOWANIE W FIRMIE www.brother.pl Uprawnij woją firmę Naza nowa eria urządzeń wielofunkcyjnych pomaga tawiać czoła codziennym wyzwaniom. Zaprojektowaliśmy

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia na mięśnie brzucha, płaski brzuch

Ćwiczenia na mięśnie brzucha, płaski brzuch Ćwiczenia na mięśnie brzucha, płaski brzuch Odpowiednio zbudowany brzuch wspomaga nasz bieg. Silne mięśnie brzucha informują wszystkich o naszej wysokiej formie. Trening brzucha powinniśmy wykonywać co

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki:

Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki: Jednostka treningowa nr 6 (6-8 lat) doskonalenie prowadzenia piłki: 1) Rozgrzewka: berek czarodziej jedna lub dwie osoby pełnią role berków, każda złapana przez nich osoba staje nieruchomo na jednej nodze

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

Klaster sposób na lepszą współpracę przedsiębiorstw

Klaster sposób na lepszą współpracę przedsiębiorstw Klater poób na lepzą wpółpracę przediębiortw Tworzenie klatrów w Polce od niedawna tało ię tematem modnym. Jako innowacyjne przedięwzięcie idea taka daje możliwość dofinanowania ze środków Unii Europejkiej.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Statystyczna analiza danych

Statystyczna analiza danych Statytyka. v.0.9 egz mgr inf nietacj Statytyczna analiza danych Statytyka opiowa Szereg zczegółowy proty monotoniczny ciąg danych i ) n uzykanych np. w trakcie pomiaru lub za pomocą ankiety. Przykłady

Bardziej szczegółowo

O giełdzie inaczej. Cel ćwiczenia

O giełdzie inaczej. Cel ćwiczenia Fundacja Młodzieżowej Przediębiorczości Minitertwo Skarbu Pańtwa wiedza o połeczeńtwie podtawy przediębiorczości lekcje do dypozycji wychowawcy przedmioty ekonomiczne 35 minut Cel ćwiczenia Wyjaśnienie

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka!

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Data publikacji: 12/08/2014 Wiadome jest, że aby przygotować się do pokonywania długich dystansów, trzeba ćwiczyć nie tylko stosując trening stricte biegowy.

Bardziej szczegółowo

Założenia programowe

Założenia programowe Założenia programowe Nauczanie języków obcych w szkole jest ograniczone czasowo (wymiarem godzin lekcyjnych) i tematycznie (programem nauczania) i z przyczyn oczywistych skupia się często na zagadnieniach

Bardziej szczegółowo

Trening orientacji przestrzennej

Trening orientacji przestrzennej Dla rodziców Trening orientacji przestrzennej W procesie zdobywania i przetwarzania wiadomości oraz nabywania różnych umiejętności szkolnych niezwykle ważne miejsce zajmują prawidłowe funkcjonowanie na

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ

USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ Administracja systemu wynagrodzeń jest ważnym elementem prowadzenia biznesu. Gdy mamy działający formalny system płac, pomaga to w kontrolowaniu kosztów personelu, podnosi

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym Rozdział II Praca z systemem operacyjnym 55 Rozdział III - System operacyjny i jego hierarchia 2.2. System operacyjny i jego życie Jak już wiesz, wyróżniamy wiele odmian systemów operacyjnych, które różnią

Bardziej szczegółowo

TEATR BLIŻEJ DZIECKA

TEATR BLIŻEJ DZIECKA TEATR BLIŻEJ DZIECKA Wiemy nie od dziś, że dziecko uczy się kontaktu ze sztuką już od wczesnego dzieciństwa. Wrodzona wrażliwość pozwala mu żywo reagować na melodyjność głosu matki i śpiewane przez nią

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Podstawy piłki nożnej według Sutton a. Opracował: Tom Sutton PRO TRAINER

Podstawy piłki nożnej według Sutton a. Opracował: Tom Sutton PRO TRAINER Podstawy piłki nożnej według Sutton a Opracował: Tom Sutton PRO TRAINER Setki udanych powtórzeo Tworzenie lepszych nawyków treningowych Wspaniały rozwój zawodnika ZABAWA dla graczy niezależnie od wieku!

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klasy III d 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej

Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej 1 Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej Blok tematyczny: Rozwijanie własnej osobowości Temat: Jak chronić swoje prawa w grupie? Wprowadzenie do postaw asertywnych. Cele: Uświadomienie

Bardziej szczegółowo

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc?

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Prowadzenie i opracowanie: Katarzyna Siwek Węgrów, 15.11.2010r. Autyzm a funkcjonowanie językowe Zaburzenia porozumiewania

Bardziej szczegółowo

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 8. Sztuczki

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 8. Sztuczki Jak wytresować swojego psa? Częs ć 8 Sztuczki Sztućzki: proszenie, podawanie łapy Uczenie sztuczek nie jest konieczne, jeśli chodzi o rzeczy, które psy powinny umieć. Warto jednak wiedzieć, że sam proces

Bardziej szczegółowo

KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY...

KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY... KLUB AKS MIKOŁÓW SZKOLENIE DZIECI I MŁODZIEŻY AJAXOWE PORADY... NA PODSTAWIE: AFC AJAX AMSTERDAM Przewodnik Trenera oraz materiały w ramach Szkółki Piłkarskiej NIVEA Ajaxowe porady strona 1 Gra 4 v 4 Ustawienie

Bardziej szczegółowo

KONKURS FIZYCZNY. FASCYNUJĄCA FIZYKA Poziom gimnazjalny

KONKURS FIZYCZNY. FASCYNUJĄCA FIZYKA Poziom gimnazjalny II KONKURS FIZYCZNY FASCYNUJĄCA FIZYKA Pozio ginazjalny Organizator: STOWARZYSZENIE NAUCZYCIELI FIZYKI ZIEMI ŁÓDZKIEJ http://nf-lodz.cba.pl/ I. Cele konkuru Cele konkuru jet inpirowanie łodzieży zkół ginazjalnych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność 1. ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA SIĘ 2. PROCES KOMUNIKOWANIA SIĘ 3. STYLE KOMUNIKOWANIA SIĘ 4. PRZESZKODY W KOMUNIKOWANIU SIĘ 1.ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja programu. Instrukcja użytkownika modułu Gabinet Zabiegowy. Zielona Góra 2015-06-18

Dokumentacja programu. Instrukcja użytkownika modułu Gabinet Zabiegowy. Zielona Góra 2015-06-18 Dokumentacja programu Instrukcja użytkownika modułu Gabinet Zabiegowy Zielona Góra 2015-06-18 Głównym celem funkcjonalnym modułu Gabinet zabiegowy jest komunikacja z laboratoriami diagnostycznym w celu

Bardziej szczegółowo

Maksymalny błąd oszacowania prędkości pojazdów uczestniczących w wypadkach drogowych wyznaczonej różnymi metodami

Maksymalny błąd oszacowania prędkości pojazdów uczestniczących w wypadkach drogowych wyznaczonej różnymi metodami BIULETYN WAT VOL LV, NR 3, 2006 Makymalny błąd ozacowania prędkości pojazdów uczetniczących w wypadkach drogowych wyznaczonej różnymi metodami BOLESŁAW PANKIEWICZ, STANISŁAW WAŚKO* Wojkowa Akademia Techniczna,

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji siatkówki do obszaru 1.

Scenariusz lekcji siatkówki do obszaru 1. Scenariusz lekcji siatkówki do obszaru 1. Temat: Doskonalenie odbić sposobem górnym z różnych przyborów. Zadania lekcji : U: Doskonalenie odbić sposobem górnym Wykorzystanie odbić górnych we fragmentach

Bardziej szczegółowo

Wymagania z języka polskiego. Klasa 6 PROPOZYCJE KRYTERIÓW OCENY I METOD SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ

Wymagania z języka polskiego. Klasa 6 PROPOZYCJE KRYTERIÓW OCENY I METOD SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ Wymagania z języka polskiego Klasa 6 PROPOZYCJE KRYTERIÓW OCENY I METOD SPRAWDZANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA Podstawową zasadą obowiązującą w ocenianiu jest sprawdzanie tego, czego nauczyliśmy. Zadania i polecenia

Bardziej szczegółowo

Poszukiwanie skarbu. Liczba osób: 1 + 1. Opis

Poszukiwanie skarbu. Liczba osób: 1 + 1. Opis Poszukiwanie skarbu Liczba osób: 1 + 1. Opis Na dworze, w różnych miejscach (drzewa, krzaki, kamienie, kępki trawy), chowamy jakiś przedmiot. Zależnie od naszych intencji może to być rzecz znana dziecku,

Bardziej szczegółowo

Seminarium i praca dyplomowa Seminar and diplom thesis. Niestacjonarne Wszystkie. Kierunkowy Obowiązkowy Polski Semestr trzeci

Seminarium i praca dyplomowa Seminar and diplom thesis. Niestacjonarne Wszystkie. Kierunkowy Obowiązkowy Polski Semestr trzeci KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielkim Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 Seminarium i praca dyplomowa Seminar and diplom thei A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE

DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE DIAGNOZA DZIECI 5 LETNICH- JESIEŃ GRUPA,,MISIE Przedmiotem pomiaru są umiejętności zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z grudnia 008r w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego

Bardziej szczegółowo

Jak przygotować dziecko do pójścia do przedszkola? mgr Sylwia Styczeń

Jak przygotować dziecko do pójścia do przedszkola? mgr Sylwia Styczeń Jak przygotować dziecko do pójścia do przedszkola? mgr Sylwia Styczeń Po co wysyłam dziecko do przedszkola? Funkcje przedszkola Rozwój społeczny Samodzielność Przygotowanie do szkoły Z czym musi poradzić

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Multimedialne Systemy Uczące

Inteligentne Multimedialne Systemy Uczące Działanie realizowane w ramach projektu Absolwent informatyki lub matematyki specjalistą na rynku pracy Matematyka i informatyka może i trudne, ale nie nudne Inteligentne Multimedialne Systemy Uczące dr

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

KAMIENIE MILOWE ROZWOJU MOWY DZIECKA OD 0 DO 6 ROKU ŻYCIA

KAMIENIE MILOWE ROZWOJU MOWY DZIECKA OD 0 DO 6 ROKU ŻYCIA KAMIENIE MILOWE ROZWOJU MOWY DZIECKA OD 0 DO 6 ROKU ŻYCIA Każde dziecko jest unikalne, jedyne w swoim rodzaju. Jego rozwój przebiega w indywidualnym tempie. Poniższe zestawienie prezentuje rozwój mowy

Bardziej szczegółowo

6. Zarządzanie Projektami

6. Zarządzanie Projektami 6. Zarządzanie Projektami Wersja ucznia Wstęp 1. Proces Zarządzania Projektami 2. Zarządzanie ryzykiem "Zarządzanie projektami jest o wyznaczaniu jasnych celów, zarządzaniu czasem, zasobami, ludźmi i kosztami

Bardziej szczegółowo

Jednostka treningowa nr 2 U8-10

Jednostka treningowa nr 2 U8-10 Jednostka treningowa nr 2 U8-10 1) Rozgrzewka: w wyznaczonym polu utworzyć niskie przeszkody (przynajmniej 2x więcej niż zawodników biorących udział) z talerzyków lub narzutek kolorowych, zawodnicy wykonują:

Bardziej szczegółowo

NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER

NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER WŁADYSŁAW SZYNGIERA NAUCZANIE GRY W PIŁKĘ NOŻNĄ W FORMIE ZABAW I GIER KONFERENCJA SZKOLENIOWA AKADEMII PIŁKARSKIEJ GRASSROOTS KATOWICE, 23.11.2013 KATOWICE, 23.11.2013 Na samym początku trzeba sobie zadać

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia orientacji przestrzennej

Ćwiczenia orientacji przestrzennej Dla Rodziców Ćwiczenia orientacji przestrzennej Istotne miejsce w procesie zdobywania i przetwarzania wiadomości oraz nabywania umiejętności szkolnych ma prawidłowe funkcjonowanie na poziomie koordynacji

Bardziej szczegółowo

Koncepcja zastosowania metody CBR oraz algorytmów genetycznych w systemie obsługującym windykację ubezpieczeniową

Koncepcja zastosowania metody CBR oraz algorytmów genetycznych w systemie obsługującym windykację ubezpieczeniową Rozdział monografii: 'Bazy Danych: truktury, Algorytmy, Metody', Kozielki., Małyiak B., Kaprowki P., Mrozek D. (red.), WKŁ 2006 Rozdział 40 Koncepca zatoowania metody CBR oraz algorytmów genetycznych w

Bardziej szczegółowo

KONSTRUKCJE STALOWE W EUROPIE. Wielokondygnacyjne konstrukcje stalowe Część 3: Oddziaływania

KONSTRUKCJE STALOWE W EUROPIE. Wielokondygnacyjne konstrukcje stalowe Część 3: Oddziaływania KONSTRUKCJE STALOWE W EUROPIE Wielokondygnacyjne kontrukcje talowe Część 3: Oddziaływania Wielokondygnacyjne kontrukcje talowe Część 3: Oddziaływania 3 - ii PRZEDMOWA Niniejza publikacja tanowi trzecią

Bardziej szczegółowo

6.4. Efekty specjalne

6.4. Efekty specjalne 6.4. Efekty specjalne Rozdział ten będzie poświęcony efektom specjalnym, które również znalazły swoje zastosowanie w programie MS PowerPoint 2007. Pierwszym typem efektów jaki zostanie poddany naszej analizie

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

Lekcja 3 Nauka zakładania kagańca lub obroży uzdowej

Lekcja 3 Nauka zakładania kagańca lub obroży uzdowej Lekcja 3 Nauka zakładania kagańca lub obroży uzdowej Bierzemy do prawej ręki kaganiec i kliker, z lewej ręki będziemy wydawać smakołyki. Uczymy psa targetowania kagańca. Za każde spojrzenie, potem za dotknięcie

Bardziej szczegółowo

Część I Wstępna 15min.

Część I Wstępna 15min. OBSZAR 1 Lekcje wychowania fizycznego UNIHOKEJ Przykładowy scenariusz Temat: Prowadzenie piłki. Doskonalenie podań i przyjęć stroną forhendową i bekhendową kija. Zadania szczegółowe: Umiejętności prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Przekształcenia własnościowe

Przekształcenia własnościowe Fundacja Młodzieżowej Przediębiorczości Minitertwo Skarbu Pańtwa wiedza o połeczeńtwie podtawy przediębiorczości lekcje do dypozycji wychowawcy przedmioty ekonomiczne 30 minut Cel ćwiczenia Rozróżnianie

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNE DZIECKO NA DRODZE

BEZPIECZNE DZIECKO NA DRODZE Komenda Miejska Policji w Tarnowie BEZPIECZNE DZIECKO NA DRODZE Zadbajmy o jego bezpieczeństwo - Nasza wspólna sprawa - www.tarnow.policja.gov.pl INFORMACJE WSTĘPNE Najwięcej wypadków drogowych wśród dzieci

Bardziej szczegółowo

3. RUCHY CIAŁ (KINEMATYKA) Pojęcie ruchu, układ odniesienia, tor, droga, przemieszczenie

3. RUCHY CIAŁ (KINEMATYKA) Pojęcie ruchu, układ odniesienia, tor, droga, przemieszczenie 3. RUCHY CIAŁ (KINEMATYKA) Zakre wiadomości Pojęcie ruchu, układ odnieienia, tor, droga, przemiezczenie Względność ruchu Klayfikacja ruchów Prędkość średnia i chwilowa Ruch jednotajny protoliniowy (równanie

Bardziej szczegółowo

Brain Game. Wstęp. Scratch

Brain Game. Wstęp. Scratch Scratch 2 Brain Game Każdy Klub Kodowania musi być zarejestrowany. Zarejestrowane kluby można zobaczyć na mapie na stronie codeclubworld.org - jeżeli nie ma tam twojego klubu sprawdź na stronie jumpto.cc/18cplpy

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 1 CHARAKTERYSTYKI STATYCZNE DIOD P-N

ĆWICZENIE 1 CHARAKTERYSTYKI STATYCZNE DIOD P-N LBORTORM PRZYRZĄDÓW PÓŁPRZEWODNKOWYCH ĆWCZENE 1 CHRKTERYSTYK STTYCZNE DOD P-N K T E D R S Y S T E M Ó W M K R O E L E K T R O N C Z N Y C H 1 CEL ĆWCZEN Celem ćwiczenia jet zapoznanie ię z: przebiegami

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych z gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej

Scenariusz zajęć ruchowych z gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej Scenariusz zajęć ruchowych z gimnastyki korekcyjno-kompensacyjnej Temat: Wyrabianie nawyku prawidłowej postawy ciała i zapobieganie płaskostopiu. Miejsce ćwiczeń: sala przedszkolna w Miejskim Przedszkolu

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po Sklepie Windows Phone

Przewodnik po Sklepie Windows Phone Przewodnik po Sklepie Windows Phone Wzbogać swój telefon o aplikacje i gry ze Sklepu Windows Phone. Aplikacje i gry możesz kupować w dwóch dogodnych miejscach: W telefonie (na ekranie startowym naciśnij

Bardziej szczegółowo

dr inż. Drabik Maciej Smyła Tomasz N Projekt wymiennika ciepła dla odzysku ciepła w wentylacji budynku

dr inż. Drabik Maciej Smyła Tomasz N Projekt wymiennika ciepła dla odzysku ciepła w wentylacji budynku Temat pracy Charakterytyka pracy Promotor tudent / Tematy magiterkie 2014/15 Opracowanie i przedtawienie ankiety na temat roli nanometali w medycynie i kometologii Omówienie właściwości bakteriobójczych,

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi?

Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi? Jak trenować z dzieckiem koncentracje uwagi? Umiejętność koncentracji można ćwiczyć, ale wymaga to wysiłku zarówno ze strony dziecka, jak i rodzica wspierającego i motywującego je do tej pracy. Obranie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Szkolenie finansowane ze środków Wojewody Kujawsko - Pomorskiego

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Szkolenie finansowane ze środków Wojewody Kujawsko - Pomorskiego SCENARIUSZ ZAJĘĆ 1. Temat zajęć: Sztuka komunikacji i negocjacji 2. Czas trwania warsztatów/zajęć: 5godzin (2 h wykład + 2h warsztaty + 1 h dyskusja) 3. Cel główny: Zrozumienie znaczenia komunikacji 4.

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie.

PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ. Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Klasa III/ Scenariusz nr 23 PROPOZYCJE AKTYWNOŚCI W ZAKRESIE PERCEPCJI SŁUCHOWEJ Temat ośrodka tygodniowego: Magia kina. Temat ośrodka dziennego: Nasza klasa w kinie. Kształtowane umiejętności ucznia w

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXIX/187/2012 Rady Gminy Jeleśnia z dnia 28 grudnia 2012r.

Uchwała Nr XXIX/187/2012 Rady Gminy Jeleśnia z dnia 28 grudnia 2012r. Uchwała Nr XXIX/187/2012 Rady Gminy Jeleśnia z dnia 28 grudnia 2012r. w prawie: uchwalenie Gminnego Programu Profilaktyki L Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Przeciwdziałania Narkomanii w Gminie

Bardziej szczegółowo

Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów

Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów 1 Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów Dla uczniów zainteresowanych przygotowywane są ćwiczenia trudniejsze, aby mogli wykazać się swoimi umiejętnościami i wiedzą. Uczniom mającym trudności

Bardziej szczegółowo

Jak moje dziecko może nauczyć się logiczno-matematycznego myślenia

Jak moje dziecko może nauczyć się logiczno-matematycznego myślenia Jak moje dziecko może nauczyć się logiczno-matematycznego myślenia Dimitris Matzarakis Jak moje dziecko może nauczyć się logiczno-matematycznego myślenia Zawiera praktyczne testy O książce Matematyka

Bardziej szczegółowo

1. Ćwiczenia indywidualne i grupowe z użyciem piłek

1. Ćwiczenia indywidualne i grupowe z użyciem piłek Przykładowe ćwiczenia dla bramkarza w okresie przygotowawczym Opracowanie: mgr Michał Chamera Zadania główne: rozwój sprawności ogólnej, doskonalenie elementów techniczno-taktycznych Zadania dodatkowe:

Bardziej szczegółowo

Centrum Diagnozy, Terapii I Edukacji SPECTRUM ASC-MED dr Agnieszka Rynkiewicz

Centrum Diagnozy, Terapii I Edukacji SPECTRUM ASC-MED dr Agnieszka Rynkiewicz Gdańsk, 12 listopada 2013 Szanowni Państwo, Dziękujemy za Państwa zainteresowanie międzynarodowym projektem ASC-Inclusion, który wykorzystuje technologie komputerowe do terapii osób ze spektrum autyzmu.

Bardziej szczegółowo

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie:

Zacznijmy więc pracę z repozytorium. Pierwsza konieczna rzecz do rozpoczęcia pracy z repozytorium, to zalogowanie się w serwisie: Repozytorium służy do przechowywania plików powstających przy pracy nad projektami we w miarę usystematyzowany sposób. Sam mechanizm repozytorium jest zbliżony do działania systemu plików, czyli składa

Bardziej szczegółowo

Tchoukball. Warto wprowadzać ją do programu wychowania fizycznego ponieważ:

Tchoukball. Warto wprowadzać ją do programu wychowania fizycznego ponieważ: Tchoukball Warto wprowadzać ją do programu wychowania fizycznego ponieważ: jest pozbawiona agresji, możliwość wystąpienia kontuzji ogranicza się do minimum, dostarcza wiele pozytywnych przeżyć i emocji.

Bardziej szczegółowo

Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami.

Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami. Tematyka i rozwiązania metodyczne kolejnych zajęć lekcyjnych wraz z ćwiczeniami. Zagadnienie tematyczne (blok tematyczny): Internet i sieci (Podr.cz. II, str.37-69) Podstawa programowa: Podstawowe zasady

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

Część III końcowa - to uspokojenie organizmu czynności porządkowe, omówienie lekcji.

Część III końcowa - to uspokojenie organizmu czynności porządkowe, omówienie lekcji. PIŁKA RĘCZNA W SZKOLE. Piłka ręczna powinna odgrywać istotną rolę w systemie wychowania fizycznego ze względu na swoje niezaprzeczalne walory zdrowotne. Jest to gra dla wszystkich kategorii wieku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie postaw inżynierów poprzez projekt oprogramowania dla dzieci z autyzmem

Kształtowanie postaw inżynierów poprzez projekt oprogramowania dla dzieci z autyzmem Konferencja e-technologie w Kształceniu Inżynierów 2015 Kształtowanie postaw inżynierów poprzez projekt oprogramowania dla dzieci z autyzmem Agnieszka Landowska, Michał Smiatacz Emotions in HCI Research

Bardziej szczegółowo

9. DZIAŁANIE SIŁY NORMALNEJ

9. DZIAŁANIE SIŁY NORMALNEJ Część 2 9. DZIŁIE SIŁY ORMLEJ 1 9. DZIŁIE SIŁY ORMLEJ 9.1. ZLEŻOŚCI PODSTWOWE Przyjmiemy, że materiał pręta jet jednorodny i izotropowy. Jeśli ponadto założymy, że pręt jet pryzmatyczny, to łuzne ą wzory

Bardziej szczegółowo

Podstawy koszykówki dla szkół podstawowych TECHNIKA RZUTU. Bartłomiej Perzanowski

Podstawy koszykówki dla szkół podstawowych TECHNIKA RZUTU. Bartłomiej Perzanowski Podstawy koszykówki dla szkół podstawowych TECHNIKA RZUTU Bartłomiej Perzanowski 0 1 TECHNIKA RZUTU Bartłomiej Perzanowski Grając w koszykówkę skupiamy się głównie na zdobywaniu punktów. Mecz wygrywa ten

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI Prowadzący - dr Sylwia Szymańska - trener FPL Każda sytuacja wywołuje emocje

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI Z WYKORZYSTANIEM ELEMENTÓW ZUMBY:KL I

SCENARIUSZ LEKCJI Z WYKORZYSTANIEM ELEMENTÓW ZUMBY:KL I Katarzyna Bronowska SCENARIUSZ LEKCJI Z WYKORZYSTANIEM ELEMENTÓW ZUMBY:KL I 1. Zbiórka, sprawdzenie obecności 2. Rozgrzanie poszczególnych części ciała 3. Zapoznanie z podstawowymi krokami używanymi w

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014

OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014 OFERTA WARSZTATÓW OTWARTYCH 2014 Kirschstein&Partner Polska ul. Karmelicka 54/10 31-128 Kraków E-Mail: polska@kirschstein.org Tel. 500 111 355 Termin Miasto Temat Cena netto Cena brutto 18.02.2014 Kraków

Bardziej szczegółowo

Analityk i współczesna analiza

Analityk i współczesna analiza Analityk i współczesna analiza 1. Motywacje 2. Analitycy w IBM RUP 3. Kompetencje analityka według IIBA BABOK Materiały pomocnicze do wykładu z Modelowania i Analizy Systemów na Wydziale ETI PG. Ich lektura

Bardziej szczegółowo

Akademia piłkarska UEFA Grassroots_KONSPEKT ZAJĘĆ TRENINGOWYCH

Akademia piłkarska UEFA Grassroots_KONSPEKT ZAJĘĆ TRENINGOWYCH 1 DATA: marzec 2009 MIEJSCE: Hala sportowa GODZ.: 14.45 15.45 CZAS ZAJĘĆ: 60 LICZBA ĆW.: 12 PRZYBORY: piłki nożne nr 4, oznaczniki, kontrasty TRENER: Krzysztof Chrobak TEMAT: DOSONALENIE TECHNIKI PIŁKI

Bardziej szczegółowo