Tworzenie zintegrowanych obrazów fuzyjnych za pomocą narzędzia własnego projektu moduł Fuzja aplikacji Dental Studio*

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Tworzenie zintegrowanych obrazów fuzyjnych za pomocą narzędzia własnego projektu moduł Fuzja aplikacji Dental Studio*"

Transkrypt

1 Czas. Stomatol., 2006, LIX, 11, Polish Stomatological Association Tworzenie zintegrowanych obrazów fuzyjnych za pomocą narzędzia własnego projektu moduł Fuzja aplikacji Dental Studio* The creation of integrated image fusion by means of a Fusion module Dental Studio designed application Marcin Kozakiewicz, Marcin Hanclik Z Kliniki Chirurgii Czaszkowo-Szczękowo-Twarzowej i Onkologicznej UM w Łodzi Kierownik: prof. dr hab. n. med. P. Arkuszewski Streszczenie Cel pracy: przedstawienie opracowanego modułu, który umożliwia wykonywanie fuzji obrazów oraz przekazanie wskazówek technicznych do tworzenia zintegrowanych obrazów na drodze fuzji. Dane do fuzji mogą być pobierane ze stomatologicznych urządzeń radiografii cyfrowej, z tomografii komputerowej, termografii, magnetycznego rezonansu jądrowego, ultrasonografii lub tworzone w paśmie widzialnym promieniowania elektromagnetycznego. Materiał i metoda: przedstawiono wymagania, sposób działania wraz z algorytmami wykonywanymi w najważniejszych procedurach i obsługę programu. Pracę zilustrowano przykładowymi obrazami fuzyjnymi złożonymi z dwóch i trzech obrazów składowych. Podsumowanie: dzięki modułowi do fuzji w programie Dental Studio możliwe jest stworzenie jednolitego obrazu mającego zalety obrazowania w kilku różnych technikach. Możliwe jest integrowanie obrazów z dowolnych badań tych samych struktur pod warunkiem standaryzacji geometrycznej obrazowania i ujednolicenia formatów danych cyfrowych. Summary Aim of the study: To introduce a module which enables fusion of images and provides technical guidance for the production of fused images. Data for the fusion may be acquired from dental radiographic devices, computed tomographic scanners, thermographic cameras, magnetic resonance apparatus, ultrasonographic devices, or those made in visible band of electromagnetic radiation. Material and method: Requirements, performance together with algorithms of the main procedures and operation of the programme have been presented. This study is illustrated with examples of images fused from two and three component images. Conclusion: Thanks to Fusion Module in Dental Studio software it is possible to create the integrated image which possesses the advantages of many different visualisation techniques. Moreover, it is also possible to integrate the images resulting from any examination of the same structures provided that geometric standardisation of visualisation, and uniformity of digital data formats are maintained. HASŁA INDEKSOWE: fuzja obrazów, narzędzia, komputery klasy PC KEYWORDS: image fusion, tools, PC computers *Praca była finansowana z funduszy Uniwersytetu Medycznego Łodzi, temat badań własnych nr

2 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., Wstęp W XXI wieku choroby będą diagnozowane i leczone w coraz mniej inwazyjny sposób, z zastosowaniem bardzo wyrafinowanego obrazowania oraz za pomocą czynności sterowanych obrazowaniem pola zabiegowego i interaktywna grafiką. W ciągu ostatnich stu lat biomedyczne obrazowanie przeszło drogę od odkrycia promieniowania rentgenowskiego do obecnych narzędzi takich jak, magnetyczny rezonans jądrowy, tomografia komputerowa, pozytronowa tomografia emisyjna czy ultrasonografia. Zalety stosowania tych precyzyjnych nieinwazyjnych narzędzi obrazowania są ewidentne (13, 14, 15). Leczenie kierowane obrazowaniem (ang. image-guided therapy) jest dziedziną medyczną, która rozwija się w ostatnich latach bardzo gwałtownie dzięki postępowi w informatyce, technice komputerowej oraz nieinwazyjnych metodach leczenia (3, 6, 16, 17). Integralną jego częścią jest możliwość wykonywania cyfrowej fuzji obrazów. W dostępnych autorowi materiałach nie ma informacji, aby tego typu narzędzie było dostępne w dziedzinach nauk stomatologicznych, zaś w skali kraju znane są tylko 2 ośrodki dysponujące doświadczeniem w tym zakresie: IPPT PAN Warszawa (L. Chmielewski) oraz Interdyscyplinarne Centrum Modelowania Uniwersytetu Warszawskiego (D. Kozińska). Program Dental Studio jest rozbudowanym narzędziem przeznaczonym do wykonywania cyfrowej subtrakcji obrazów (4, 5, 8). W ciągu ostatnich miesięcy rozwijano i badano jego możliwości w zakresie wykonywania fuzji obrazów (1, 7, 9). Autor zaprojektował oddzielny moduł do przygotowywania obrazów i wykonywania różnych rodzajów fuzji obrazów. Cel pracy Celem pracy było przedstawienie opracowanego modułu do programu komputerowego Dental Studio, który umożliwia wykonywanie fuzji obrazów oraz przekazanie wskazówek technicznych do tworzenia zintegrowanych obrazów na drodze fuzji. Materiał i metody Przygotowanie danych wejściowych Moduł do fuzji analizuje dane wejściowe w uniwersalnych formatach komputerów PC, jakim są: Windows Bitmap (*.BMP) i Windows DIB (*.DIB). Obrazy wejściowe powinny być wystandaryzowane (10). Są to 2 warunki umożliwiające przeprowadzenie scalania danych. Przed rozpoczęciem sesji w Dental Studio należy przygotować dane wejściowe, o ile nie są dostępne w ww. formatach. Opisywane oprogramowanie zapewnia spełnienie przez dane wejściowe wymagań Dental Studio, dzięki możliwości odczytywania popularnego formatu obrazowych danych medycznych, DICOM. Moduł Dental Studio Dicom (ryc. 4) umożliwia edycję wielu typów plików w formacie DICOM i ich przekształcenie do postaci plików graficznych platformy PC, które są domyślnymi danymi dla opisywanego w artykule oprogramowania. Interfejs programu jest nieskomplikowany i zaprojektowany intuicyjnie. Jego obsługa opiera się na zastosowaniu grafiki interaktywnej. Jest on obsługiwany głównie urządzeniami wskaźnikowymi. Jedynie część parametrów i nazwy plików muszą być wpisywane z klawiatury alfanumerycznej. Składa się on z typowego dla programów napisanych dla środowiska Windows menu. 784

3 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio Główne narzędzia algorytmy Brightness/Contrast daje możliwość zmiany jasności i kontrastu obrazów. Umożliwia manualne korygowanie zmian w skali barwnej. Konsekwencją zmian jasności i kontrastu jest zróżnicowanie danych źródłowych opisujących atrybuty punktów obrazu. Ze względu na zastosowanie Dental Studio, jego działanie polega na symultanicznym przetwarzaniu więcej niż jednego obrazu. Dlatego dane graficzne przygotowane do fuzji muszą być w zakresie kodowania barw znormalizowanymi względem siebie mapami bitowymi. Aby znormalizować dane wstępnie przekształconych pod względem jasności i kontrastu obrazów, zmieniane są wartości przyporządkowane do punktów obrazu. Zaczynając od pierwszej wartości skali barwnej wszystkie punkty obrazu o wartości innej niż 0 (pierwsza wartością skali jest 0) zostają skorygowane i przypisana jest im wartość 0. Proporcjonalnie zostają przekształcone kolejne wartości skali i korygowane dane punktów obrazu (ryc. 1). Ryc. 1. Program zapewnia wyrównanie zniekształceń geometrycznych stwierdzonych w obrębie obrazów przekrojów twarzowej części czaszki. Kontroluje kompozycję obrazów składowych pod względem skali barwnej (korekty palet i ich normalizacja); a ustalane są znaczniki na tych samych strukturach anatomicznych w obrębie obu obrazów, następnie program automatycznie wyrównuje zniekształcenia. Bezpośrednio przed fuzją obrazów możliwe jest określenie w jakim stopniu każda ze składowych ma wpływać na obraz ostateczny, b fuzja obrazów TK i MR. Dobrze widoczne kości i tkanki zawierające dużo jąder wodoru. W dolnej części widoczne okno Tools z odsłoniętą zakładką Data, c możliwe jest wtórne przetwarzanie obrazu fuzyjnego, zarówno na drodze jakościowej (stosowanie palet: pliki z rozszerzeniem *.pal), jak i ilościowej (stosowanie filtrów: pliki z rozszerzeniem *.fil), d surowe dane wyeksportowane do arkusza kalkulacyjnego za pomocą poleceń: Tools\Data\To Excel. 785

4 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., Paletę obrazu można ręcznie korygować. Możliwość automatycznego dostosowania palet daje procedura normalizacji. Wcześniej stworzoną paletę można swobodnie przypisać analizowanemu obrazowi (pliki z rozszerzeniem *.pal). Moduł fuzja zawiera narzędzia wspierające automatyczną korektę jasności i kontrastu oraz jakościowe porównywanie obu wybranych obrazów. Pola pomiarowe mogą być połączone na obu obrazach dając jednoczasowy dostęp do danych z obu obrazów. Jest prezentowana całkowita suma różnic stopni szarości w polach pomiarowych oraz różnica wyrażona w procentach. Na obu skrajach tej zakładki są zdublowane pola prezentujące dane odpowiednio dla lewego obrazu po lewej stronie, a dla prawego po prawej stronie (m. in. wartość odcienia szarości aktualnie wskazującego punkty obrazu, średnia wartość odcieni szarości obliczona z pola pomiarowego i wymiary pola pomiarowego w pikselach). Po wybraniu dowolnej liczby obrazów przeznaczonych należy skorygować ewentualne zniekształcenia geometryczne uruchamiając funkcję ustawiania par znaczników topograficznych na obu przygotowywanych obrazach. Zlokalizowanie odpowiednich par znaczników w tych samych punktach orientacyjnych (np. anatomicznych) na obu obrazach składowych umożliwi dalszą automatyczną korektę. Algorytm wykonywany przez program jest znany (1, 7, 9, 16, 17) i opiera się na odszukaniu najdłuższego boku wyznaczonego trójkąta na obrazie prezentowanym po stronie lewej, porównaniu jego długości (liczby punktów obrazu) z analogicznym bokiem w obrazie otwartym po stronie prawej, ustaleniu różnicy w liczbie pikseli obecnych w tych odcinkach i na tej podstawie przełączeniu do pętli programowej wydłużającej lub skracającej odpowiedni odcinek w wyrównywanym obrazie (dostosowywany jest obraz prawy do obrazu lewego). W przypadku potrzeby wydłużenia są tworzone nowe punkty obrazu w obrębie analizowanego boku trójkąta. Aby przyporządkować im wartości ze skali odcieni szarości obliczana jest średnia wartość z sąsiadujących pikseli, które mają już pierwotnie znaną wartość. Możliwe jest także wystąpienie sytuacji, gdy pojawi się pomiędzy pierwotnie znanymi pikselami więcej niż 1 nowy punkt obrazu. Wtedy program analizuje tak powstały trójkątny obszar i nadaje jego pikselom wartości proporcjonalne do odległości i stopni szarości znanych narożników tego nieznanego obszaru. Sam algorytm wykonywania fuzji jest znany, sprawdzony i już stosowany (1, 7, 9, 16, 17). Na punktach obrazów o tych samych współrzędnych zostaje wykonane działanie matematyczne. W przypadku dwóch obrazów składowych dotyczy ono przekształceń wartości stopni szarości jak niżej: G F stopień szarości punktu obrazu fuzyjnego, G 1 stopień szarości punktu pierwszego obrazu składowego, G 2 stopień szarości punktu drugiego obrazu składowego, a współczynnik udziału pierwszego obrazu składowego w obrazie fuzyjnym, b współczynnik udziału drugiego obrazu składowego w obrazie fuzyjnym. Następnie konstruowany jest pośredni obraz o głębi barwnej powiększonej do 9 bitów, gdy współczynniki a i b są 1. Aby przywrócić obraz do formy 8-bitowej w opisywanym module jest zaimplemetowanych 5 algorytmów wizualizacji zintegrowanych obrazów fuzyjnych: Cut dane możliwe do prezentacji w 8-bitowej skali szarości są uzyskiwane przez odcięcie skrajnych wartości po obu stronach skali. Divide w tym rodzaju prezentowania wyników pobiera się ze skali szarości co drugą 786

5 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio wartość. Zapewnia to prezentowanie pełnego zakresu odcieni szarości. Split w obrazie wynikowym rozdzielone są punkty o zwiększonej wartości w stosunku do ustalonej wartości Bias, od punktów o zmniejszonej wartości. W ten sposób można wyeksponować wzrosty i/lub spadki gęstości optycznej w obrazie fuzyjnym niezależnie od gęstości optycznej obrazów składowych. Jest to dodatkowe narzędzie do prezentowania nowych cech obecnych w obrazie fuzyjnym. Dla lepszego określenia obszarów zmiany wartości gęstości optycznej dostępna jest dwubarwna paleta, w której przejście jednej barwy w drugą następuje w ustalonym w funkcji Bias punkcie skali odcieni szarości, co odpowiada przyjętej wartości progowej. Obrazowanie typu extreme zmiany gęstości optycznej są obrazowane tak jak w fuzji typu Cut, ale tło obrazu fuzyjnego zastępowane jest pierwszym z obrazów składowych. W ten sposób otrzymuje się pierwszy obraz składowy dopełniony uwidocznieniem miejsc, które są wyeksponowane (hyperechogeniczne, aktywne, cieniodajne, jasne, gorące) na drugim obrazie składowym. Replace black umożliwia automatyczne uzupełnianie czarnych miejsc jednego obrazu (wartość 0) punktami z drugiego obrazu, które posiadają inną wartość niż 0. Graficzna prezentacja danych wyjściowych Przykładowe wyniki działania modułu Fuzja obrazują ryc. 1 i 2. Rycina 2 ilustruje cztery typy w czterech rodzajach obrazów fuzyjnych, powstałe z łączenia trzech obrazów powstałych w 3 zakresach częstotliwości promieniowania elektromagnetycznego. Fuzja typu Cut obrazów foto i radiograficznego umożliwia obserwację kośćca pod powierzchnią skóry i paznokcia. Fuzja rtg i obrazu termograficznego uwidacznia rozkład temperatur wokół paliczków palca. Fuzja obrazu foto i termograficznego wyraźnie obrazuje rozkład temperatur w obrębie powłoki wspólnej. Fuzja typu Divide bardzo wyraźnie przedstawia lokalizację kości w stosunki do pokrywających tkanek. Połączenie obrazu termo i radiograficznego ukazuje mapę termiczną powierzchni skóry na tle ciemno wyrzutowanego kośćca. Inwertowany obraz termograficzny połączony z danymi fotograficznymi przedstawia ciepłe (ciemne) pola w obrębie skóry. Zwraca tu uwagę zobrazowanie wzrostu temperatury w głębi zmarszczek skóry. Z wyników fuzji typu Split i Extreme warto zwrócić uwagę na obrazy fuzyjne zawierające termogramy. Usunięte są z nich pola zimne, a w to miejsce włączone obrazy: radiologiczne, fortograficzne lub oba (fuzja Split), zaś w fuzji Extreme w miejsce ciepłych pól wbudowano obraz radiologiczny lub/i fotograficzny tkanek miękkich. Fuzja trzech ww. obrazów tworzy spójne wideo-radio-termograficzne dane uwidaczniające powierzchnię ciała z zaznaczonymi izotermami i znajdującymi się wewnątrz strukturami kostnymi. Są to w tym przypadku dane graficzne wizualizujące w jednym obrazie wyniki badań w trzech zakresach jednego rodzaju promieniowania. Numeryczna prezentacja danych wyjściowych Moduł zapewnia dostęp do surowych danych źródłowych. Dane są pobierane z ROI (ang. region of interest) określonego obrazu (ryc. 1). Poprzez serwer RPC możliwe jest automatycznie włączenie programu MS Excel i stworzenie raportu w arkuszu kalkulacyjnym składającego się z danych liczbowych określających wartość stopnia szarości każdego punktu obrazu znajdującego się w ROI z przyporządkowaniem współrzędnych wszystkim analizowanym punktom. Ponadto tworzony jest przestrzenny wykres prezentujący rozkład od- 787

6 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., Ryc. 2. Przykłady możliwości tworzenia podwójnych (pola zielone) i potrójnych (pola niebieskie) obrazów fuzyjnych w nowym module aplikacji Dental Studio; A 24-bitowy obraz kolorowy w formacie JPEG (część widzialna widma promieniowania elektromagnetycznego: Hz), B 12-bitowy obraz radiograficzny cyfrowy (rentgenowski zakres promieniowania elektromagnetycznego: Hz), C 16-bitowy, kolorowy obraz termograficzny w formacie TIFF (część podczerwona widma promieniowania elektromagnetycznego: Hz). W wyniku fuzji tych obrazów może powstać jeden obraz uwidaczniający kilka zakresów widma promieniowania elektromagnetycznego. W przypadku połączenia trzech wyników badań obrazowych z zastosowaniem algorytmu Cut na tle szkieletu kostnego* widoczna jest skóra V palca dłoni z ciepłymi polami (białe obszary) oraz dobrze odbijającą promieniowanie podczerwone płytką paznokciową. Fuzja typu Divide obrazu widzialnego z termograficznym ** ukazuje pola ciepłe (ciemniejsze) i zimne (jaśniejsze) w obrębie tkanek powierzchownych palca (widoczne zmarszczki i płytka paznokciowa). 788

7 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio cieni tworzących obraz w ROI. Dostępne są wszystkie narzędzia zainstalowane w arkuszu kalkulacyjnym, zaś dane można dalej przenosić bez lub po wstępnym przekształceniu, do programów statystycznych, prezentacyjnych, graficznych i innych (ryc. 1). Ponadto program eksportuje surowe dane dotyczące odcieni szarości przyporządkowanym punktom obrazu w ROI. Same dane mogą być ułożone w trzech kolumnach lub matrycowo. Moduł fuzja udostępnia dane zawierające liczby pikseli w ROI przyporządkowane poszczególnym wartościom skali barwnej. W dwóch kolumnach ułożone są dane obrazu w ROI o rozdzielczości tonalnej takiej samej jak obrazu wejściowego (np. 8-bitowe) określające rozkład liczby punktów obrazu na skali barwnej. Obok w kolejnych dwóch kolumnach są dane pośredniego obrazu o głębi barwnej powiększonej 1 bit dane źródłowe. Dane te są swobodnie dostępne do dalszego przetwarzania. Ułatwieniem przeglądania licznych danych jest możliwość automatycznego włączania edytora tekstu i utworzenia w nim raportu zawierającego liczbowe i graficzne dane dotyczące analizowanego obrazu. Program Dental Studio udostępnia dane systemom zarządzania baz danych (jest źródłem danych ODBC), w których jako standard jest używany język SQL. Omówienie Autor podjął starania skonstruowania modułu mogącego oprogramować każde urządzenie po ustaleniu formatu danych wejściowych. Ze względu na problemy, z jakimi zetknięto się w trakcie tego etapu realizacji projektu, celowe wydaje się wskazanie dróg rozwiązania podstawowych trudności. Różnorodność występujących powszechnie formatów plików graficznych nie stanowi problemu ze względu na łatwo dostępne oprogramowanie typu shareware/freeware (np. Micrografx Picture Publisher 7). Aparatura przetwarzająca dane Tagged Image File Format często spotykane w programach graficznych lub JPEG File Interchange, jakie stosuje się do przesyłania danych przez internet nie stanowi problemu komunikacyjnego, ponieważ programem Micrografx Picture Publisher 7 można łatwo je transformować do formatu wejściowego dla Dental Studio. Oddzielnym zagadnieniem jest format danych ACR-NEMA Digital Imaging and Communications in Medicine zwany w skrócie DICOM. Często ten format obsługują urządzenia medyczne. Standard DICOM został stworzony w celu zapewnienia zgodności urządzeń medycznych z typowymi sieciami komputerowymi obecnymi w ośrodkach medycznych i akademickich. Zapewnia on możliwości do rozszerzanie i aktualizowania oprogramowania, jak i uproszczenia rozwoju wszystkich rodzajów obrazowania w medycynie. DICOM także zapewnia użytkownikom sposobność ocenienia czy dwa urządzenia będą wymieniały ze sobą dane. Dodatkowe rozszerzenia specyfikacji DICOM umożliwiają wspieranie tworzenia: plików na przenośnych nośnikach danych (takich jak dyski optyczne lub taśmy magnetyczne o dużej pojemności), nowej struktury danych dla angiografii radiologicznej oraz rozszerzeń dla zarządzania drukarkami (2). Całe środowisko Dental Studio, w tym i moduł do fuzji, jest zaprojektowane dla platformy systemowej Windows 9x. Pliki DICOM są zaś tworzone w urządzeniach pracujących pod kontrolą systemów Unix. Autor stosował 2 sposoby dekodowania tych danych do formatu Windows Bitmap: 1) w programie obsługującym konkretne urządzenie tworzące pliki DICOM eksporto- 789

8 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., wał dane źródłowe do wybranego katalogu na dysku twardym w formacie Windows Bitmap, a następnie w środowisku Unix przesyłał je z tego katalogu do stacji graficznej pracującej pod kontrolą Dental Studio, 2) pobierał dane źródłowe w formacie DICOM i transformował je w programie efilm Workstation do Windows Bitmap. Możliwe jest także skanowanie obrazów z analogowych materiałów i zapisywanie ich w formacie Windows Bitmap, ale należy się wtedy liczyć z utratą poważnej liczby danych w stosunku do informacji źródłowych. Kolejnym ważnym zagadnieniem jest prezentacja danych na ekranie monitora jako głównego pomostu komunikacji operatora aplikacji z komputerem. Obrazy mogą być wyświetlone z maksymalną głębią odcieni barwy sięgającą 256 stopni (tj. 8 bitów). Jest to zbieżne z zakresem rejestrowania odcieni szarości przez ludzkie oko. Z tego też względu moduł do fuzji obrazów został zoptymalizowany dla przekształceń piksela, któremu jest przyporządkowana jedna wartość z pełnego 8-bitowego zakresu. Z drugiej strony również przetwarzanie danych z tego zakresu jest obecnie bardzo często stosowane w odniesieniu do obrazów jednobarwnych. Lambrecht dwustopniowo redukował skalę szarości z 4096 stopni (tj. jedna wartość z 12- -bitowej skali nadawana jest punktowi obrazu) nawet 16,384 raza, doprowadzając jej głębię do 250 odcieni. Było to wymuszone stosowanym oprogramowaniem Endoplan, które rezerwuje skrajne 6 wartości skali dla własnych informacji graficznych (11). Należy podkreślić, że program Dental Studio przetwarza pełne 8-bitowe pasmo danych. Ostatnim zagadnieniem z tej grupy jest normalizacja palety barwnej analizowanego obrazu. Pomimo ujednolicenia formatów i skal barwnych obrazów składowych, wynik fuzji na tym etapie przygotowania danych wejściowych byłby nieprzewidywalny. Jest to związane z różnym wewnętrznym zorganizowaniem danych w obrębie skali barwnej kompozycja palety. Ostatnim zabiegiem niezbędnym do wykonania przed fuzją jest normalizacja palet względem siebie, tak aby prezentowane obrazy były w pełni jednolite. W opisywanym programie jest to wykonywane automatycznie przez aktywację polecenia Normalize. Dane do fuzji mogą być przenoszone ze stomatologicznych urządzeń radiografii cyfrowej zewnątrzustnych i pantomograficznych. Ponadto można dzięki modułowi do fuzji łączyć obrazy uzyskane z tomografii komputerowej, termografii, magnetycznego rezonansu jądrowego, ultrasonografii lub tworzone w paśmie widzialnym promieniowania elektromagnetycznego. Możliwe jest także obsługiwanie klasycznych obrazów radiologicznych po ich przetworzeniu na postać cyfrową lub wszystkich innych obrazów w przypadkach potrzeby połączenia dwóch z nich np. w kartografii, nawigacji, krystalografii, morfometrii, hematologii, genetyce, termografii (12), przemyśle, budownictwie, geodezji, sejsmologii, kryptografii itd. Aby przeprowadzić fuzję obrazów niezbędne jest zniwelowanie zniekształceń geometrycznych występujących pomiędzy wynikami różnych badań źródłowych. Na zakładce Geometric alignment w oknie Comparison znajdują się w jednym miejscu zgromadzone wszystkie potrzebne narzędzia. Możliwość łączenia obrazów z różnych wyników niesie ze sobą kolejny problem w przygotowaniu danych wejściowych. Oba wprowadzane obrazy z założenia przedstawiają tą sama okolicę. Dokładność w obrazowaniu tego samego fragmentu ciała musi być wysoka. Jakość wyjściowych cyfrowych danych pobieranych z obrazu po fuzji, zależy bezpo- 790

9 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio średnio od precyzji doboru obrazów wstępnych. Jeżeli planuje się wykonanie fuzji obrazów tomograficznych (np. SPECT, USG lub MR), to płaszczyzna przekrój musi być maksymalnie zbliżona w obu badaniach składowych, zarówno pod względem miejsca przekroju, kąta, jak i grubości warstwy. Pomocne w osiągnięciu tego celu są urządzenia stabilizujące pacjenta (17). Jednak nawet z ich zastosowaniem nie udaje się usunąć zniekształceń w obwodowych partiach badanych obszarów. Niezbędne jest dodatkowe wsparcie programu wykonującego fuzję. Zastosowane rozwiązania w module do fuzji programu Dental Studio umożliwiają wyrównanie występujących różnic geometrycznych badanych okolic (ROI ang. region of interest). Ze względu na zastosowanie typowych komend, przycisków, kodów, winiet okien skrótów klawiaturowych etc. moduł do fuzji i cały program Dental Studio jest przyjazny dla wszystkich, którzy kiedykolwiek mieli styczność z jakimkolwiek programem dla systemów operacyjnych Microsoft Windows np. edytorem tekstu MS Word lub arkuszem kalkulacyjnym MS Excel. Jest to bardzo cenna cecha modułu do wykonywania fuzji i całego programu Dental Studio. Cyfrowa fuzja obrazów tomografii komputerowej i tomografii rezonansu magnetycznego pozwala określić anatomię jak i patologię np. w promienicy kości, chrząstki i tkanek miękkich oraz rozległość zmian patologicznych i precyzyjnie zaplanować leczenie chirurgiczne. Program Dental Studio umożliwia tworzenie obrazów, które łączą zalety obrazowania TK i MR (9). Podobnie w traumatologii szczękowo-twarzowej znalazł zastosowanie moduł do fuzji. Morfologia szczelin złamania i otaczających tkanek miękkich mogą być dokładnie zobrazowane zwłaszcza w złamaniach oczodołów, których topografia jest szczególnie złożona. Obecność tkanek miękkich w szczelinie złamania może być dobrze zaobserwowana i zlokalizowana. Obrazy fuzyjne pomagają także ocenić resorpcję odłamów kostnych oraz lokalizację mięśni zewnątrzgałkowych po zabiegu chirurgicznym. Zatem ta nowoczesna technika przetwarzania obrazu może być szczególnie zalecana dla obrazowania w chirurgii szczękowo-twarzowej (1, 7). Autor stosuje tą technikę wizualizacji w wyżej wymienionych przypadkach (ryc. 3). Dzięki temu miał bezpośrednia możliwość porównania dokładności odwzorowań zintegrowanego zobrazowania z rzeczywistymi wymiarami zmian patologicznych i ich odległością od charakterystycznych struktur anatomicznych. Ze wstępnych ocen i weryfikacji śródzabiegowej wynika, że możliwe jest uzyskanie do- Ryc. 3. Kliniczny obraz fuzyjny. Odłam kości dna oczodołu przemieszczony w kierunku dogałkowym jest dobrze widoczny po inwersji skali szarości w składowej MR. W obrębie ubytku w dolnej ścianie oczodołu obszary o podwyższonej gęstości optycznej odpowiadające fragmentom uszkodzonej okostnej. Odległość szczytu odłamu od gałki ocznej 2 mm, odległość szczeliny złamania od przyśrodkowej ściany oczodołu 8 mm (dane potwierdzone w czasie zabiegu chirurgicznego). 791

10 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., Ryc. 4. Moduł Dental Studio Dicom umożliwia edycję danych obrazowych w formatach typu Dicom i ich konwertowanie do formatów typowych dla platformy PC. 792

11 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio kładności rzędu 1 mm. Stopień dokładności jest wprost proporcjonalny od jakości obrazowania w badaniach składowych. Jednym z elementów niezbędnego przygotowania pacjenta przed wykonaniem badań będących składowymi fuzji jest stabilizowanie głowy w obu badaniach w tej samej pozycji (standaryzacja geometryczna). Kolejnym ważnym elementem jest akwizycja danych wolumetrycznych i ich dodatkowa korekta geometryczna przed łączeniem danych na drodze fuzji. Ponadto możliwe jest wykonanie fuzji typu wypełnienie pustych pól. W jednym z obrazów będących składową poddawana fuzji część obrazu może być zupełnie czarna np. miejsca niewychwytujące znacznika w badaniu scyntygraficznym. Natomiast te nieaktywne obszary mogą być wyraźnie widoczne w tomografii komputerowej. Jeżeli uwidocznione (aktywne, cieniujące) obszary w obu badaniach nie pokrywają się wybór współczynnika udziału każdej ze składowych powinien wynosić 1. W innych przypadkach, np. gdy obszary są częściowo widoczne w termograficznym obrazowaniu tkanek i częściowo w wizualizacji rentgenowskiej tkanek twardych, można stworzyć zintegrowany obraz fuzyjny sieci naczyniowej na tle szkieletu kostnego. Należy wybrać współczynnik udziału każdej ze składowych o wartości 0,5. Moduł do wykonywania fuzji jak i cały program Dental Studio udostępniania surowe dane źródłowe w formatach MS Excel i tekstowym. Jest to szczególnie cenne dla prowadzenia badań naukowych i ilościowej oceny obrazów fuzyjnych. Wykonanie fuzji w wyżej wymienionych zastosowaniach jest łatwe dzięki prostemu intefejsowi modułu do fuzji Dental Studio jak i wydajnym narzędziom zapewniającym wyrównywanie zniekształceń geometrycznych powstałych ze względu na niedoskonałości wykonywania badań źródłowych (17). Tworzenie własnych zintegrowanych obrazów na drodze fuzji, dobór parametrów fuzji oraz sposobu jej wykonywania, umożliwia lepsze zrozumienie anatomii człowieka, uwidocznienie szczegółów budowy, czynności jego narządów, powstałych patologii, a co za tym idzie precyzyjniejsze planowanie leczenia i monitorowanie wyników leczenia. Ponad to jest to cenny program z punktu widzenia naukowego. Daje dostęp do danych źródłowych oraz narzędzia analityczne działające w czasie rzeczywistym. Podsumowanie Dzięki modułowi do fuzji w programie Dental Studio możliwe jest stworzenie jednolitego obrazu mającego zalety obrazowania w kilku różnych technikach. Jest też możliwe integrowanie obrazów z dowolnych badań tych samych struktur pod warunkiem standaryzacji geometrycznej obrazowania i ujednolicenia formatów danych cyfrowych. Moduł Dental Studio Dicom umożliwia edycję wielu typów plików w formacie dicom i ich przekształcenie do postaci plików graficznych platformy PC, które są domyślnymi danymi dla opisywanego w artykule oprogramowania. Ze wstępnych ocen i weryfikacji śródoperacyjnej wynika, że możliwe jest uzyskanie dokładności obrazowania fuzyjnego na poziomie 1 mm. Dodatkowy opis funkcji modułu Interfejs programu jest nieskomplikowany i zaprojektowany intuicyjnie. Jego obsługa opiera się na zastosowaniu grafiki interaktywnej. Jest on obsługiwany głównie urządzeniami wskaźnikowymi (np. mysz, trackball). Jedynie część parametrów i nazwy plików muszą być wpisywane z klawiatury alfanume- 793

12 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., rycznej. Składa się on z typowego dla programów napisanych dla środowiska Windows menu. Aktywne komendy są napisane kolorem ciemno szarym, zaś aktualnie niedostępne są jasno szare (typowe kodowanie tej informacji w systemach Windows 9x). Cztery grupy komend stanowią menu główne: File, Edit, Window i Help. Podmenu File zawiera polecenia umożliwiające otwieranie i zapisywanie obrazów. Znajduje się w nim komenda Update PATIENTS, która aktualizuje wyświetlaną listę pacjentów, co jest ważne w przypadku pracy w grupach roboczych, gdy różni członkowie danej grupy mogą dostarczać nowych i zmodyfikowanych badań pacjentów w czasie otwartej sesjii Dental Studio. Komenda jest aktywna tylko po włączeniu Edit/Patients Podmenu Edit zawiera polecenia umożliwiające edycję obrazów i bazy danych. Najważniejszym poleceniem jest Patients. Jego aktywacja powoduje wyświetlenie listy pacjentów ze wskazanej w pliku ustawienia konfiguracji (DS.ini) lokalizacji. Przykład wpisu w pliku DS.ini: PATHS) patientspath=d:\data\main\ Operated_Patients\ W głównym oknie Dental Studio jest wydzielany obszar zawierający bazę danych pacjentów. Jego wielkość i lokalizacja jest taka jak ostatnio była używana. Można je zmienić stosując typową w systemach Windows 9x technikę Drag and Drop. Pojedyncze naciśnięcie lewego przycisku urządzenia wskaźnikowego powoduje otworzenie wskazanego obrazu. Okno to można zamknąć przez naciśnięcie przycisku oznaczonego X w prawym górnym rogu tego obszaru (typowa lokalizacja dla tego typu przycisków w Windows 9x). W każdym wyrazie stanowiącym polecenie programowe jest podkreślona jedna litera wskazująca, jakiego skrótu klawiszowego należy użyć dla szybkiego wywołania. Jest to bardzo przydatne ułatwienie dla osób biegle posługujących się klawiaturą komputerową. Mogą one bez stosowania urządzenia wskaźnikowego szybko wywołać żądaną procedurę np. Edit/ Patients: przytrzymanie lewego klawisza (Alt) i jednorazowe naciśnięcie klawiszy (E) i (A). W tym czasie lokalizacja kursora nie ma znaczenia. Ponadto obsługę programu zapewniają przyciski znajdujące się pod głównym menu: 1. Load from file Otwieranie obrazów z dowolnego foldera w obrębie napędów dyskowych i taśmowych, których sterowniki są zainstalowane w systemie operacyjnym (m.in. dyski twarde, napędy CD-ROM, dyski magnetooptyczne, dyskietki). Okno dialogowe jest zaopatrzone w pole podglądu otwieranego obrazu, który można powiększyć przed otworzeniem korzystając z pamięci operacyjnej komputera. Podawane są wymiary obrazu w pikselach. Po otworzeniu obrazu pojawia się okno towarzyszące. Może być ono dowolnie przesuwane z zastosowaniem techniki Drag and Drop. Zawiera ono narzędzia niezbędne do ilościowej analizy obrazu (Density, Avarage, Linear Selection, Area, Use palette). 2. Tools Wywołuje okno zawierające szereg zakładek. Nad nimi umieszczono pola wyboru przypisujące wykonywanie komend do konkretnego z otworzonych obrazów. Opis zawartości zakładek: a) Brightness/Contrast daje możliwość ręcznej zmiany jasności i kontrastu obrazów. Przycisk Normalize umożliwia korygowanie zmian w skali barwnej. Konsekwencją zmian jasności i kontrastu jest zróżnicowanie danych źródłowych opisujących atrybuty punktów obrazu. Ze względu na zastosowanie Dental Studio, jego działanie polega na symultanicznym przetwarzaniu więcej niż jednego obra- 794

13 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio zu. Dlatego dane graficzne przygotowane do fuzji musza być w zakresie kodowania barw znormalizowanymi względem siebie mapami bitowymi. Aby znormalizować dane wstępnie przekształconych pod względem jasności i kontrastu obrazów, zmieniane są wartości przyporządkowane do punktów obrazu. Zaczynając od pierwszej wartości skali barwnej wszystkie punkty obrazu o wartości innej niż 0 (pierwsza wartością skali jest 0) zostają skorygowane i przypisana jest im wartość 0. Proporcjonalnie zostają przekształcone kolejne wartości skali i korygowane dane punktów obrazu (ryc. 1a), b) Rotation umożliwia ręczne korygowanie zmian geometrycznych pomiędzy otworzonymi obrazami na drodze obracania obrazu w zakresie z dokładnością do 1/10 stopnia z kontrolą wartości wybranego kąta, c) Palette na zakładce umieszczono pole graficznie prezentujące paletę barw przyporządkowaną do analizowanego obrazu (ryc. 1c). Można je uaktywnić naciskając przycisk Get. Tak pobraną paletę można ręcznie korygować (przycisk Edit). Możliwość automatycznego dostosowania palet daje procedura normalizacji. Na zakładce znajdują się dalsze przyciski funkcyjne: Apply aby zastosować przygotowaną indywidualną paletę barwną należy zatwierdzić to naciskając ten przycisk. Save Pozwala zapisać stworzona paletę barwną w dowolnym folderze na dowolnym nośniku pamięci masowej, którego zapis jest obsługiwany przez system operacyjny. Można bezpośrednio założyć folder i nadać dowolna nazwę palecie. Load pozwala zastosować gotową paletę lub jakąś z wcześniej stworzonych i zapisanych na nośniku pamięci masowej obsługiwanym przez system operacyjny (pliki z rozszerzeniem *.pal), d) Data zapewnia dostęp do surowych danych źródłowych. Dane są pobierane z ROI określonego w oknie towarzyszącym każdemu otworzonemu obrazowi. Zakładka zawiera szereg pól i przycisków; i) Title pole umożliwiające wpisanie do wnętrza pliku z danymi nazwy o dowolnej długości i składzie znaków. Edycje w tym polu ułatwia menu kontekstowe wywoływane po naciśnięciu prawego przycisku urządzenia wskaźnikowego, ii) poniżej znajduje się seria przycisków umożliwiających pobieranie danych w seriach po trzy do porównań wielokrotnych cech tekstury np. kości i zmian jej struktury (H0, H1, D i Output Graber). Poniżej nich jest podobny zestaw narzędzi (H0, H1, D i OutputImplGraber) przygotowany do analizy np. miejsc wszczepienia materiałów kościozastępczych i wszczepów zębowych do kości (ryc. 1b). Wysłane w ten sposób z programu Dental Studio dane są zapisywane w folderze, którego lokalizacja jest określona w pliku DS.ini. Przykładowy wpis: (PATHS) grabberpath=d:\raw_ds_data\ TextureDeterm\BoneData grabimplpath=d:\raw_ds_data\ BoneSubst\Remodeling, iii) to Excel naciśnięcie tego przycisku automatycznie włącza program MS Excel poprzez serwer RPC i tworzy raport w arkuszu kalkulacyjnym składający się danych liczbowych określających wartość stopnia szarości każdego punktu obrazu znajdującego się w ROI (ang. region of interest) z określeniem współrzędnych wszystkich analizowanych punktów. Ponad to tworzony jest przestrzenny wykres prezentujący rozkład odcieni tworzących obraz w ROI. Dostępne są wszystkie narzędzia zainstalowane w arkuszu kalkulacyjnym, zaś dane można dalej przenosić bez lub po wstępnym przekształceniu do programów statystycznych, prezentacyjnych, graficznych 795

14 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., i innych (ryc.1d), iv) Output Pixels eksportuje surowe dane dotyczące odcieni szarości przyporządkowanym punktom obrazu w ROI. Początek dokumentu stanowią określenie rodzaju danych, data powstania pliku, szerokość ROI, wysokość ROI, typ obrazu np. subtraktogram typu Divide oraz nazwa obrazu/danych. Tak stworzony plik tekstowy można otworzyć w arkuszu kalkulacyjnym po określeniu parametrów importowania danych: dane źródłowe z separatorami, początek importowania od wiersza 1, pochodzenie pliku Windows (ANSI), tabulator i średnik ustalić jako separatory, kwalifikator tekstu ustalić jako, format danych w kolumnie ogólny RMD. Same dane mogą być ułożone w trzech kolumnach: pierwsza współrzędna X, druga współrzędna Y, trzecia wartość piksela. Mogą też zostać ułożone matrycowo jeśli w czasie eksportowania danych z Dental Studio zostanie zaznaczone pole Array znajdujące się po prawej stronie przycisku Output Pixels. Układ danych jest wówczas następujący: nagłówek macierzy stanowią kolejne współrzędne X, lewy bok kolejne współrzędne Y, zaś prostokątne pole komórek utworzone wzdłuż wymienionych współrzędnych wypełniają wartości przyporządkowane do kolejnych punktów obrazu. Dalej dane są swobodnie dostępne do dalszego przetwarzana jak w podpunkcie iii, v) Output To File eksportuje dane zawierające liczby pikseli w ROI przyporządkowane poszczególnym wartościom skali barwnej. Po prawej stronie tego przycisku znajduje się pole Remove 255 values umożliwiające po aktywacji usunięcie z eksportowanych danych wartość 255. Wartość ta staje się artefaktem, gdy zostanie zaznaczony za pomocom narzędzi dostępnych w oknie towarzyszącym każdemu otworzonemu obrazowi, ROI a jego otoczenie wycięte i zastąpione kolorem białym (wartości piksel otoczenia mają wówczas przypisana stałą wartość 255). Dane dotyczące pliku są zakodowane w pierwszych pięciu linijkach utworzonego pliku tekstowego. Poniżej w dwóch kolumnach ułożone są dane obrazu w ROI o rozdzielczości tonalnej takiej samej jak obrazu wejściowego (np. 8-bitowe) określające rozkład liczby punktów obrazu na skali barwnej. Obok w kolejnych dwóch kolumnach są dane pośredniego obraz o głębi barwnej powiększonej 1 bit dane źródłowe. Dane te są swobodnie dostępne do dalszego przetwarzana jak w podpunkcie iii, vi) Report naciśnięcie tego przycisku uruchamia procedurę automatycznego włączania edytora tekst i tworzy w min raport zawierający liczbowe i graficzne dane dotyczące analizowanego obrazu. Program Dental Studio udostępnia dane systemom zarządzania baz danych (jest źródłem danych ODBC), w których jako standard jest używany język SQL. 3. Comparison wywołuje okno Select Images zawierającego listę otworzonych w Dental Studio obrazów. Po wybraniu dowolnej liczby obrazów przeznaczonych do fuzji pojawia się okno o nazwie Comparison zawierające wybrane obrazy. Przy każdym z nich znajduje się nazwa obrazu oraz suwak pionowy i poziomy do ręcznego ustalania pozycji obrazów przed nałożeniem. Pod obrazami są zakładki zawierające pogrupowane narzędzia: a) zakładka Geometric Alignment w tym miejscu znajduje się rozwinięcie opisanego wyżej ręcznego narzędzia Tools\Rotation. Dostępne są 3 przyciski, które uruchamiają funkcję ustawiania par znaczników topograficznych na obu przygotowywanych obrazach. Zlokalizowanie odpowiednich par znaczni- 796

15 2006, LIX, 11 Fuzja aplikacji Dental Studio ków w tych samych punktach orientacyjnych (np. anatomicznych) na obu obrazach składowych umożliwi dalsza automatyczną korektę. Poleceniem do przeprowadzenie korekty geometrycznej jest naciśniecie przycisku Align. Aby wizualnie ocenić dokładność nałożenia obrazów należy nacisnąć przycisk Flipper, spowoduje to naprzemienne wyświetlanie obu obrazów w jednym oknie. Szybkość tego procesu można płynnie regulować w polu Delay. Ponowne naciśnięcie przycisku Flipper zatrzymuje naprzemienne wyświetlanie. Jeżeli wystąpiło drżenie obserwowane w miejscach zmiany jasności to należy przypuszczać, że nałożenie jest niedokładne i procedurę korekty geometrycznej należy przeprowadzić ponownie. Służy do tego przycisk Restore, b) zakładka Selection zawiera narzędzia wspierające automatyczną korektę jasności i kontrastu oraz jakościowe porównywanie obu wybranych obrazów. Pola pomiarowe, których wielkość (stałą lub zmienną) określa się na zakładce Palette Adjustment, mogą być połączone na obu obrazach dając jednoczasowy dostęp do danych z obu obrazów. Aby to osiągnąć należy zaznaczyć pole Couple. Nad nim znajduje się pole Total Diff., w którym jest prezentowana całkowita suma różnic stopni szarości w polach pomiarowych oraz ta różnica wyrażona w procentach. Na obu skrajach tej zakładki są zdublowane pola prezentujące dane odpowiednio dla lewego obrazu po lewej stronie, a dla prawego po prawej stronie. Należą do nich: Density wartość odcienia szarości aktualnie wskazywanego punkty obrazu; Avarage średnia wartość odcieni szarości obliczona z pola pomiarowego; współrzędne narożnika, od którego rozpoczęto wyznaczanie pola pomiarowego; współrzędne narożnika, który stanowi miejsce zakończenia wyznaczania pola pomiarowego; wymiary pola pomiarowego w pikselach, c) zakładka Fusion. Zawiera narzędzia umożliwiające łączenie obrazów. Przycisk Combine uruchamia procedurę wykonania fuzji. Otworzenie nowego obrazu nie powoduje potrzeby ponownego otwierana i aktywowania używanych dotychczas narzędzi. Można od razu przystąpić do tych samych analiz co przy poprzednio badanym obrazie. Piśmienictwo 1. Arkuszewski P., Kozakiewicz M., Olszycki M., Przygoński A., Góraj B.: Orbital wall reconstructions with alloplastic materials in spiral CT and MRI fusion. Eur. Radiol., 2002, 12, 1, Bakker A. R.: Communication between hospital and radiology information systems and picture archiving and communication systems, w Osteaux M. (ed): Hospital integrated picture archiving and communication systems a second generation PACS concept. Berlin: Springer, 1992, Koczorowski R., Tritt-Goc J.: Przydatność mikroobrazowania metodą magnetycznego rezonansu jądrowego w stomatologii. Stomatol. Współcz., 2002, 1, Kozakiewicz M.: Characteristic and validation of new programme for digital image analysis in oral surgery. J. Cranio-Maxillofac. Surg., 2000, 28, 3, Kozakiewicz M.: Charakterystyka przygotowania obrazów i ocena wyników ich subtrakcji wykonanej z zastosowaniem cyfrowego analizatora obrazu własnego projektu. Mag. Stomatol., 2001, 4, 116, Kozakiewicz M.: Dental Image Processor (DIP), the programme for analysing and processing oral radiographs and digital radiological subtraction. Comp. Med., 1999, 5, 1, Kozakiewicz M., Arkuszewski P., Olszycki M., Przygonski A., Góraj B.: Fused CT and MR imaging of the zygomatico-maxillo-orbital fractures in the DentalStudio software. Eur. Radiol., 2002, 12, 1, Kozakiewicz M., Hanclik M., Arkuszewski M., Przygoński P.: Bone augmentation with Bio-Oss. 18 month assessment utilising radiological subtraction. Zeit. Zahn. Impl., 2001, 1, Kozakiewicz M., Hanclik M., Olszycki M., Arkuszewski P., Góraj B.: Digital fusion of CT 797

16 M. Kozakiewicz, M. Hanclik Czas. Stomatol., and MRI images in the evaluation of maxillofacial pathology. Neurology, 2001, 43, 1, Kozakiewicz M., Wilamski M.: Technika standaryzacji wewnątrzustnych zdjęć rentgenowskich, Czas. Stomatol., 1999, LII, 10, Lambrecht T. J.: 3-D Modeling Technology in Oral and Maxillofacial Surgery, Quintessence Publishing Co, Inc, Chicago, Berlin, London, Tokyo, São Paulo, Moscow, Prague, Sofia, and Warsaw, 1995, Lipski M.: Wzrost temperatury na powierzchni korzeni zębów w następstwie wypełniania kanałów metodą kondensacji termomechanicznej. Czas. Stomatol., 2001, LIV, 11, Olszycki M., Arkuszewski P., Kozakiewicz M., Przygoński A., Góraj B.: CT and MR images in evaluation of blow out type fractures of the orbit. Eur. Radiol., 2002, 1, 12, Olszycki M., Arkuszewski P., Kozakiewicz M., Przygoński A., Góraj B.: Spiral CT post-processing reconstructions in the preoperative planning and monitoring of the augmentation and grafting procedures of the jaw. Neuroradiol., 2001, 43, 1, Olszycki M., Kozakiewicz M., Arkuszewski P., Przygoński A., Góraj B.: Evaluation of the posttraumatic lesions to the maxillary sinuses based on spiral CT reconstructions. Neuroradiol., 2001, 43, 1, Tempany C. M., McNeil B. J.: Advances in biomedical imaging. JAMA , 5, Yu C., Petrovich Z., Apuzzo M. L., Luxton G.: An image fusion study of the geometric accuracy of magnetic resonance imaging with the Leksell stereotactic localization system. J. Appl. Clin. Med. Phys., 2001, 2, 1, Otrzymano: dnia 10.V.2002 r. Adres autorów: Łódź, ul. Kopcińskiego

1. Przypisy, indeks i spisy.

1. Przypisy, indeks i spisy. 1. Przypisy, indeks i spisy. (Wstaw Odwołanie Przypis dolny - ) (Wstaw Odwołanie Indeks i spisy - ) Przypisy dolne i końcowe w drukowanych dokumentach umożliwiają umieszczanie w dokumencie objaśnień, komentarzy

Bardziej szczegółowo

Dlaczego stosujemy edytory tekstu?

Dlaczego stosujemy edytory tekstu? Edytor tekstu Edytor tekstu program komputerowy służący do tworzenia, edycji i formatowania dokumentów tekstowych za pomocą komputera. Dlaczego stosujemy edytory tekstu? możemy poprawiać tekst możemy uzupełniać

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę:

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: CELUJĄCĄ Opanował wiadomości i umiejętności wynikające z programu nauczania na ocenę bardzo dobrą i ponadto:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Dział Zagadnienia Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Arkusz kalkulacyjny (Microsoft Excel i OpenOffice) Uruchomienie

Bardziej szczegółowo

Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy

Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy Temat: Organizacja skoroszytów i arkuszy Podstawowe informacje o skoroszycie Excel jest najczęściej wykorzystywany do tworzenia skoroszytów. Skoroszyt jest zbiorem informacji, które są przechowywane w

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka obrazowa

Diagnostyka obrazowa Diagnostyka obrazowa Ćwiczenie pierwsze Zapoznanie ze środowiskiem przetwarzania obrazu ImageJ 1 Cel ćwiczenia Ćwiczenie ma na celu zapoznanie uczestników kursu Diagnostyka obrazowa ze środowiskiem przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Przetwarzanie obrazów

Przetwarzanie obrazów Przetwarzanie obrazów Zajęcia 6 Zawansowane wyświetlanie obrazów rastrowych. 2006-11-21 11:07:43 Zasady wykonania ćwiczenia Obrazy wynikowe do zadań zapisujemy w pliku nazwiskonr.rvc (bieżące nr 1) a komentarze

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 lutego 2011 r. Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne 1. W radiologii

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkownika

Instrukcja użytkownika SoftwareStudio Studio 60-349 Poznań, ul. Ostroroga 5 Tel. 061 66 90 641 061 66 90 642 061 66 90 643 061 66 90 644 fax 061 86 71 151 mail: poznan@softwarestudio.com.pl Herkules WMS.net Instrukcja użytkownika

Bardziej szczegółowo

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich.

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich. Tabele przestawne Tabela przestawna to narzędzie służące do tworzenia dynamicznych podsumowań list utworzonych w Excelu lub pobranych z zewnętrznych baz danych. Raporty tabeli przestawnej pozwalają na

Bardziej szczegółowo

Podstawy technologii cyfrowej i komputerów

Podstawy technologii cyfrowej i komputerów BESKIDZKIE TOWARZYSTWO EDUKACYJNE Podstawy technologii cyfrowej i komputerów Budowa komputerów cz. 2 systemy operacyjne mgr inż. Radosław Wylon 2010 1 Spis treści: Rozdział I 3 1. Systemy operacyjne 3

Bardziej szczegółowo

KaŜdy z formularzy naleŝy podpiąć do usługi. Nazwa usługi moŝe pokrywać się z nazwą formularza, nie jest to jednak konieczne.

KaŜdy z formularzy naleŝy podpiąć do usługi. Nazwa usługi moŝe pokrywać się z nazwą formularza, nie jest to jednak konieczne. Dodawanie i poprawa wzorców formularza i wydruku moŝliwa jest przez osoby mające nadane odpowiednie uprawnienia w module Amin (Bazy/ Wzorce formularzy i Bazy/ Wzorce wydruków). Wzorce formularzy i wydruków

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym

Rozdział II. Praca z systemem operacyjnym Rozdział II Praca z systemem operacyjnym 55 Rozdział III - System operacyjny i jego hierarchia 2.2. System operacyjny i jego życie Jak już wiesz, wyróżniamy wiele odmian systemów operacyjnych, które różnią

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy

Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy Edytor tekstu OpenOffice Writer Podstawy OpenOffice to darmowy zaawansowany pakiet biurowy, w skład którego wchodzą następujące programy: edytor tekstu Writer, arkusz kalkulacyjny Calc, program do tworzenia

Bardziej szczegółowo

4.2. Ustawienia programu

4.2. Ustawienia programu 4.2. Ustawienia programu Zmiana wielkości dokumentu Pracując w programie MS Excel 2010 niejednokrotnie doświadczysz sytuacji, w której otwarty przez Ciebie arkusz nie będzie mieścił się na ekranie monitora.

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14. 1.2 Ustawienia wprowadzające. Auto CAD 14 1-1. Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę

1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14. 1.2 Ustawienia wprowadzające. Auto CAD 14 1-1. Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę Auto CAD 14 1-1 1. Wprowadzenie. 1.1 Uruchamianie AutoCAD-a 14 Aby uruchomić AutoCada 14 kliknij ikonę AutoCAD-a 14 można uruchomić również z menu Start Start Programy Autodesk Mechanical 3 AutoCAD R14

Bardziej szczegółowo

dokumentacja Edytor Bazy Zmiennych Edytor Bazy Zmiennych Podręcznik użytkownika

dokumentacja Edytor Bazy Zmiennych Edytor Bazy Zmiennych Podręcznik użytkownika asix 4 Edytor Bazy Zmiennych Podręcznik użytkownika asix 4 dokumentacja Edytor Bazy Zmiennych ASKOM i asix to zastrzeżone znaki firmy ASKOM Sp. z o. o., Gliwice. Inne występujące w tekście znaki firmowe

Bardziej szczegółowo

1. Opis okna podstawowego programu TPrezenter.

1. Opis okna podstawowego programu TPrezenter. OPIS PROGRAMU TPREZENTER. Program TPrezenter przeznaczony jest do pełnej graficznej prezentacji danych bieżących lub archiwalnych dla systemów serii AL154. Umożliwia wygodną i dokładną analizę na monitorze

Bardziej szczegółowo

AutoCAD LT praca na obiektach rastrowych i nakładanie barw z palety RGB na rysunki.

AutoCAD LT praca na obiektach rastrowych i nakładanie barw z palety RGB na rysunki. AutoCAD LT praca na obiektach rastrowych i nakładanie barw z palety RGB na rysunki. Niniejsza instrukcja jest przewodnikiem po narzędziach służących do wstawiania i edycji obiektów rastrowych dostępnych

Bardziej szczegółowo

Edytor tekstu MS Office Word

Edytor tekstu MS Office Word Edytor tekstu program komputerowy ukierunkowany zasadniczo na samo wprowadzanie lub edycję tekstu, a nie na nadawanie mu zaawansowanych cech formatowania (do czego służy procesor tekstu). W zależności

Bardziej szczegółowo

System komputerowy VAT

System komputerowy VAT ul. Stalmacha 64, 43-430 Skoczów tel./fax 33 853 36 52 System komputerowy VAT www.procomp.com.pl pc@procomp.com.pl 1 System SPIS PROCOMP SPIS TREŚCI I OGÓLNE INFORMACJE O SYSTEMIE...3 1. KASY FISKALNE...4

Bardziej szczegółowo

Rejestracja faktury VAT. Instrukcja stanowiskowa

Rejestracja faktury VAT. Instrukcja stanowiskowa Rejestracja faktury VAT Instrukcja stanowiskowa 1. Uruchomieni e formatki Faktury VAT. Po uruchomieniu aplikacji pojawi się okno startowe z prośbą o zalogowanie się. Wprowadzamy swoją nazwę użytkownika,

Bardziej szczegółowo

Program PortaScan wersja 1.0.3. Instrukcja obsługi

Program PortaScan wersja 1.0.3. Instrukcja obsługi Porta KMI Poland Sp. z o.o. Bolszewo, ul. Szkolna 26 Program PortaScan wersja 1.0.3 Instrukcja obsługi Wykonano: Dział IT Porta KMI Poland Sp. z o.o. Program PortaScan wersja 1.0.3. Instrukcja instalacji

Bardziej szczegółowo

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Uruchamianie edytora OpenOffice.ux.pl Writer 9 Dostosowywanie środowiska pracy 11 Menu Widok 14 Ustawienia dokumentu 16 Rozdział 2. OpenOffice

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi programu PowRek

Instrukcja obsługi programu PowRek Instrukcja obsługi programu PowRek środa, 21 grudnia 2011 Spis treści Przeznaczenie programu... 4 Prezentacja programu... 5 Okno główne programu... 5 Opis poszczególnych elementów ekranu... 5 Nowy projekt...

Bardziej szczegółowo

Océ Podręcznik użytkownika

Océ Podręcznik użytkownika Océ Podręcznik użytkownika Océ Client Tools Instrukcje podstawowej obsługi Copyright 2010 Océ Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tego podręcznika nie może być powielana, kopiowana, adaptowana ani

Bardziej szczegółowo

MS Excell 2007 Kurs podstawowy Filtrowanie raportu tabeli przestawnej

MS Excell 2007 Kurs podstawowy Filtrowanie raportu tabeli przestawnej MS Excell 2007 Kurs podstawowy Filtrowanie raportu tabeli przestawnej prowadzi: dr inż. Tomasz Bartuś Kraków: 2008 04 04 Przygotowywanie danych źródłowych Poniżej przedstawiono zalecenia umożliwiające

Bardziej szczegółowo

1. Pobierz i zainstaluj program w 3 krokach : 2. Wybierz produkt -> FotoAlbum (Photo Books)

1. Pobierz i zainstaluj program w 3 krokach : 2. Wybierz produkt -> FotoAlbum (Photo Books) 1. Pobierz i zainstaluj program w 3 krokach : 2. Wybierz produkt -> FotoAlbum (Photo Books) 3. Wybór produktu w zależności od formatu, ceny : 4. Po wyborze formatu przechodzimy do okna z wyborem szablonu.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja szybkiej obsługi

Instrukcja szybkiej obsługi Instrukcja szybkiej obsługi Uwaga!!! Dla prawidłowego działania wymagany jest program Excel 2003 lub nowszy. Program należy ściągnąć ze strony internetowej i zapisać na dysku twardym. Wyjście z programu

Bardziej szczegółowo

Operacje na gotowych projektach.

Operacje na gotowych projektach. 1 Operacje na gotowych projektach. I. Informacje wstępne. -Wiele firm udostępnia swoje produkty w postaci katalogów wykonanych w środowisku projektowania AutoCad. Podstawowym rozszerzeniem projektów stworzonych

Bardziej szczegółowo

MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika

MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika Spis treści 1. Uruchamianie programu.... 3 2. Minimalne wymagania systemu... 3 3. Środowisko pracy... 3 4. Opis programu MenadŜer haseł... 3 4.1 Logowanie... 4 4.2

Bardziej szczegółowo

Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE

Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE Projektowanie baz danych za pomocą narzędzi CASE Metody tworzenia systemów informatycznych w tym, także rozbudowanych baz danych są komputerowo wspomagane przez narzędzia CASE (ang. Computer Aided Software

Bardziej szczegółowo

Opis programu - wizualizacja

Opis programu - wizualizacja Opis programu - wizualizacja Ekran Główny Narzędzia podstawowe File Open - otwieranie i przeglądanie baz danych oraz wyników pojedyńczych pacjentów Scan - przełączanie na tryb skanowania (pojedyńcze ujęcia

Bardziej szczegółowo

MS Word 2010. Długi dokument. Praca z długim dokumentem. Kinga Sorkowska 2011-12-30

MS Word 2010. Długi dokument. Praca z długim dokumentem. Kinga Sorkowska 2011-12-30 MS Word 2010 Długi dokument Praca z długim dokumentem Kinga Sorkowska 2011-12-30 Dodawanie strony tytułowej 1 W programie Microsoft Word udostępniono wygodną galerię wstępnie zdefiniowanych stron tytułowych.

Bardziej szczegółowo

- w firmie AGD, w komputerze używanym przez sekretarkę oraz trzech akwizytorów stwierdzono usterkę systemu komputerowego,

- w firmie AGD, w komputerze używanym przez sekretarkę oraz trzech akwizytorów stwierdzono usterkę systemu komputerowego, 1. Projekt realizacji prac prowadzących do zlokalizowania i usunięcia usterek systemu komputerowego, w zakresie diagnozowania wstępnego, ustalenia przyczyn usterek i usunięcia usterek. 2. Założenia do

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny w klasach I gimnazjum

Wymagania na poszczególne oceny w klasach I gimnazjum Wymagania na poszczególne oceny w klasach I gimnazjum Prawo autorskie - zagadnienia etyczne i prawne związane z ochroną własności intelektualnej Podstawy języka HTML Tworzenie witryny WWW - tło i obrazki

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA PORTALU SIDGG

INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA PORTALU SIDGG INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA PORTALU SIDGG dla Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy Instytut Badawczy 1. Uruchomienie aplikacji. a. Wprowadź nazwę użytkownika w miejsce Nazwa użytkownika b. Wprowadź hasło

Bardziej szczegółowo

Inwentarz Optivum. Jak wykorzystać kolektor danych do wypełniania arkuszy spisowych?

Inwentarz Optivum. Jak wykorzystać kolektor danych do wypełniania arkuszy spisowych? Inwentarz Optivum Jak wykorzystać kolektor danych do wypełniania arkuszy spisowych? Kolektor danych jest to urządzenie, które umożliwia automatyczną identyfikację kodów kreskowych. Program Inwentarz Optivum

Bardziej szczegółowo

Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu

Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu Zadanie 9. Projektowanie stron dokumentu Przygotowany dokument można: wydrukować i oprawić, zapisać jako strona sieci Web i opublikować w Internecie przekonwertować na format PDF i udostępnić w postaci

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word)

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word) Dostosowywanie paska zadań Ćwiczenia nr 2 Edycja tekstu (Microsoft Word) Domyślnie program Word proponuje paski narzędzi Standardowy oraz Formatowanie z zestawem opcji widocznym poniżej: Można jednak zmodyfikować

Bardziej szczegółowo

Przypominacz Instrukcja uŝytkownika

Przypominacz Instrukcja uŝytkownika Przypominacz Instrukcja uŝytkownika Spis treści 1. Uruchamianie programu.... 3 2. Minimalne wymagania systemu... 3 3. Środowisko pracy... 3 4. Opis programu Przypominacz... 3 4.1 Ikona w zasobniku systemowym...

Bardziej szczegółowo

Kurs Adobe Photoshop Elements 11

Kurs Adobe Photoshop Elements 11 Kurs Adobe Photoshop Elements 11 Gladiatorx1 Camera RAW 2015-01- 16 Spis treści Część VI Camera RAW... 2 Format zapisu RAW... 2 Praca z camerą RAW... 2 Otwieranie plików... 2 Interfejs programu... 5 Wywoływanie

Bardziej szczegółowo

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1

Informatyka Arkusz kalkulacyjny Excel 2010 dla WINDOWS cz. 1 Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania Informatyka Arkusz kalkulacyjny 2010 dla WINDOWS cz. 1 Slajd 1 Slajd 2 Ogólne informacje Arkusz kalkulacyjny podstawowe narzędzie pracy menadżera Arkusz kalkulacyjny

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zagadnienia na sprawdzian z wiedzy ogólnej. Linux to nazwa: A. Programu biurowego. B. Systemu operacyjnego. C. Przeglądarki internetowej.

Przykładowe zagadnienia na sprawdzian z wiedzy ogólnej. Linux to nazwa: A. Programu biurowego. B. Systemu operacyjnego. C. Przeglądarki internetowej. Przykładowe zagadnienia na sprawdzian z wiedzy ogólnej Linux to nazwa: A. Programu biurowego. B. Systemu operacyjnego. C. Przeglądarki internetowej. Przycisk RESET znajdujący się na obudowie komputera,

Bardziej szczegółowo

Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu

Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu Aplikacja projektu Program wycinki drzew i krzewów dla RZGW we Wrocławiu Instrukcja obsługi Aplikacja wizualizuje obszar projektu tj. Dorzecze Środkowej Odry będące w administracji Regionalnego Zarządu

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA PROGRAMÓW FINKA DOS W SYSTEMACH 64 bit

INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA PROGRAMÓW FINKA DOS W SYSTEMACH 64 bit INSTRUKCJA INSTALACJI I URUCHOMIENIA PROGRAMÓW FINKA DOS W SYSTEMACH 64 bit W celu uruchomienia programów DOS na Windows 7 Home Premium 64 bit lub Windows 8/8.1 można wykorzystać programy DoxBox oraz D-Fend

Bardziej szczegółowo

Gimp Grafika rastrowa (konwersatorium)

Gimp Grafika rastrowa (konwersatorium) GIMP Grafika rastrowa Zjazd 1 Prowadzący: mgr Agnieszka Paradzińska 17 listopad 2013 Gimp Grafika rastrowa (konwersatorium) Przed przystąpieniem do omawiania cyfrowego przetwarzania obrazów niezbędne jest

Bardziej szczegółowo

Cała prawda o plikach grafiki rastrowej

Cała prawda o plikach grafiki rastrowej ~ 1 ~ Cała prawda o plikach grafiki rastrowej Grafika rastrowa to rodzaj grafiki zapisywanej na dysku w postaci bitmapy, czyli zbioru pikseli. W edytorach grafiki rastrowej możliwa jest edycja na poziomie

Bardziej szczegółowo

Instalacja rozwiązania... 2. Uruchomienie rozwiązania w systemie Sage... 3. Konfiguracja dodatku... 4. Ustawienia dodatkowe rozwiązania...

Instalacja rozwiązania... 2. Uruchomienie rozwiązania w systemie Sage... 3. Konfiguracja dodatku... 4. Ustawienia dodatkowe rozwiązania... Rozwiązanie przygotowane do wymiany danych pomiędzy programem Sage Handel a serwisem www.allegro.pl za pośrednictwem oprogramowania Firmy PhotoSoft EasyUploader. Rozwiązanie pozwala na przesyłanie towarów

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3

Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3 02-699 Warszawa, ul. Kłobucka 8 pawilon 119 tel. 0-22 853-48-56, 853-49-30, 607-98-95 fax 0-22 607-99-50 email: info@apar.pl www.apar.pl Instrukcja użytkownika ARSoft-WZ3 wersja 1.5 1. Opis Aplikacja ARSOFT-WZ3

Bardziej szczegółowo

Formularze w programie Word

Formularze w programie Word Formularze w programie Word Formularz to dokument o określonej strukturze, zawierający puste pola do wypełnienia, czyli pola formularza, w których wprowadza się informacje. Uzyskane informacje można następnie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM TESTOWY LCWIN.EXE OPIS DZIAŁANIA I INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA

PROGRAM TESTOWY LCWIN.EXE OPIS DZIAŁANIA I INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA EGMONT INSTRUMENTS PROGRAM TESTOWY LCWIN.EXE OPIS DZIAŁANIA I INSTRUKCJA UŻYTKOWNIKA EGMONT INSTRUMENTS tel. (0-22) 823-30-17, 668-69-75 02-304 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 141/90 fax (0-22) 659-26-11

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

UWAGA: poniższe procedury przygotowane zostały w oparciu o program HiTi PhotoDesiree 2 w wersji 2.4.11.12.

UWAGA: poniższe procedury przygotowane zostały w oparciu o program HiTi PhotoDesiree 2 w wersji 2.4.11.12. Drukowanie zdjęć do nowych paszportów biometrycznych (format zdjęcia 35mm x 45mm) przy użyciu fotograficznych drukarek termosublimacyjnych HiTi i programu HiTi PhotoDesiree 2. UWAGA: poniższe procedury

Bardziej szczegółowo

Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami

Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami Dotyczy programów opartych na bazie BDE: Menedżer Pojazdów PL+ Ewidencja Wyposażenia PL+ Spis treści: 1. Wstęp...

Bardziej szczegółowo

IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII

IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII IIIIIIIIIIIIIIIMMIMMIII O programie Program Itelix itender Manager przeznaczony jest do zarządzania zapytaniami ofertowymi przesyłanymi za pomocą poczty elektronicznej przez firmy korzystające z systemu

Bardziej szczegółowo

Kolumna Zeszyt Komórka Wiersz Tabela arkusza Zakładki arkuszy

Kolumna Zeszyt Komórka Wiersz Tabela arkusza Zakładki arkuszy 1 Podstawowym przeznaczeniem arkusza kalkulacyjnego jest najczęściej opracowanie danych liczbowych i prezentowanie ich formie graficznej. Ale formuła arkusza kalkulacyjnego jest na tyle elastyczna, że

Bardziej szczegółowo

System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty

System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty System imed24 Instrukcja Moduł Analizy i raporty Instrukcja obowiązująca do wersji 1.8.0 Spis treści 1. Moduł Analizy i Raporty... 3 1.1. Okno główne modułu Analizy i raporty... 3 1.1.1. Lista szablonów

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji

Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji T W Ó J P R Z E G L Ą D S T O M AT O L O G I C Z N Y T E M AT N U M E R U Zastosowanie tomografii stożkowej (CBCT) we współczesnej endodoncji tech. radiolog Jakub Baran www.3dtomo.pl P rzystępując do leczenia

Bardziej szczegółowo

2014 Electronics For Imaging. Informacje zawarte w niniejszej publikacji podlegają postanowieniom opisanym w dokumencie Uwagi prawne dotyczącym tego

2014 Electronics For Imaging. Informacje zawarte w niniejszej publikacji podlegają postanowieniom opisanym w dokumencie Uwagi prawne dotyczącym tego 2014 Electronics For Imaging. Informacje zawarte w niniejszej publikacji podlegają postanowieniom opisanym w dokumencie Uwagi prawne dotyczącym tego produktu. 23 czerwca 2014 Spis treści 3 Spis treści...5

Bardziej szczegółowo

Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy. dla DataPage+ 2012

Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy. dla DataPage+ 2012 Przewodnik instalacji i rozpoczynania pracy dla DataPage+ 2012 Pomoc aktualizowano ostatnio: 29 sierpnia 2012 Spis treści Instalowanie wymaganych wstępnie komponentów... 1 Przegląd... 1 Krok 1: Uruchamianie

Bardziej szczegółowo

HYUNDAI Magic Scan Nr produktu 0001233529

HYUNDAI Magic Scan Nr produktu 0001233529 INSTRUKCJA OBSŁUGI HYUNDAI Magic Scan Nr produktu 0001233529 Strona 1 z 11 HYUNDAI Magic Scan Podręcznik użytkownika - Skanowanie zdjęć/artykułów/wizytówek - Szybkie i łatwe skanowanie, archiwizowanie

Bardziej szczegółowo

Lista wprowadzonych zmian w systemie Vario v. 3.3 od wydania 3.003.60177.00403 do wydania 3.003.60180.00419

Lista wprowadzonych zmian w systemie Vario v. 3.3 od wydania 3.003.60177.00403 do wydania 3.003.60180.00419 Lista wprowadzonych zmian w systemie Vario v. 3.3 od wydania 3.003.60177.00403 do wydania 3.003.60180.00419 LP Vario* Wersja Zmiany 1. BPM 3.003.60177.00403 Ulepszenie działania pola przeznaczonego do

Bardziej szczegółowo

Tworzenie nowego dokumentu. Ćwiczenie

Tworzenie nowego dokumentu. Ćwiczenie WARSTWY Tworzenie nowego dokumentu Ćwiczenie 1. Utwórz nowy dokument. Z menu Plik okna Przybornika wybierz polecenie Nowy. W wyświetlonym oknie dialogowym Utworzenie nowego obrazu wprowadź następujące

Bardziej szczegółowo

Minimalna wspierana wersja systemu Android to 2.3.3 zalecana 4.0. Ta dokumentacja została wykonana na telefonie HUAWEI ASCEND P7 z Android 4.

Minimalna wspierana wersja systemu Android to 2.3.3 zalecana 4.0. Ta dokumentacja została wykonana na telefonie HUAWEI ASCEND P7 z Android 4. Dokumentacja dla Scandroid. Minimalna wspierana wersja systemu Android to 2.3.3 zalecana 4.0. Ta dokumentacja została wykonana na telefonie HUAWEI ASCEND P7 z Android 4. Scandroid to aplikacja przeznaczona

Bardziej szczegółowo

Integracja systemu RACS 4 z generatorem obrazu CCTV

Integracja systemu RACS 4 z generatorem obrazu CCTV Roger Access Control System Integracja systemu RACS 4 z generatorem obrazu CCTV Rev. A Terminy i pojęcia System CCTV (ang. Closed Circuit Tele Vision) System telewizji przemysłowej, służący do przekazywania

Bardziej szczegółowo

Podstawowe czynnos ci w programie Excel

Podstawowe czynnos ci w programie Excel Podstawowe czynnos ci w programie Excel Program Excel to zaawansowana aplikacja do obsługi arkuszy kalkulacyjnych i analizy danych, jednak aby w pełni wykorzystać jej możliwości, należy najpierw poznać

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI KATEDRA INFORMATYKI LABORATORIUM TECHNOLOGIA SYSTEMÓW INFORMATYCZNYCH W BIOTECHNOLOGII Aplikacja bazodanowa: Cz. II Rzeszów, 2010 Strona 1 z 11 APLIKACJA BAZODANOWA MICROSOFT ACCESS

Bardziej szczegółowo

Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.1

Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.1 Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.1 Slajd 1 Uruchomienie edytora Word dla Windows otwarcie menu START wybranie grupy Programy, grupy Microsoft Office,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia z systemu operacyjnego WINDOWS

Ćwiczenia z systemu operacyjnego WINDOWS Opracowanie: Krzysztof Trembaczowski Spis treści Ćwiczenia z systemu operacyjnego Windows 98.... 3 1. Ćwiczenie (Zabawa z pasjansem)... 3 2. Ćwiczenie (Elementy składowe interfejsu)... 3 3. Ćwiczenie (Elementy

Bardziej szczegółowo

FlowSoft02. Przeznaczenie programu

FlowSoft02. Przeznaczenie programu FlowSoft02 Przeznaczenie programu FlowSoft02 jest programem przeznaczonym do obsługi systemu zdalnych odczytów w systemach opartych o magistralę MBUS. Program jest przygotowany dla systemu Windows. Wymagania

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA PRACOWNIK SPZOZ

PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA PRACOWNIK SPZOZ PODRĘCZNIK UŻYTKOWNIKA PRACOWNIK SPZOZ -1- SPIS TREŚCI: 1. Logowanie...3 1.1 Logowanie do programu... 3 1.2 Wylogowanie z programu... 3 2. Sprawozdanie...3 2.1. Sprawozdania... 3 2.2 Sprawozdanie wyszukiwanie...

Bardziej szczegółowo

Skrócony przewodnik OPROGRAMOWANIE PC. MultiCon Emulator

Skrócony przewodnik OPROGRAMOWANIE PC. MultiCon Emulator Wspomagamy procesy automatyzacji od 1986 r. Skrócony przewodnik OPROGRAMOWANIE PC MultiCon Emulator Wersja: od v.1.0.0 Do współpracy z rejestratorami serii MultiCon Przed rozpoczęciem użytkowania oprogramowania

Bardziej szczegółowo

WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO

WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO Niezwykle uŝyteczną cechą programu Word jest łatwość, z jaką przy jego pomocy moŝna tekst wzbogacać róŝnymi obiektami graficznymi, np. zdjęciami, rysunkami czy

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS

LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI INSTYTUT INFORMATYKI I ELEKTROTECHNIKI ZAKŁAD INŻYNIERII KOMPUTEROWEJ Przygotowali: mgr inż. Arkadiusz Bukowiec mgr inż. Remigiusz Wiśniewski LABORATORIUM 8,9: BAZA DANYCH MS-ACCESS

Bardziej szczegółowo

Jak przygotować pliki gotowe do publikacji w sieci za pomocą DigitLabu?

Jak przygotować pliki gotowe do publikacji w sieci za pomocą DigitLabu? Jak przygotować pliki gotowe do publikacji w sieci za pomocą DigitLabu? Po zainstalowaniu DigitLabu na komputerze otrzymujemy pakiet programów niezbędnych do przygotowania cyfrowych wersji obiektów tekstowych.

Bardziej szczegółowo

1.3. Tworzenie obiektów 3D. Rysunek 1.2. Dostępne opcje podręcznego menu dla zaznaczonego obiektu

1.3. Tworzenie obiektów 3D. Rysunek 1.2. Dostępne opcje podręcznego menu dla zaznaczonego obiektu 1. Edytor grafiki Draw 1.1. Okno programu Draw W bezpłatnym pakiecie OpenOffice zawarty jest program graficzny Draw (rysunek 1.1), wyposażony w liczne narzędzia do obróbki obiektów. Program możesz uruchomić,

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy

Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy Instrukcja obsługi Zaplecza epk w zakresie zarządzania tłumaczeniami opisów procedur, publikacji oraz poradników przedsiębiorcy Spis treści: 1 WSTĘP... 3 2 DOSTĘP DO SYSTEMU... 3 3 OPIS OGÓLNY SEKCJI TŁUMACZENIA...

Bardziej szczegółowo

Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami

Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami Konfiguracja oprogramowania w systemach MS Windows dla kont z ograniczonymi uprawnieniami Dotyczy programów opartych na bazie Firebird: System Obsługi Zleceń PL+ Grafik Urlopowy PL+ Zarządzanie Szkoleniami

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Marcin Olech 2010-10-04

Opracował: mgr inż. Marcin Olech 2010-10-04 Laboratorium 4 Strona 1 z 17 Spis treści: 1. Wielowymiarowa analiza danych w arkusza kalkulacyjnych z wykorzystaniem MS Excel: a. tworzenie tabel przestawnych, b. tworzenie wykresów przestawnych. 2. Praca

Bardziej szczegółowo

Viatoll Calc v1.3. Viatoll Calc. Instrukcja użytkownika. Strona 1

Viatoll Calc v1.3. Viatoll Calc. Instrukcja użytkownika. Strona 1 Viatoll Calc Instrukcja użytkownika Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Opis panelu głównego...3 2.1 Menu aplikacji...4 2.2 Tabela z trasami...5 2.3 Strona kalkulatora viatoll...6 2.4 Pasek statusu...7

Bardziej szczegółowo

Kadry Optivum, Płace Optivum

Kadry Optivum, Płace Optivum Kadry Optivum, Płace Optivum Jak seryjnie przygotować wykazy absencji pracowników? W celu przygotowania pism zawierających wykazy nieobecności pracowników skorzystamy z mechanizmu Nowe wydruki seryjne.

Bardziej szczegółowo

Windows XP - lekcja 3 Praca z plikami i folderami Ćwiczenia zawarte w tym rozdziale pozwolą na tworzenie, usuwanie i zarządzanie plikami oraz folderami znajdującymi się na dysku twardym. Jedną z nowości

Bardziej szczegółowo

1. Opis. 2. Wymagania sprzętowe:

1. Opis. 2. Wymagania sprzętowe: 1. Opis Aplikacja ARSOFT-WZ2 umożliwia konfigurację, wizualizację i rejestrację danych pomiarowych urządzeń produkcji APAR wyposażonych w interfejs komunikacyjny RS232/485 oraz protokół MODBUS-RTU. Aktualny

Bardziej szczegółowo

RDC Podręcznik dla ośrodka badawczego do wprowadzania danych online

RDC Podręcznik dla ośrodka badawczego do wprowadzania danych online RDC Podręcznik dla ośrodka badawczego do wprowadzania danych online Witamy w systemie Oracle Clinical Remote Data Capture (RDC) RDC to internetowe narzędzie do elektronicznego gromadzenia danych opracowane

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie serwisów WMS w oprogramowaniu GEO-MAP

Wykorzystanie serwisów WMS w oprogramowaniu GEO-MAP Wykorzystanie serwisów WMS w oprogramowaniu GEO-MAP 1. Informacje ogólne WMS (Web Map Service) to opracowany przez OGC (Open Geospatial Consortium) międzynarodowy standard publikacji danych przestrzennych

Bardziej szczegółowo

FAQ: 00000003/PL Data: 14/06/2007 Konfiguracja współpracy programów PC Access i Microsoft Excel ze sterownikiem S7-200

FAQ: 00000003/PL Data: 14/06/2007 Konfiguracja współpracy programów PC Access i Microsoft Excel ze sterownikiem S7-200 Za pomocą oprogramowania PC Access oraz programu Microsoft Excel moŝliwa jest prosta wizualizacja programów wykonywanych na sterowniku SIMATIC S7-200. PC Access umoŝliwia podgląd wartości zmiennych oraz

Bardziej szczegółowo

Formularz pierwszej oceny w służbie cywilnej

Formularz pierwszej oceny w służbie cywilnej Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie pierwszej oceny w służbie cywilnej przygotowane w ramach projektu pn. Strategia zarządzania zasobami ludzkimi w służbie cywilnej współfinansowanego przez

Bardziej szczegółowo

SKRó CONA INSTRUKCJA OBSŁUGI

SKRó CONA INSTRUKCJA OBSŁUGI SKRó CONA INSTRUKCJA OBSŁUGI dla systemu Windows Vista SPIS TREśCI Rozdział 1: WYMAGANIA SYSTEMOWE...1 Rozdział 2: INSTALACJA OPROGRAMOWANIA DRUKARKI W SYSTEMIE WINDOWS...2 Instalowanie oprogramowania

Bardziej szczegółowo

Sekretariat Optivum. Jak przygotować listę uczniów zawierającą tylko wybrane dane, np. adresy e-mail ucznia i jego opiekunów? Projektowanie listy

Sekretariat Optivum. Jak przygotować listę uczniów zawierającą tylko wybrane dane, np. adresy e-mail ucznia i jego opiekunów? Projektowanie listy Sekretariat Optivum Jak przygotować listę uczniów zawierającą tylko wybrane dane, np. adresy e-mail ucznia i jego opiekunów? Program Sekretariat Optivum ma wbudowane różne edytory, które umożliwiają przygotowywanie

Bardziej szczegółowo

Na komputerach z systemem Windows XP zdarzenia są rejestrowane w trzech następujących dziennikach: Dziennik aplikacji

Na komputerach z systemem Windows XP zdarzenia są rejestrowane w trzech następujących dziennikach: Dziennik aplikacji Podgląd zdarzeń W systemie Windows XP zdarzenie to każde istotne wystąpienie w systemie lub programie, które wymaga powiadomienia użytkownika lub dodania wpisu do dziennika. Usługa Dziennik zdarzeń rejestruje

Bardziej szczegółowo

Memeo Instant Backup Podręcznik Szybkiego Startu

Memeo Instant Backup Podręcznik Szybkiego Startu Wprowadzenie Memeo Instant Backup pozwala w łatwy sposób chronić dane przed zagrożeniami cyfrowego świata. Aplikacja regularnie i automatycznie tworzy kopie zapasowe ważnych plików znajdujących się na

Bardziej szczegółowo

PORADNIK KORZYSTANIA Z SERWERA FTP ftp.architekturaibiznes.com.pl

PORADNIK KORZYSTANIA Z SERWERA FTP ftp.architekturaibiznes.com.pl PORADNIK KORZYSTANIA Z SERWERA FTP ftp.architekturaibiznes.com.pl Do połączenia z serwerem A&B w celu załadowania lub pobrania materiałów można wykorzystać dowolny program typu "klient FTP". Jeżeli nie

Bardziej szczegółowo

Program dla praktyki lekarskiej. Instrukcja Modułu Importu Dokumentacji Zewnętrznej

Program dla praktyki lekarskiej. Instrukcja Modułu Importu Dokumentacji Zewnętrznej Program dla praktyki lekarskiej Instrukcja Modułu Importu Dokumentacji Zewnętrznej Copyright Ericpol Telecom sp. z o.o. 2012 1 Spis treści 1. Wprowadzenie... 3 2. Konfiguracja... 3 2.1 Wykonywanie kopii

Bardziej szczegółowo

Praca w programie Power Draft

Praca w programie Power Draft Praca w programie Power Draft Tworzenie mapy cyfrowej w oparciu o wyznaczone w terenie współrzędne I. Przygotowanie foldera roboczego 1. Na ostatnim (alfabetycznie np. D) dysku komputera: - sprawdzić czy

Bardziej szczegółowo

Divar - Archive Player. Instrukcja obsługi

Divar - Archive Player. Instrukcja obsługi Divar - Archive Player PL Instrukcja obsługi Divar Odtwarzacz Instrukcja obsługi PL 1 Divar Digital Versatile Recorder Divar Odtwarzacz Instrukcja obsługi Spis treści Rozpoczęcie pracy........................................2

Bardziej szczegółowo

Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej

Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie ocen pracowniczych w służbie cywilnej elektroniczne formularze arkuszy ocen okresowych i pierwszej oceny Instrukcja użytkownika Wersja 1.0 DSC KPRM 2015

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny. z przedmiotu Informatyki. w klasie VI

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny. z przedmiotu Informatyki. w klasie VI Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu Informatyki w klasie VI Ocenę niedostateczna nie zna regulamin pracowni nie potrafi wymienić 3 dowolnych punktów regulaminu nie dba o porządek na

Bardziej szczegółowo

GRAFIKA. Rodzaje grafiki i odpowiadające im edytory

GRAFIKA. Rodzaje grafiki i odpowiadające im edytory GRAFIKA Rodzaje grafiki i odpowiadające im edytory Obraz graficzny w komputerze Może być: utworzony automatycznie przez wybrany program (np. jako wykres w arkuszu kalkulacyjnym) lub urządzenie (np. zdjęcie

Bardziej szczegółowo

Budowa i oprogramowanie komputerowych systemów sterowania. Laboratorium 4. Metody wymiany danych w systemach automatyki DDE

Budowa i oprogramowanie komputerowych systemów sterowania. Laboratorium 4. Metody wymiany danych w systemach automatyki DDE Budowa i oprogramowanie komputerowych systemów sterowania Laboratorium 4 Metody wymiany danych w systemach automatyki DDE 1 Wprowadzenie do DDE DDE (ang. Dynamic Data Exchange) - protokół wprowadzony w

Bardziej szczegółowo