Redaktor Językowy: mgr Joanna Królikowska (Warszawa)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Redaktor Językowy: mgr Joanna Królikowska (Warszawa)"

Transkrypt

1 Redaktor Naczelny: dr n. med. Piotr Rapiejko Zastępca Redaktora Naczelnego: dr n. med. Agnieszka Lipiec Rada Redakcyjna: prof. dr hab. n. med. Zbigniew Bartuzi (Bydgoszcz) dr n. farm. Sławomir Białek (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Krzysztof Buczyłko (Łódź) dr hab. n. med. Andrzej Chciałowski (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Magdalena Czarnecka-Operacz (Poznań) dr hab. n. med. Zbigniew Doniec (Rabka) prof. dr hab. n. med. Wacław Droszcz (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Andrzej Dziedziczko (Bydgoszcz) prof. dr hab. n. med. Andrzej Emeryk (Lublin) dr hab. n. med. Radosław Gawlik (Zabrze) dr Siegfried Jäger (Wiedeń Austria) prof. dr hab. n. med. Anna Jung (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Dariusz Jurkiewicz (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Marek Jutel (Wrocław) prof. dr hab. n. med. Józef Kędziora (Łódź) prof. dr hab. n. med. Wojciech Kozłowski (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Jerzy Kruszewski (Warszawa) konsultant krajowy ds. alergologii prof. dr hab. n. med. Antoni Krzeski (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Ryszard Kurzawa (Rabka) prof. dr hab. n. med. Witold Lasek (Warszawa) dr n. med. Agnieszka Lipiec (Warszawa) dr n. med. Marek Modrzyński (Grudziądz) prof. dr hab. n. med. Romuald Olszański (Gdynia) dr hab. n. med. Zbigniew Samochocki (Warszawa) dr n. med. Urszula Samolińska-Zawisza (Warszawa) prof. dr hab. n. med. Bolesław Samoliński (Warszawa) prezydent Elekt PTA prof. dr hab. n. med. Zenon Siergiejko (Białystok) dr hab. n. med. Radosław Śpiewak (Kraków) prof. dr hab. n. med. Bożena Tarchalska-Kryńska (Warszawa) dr hab. n. med. Jan Vokurka (Hradec Kralove Czechy) prof. dr hab. Elżbieta Weryszko-Chmielewska (Lublin) prof. dr hab. n. med. Edward Zawisza (Warszawa) dr hab. n. med. Beata Zielnik-Jurkiewicz (Warszawa) Redaktor Językowy: mgr Joanna Królikowska (Warszawa) Redaktor Statystyczny: prof. dr hab. Władysław Harmata (Warszawa) Kwartalnik 2012, Vol. 8, Nr 3 ISSN publikuje wyłącznie prace recenzowane. Wersją pierwotną jest wersja drukowana kwartalnika. Pismo indeksowane w: Polskiej Bibliografii Palinologii Klinicznej MNiSW 4 pkt Redakcja: Klinika Otolaryngologii, Wojskowy Instytut Medyczny ul. Szaserów 128, Warszawa tel./fax (22) Opracowanie graficzne i skład: Katarzyna Gadamska-Rewucka Wydawca: ul. Kukiełki 3a, Warszawa tel.: (22) Prenumerata: (22) Ogłoszenia: (22)

2 Spis treści Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych A. Pszonak, W. Owczarek 4 Jakość życia dzieci chorych na alergie A. Kłak, B. Samoliński 10 Farmakogenomika alergii Ł. Pera, S. Białek 16 Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego M. Gołębiowska-Wawrzyniak, G. Rowicka, M. Strucińska, K. Markiewicz 20 Stężenia zarodników grzybów alergennych w środowisku wewnętrznym A. Grinn-Gofroń 29 Zarodniki grzybów w powietrzu budynku Archiwum Miejskiego w Świnoujściu M. Puc, D. Kotrych 32 Analiza sezonu pylenia traw w 2012 roku w wybranych miastach Polski P. Rapiejko, A. Lipiec, M. Malkiewicz, K. Klaczak i wsp. 38 Analiza stężenia pyłku komosy w wybranych miastach Polski w 2012 roku A. Lipiec, M. Puc, M. Malkiewicz, K. Klaczak i wsp. 43 Analiza stężenia pyłku bylicy w wybranych miastach Polski w 2012 roku A. Lipiec, M. Malkiewicz, K. Klaczak, B. Kiziewicz i wsp. 47 Jak oszczędzać na emeryturę A. Jeschke, P. Wojewoda 51

3 PRACA POGLĄDOWA Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych Pimecrolimus in experimental studies lek. med. Agnieszka Pszonak, dr hab. n. med. Witold Owczarek Klinika Dermatologiczna CSK MON Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie Kierownik: dr hab. n. med. Witold Owczarek, prof. WIM Streszczenie: Pimekrolimus (PIM) jest przeznaczonym do stosowania miejscowego inhibitorem kalcyneuryny o działaniu przeciwzapalnym i immunomodulującym. PIM hamuje syntezę i uwalnianie cytokin przez limfocyty T oraz aktywację i uwalnianie mediatorów zapalnych przez komórki tuczne i neutrofile. Jest zarejestrowany w formie 1% kremu do leczenia atopowego zapalenia skóry o przebiegu łagodnym i umiarkowanym u pacjentów od 2. r.ż. W chorobach zapalnych skóry o różnej rozległości i nasileniu zmian istotne znaczenie mają właściwości farmakokinetyczne stosowanych, niekiedy przewlekle, leków, ze względu na możliwość wystąpienia ich działań niepożądanych. W pracy przedstawiono wyniki badań eksperymentalnych wykonanych in vivo i in vitro, oceniających dystrybucję, przenikanie pimekrolimusu i jego metabolizm w skórze oraz jego eliminację z organizmu. Abstract: Pimecrolimus (PIM) is a calcineurin inhibitor used as topical anti-inflammatory and immunomodulatory drug. PIM inhibits the synthesis and release of cytokines by T cells, and activation and release of inflammatory mediators by mast cells and neutrophils. It is registered in a form of 1% cream for the treatment of mild and moderate atopic dermatitis in patients aged 2 years and older. In the topical treatment of inflammatory skin diseases of different extension and intensity of skin lesions pharmacokinetic properties of topical used drug are relevant because of the possibility of it s side effects. We present results of several experimental studies performed in vivo and in vitro to evaluate distribution, permeation and metabolism of pimecrolimus in the skin and it s elimination from the body. Słowa kluczowe: pimekrolimus, przenikanie, ekspresja, farmakokinetyka Key words: pimecrolimus, permeation, expression, pharmacokinetics Pimekrolimus (PIM) jest przeznaczonym do stosowania miejscowego inhibitorem kalcyneuryny o działaniu przeciwzapalnym i immunomodulującym. Został zarejestrowany w formie 1% kremu do leczenia atopowego zapalenia skóry (AZS) o przebiegu łagodnym i umiarkowanym u pacjentów od 2. r.ż. Na podstawie dostępnych w piśmiennictwie badań wskazuje się na jego skuteczność, tolerancję oraz bezpieczeństwo w terapii AZS. Pimekrolimus wiąże się z makrofiliną 12, należącą do rodziny immunofilin, i hamuje zależną od wapnia fosfatazę kalcyneuryny [1, 2]. W wyniku tego hamuje syntezę i uwalnianie cytokin przez limfocyty T oraz aktywację i uwalnianie mediatorów zapalnych przez komórki tuczne i neutrofile. Blokując transkrypcję, powoduje zmniejszenie ekspresji cytokin prozapalnych Th 1 -zależnych: IL-2, IFN-γ, i Th 2 -zależnych: IL-4, IL-5 i IL-10 [3 5]. W badaniach wykazano, że PIM przenika do skóry in vitro w równym stopniu co glikokortykosteroidy i takrolimus, natomiast przez warstwy naskórka ludzkiego i zwierząt doświadczalnych in vitro przenika 9 10 razy słabiej niż takrolimus. Ma to wpływ na niskie ryzyko wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych po jego zastosowaniu. PIM nie wywiera wpływu na ogólną funkcję układu immunologicznego, w tym limfocytów T i B, oraz na indukcję apoptozy komórek Langerhansa [5 8]. Gschwind i wsp. ocenili na modelu zwierzęcym i ludzkiej skórze in vitro przenikalność 1% PIM, a używając 0,1% i 0,3% w postaci kremu, jego skórną i ogólnoustrojową toksyczność. 2012, Vol. 8, Nr 3, 4-8 Pracę otrzymano: Zaakceptowano do druku: Copyright by Medical Education

4 PRACA POGLĄDOWA Badanie zostało przeprowadzone na świnkach miniaturowych (ponieważ ich skóra bardzo przypomina ludzką skórę pod względem budowy oraz właściwości) oraz ludzkiej skórze in vitro przy użyciu pimekrolimusu znakowanego trytem. Do badań wykorzystano świnki Göttingen o średniej wadze 7,8 kg, w wieku tygodni, które brały w nich udział zgodnie z etycznymi zasadami eksperymentów na zwierzętach (animal welfare). Skórę ludzką pełnej grubości do badań in vitro pobrano z brzucha 72-letniego dawcy. W pierwszej części określono: skórną absorpcję, dystrybucję, metabolizm i wydzielanie miejscowo stosowanego pimekrolimusu (ADME, absorption, distribution, metabolism, excretion). Pojedynczą dawkę 20 mg/kg pimekrolimusu znakowanego trytem aplikowano pod częściową okluzją z gazy na skórę świnek miniaturowych na 22 h (obszar 798 cm 2 odpowiadający ok. 20% powierzchni ciała, 20 mg kremu było aplikowane na 1 cm 2 ). Próbki krwi pobierano w różnych punktach czasowych (przed aplikacją kremu, w trakcie aplikacji oraz w 1, 2, 4, 6, 8, 11, 24, 48, 120, 168 i 240 h po zakończonej aplikacji). Mocz, kał i woda po płukaniu klatki, w której znajdowały się zwierzęta, były pobierane przed aplikacją i w trakcie aplikacji PIM, a następnie co 24 h, aż do 240 h. Do badań zachowano również materiał użyty do wykonania okluzji. Wycinki skóry do badań pobrano po zmyciu kremu z okolicy objętej aplikacją. Ocena bilansu radioaktywności wykazała, że 92 95% znakowanego trytem 1% PIM w kremie odzyskano z pozostałości uzyskanej po jego zmyciu i z materiałów zastosowanych do wykonania okluzji. 0,8 2,1% dawki stwierdzono w miejscu aplikacji w skórze (łącznie z warstwą rogową naskórka), a jedynie 0,21 0,59% w odchodach i płynie z płukania klatki. Zmierzony poziom radioaktywności w warstwie rogowej zmniejszał się stopniowo od czasu aplikacji PIM do 48 h po jej zakończeniu o współczynnik 2,6 3,8. Następnie pozostawał stały, co zdaniem autorów może świadczyć o tworzeniu się jego pewnego rodzaju magazynu w warstwie rogowej. W porównaniu z pozostałymi warstwami naskórka i skóry właściwej warstwa rogowa zawierała największe stężenie leku w momencie jego usunięcia, wynosiło ono 2233 µg/g i stanowiło 4,6% całkowitej dawki. Wartość ta, wg autorów, mogła być jednak zawyżona z uwagi na możliwość pozostawania pewnej ilości kremu na etapie zmywania go ze skóry. Dzień po aplikacji wartość ta wynosiła 1037 µg/g (2,2% dawki), a w dniach od 2. do 10. stężenie w warstwie rogowej utrzymywało się na stałym poziomie µg/g (1,3% dawki). W głębszych warstwach naskórka średnie stężenie PIM wynosiło µg/g (0,21 0,66% całkowitej dawki), a w skórze właściwej 1,2 3,3 µg/g (0,14 0,36% całkowitej dawki). Poziom radioaktywności we krwi był poniżej granicy wykrywalności (4,3 ng/g), mimo że stężenie PIM określono na poziomie 0,08 ng/ml. Najwyższe stężenie PIM we krwi stwierdzono pomiędzy 2. a 6. h po zakończeniu aplikacji (średnio 0,44 ng/ml). Biodostępność pimekrolimusu po aplikacji na skórę zwierząt doświadczalnych wynosiła 0,03% całkowitej aplikowanej dawki. We krwi obwodowej pobranej w 4. h po aplikacji stwierdzano jedynie niezmieniony pimekrolimus, nie wykazano natomiast z powodu niskiej radioaktywności jego metabolitów. Znaczony PIM był wydalany głównie z kałem (0,16 0,29% całkowitej dawki), a jego wydalanie przez nerki było śladowe (0,006 0,023%). Odsetek całkowitej dawki stwierdzany w skórze po 10 dniach utrzymywał się na stałym poziomie 0,35% i mógł w dalszym ciągu przedostawać się do krwi obwodowej. W badaniu wykazano, że całkowita przezskórna absorpcja PIM po jego miejscowym zastosowaniu wynosi 8% dawki. Następnie wykonano oznaczenie toksokinetyki PIM na modelu zwierzęcym. W tym celu 0,1% i 0,3% pimekrolimus w kremie aplikowano w dawce 1 i 3 mg/kg m.c. raz dziennie na 6 h pod częściową okluzją przez 2, 4 lub 13 tygodni. Lek stosowano na obszar 300 cm 2, co odpowiadało 10% powierzchni ciała świnek użytych do badania. Wycinki skóry do analiz pobrano po ostatniej aplikacji, a następnie po 6 h i 4 tygodniach. Badania wykazały, że po zastosowaniu 0,3% PIM jego wchłaniana ilość zmniejsza się wraz z czasem leczenia. Stężenie leku po 4 i 13 tygodniach było poniżej granicy wykrywalności, co wskazuje na całkowitą eliminację pimekrolimusu ze skóry. Wyniki otrzymane po zastosowaniu 0,1% PIM były jeszcze niższe. Następnie w toku prowadzonych badań Gschwind i wsp. wykonali oznaczenie dystrybucji i metabolizmu PIM w skórze ludzkiej in vitro. W tym celu zastosowali fragment ludzkiej skóry ze znakowanym trytem 1% PIM w kremie. Naskórkową stronę użytego materiału w celu zapewnienia optymalnych warunków eksponowano na atmosferę składającą się z 95% O 2 i 5% CO 2 (1 bar). Materiał inkubowano w 37 C przez odpowiednio: 0, 1/2, 2, 6 i 24 h, a nadmiar kremu usunięto. Badaną skórę rozdzielono mechanicznie na naskórek i skórę właściwą, a następnie oznaczono radioaktywność jej poszczególnych elementów. Określona w skórze właściwej ilość PIM wynosiła po 24 h 2,9% całkowitej dawki i była wyższa od stwierdzonej w skórze zwierząt doświadczalnych (0,32% całkowitej dawki po 22 h od zakończenia aplikacji). Różnica ta wg autorów jest spowodowana brakiem tkanki podskórnej i naczyń krwionośnych w modelu in vivo. Ilość niewchłoniętej dawki wynosiła 94% i była porównywalna A. Pszonak, W. Owczarek: Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych 2012, Vol. 8, Nr 3, 4-8 5

5 PRACA POGLĄDOWA z analogiczną dawką w modelu zwierzęcym. Odsetek całkowitej dawki znakowanego PIM po 30 min w naskórku z warstwą rogową i skórze właściwej wynosił odpowiednio 3,7% i 4,6%. Po upływie 24 h oznaczona radioaktywność w naskórku była ok. 6 razy wyższa niż w skórze właściwej. Nieznaczna (0,4% całkowitej dawki) ilość znakowanego PIM po usunięciu nadmiaru leku wskazuje na istotne znaczenie zmywania kremu w celu ograniczenia jego dystrybucji. Zarówno w naskórku, jak i w skórze właściwej wykazano obecność tylko niezmienionego PIM. Autorzy sugerują, że brak jego metabolitów w skórze zwierząt doświadczalnych in vivo i w skórze ludzkiej in vitro świadczy o tym, że nie ulega on degradacji w jej obrębie [6]. Rycina 1. Przekrój skóry ze schematyczną ilustracją dystrybucji pimekrolimusu po miejscowej aplikacji na skórę. PIM obecny w niewielkiej ilości we krwi jest przed wydaleniem metabolizowany przede wszystkim w wątrobie, a następnie wydzielany z żółcią do kału. Pozostała część jest wydalana z moczem [9]. Na eliminację pimekrolimusu z organizmu istotnie wpływa również fizjologiczny proces regeneracji naskórka, a w nim migracja komórek naskórka z warstwy podstawnej do warstwy rogowej i ich złuszczanie. Proces ten powoduje bezpośrednią eliminację leku z naskórka. U zdrowych osób czas przemiany keratynocytów w korneocyty (turnover time) wynosi 28 dni, jednak w przypadku niektórych chorób skóry, np. AZS, ulega skróceniu do nawet kilku dni. Billich i wsp. wykonali in vitro badanie porównawcze właściwości farmakokinetycznych inhibitorów kalcyneuryny (pimekrolimusu i takrolimusu) oraz miejscowo stosowanych glikokortykosteroidów (walerianu betametazonu, propionianu klobetazolu i walerianu diflukortolonu). Badanie wykonano na skórze pełnej grubości i splicie skóry ludzkiej i zwierząt doświadczalnych (świnia domowa, bezwłosy szczur). W celu oznaczenia stopnia przeni- kania badanych substancji przez skóry autorzy wykorzystali system z użyciem komórek dyfuzyjnych typu Franza. Oznaczone stężenie i przenikalność zastosowanego w badaniu 1% roztworu pimekrolimusu w glikolu propylenowym w skórze wynosiły poniżej poziomu wykrywalności dla zastosowanej metody (150 ng/g i 0,4 ng/cm 2 /h). W przypadku badanych glikokortykosteroidów, tj. walerianu betametazonu, propionianu klobetazolu i walerianu diflukortolonu, oznaczone wartości wahały się i wynosiły odpowiednio µg/g i ng/cm 2 /h. Następnie badane substancje zawieszono w roztworze glikolu propylenowego zawierającym 10% alkohol oleinowy. W wykonanych oznaczeniach wykazano, że stężenie w skórze ludzkiej i przenikanie PIM wynosiło 20 µg/g i 5,2 ng/cm 2 /h, a glikokortykosteroidów odpowiednio µg/g i ng/cm 2 /h. Stężenia badanych inhibitorów kalcyneuryny zawieszonych w roztworze glikolu propylenowego i 10% alkoholu oleinowego były porównywalne zarówno w skórze szczura, świni, jak i w ludzkiej, natomiast przenikanie pimekrolimusu do płynu receptorowego było 9 10 razy niższe niż w przypadku takrolimusu. Zdaniem autorów świadczy to o podobnej zdolności tych inhibitorów do przenikania przez warstwę rogową naskórka i mniejszej przenikalności PIM do głębszych warstw skóry. Spośród wszystkich badanych substancji pimekrolimus wykazał się największą lipofilnością, co obok różnicy wielkości cząsteczek (pimekrolimus 810 Da, glikokortykosteroidy ok. 470 Da, takrolimus 804 Da) wpływa na jego zmniejszone przenikanie przez skórę i mniejsze przenikanie do krążenia ogólnego [10]. Przeprowadzone badania wykazują, że miejscowo stosowany pimekrolimus przenika przez skórę do krążenia ustrojowego w znacznie mniejszym stopniu niż pozostałe substancje. Dane te potwierdzają badania dotyczące skuteczności i bezpieczeństwa leczenia prowadzone u pacjentów z AZS [10]. Interesujący wydaje się fakt, że miejscowo stosowane inhibitory kalcyneuryny, które mają porównywalne masy cząsteczkowe i różnią się w swojej strukturze chemicznej dwoma podstawnikami, wykazują odmienne właściwości farmakokinetyczne i fizykochemiczne [12]. Ocenę różnic w przenikaniu między pimekrolimusem a takrolimusem analizowali w swoich badaniach Weiss i wsp. Autorzy w celu oznaczenia stopnia przenikania leków zastosowali silikonową membranę elastomerową, używaną jako sztuczna bariera w badaniach oceniających uwalnianie substancji czynnych z leków stosowanych miejscowo. W badaniu nie wykazano różnic w przenikaniu 1% roztworów badanych substancji. Następnie oznaczono przenikanie pimekrolimusu i ta , Vol. 8, Nr 3, 4-8 A. Pszonak, W. Owczarek: Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych

6 PRACA POGLĄDOWA krolimusu z preparatów dostępnych na rynku (pimekrolimus 1% krem, takrolimus 0,1% i 0,03% maść). Wykazano, że PIM w postaci 1% kremu przenika 5,7 razy mniej niż 1% roztworu, a uwalnianie substancji czynnej jest mniejsze. W porównaniu z PIM komercyjnych preparatów takrolimusu stwierdzono ich gorsze przenikanie przez membranę, co wg autorów jest ściśle związane z różnicą stężeń porównywanych leków. Następnie analizowano zdolność wiązania inhibitorów kalcyneuryny z zawieszonymi w roztworze białkami skóry. Wykazano, że zarówno pimekrolimus, jak i takrolimus wiążą się w porównywalny sposób z makrofiliną 12, ale stwierdzono także, że PIM wykazywał większe powinowactwo do pozostałych białek skóry. Autorzy wskazują, że słabsze przenikanie pimekrolimusu do głębszych warstw skóry może być związane z niespecyficznym wiązaniem się z białkami znajdującymi się głównie w górnych warstwach skóry, ponieważ stężenie PIM po miejscowej aplikacji jest tam najwyższe. W głębiej położonych warstwach stężenie PIM jest mniejsze, a zdolność wiązania dla obu leków podobna. W celu oceny białek, z którymi wiążą się inhibitory kalcyneuryny, użyto oczyszczonej surowicy ludzkiej. Stwierdzono, że pimekrolimus najczęściej wiąże się z lipoproteinami (zwłaszcza HDL), a takrolimus z HDL, VLDL i α 1 -kwaśną glikoproteiną (AAG). Wiązanie badanych substancji z AAG i γ-globulinami było porównywalne, jednak całkowite wiązanie z albuminami i lipoproteinami surowicy ludzkiej było 5 9-krotnie silniejsze w przypadku pimekrolimusu. Odsetek niezwiązanego PIM w ludzkiej surowicy wynosił 0,4% [13]. Lipoproteiny pośredniczą w transporcie lipidów między tkankami (np. cząsteczki HDL przenoszą cholesterol do wątroby, najważniejszego miejsca metabolizmu lipoprotein) [14, 15]. Cząsteczki pimekrolimusu, podobnie jak takrolimusu, są eliminowane głównie w procesach oksydacyjnych zachodzących w wątrobie, a następnie wydalane z żółcią [9, 16]. Bezpośrednie porównanie obu leków pod względem ich ustrojowej eliminacji z krwi jest póki co niemożliwe z uwagi na brak badań nad właściwościami farmakokinetycznymi dożylnej formy pimekrolimusu. Ze względu na właściwości farmakologiczne i niewielkie przenikanie do krążenia ogólnego pimekrolimus jest obarczony niskim ryzykiem wywoływania immunosupresji systemowej. Istotne jest również oddziaływanie między stosowanym miejscowo lekiem a poszczególnymi niespecyficznymi białkami o wysokim powinowactwie i dużej pojemności wiązania. Białka te mają duży wpływ na stężenie leku w miejscu aplikacji i jego obecność w krążeniu ogólnym. Słabsze przenikanie przez skórę daje większy margines bezpieczeństwa terapii miejscowej PIM w porównaniu z innymi lekami. Powoduje to mniejsze narażenie chorych z AZS na ewentualne działania ogólnoustrojowe [11, 13]. Przeprowadzone badania potwierdzają również, że po miejscowym leczeniu PIM w kremie nie dochodzi do kumulacji i wzrostu stężenia leku we krwi pacjentów [17, 18]. W badaniach wykazano także, że osiągane stężenie pimekrolimusu w skórze właściwej szacowane na 2 µg/g jest wystarczające do osiągnięcia zamierzonego efektu przeciwzapalnego i immunomodulującego. Doniesienia o przypadkach nowotworów skóry, m.in. chłoniaków, u pacjentów stosujących pimekrolimus w kremie wydają się dyskusyjne [19]. Podejrzenia były związane z hipotetyczną możliwością aktywacji wirusa Epsteina Barr, którego udział stwierdzono w patogenezie chorób limfoproliferacyjnych [4]. Przeprowadzone badania wykazują większe ryzyko rozwoju chorób nowotworowych w przypadku przewlekłych zapalnych chorób skóry, w tym AZS, chłoniaków (2 razy wyższe), nieczerniakowych nowotworów skóry (1,5 raza wyższe) niż w normalnej populacji [20, 21]. W świetle badań eksperymentalnych istotne znaczenie ma również to, że przenikanie i dystrybucja PIM są ograniczone głównie do tkanek objętych procesem chorobowym. Pimekrolimus w terapii zapalnych chorób skóry przenika przez warstwę rogową oraz koncentruje się głównie w naskórku i skórze właściwej bez przechodzenia do krążenia ogólnego [11]. Piśmiennictwo: Kissinger C.R., Parge H.E., Knighton D.R. et al.: Crystal structures of human calcineurin and the human FKBP12-FK506- -calcineurin complex. Nature 1995 Dec 7, 378(6557): Grassberger M., Steinhoff M., Schneider D. et al.: Pimecrolimus an anti-inflammatory drug targeting the skin. Exp. Dermatol Dec, 13(12): Büchau A.S., Schauber J., Hultsch T. et al.: Pimecrolimus enhances TLR2/6-induced expression of antimicrobial peptides in keratinocytes. J. Invest. Dermatol Nov, 128(11): Spergel J.M.: Pimecrolimus cream in the management of patients with atopic eczema. Clin. Cosmet. Investig. Dermatol May, 19(2): Spergel J.M.: Immunology and treatment of atopic dermatitis. Am. J. Clin. Dermatol. 2008, 9(4): Gschwind H.P., Waldmeier F., Zollinger M. et al.: Pimecrolimus: skin disposition after topical administration in minipigs in vivo and in human skin in vitro. Eur. J. Pharm. Sci Jan, 33(1): A. Pszonak, W. Owczarek: Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych 2012, Vol. 8, Nr 3, 4-8 7

7 PRACA POGLĄDOWA Meurer M., Lubbe J., Kapp A. et al.: The role of pimecrolimus cream 1% (Elidel) in managing adult atopic eczema. Dermatology 2007, 215 (suppl. 1): Allen B.R., Lakhanpaul M., Morris A. et al.: Systemic exposure, tolerability, and efficacy of pimecrolimus cream 1% in atopic dermatitis patients. Arch. Dis. Child Nov, 88(11): Zollinger M., Waldmeier F., Hartmann S. et al.: Pimecrolimus: absorption, distribution, metabolism, and excretion in healthy volunteers after a single oral dose and supplementary investigations in vitro. Drug Metab. Dispos May, 34(5): Kapp A., Papp K., Bingham A. et al.: Long-term management of atopic dermatitis in infants with topical pimecrolimus, a nonsteroid anti-inflammatory drug. J. Allergy Clin. Immunol Aug, 110(2): Billich A., Aschauer H., Aszódi A. et al.: Percutaneous absorption of drugs used in atopic eczema: pimecrolimus permeates less through skin than corticosteroids and tacrolimus. Int. J. Pharm Jan 9, 269(1): Bavandi A., Fahrngruber H., Aschauer H. et al.: Pimecrolimus and tacrolimus differ in their inhibition of lymphocyte activation during the sensitization phase of contact hypersensitivity. J. Dermatol. Sci Aug, 43(2): Weiss H.M., Fresneau M., Moenius T. et al.: Binding of pimecrolimus and tacrolimus to skin and plasma proteins: implications for systemic exposure after topical application. Drug Metab. Dispos Sep, 36(9): Zahir H., Nand R.A., Brown K.F. et al.: Validation of methods to study the distribution and protein binding of tacrolimus in human blood. J. Pharmacol. Toxicol. Methods 2001 Jul-Aug, 46(1): Zahir H., McCaughan G., Gleeson M. et al.: Factors affecting variability in distribution of tacrolimus in liver transplant recipients. Br. J. Clin. Pharmacol Mar, 57(3): Venkataramanan R., Swaminathan A., Prasad T. et al.: Clinical pharmacokinetics of tacrolimus. Clin. Pharmacokinet Dec, 29(6): Eichenfield L.F., Beck L.: Elidel (pimecrolimus) cream 1%: a nonsteroidal topical agent for the treatment of atopic dermatitis. J. Allergy Clin. Immunol May, 111(5): Lakhanpaul M., Davies T., Allen B.R. et al.: Low systemic exposure in infants with atopic dermatitis in a 1-year pharmacokinetic study with pimecrolimus cream 1%. Exp. Dermatol Feb, 15(2): Thaçi D., Salgo R.: The topical calcineurin inhibitor pimecrolimus in atopic dermatitis: a safety update. Acta Dermatoven. APA 2007, 16(2): Hagstroemer L., Ye W., Nyren O. et al.: Incidence of cancer among patients with atopic dermatitis. Arch. Dermatol. 2005, 141(9): Wang H., Diepgen T.L.: Atopic dermatitis and cancer risk. Br. J. Dermatol. 2006, 154(2): Adres do korespondencji: lek. med. Agnieszka Pszonak Klinika Dermatologiczna CSK MON Wojskowego Instytutu Medycznego w Warszawie Warszawa, ul. Szaserów , Vol. 8, Nr 3, 4-8 A. Pszonak, W. Owczarek: Pimekrolimus w świetle badań eksperymentalnych

8 PRACA POGLĄDOWA Jakość życia dzieci chorych na alergie Quality of life among children with allergies mgr Anna Kłak, prof. dr hab. Bolesław Samoliński Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych i Alergologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Bolesław Samoliński Streszczenie: Choroby alergiczne są coraz bardziej poważnym problemem zdrowotnym i społecznym w Polsce. Co trzecie dziecko odczuwa problemy związane z alergią. Jakość życia dzieci chorych na astmę może być znacznie obniżona przez charakterystyczne objawy choroby, takie jak świszczący oddech, kaszel, uczucie duszności i ucisku w klatce piersiowej. Mają one znaczący wpływ na obniżenie aktywności fizycznej dziecka, zwiększenie absencji w szkole, stan emocjonalny oraz gorsze wyniki w nauce. Z uwagi na liczne alarmujące doniesienia zagraniczne dotyczące negatywnego wpływu chorób alergicznych na jakość życia dzieci istotne jest przeprowadzenie w Polsce badań dotyczących omawianego zagadnienia, tym bardziej że w Polsce aspekt obejmujący czynniki warunkujące jakość życia dzieci chorych na alergie nie został dostatecznie zbadany. Jest to problem priorytetowy dla zdrowia publicznego ze względu na małą skalę doniesień naukowych. Abstract: Allergic diseases are becoming more and more serious health and social problem in Poland, where about 30% of the children suffers from allergy problems. Quality of life in children with asthma can be significantly reduced by the characteristic symptoms, such as wheezing, coughing, shortness of breath and tightness in the chest. These symptoms have a significant impact on reducing children s physical activity, increased absenteeism in school, emotional state, and less academic performance. Due to the alarming number of international reports which relate to the negative impact on the quality of allergic disease of children, it is important to carry out research on the subject in Poland. What s more, in Poland determinants of quality of life in children with allergies are not sufficiently explored. It is a problem of extremely priority for public health because of the small scale scientific reports in this area. Słowa kluczowe: dzieci, jakość życia, choroby alergiczne Key words: children, quality of life, allergic diseases Wstęp Co trzeci mieszkaniec Europy cierpi na choroby alergiczne. W Polsce 40% ludności ma objawy alergii, z czego na astmę cierpi 12% społeczeństwa. Problemy alergiczne ma już ok. 30% dzieci. Alergie są też najczęstszą przyczyną zachorowań dzieci i dorosłych do 40. r.ż. Dlatego choroby alergiczne to coraz poważniejszy problem zdrowotny i społeczny w Polsce [1]. Jest to kluczowy problem dla zdrowia publicznego, tym bardziej że wysokie wskaźniki ustalone na podstawie badań epidemiologicznych są wynikiem dużego wzrostu zachorowań na alergie w ostatnich dwóch dekadach [2, 3]. We wzroście tym decydującą rolę odgrywają czynniki środowiskowe, do których można zaliczyć: warunki mieszkaniowe, chemiczne zanieczyszczenia środowiska naturalnego, oddziaływanie środowiska zawodowego oraz zwyczaje żywieniowe [4 6]. Determinanty jakości życia dzieci chorych na alergie Jakość życia dzieci chorych na alergie zasadniczo zależy od natężenia ekspozycji na alergen uczulający, a w przypadku dzieci chorych na astmę dodatkowo kluczowe znaczenie ma eliminacja narażenia na dym tytoniowy [7]. Dziecko ma lepsze samopoczucie, jeśli proces zapalny zostanie ograniczony przez m.in. długoterminowe stosowanie leków o działaniu przeciwzapalnym, dostosowanych do stopnia klinicznej ciężko , Vol. 8, Nr 3, Pracę otrzymano: Zaakceptowano do druku: Copyright by Medical Education

9 PRACA POGLĄDOWA ści choroby. Istnieje wiele metod unikania alergenów i czynników wywołujących objawy astmy i alergii, ich zastosowanie ma wpływ na lepszą jakość życia małego pacjenta. Zasadniczo do metod tych zalicza się: 1. Eliminację lub ograniczenie ekspozycji na alergeny: pyłki roślin, roztocze kurzu domowego, alergeny zwierząt, zarodniki grzybów pleśniowych, alergeny pokarmowe (używanie filtrów powietrza, zamykanie okien oraz wietrzenie pomieszczeń w godzinach nocnych, wybór miejsca wakacji w zależności od stężenia pyłków, częste pranie pościeli w temperaturze > 50ºC, umieszczenie zwierząt poza miejscem przebywania dziecka, zmniejszenie wilgotności powietrza, dieta eliminacyjna). 2. Karmienie naturalne. 3. Eliminację dymu tytoniowego. 4. Ochronę przed zakażeniami. 5. Szczepienie przeciwko grypie [7, 8]. Do najczęstszych przyczyn zaostrzeń choroby zalicza się: zakażenia atypowe i wirusowe, zwiększoną ekspozycję na alergeny, długotrwały wysiłek fizyczny, stres i leki [8]. U dzieci z dobrze kontrolowaną astmą nie występują objawy dzienne (bądź nie częściej niż 2 razy w tygodniu), nie występuje też ograniczenie aktywności fizycznej. Dziecko takie nie budzi się w nocy z powodu ataku astmy i nie wymaga stosowania leków objawowych. Ponadto czynność płuc jest u niego prawidłowa i nie występują zaostrzenia choroby [7, 8]. Doniesienia naukowe dotyczące korelacji między wskaźnikami jakości życia a stosowanymi metodami oceny obiektywnej są zmienne. Jedne wskazują na rzadkie występowanie korelacji [9 11], inne dowodzą silnych korelacji [12]. Badania dotyczące wpływu występowania objawów alergii na funkcjonowanie pacjenta obejmowały chorych w różnych grupach wiekowych: dzieci, nastolatków oraz dorosłych. Guyatt i Juniper przeprowadzili badanie ankietowe obejmujące nastolatków w wieku lat. Jego wyniki podają, że u osób z alergicznym nieżytem nosa (ANN) najczęściej występuje trudność koncentracji uwagi podczas zajęć szkolnych [13]. U dzieci zaś obserwuje się więcej objawów, do których zalicza się: problem z koncentracją uwagi, zaburzenia zachowania, rozdrażnienie, mniejsze zainteresowanie zajęciami szkolnym przekładające się na niską aktywność społeczną, częste zmiany nastroju oraz łatwe męczenie się [14]. Badania obejmujące dzieci z ANN porównujące je ze zdrowymi rówieśnikami podają, że rodzice częściej zgłaszają u chorych dzieci: objawy depresji, niepokój, lęk, nieśmiałość, łatwe męczenie się przy stosunkowo niewielkim wysiłku [15, 16]. U dzieci tych występuje słabsza zdolność zapamiętywania, uczenia się oraz ograniczona zdolność percepcji niż u zdrowych rówieśników (p < 0,02) [17]. Jakość życia dzieci chorych na astmę może być znacznie obniżona przez charakterystyczne objawy choroby, takie jak świszczący oddech, kaszel, uczucie duszności i ucisku w klatce piersiowej [18]. Objawy te mają znaczący wpływ na obniżenie aktywności fizycznej dziecka, zwiększenie absencji w szkole, stan emocjonalny oraz gorsze wyniki w nauce. W badaniach oceniających wpływ astmy oskrzelowej na jakość życia dzieci najczęściej wykorzystuje się kwestionariusz Asthma Severity Scale. Narzędzie to było początkowo opracowane tylko dla dzieci. Obecnie istnieje również wersja dla dorosłych. Badanie dotyczy kontroli przebiegu choroby, ma na celu subiektywną ocenę stopnia ciężkości schorzenia [19, 20]. Ponadto u dzieci z astmą zaleca się także swoiste narzędzie: Pediatryczny Kwestionariusz Jakości Życia Osoby z Astmą Oskrzelową (PAQLQ, Pediatric Quality of Life Questionnaire) lub wersję obejmującą wystandaryzowane czynności PAQLQ(S). Oba kwestionariusze można zastosować u dzieci powyżej szóstego roku życia [19]. PAQLQ oraz PACQLQ (Paediatric Asthma Caregiver s Quality of Life Questionnaire) posłużył się zespół Cano-Garcinuńo badający jakość życia dzieci chorych na astmę i ich opiekunów [21]. Wyniki badania potwierdziły negatywny wpływ choroby na jakość życia dzieci. Jakość życia dzieci w świetle doniesień naukowych W Polsce w 2004 r. Madaj i wsp. przeprowadzili badanie dotyczące jakości życia dzieci chorych na astmę oskrzelową [18], w wieku 7 17 lat. Badanie jakości życia zostało wykonane przy zastosowaniu Pediatrycznego Kwestionariusza Jakości Życia autorstwa prof. E. Juniper. Ankieta składała się z 23 pytań dotyczących: aktywności fizycznej, emocjonalnej oraz objawów. Odpowiedzi na pytania były punktowane w skali 1 7, gdzie 1 oznaczało maksymalne ograniczenie danej funkcji, a 7 stan pełnego zdrowia. Badanie kwestionariuszowe przeprowadzono dwukrotnie razem z badaniami spirometrycznymi. Przeprowadzone badanie pozwoliło ocenić korzyści z zastosowania Pediatrycznego Kwestionariusza Jakości Życia w pediatrycznej praktyce alergologicznej. U części badanych dzieci w ciągu 2 tygodni zaobserwowano poprawę jakości życia mimo braku poprawy parametrów spirometrycznych, a u innych dzieci zależność odwrotną: pogorszenie jakości życia mimo braku pogorszenia parametrów spirometrycznych [18]. Zatem wyniki potwierdzają tezę, że badania drożności dróg A. Kłak, B. Samoliński: Jakość życia dzieci chorych na alergie 2012, Vol. 8, Nr 3,

10 PRACA POGLĄDOWA oddechowych nie zawsze w pełni odzwierciedlają zmiany zachodzące w jakości życia dziecka. Do podobnych wniosków doszli Włosi w 2007 r., po zbadaniu wpływu alergicznego nieżytu nosa na jakość życia dzieci [11]. W tym przypadku posłużono się autorskim kwestionariuszem. Autorzy podtrzymują, że badanie jakości życia za pomocą kwestionariusza powinno być wykonywane przez lekarzy specjalistów w praktyce klinicznej, wyniki tych badań różnią się bowiem od rutynowo ocenianych parametrów klinicznych, a mają znaczący wpływ na poprawę zdrowia dziecka. Alergiczne reakcje pokarmowe zalicza się do grupy niepożądanych reakcji pokarmowych nietoksycznych, przejawiających się różnymi objawami, takimi jak: objawy skórne, objawy ze strony jamy ustnej (OAS, oral allergy syndrome) oraz inne objawy obejmujące przewód pokarmowy, układ oddechowy i narząd wzroku [19]. W badaniach jakości życia z alergiami pokarmowymi u dzieci najczęściej wykorzystuje się kwestionariusz CHQ-PF 50 lub wersję PF 28. Dotychczas nie opracowano swoistych kwestionariuszy dla chorych z alergicznymi reakcjami pokarmowymi [19]. Niemniej jednak alergia pokarmowa może wywoływać lęk dziecka oraz niepokój rodziców. Powodem jest obawa przed reakcją organizmu dziecka na alergeny znajdujące się w pokarmie [22]. Potwierdzeniem tego są doniesienia z konferencji Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI), które podają, że alergie pokarmowe i ciężar, jakim jest zagrożenie życia, bardzo ograniczają funkcjonowanie dzieci. Co piąte dziecko uczulone na pokarm w ogóle nie bierze udziału w imprezach lub piknikach organizowanych przez ich rówieśników. Takie zjawisko jest powodem narastającego poczucia samotności i niepokoju. Co ważne, co dziesiąte dziecko całkiem rezygnuje z aktywności fizycznej w obawie przed wstrząsem anafilaktycznym wywołanym ćwiczeniami. Bycie alergikiem to wielka udręka dla dziecka, a ciągły stan alarmowy, który je otacza, nie służy rozwojowi ani dobremu samopoczuciu. Dzieci z alergią pokarmową bardziej boją się jedzenia niż dzieci z cukrzycą. Kolejnym ważnym aspektem obniżającym jakość życia młodych alergików jest konieczność noszenia przy sobie urządzeń, które mogą uratować życie w przypadku wstrząsu anafilaktycznego [23]. Jakość życia dzieci chorych na alergie w świetle doniesień krajowych W Polsce aspekt obejmujący czynniki warunkujące jakość życia dzieci chorych na alergie nie został wystarczająco zbadany. W 2004 r. zespół Madaj przeprowadził pilotażowe badanie, jednak obejmowało ono wyłącznie astmatyków, ponieważ posłużono się narzędziem, jakim jest Pediatric Asthma Quality of Life Questionnaire (PQLQ). Na podstawie tego samego kwestionariusza podobne badania przeprowadził zespół Stelmach [24, 25], jak również zespoły: Farnik analizujący przydatność kwestionariusza PQLQ [26], Trzcienieckiej-Green badający jakość życia dzieci chorych na astmę oskrzelową [27] oraz zespół Ziory badający korelację parametrów spirometrycznych z badaniem jakości życia u dzieci z astmą stabilną [28]. Porównania jakości życia dzieci z jakością życia u dorosłych osób chorych na astmę dokonał także w 2010 r. zespół naukowców z Wrocławia, który przeprowadził badanie dotyczące wpływu czynników społeczno-demograficznych na jakość życia chorych na astmę oskrzelową [29]. Celem przeprowadzonego badania była ocena cech społeczno-demograficznych uwzględniająca: wiek, płeć i wykształcenie oraz ich wpływ na jakość życia chorych na astmę. Badania jakości życia przeprowadzono przy użyciu kwestionariusza ogólnego Euro-Quality of Life Questionnaire (EQ-5D) oraz specyficznego Asthma Quality of Life Questionnaire (AQLQ). Autorzy badania podają, że największy wpływ na jakość życia astmatyków mają bodźce środowiskowe, wiek oraz ograniczenie aktywności. Zaobserwowano statystycznie istotną współzależność między wykształceniem a objawami, ograniczeniem aktywności i bodźców środowiskowych. Samoocena w tych przypadkach jest wyższa u osób z wykształceniem wyższym niż u osób z wykształceniem zawodowym. Jakość życia dzieci chorych na alergie w świetle doniesień zagranicznych W literaturze zagranicznej częściej spotyka się badania dotyczące omawianego problemu. Jednak tutaj również choroby alergiczne nie są poddawane analizie jako całość, badane są jedynie jako odrębne jednostki chorobowe. Dla przykładu Camelo-Nunes oraz Solé w 2010 r. dokonali przeglądu literatury dotyczącej alergicznego nieżytu nosa jako wskaźnika jakości życia [30]. Autorzy potwierdzają, że jakość życia często jest obniżona u pacjentów z alergicznym nieżytem nosa (ANN) przez klasyczne objawy choroby, takie jak: kichanie, świąd, wyciek z nosa i niedrożności nosa. Ponadto w patofizjologii ANN często jest przyczyną zakłóceń snu, co w efekcie prowadzi do: zmęczenia, drażliwości, osłabienia pamięci, senności w ciągu dnia, a nawet depresji. Choroba ta niesie ze sobą również skutki finansowe, które stają się większe, jeśli uwzględnimy dowody na to, że alergiczny nieżyt nosa towarzyszy chorobom takim jak astma czy zapalenie zatok. Niedrożność nosa, jako , Vol. 8, Nr 3, A. Kłak, B. Samoliński: Jakość życia dzieci chorych na alergie

11 PRACA POGLĄDOWA najbardziej widoczny objaw, jest związana z zaburzeniami snu, które mogą mieć ogromny wpływ na zdrowie psychiczne, a zwłaszcza na zdolność uczenia się i koncentracji uwagi u dzieci [30, 31]. Do podobnych wniosków doszedł Lewis-Jones w 2006 r. po przestudiowaniu literatury dotyczącej wpływu atopowego zapalenia skóry na jakość życia dzieci [32]. Atopowe zapalenie skóry jest jedną z najczęstszych nawracających chorób przewlekłych w dzieciństwie. Wraz ze wzrostem częstości występowania na całym świecie powoduje poważne społeczne i finansowe konsekwencje dla jednostek, systemu ochrony zdrowia i społeczeństwa jako całości. Najczęstszymi objawami choroby są świąd i ból, które powodują bezsenność u ponad 60% dzieci. Brak snu prowadzi do zmęczenia, zmiany nastroju, zaburzenia psychospołecznego funkcjonowania dziecka i jego rodziny. Zakłopotanie dziecka, dokuczanie ze strony rówieśników są przyczynami izolacji społecznej i mogą prowadzić do depresji lub unikania szkoły. Dziecko jest ograniczone w szczególności w odniesieniu do odzieży, wakacji, przebywania z przyjaciółmi, posiadania zwierząt domowych, pływania lub możliwości uprawiania sportu. Ponadto koszty związane z leczeniem mogą znacząco wpływać na rodziny o niższych dochodach. Utrata jakości życia spowodowana egzemą dziecięcą może być większa lub porównywalna z astmą i cukrzycą [32, 33]. Również Chamlin i Chren dokonały przeglądu literatury poświęconej atopowemu zapaleniu skóry i jego wpływowi na jakość życia dzieci [34]. Atopowe zapalenie skóry ma negatywny wpływ na emocje i zachowanie dzieci, różniący się w zależności od wieku dziecka. Najczęstsze emocjonalne objawy to drażliwość, niepokój i nasilona skłonność do płaczu wywoływane świądem. Ponadto rodzice małych dzieci zauważają, że są one bardziej czepliwe oraz sfrustrowane. Niektóre badania udokumentowały zwiększanie zaburzeń psychicznych wraz z nasilaniem się objawów choroby [34 36]. Podobnie jak w przypadku astmy następstwem objawów atopowego zapalenia skóry są problemy ze snem, czego konsekwencjami są: zmęczenie dziecka w ciągu dnia, zwiększona drażliwość, problemy z dyscypliną. Senność w ciągu dnia ma także negatywny wpływ na koncentrację uwagi, a tym samym na naukę [34, 37 39]. W 2008 r. Chińczycy dokonali analizy wpływu wieku i płci na jakość życia dzieci z atopowym zapaleniem skóry [40]. Badanie, które objęło dzieci w wieku 5 16 lat, przeprowadzono przy użyciu punktacji atopowego zapalenia skóry (SCORAD) i Nottingham Egzema Severity Score (NESS). Analizie poddano cztery płaszczyzny mające wpływ na jakość życia: swędzenie, zaburzenia snu, leczenie i aktywność fizyczną. Dokuczliwe swędzenie oraz zaburzenia snu dotyczyły obu płci podobnie, lecz bardziej były nasilone u dzieci poniżej 10. r.ż. (swędzenie: OR = 2,31; 95% CI: 1,04 5,14; p = 0,039; sen: OR = 2,31; 95% CI: 1,05 5,13; p = 0,037). Podsumowanie Z uwagi na liczne alarmujące doniesienia zagraniczne na temat negatywnego wpływu chorób alergicznych na jakość życia dzieci istotne jest przeprowadzenie w Polsce badania dotyczącego omawianego zagadnienia. Jest to problem priorytetowy dla zdrowia publicznego ze względu na małą skalę doniesień naukowych. Co więcej, w obecnych czasach obserwuje się wzrost zainteresowania jakością życia pacjentów cierpiących na różnego rodzaju schorzenia. Jakość życia pacjenta to temat, który staje się coraz bardziej popularny w literaturze naukowej. Coraz częściej bada się obiektywne i subiektywne odczucia pacjenta dotyczące jego stanu chorobowego. Obecnie priorytetem UE jest jakość życia pacjentów cierpiących na przewlekłe niezakaźne choroby. Pacjenci zgłaszają szereg problemów dotyczących ich ogólnej aktywności oraz pogorszenie jakości życia w relacji do zdrowia (HRQoL, Health Related Quality of Life). Dlatego istotną składową pomiarów zdrowia w danej populacji jest zrozumienie, że jakość życia pacjentów jest równie ważna jak parametry kliniczne. Badania nad jakością życia są wyrazem holistycznego podejścia do pacjenta. Mają istotne znaczenie w chorobach przewlekłych. Poza czasem przeżycia mogą bowiem być główną zmienną zależną w modelach oceny efektywności leczenia i opieki [41]. Tradycyjne badania skupiają się przede wszystkim na ocenie wpływu terapii na kontrolę objawów i częstość występowania powikłań, natomiast ich wpływ na jakość życia jest znacznie rzadziej analizowany. W ostatnich dziesięcioleciach poddano analizie ocenę jakości życia pacjentów z chorobami przewlekłymi, czego dowodem jest m.in. potwierdzenie, że często niektóre zmiany, mało istotne w odczuciu personelu medycznego, znacząco wpływają na chorych lub ich rodziny. Natomiast inne zmiany, które lekarzom wydają się istotne z punktu widzenia zarówno stanu zdrowia, jak i sytuacji życiowej pacjentów, nie są przez chorych zauważane. Wobec tego analiza czynników warunkujących jakość życia pacjentów z chorobami alergicznymi, ich rozpoznanie oraz określenie skali narażenia w niedługiej przyszłości może posłużyć do opracowania profilaktyki pierwszo- oraz drugorzędowej chorób alergicznych. Jest to bardzo ważny aspekt z punktu widzenia systemu ochrony zdrowia, ponieważ nisko oceniana jakość życia przez pacjenta prowadzi do A. Kłak, B. Samoliński: Jakość życia dzieci chorych na alergie 2012, Vol. 8, Nr 3,

12 PRACA POGLĄDOWA rozwoju innych chorób, a tym samym wzrostu kosztów leczenia. Tym bardziej należy mieć na uwadze, że choroby alergiczne dotykają 30% dzieci, a to rzutuje na pogorszenie jakości życia populacji w wieku starszym [42]. Dlatego należy śledzić rozwój chorób przewlekłych, zdrowe dzieciństwo jest bowiem szansą na zdrową starość. Piśmiennictwo: Samoliński B., Lipiec A., Raciborski F. et al.: Epidemiologia chorób alergicznych w Polsce doniesienie wstępne. Alergia Astma Immunologia 2007, 12(1): Górski P.: Biała Księga Alergii. Podsumowanie in The UCB Institute of Allergy. Warszawa Zakrzewska A., Gryczyńska D., Gęsicki T. et al.: Diagnostyka alergologiczna a ocena stanu zdrowia dzieci skierowanych do poradni laryngologiczno-alergologicznej w ramach programu prewencji astmy i chorób alergicznych. Alergia Astma Immunologia 2001, 6(4): Górski P.: Środowisko a rozwój alergii. Alergia Astma Immunologia 1999, 4(1): 18. Majkowska-Wojciechowska B., Laskowska B., Wojciechowski Z. et al.: Występowanie alergii wśród dzieci łódzkich szkół podstawowych: związek z warunkami środowiska domowego i szkolnego. Alergia Astma Immunologia 2000, 2: Górski P.: O zdrowy system opieki nad chorym na alergię. Terapia 2000, 4(1): 5-8. GINA/Global for asthma management and prevention; updated 2006 [online: Stelmach I.: Zasady postępowania u dzieci z astmą. Alergia Astma Immunologia 2007, 12(2): Canonica G.W., Bousquet J., Mullol J. et al.: A survey of burden of allergic rhinitis in Europe. Allergy 2007, 62(85): Schatz M.: A survey of burden of allergic rhinitis in the USA. Allergy 2007, 62(85): Passalacqua G., Canonica G.W., Baiardini I.: Rhinitis, rhinosinusitis and quality of life in children. Pediatr. Allergy Immunol. 2007, 18(18): Ciprandi G., Klersy C., Cirillo I. et al.: Quality of life in allergic rhinitis: relationship with clinical, immunological, and functional aspects. Clin. Exp. Allergy 2007, 37(10): Juniper E.F., Guyatt G.H., Dolovich J.: Assessment of quality of life in adolescents with allergic rhinoconjuctivitis: development and testing of a questionnaire for clinical trials. J. Allergy Clin. Immunol. 1994, 93: Sheldon L., Spector M.D.: Overview of comorbid associations of allergic rhinitis. Journal of Allergy and Clinical Immunology 1997, 2(99), Suppl.: S Bell I.R., Janoski M.L., Kagan J. et al.: Is allergic rhinitis more frequent in young adults with extreme shyness? A preliminary survay. Psychosom. Med. 1990, 52: Rachelsky G.S.: National Guidelines needed to manage rhinitis and prevent complications. Ann. Allergy Asthma Immunol. 1999, 82: Vuurman E.F.P.M., van Veggel L.M.A., Uiterwijk M.M.C. et al.: Seasonal allergic rhinitis and antihistamine effects on children s learning. Ann. Allergy 1993, 71: Madaj A., Ziora D., Kozielski J. et al.: Jakość życia u dzieci chorych na astmę oskrzelową korelacja z badaniami czynnościowymi układu oddechowego. Alergia Astma Immunologia 2004, 9(1): Farnik M., Pierzchała W.: Ocena jakości życia w chorobach alergicznych. Alergologia Info 2008, 3(1): Bowling A.: Measuring disease. Open University Press, Buckingham Cano-Garcinuńo A., Díaz-Vázquez C., Carvajal-Urueńa I. et al.: Group Education on Asthma for Children and Caregivers: a Randomized, Controlled Trial Addressing Effects on Morbidity and Quality of Life. J. Investig. Allergol. Clin. Immunol. 2007, 17(4): Kimberlee M.R., Michael C.R.: Peanut Allergy in children: Relationships to Health-Related Quality of Life, Anxiety and Parental stress. Sage Journals [online: ]. [online: Stelmach I., Podlecka D., Smejda K. et al.: Pediatric Asthma Caregiver s Quality of Life Questionnaire is a useful tool for monitoring asthma in children. Qual. Life Res Dec 4. Stelmach I., Podlecka D., Majak P. et al.: Validity of the Pediatric Asthma Quality of Life Questionnaire in Polish children. Pediatr. Allergy Immunol. 2011, 22(7): Farnik M., Pierzchała W., Brożek G. et al.: Quality of life protocol in the early asthma diagnosis in children. Pediatr. Pulmonol. 2010, 45(11): Trzcieniecka-Green A., Bargiel-Matusiewicz K., Wilczynska- -Kwiatek A.: Quality of life and activity of children suffering from bronchial asthma. Eur. J. Med. Res. 2009, 14(4): Ziora D., Madaj A., Wieckowka E. et al.: Correlation of spirometric parameters taken at a single examination with the quality of life in children with stable asthma. J. Physiol. Pharmacol. 2007, 58(5): Uchmanowicz I., Jankowska B., Banaszek B. et al.: Wpływ czynników społeczno-demograficznych na jakość życia chorych na astmę oskrzelową. Alergologia Info 2010, 5(2): Camelo-Nunes I.C., Solé D.: Allergic rhinitis: indicators of quality of life. J. Bras. Pneumol. 2010, 36(1): Lack G.: Pediatric allergic rhinitis and comorbid disorders. J. Allergy Clin. Immunol. 2010, 108(1): Lewis-Jones S.: Quality of life and childhood atopic dermatitis: the misery of living with childhood eczema. Int. J. Clin. Pract. 2006, 60 (8): A. Kłak, B. Samoliński: Jakość życia dzieci chorych na alergie 2012, Vol. 8, Nr 3, 10-15

13 PRACA POGLĄDOWA Ben-Gashir M.A., Seed P.T., Hay R.J.: Are quality of family life and disease severity related in childhood atopic dermatitis? Eur. Acad. Dermatol. Venereol. 2002, 16(5): Chamlin S.L., Chren M.M.: Quality-of-life Outcomes and Measurement in Childhood Atopic Dermatitis. Immunol. Allergy Clin. North Am August, 30(3): Daud L.R., Garralda M.E., David T.J.: Psychosocial adjustment in preschool children with atopic eczema. Arch. Dis. Child. 1993, 69: Absolon C.M., Cottrell D., Eldridge S.M. et al.: Psychological disturbance in atopic eczema: the extent of the problem in school-aged children. Br. J. Dermatol. 1997, 137: Dahl R.E., Bernhisel-Broadbent J., Scanlon-Holdford S. et al.: Sleep disturbances in children with atopic dermatitis. Arch. Pediatr. Adolesc. Med. 1995, 149: Moldofsky H.: Evaluation of daytime sleepiness. Clin. Chest Med. 1992, 3: Balkrishnan R., Housman T.S., Carroll C. et al.: Disease severity and associated family impact in childhood atopic dermatitis. Arch. Dis. Child 2003, 88: Hon K.L., Leung T.F., Wong K.Y. et al.: Does age or gender influence quality of life in children with atopic dermatitis? Clin. Exp. Dermatol. 2008, 33(6): Majkowicz M., Zdun-Ryżewska A.: Ocena jakości życia w zaburzeniach psychicznych. Psychiatria w Praktyce Klinicznej. Via Medica 2009, 2(2): Samoliński B.: Epidemiologia alergii i astmy w Polsce doniesienie wstępne badania ECAP. Terapia 2008, 4(208): Adres do korespondencji: mgr Anna Kłak Zakład Profilaktyki Zagrożeń Środowiskowych i Alergologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Warszawa, ul. Banacha 1a tel.: (22) fax: (22) A. Kłak, B. Samoliński: Jakość życia dzieci chorych na alergie 2012, Vol. 8, Nr 3,

14 PRACA POGLĄDOWA Farmakogenomika alergii Pharmacogenomics of allergy mgr Łukasz Pera, dr n. farm. Sławomir Białek Zakład Laboratoryjnej Diagnostyki Medycznej Katedry Biochemii i Chemii Klinicznej, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Kierownik Zakładu: prof. dr hab. Dariusz Sitkiewicz Streszczenie: Rozwój farmakogenomiki stwarza szansę na zwiększenie efektywności leczenia w oparciu o mapę genetyczną pacjenta. Poniżej opisano dotychczasowe wyniki dotyczące zmienności genetycznej enzymów i receptorów będących celami w farmakoterapii alergii. Przywołano szereg przykładów, takich jak receptor histaminowy i β 2 -adrenergiczny, w których farmakogenomika znalazła zastosowanie. Abstract: Recent advances in pharmacogenetics offer the potential to optimize treatment for individual patients based on genotyping. This review describes the current state of knowledge of genetic variability in targets important in the treatment of allergy. A number of examples of possible pharmacogenetic variations within histamine receptor, β 2 -adrenoreceptor and others has been discussed. Słowa kluczowe: farmakogenomika, alergia, histamina, astma Key words: pharmacogenomics, allergy, histamine, asthma Wstęp W 1892 r. sir William Osler, jeden z założycieli Johns Hopkins Hospital i twórca nauki medycyny klinicznej, powiedział, że gdyby nie wielka różnorodność pacjentów, to medycyna równie dobrze mogłaby być nauką, a nie sztuką. Wiele lat później realizacja projektu sekwencjonowania genomu ludzkiego udowodniła, że różnorodność mamy w genach, a medycyna nie musi się martwić o swój status. Farmakogenomika jest próbą znalezienia reguły przekładającej różnorodność genów na przewidywaną odpowiedź pacjenta na farmakoterapię. Geny opisują indywidualny fenotyp, który wpływa na parametry działania produktów leczniczych takie jak: absorpcja, dystrybucja, metabolizm, wydalanie, od jakich zależny jest końcowy efekt terapeutyczny i wystąpienie działań niepożądanych. Przykładowo, ponad 2/3 pacjentów z astmą może nigdy nie osiągnąć pełnej kontroli choroby. U ponad 1/3 pacjentów leczonych wziewnymi glikokortykosteroidami (ICS, inhaled corticosteroids) nie obserwuje się poprawy funkcji oddechowych [1]. Od 3% do 5% pacjentów przyjmujących inhibitor 5-lipooksygenazy ma podwyższone stężenie enzymów wątrobowych [2]. Przywołany efekt terapeutyczny jest pochodną farmakokinetyki i farmakodynamiki działania leków. I tak, różnice w genach kodujących enzymy wątrobowe mogą wpłynąć na poziom metabolizowania leków (najlepiej poznany kompleks cytochromów P450). Mimo że większość produktów stosowanych w alergii ma szerokie spektrum terapeutyczne (z wyjątkiem teofiliny), ich działanie na ogół polega na funkcji agonisty bądź antagonisty receptorów. Indywidualne zmiany w genach kodujących receptory docelowe przekładają się na określony fenotyp strukturalny, wpływając na powinowactwo leków oraz ich siłę wiązania. Poniżej przedstawiono przykłady układów enzymatycznych oraz receptorów, których zmienność strukturalna wyjaśnia obserwowane różnice w odpowiedzi terapeutycznej na działanie leków przeciwalergicznych. Histamina Histamina (2-[4-imidazolo]etylamina) jako aminokwas działający wielonarządowo, biorący udział , Vol. 8, Nr 3, Pracę otrzymano: Zaakceptowano do druku: Copyright by Medical Education

15 PRACA POGLĄDOWA w patologii większości chorób alergicznych jest przedmiotem zainteresowania naukowców od ponad 100 lat, a antagoniści receptorów histaminowych są w użyciu klinicznym od ponad ćwierć wieku [3]. Histamina powstaje przy udziale dekarboksylazy L-histydynowej i działa jako agonista czterech typów receptorów (do tej pory sklonowanych). Poprzez receptor H 1 histamina wywołuje świąd, ból, skurcz mięśni gładkich oraz zmniejszenie kurczliwości serca. Pobudzenie receptora H 2 reguluje wydzielanie kwasu żołądkowego. Zarówno receptor H 1, jak i H 2 biorą udział w procesie odpowiedzi immunologicznej. Receptor H 3, zlokalizowany w komórkach układu nerwowego, odpowiada za hamowanie zwrotne produkcji i wydzielania histaminy. Receptor H 4 bierze udział w procesie chemotaksji i odpowiedzi immunologicznej [4]. Odkryto polimorfizmy zarówno enzymów biorących udział w syntezie, jak i enzymów uczestniczących w degradacji histaminy oraz polimorfizmy receptorów histaminowych, przy czym w odniesieniu do tych ostatnich nie powiązano do tej pory konkretnych mutacji z zapadalnością na choroby alergiczne (ryc. 1). Zidentyfikowano ponad 50 jednonukleotydowych polimorfizmów genu kodującego dekarboksylazę histydynową (HDC), w tym trzy powodujące substytucję aminokwasów mutacje niesynonimiczne (Met31Thr, Asp644Glu, Leu553Phe) [5]. Poza jednonukleotydowymi polimorfizmami HDC rozpoznano różnice w mechanizmach regulatorowych genu dekarboksylazy histydynowej. Zaobserwowano, że produkt onkogenu BCR/ABL w przewlekłej białaczce szpikowej zwiększa ekspresję HDC i produkcję histaminy w komórkach białaczkowych. Tym samym niektórzy agoniści receptorów histaminowych (loratadyna, terfenadyna) zmniejszają aktywność tych komórek [6]. Zidentyfikowano pięć jednonukleotydowych polimorfizmów (mutacje niesynonimiczne) genu kodującego oksydazę diaminową (DAO), enzymu katalizującego degradację histaminy, różniących się częstością występowania w populacji ludzkiej [7]. Jedna z najczęściej badanych mutacji His645Asp wpływa na kinetykę DAO, zwiększając powinowactwo enzymu do substratu. Jej występowanie powiązano ze zwiększonym ryzykiem zachorowalności na astmę i alergiczny nieżyt nosa. Nosiciele allelu 645Asp są predestynowani do choroby pomimo prawidłowego stężenia IgE [8]. Również w obrębie genu kodującego N-metylotransferazę histaminy, enzym odpowiedzialny za degradację histaminy w mózgu, opisano mutację Thr105Ile, powodującą zamianę w pozycji 105 treoniny na izoleucynę. Prowadzi ona do zmniejszenia aktywności enzymu, najprawdopodobniej na skutek zmian konformacyjnych białka [9]. W jednym z badań wieloośrodkowych wykazano związek między wystąpieniem powyższej mutacji a zachorowaniem na astmę [10]. Receptor β 2 -adrenergiczny Agoniści receptora β 2 -adrenergicznego należą do najważniejszych stosowanych leków przeciwastmatycznych. Dlatego też receptor ten był jednym Rycina 1. Szlak metabolizmu histaminy. L-histydyna Dekarboksylaza histydyny SNP: Met31Thr Asp644Glu Leu553Phe histamina N-metylotransferaza histaminy SNP: Thr105IIe Oksydaza diaminowa SNP: His645Asp telemetylohistamina aldehyd octowy imidazolu Receptory H 1, H 2, H 3, H 4 SNP single nucleotide polimorphism (jednonukleotydowy polimorfizm) Receptory H 1, 2, 3, 4 receptory histaminowe. Ł. Pera, S. Białek: Farmakogenomika alergii 2012, Vol. 8, Nr 3,

16 PRACA POGLĄDOWA z pierwszych sklonowanych, a częstość występowania jego mutacji jest przedmiotem badań od kilkunastu lat. Dotychczas zidentyfikowano trzynaście mutacji, które wpływają na skuteczność leczenia przeciwastmatycznego, z czego najbardziej rozpowszechnione są dwie [11]. Nosiciele mutacji jednonukleotydowej, która w pozycji 16 białka wprowadza glicynę w miejsce argininy (Arg16Gly), są 6-krotnie bardziej narażeni na nocne objawy astmy takie jak duszność i męczący kaszel oraz mają gorszą natężoną objętość wydechową pierwszosekundową (FEV 1 ) po terapii formoterolem [12]. Co więcej, dzieci będące homozygotami Arg16 5,3-krotnie lepiej odpowiadają na leczenie salbutamolem niż nosiciele allelu Gly16 [13]. Również mutacja w pozycji 27 białka, wprowadzająca glutaminian w miejsce glutaminy wpływa na gorszą odpowiedź pacjenta na terapię lekami β-adrenergicznymi [14]. Należy zaznaczyć, że opisane powyżej obserwacje nie zostały potwierdzone we wszystkich badaniach. Wyniki doświadczeń często wzajemnie się wykluczają, co jednoznacznie wskazuje na złożoność odpowiedzi terapeutycznej na leczenie β-mimetykami oraz potrzebę dalszej analizy. Leukotrieny Kolejną grupą leków, dla których indywidualną odpowiedź terapeutyczną uzasadnia się różnorodnością genetyczną, są antagoniści receptora leukotrienowego. Leczenie preparatami takimi jak zafirlukast, pranlukast i montelukast prowadzi do różnej odpowiedzi terapeutycznej, czego podłoża upatruje się m.in w różnicach strukturalnych receptorów leukotrienowych. Jak dotąd sekwencjonowanie genów kodujących receptory Cys- -leukotrienowe nie przełożyło się na wyniki uzyskane w praktyce klinicznej, jednak intuicja podpowiada, że modyfikacja receptorów wpływająca na selektywność i siłę wiązania ligandów może być źródłem różnorodności odpowiedzi terapeutycznej pacjentów. Dalsze badania trwają nad wyjaśnieniem obserwowanych skutków terapeutycznych [15]. Uwagę badaczy skupia również polimorfizm 5-lipooksygenazy (5-LO), enzymu katalizującego powstanie leukotrienów z kwasu arachidonowego. W jednym z badań klinicznych, którego przedmiotem był nowy inhibitor 5-LO (ABT 761), wśród pacjentów ze średnio zaawansowaną astmą wykazano, że nosiciele zmodyfikowanego regionu promotorowego genu 5-LO (5-LOX) gorzej odpowiadali na leczenie inhibitorem 5-LO [16]. Cytochrom P450 Układ cytochromu P450 w wątrobie jako główny układ enzymatyczny w metabolizowaniu leków jest przedmiotem intensywnych badań, gdyż od jego aktywności zależy m.in. wystąpienie skutków ubocznych działania leków lub w przypadku proleków ich aktywność podstawowa. Przykładowo, montelukast podlega oksydacji i 21-hydroksylacji przez izoformę CYP3A4 oraz metylohydroksylacji przez izoformę CYP2C9. Salmeterol oraz budezonid są również utleniane przez izoformę CYP3A. Tymczasem izoforma CYP1A2 jest głównym enzymem odpowiedzialnym za metabolizowanie teofiliny [17]. Tym samym polimorfizm układu enzymatycznego P450 jest kluczowy dla znalezienia odpowiedzi na pytanie o przewidywaną skuteczność i bezpieczeństwo działania produktów leczniczych. I tak np. rozpoznano ponad pięć polimorfizmów genu kodującego CYP450, jednak nie powiązano tego z obserwacjami klinicznymi. Co najmniej pięć wariantów genetycznych wykryto w obrębie genu kodującego CYP2C9. Każdy z nich wpływa na aktywność enzymatyczną cytochromu za pośrednictwem modyfikacji powinowactwa kompleksu enzym substrat [18]. Podsumowanie Przedstawione powyżej przykłady naświetlają złożoność aplikacji farmakogenomiki w praktyce klinicznej. Bez wątpienia alergia jako choroba wielogenowa, w której produkt jednego genu wpływa na aktywność pozostałych układów enzymatycznych, nie pozwala w prosty sposób uzyskać precyzyjnych wyników dających konkretne odpowiedzi. Należy pamiętać, że w przypadku badań genetycznych uzyskane obserwacje muszą zostać potwierdzone w odpowiednio dużej grupie badawczej, w celu uzyskania istotnych statystycznie wyników analizy genetycznej. Piśmiennictwo: Szefler S.J., Martin R.J., King T.S., Boushey H.A., Cherniack R.M., Chinchilli V.M., Craig T.J., Dolovich M., Drazen J.M., Fagan J.K. et al.: Significant variability in response to inhaled corticosteroids for persistent asthma. J. Allergy Clin. Immunol. 2002, 109: Lazarus S.C., Lee T., Kemp J.P., Wenzel S., Dube L.M., Ochs R.F., Carpentier P.J.: Safety and clinical efficacy of zileuton in patients with chronic asthma. Am. J. Manag. Care 1998, 4: Lampiasi N., Azzolina A., Montalto G., Cervello M.: Histamine and spontaneously released mast cell granules affect the cell growth of human hepatocellular carcinoma cells. Exp. Mol. Med. 2007, 39: Thurmond R.L., Gelfand E.W., Dunford P.J.: The role of histamine H1 and H4 receptors in allergic inflammation: the , Vol. 8, Nr 3, Ł. Pera, S. Białek: Farmakogenomika alergii

17 PRACA POGLĄDOWA search for new antihistamines. Nat. Rev. Drug. Discov. 2008, 7: Guidelines for reffering to the HapMap populations in publications and presentations [online: Aichberger K.J., Mayerhofer M., Vales A. et al.: The CML- -related oncoprotein BCR/ABL induces expression of histidine decarboxylase (HDC) and the synthesis of histamine in leukemic cells. Blood 2006, 108: Ayuso P., Garcia-Martin E., Martinez C., Agundez J.A.: Genetic variability of human diamine oxidase: occurrence of three nonsynonymous polymorphisms and study of their effect on serum enzyme activity. Pharmacogenet. Genomics 2007, 17: Garcia-Martin E., Garcia-Menaya J., Sanchez B. et al.: Polymorphisms of histamine-metabolizing enzymes and clinical manifestations of asthma and allergic rhinitis. Clin. Exp. Allergy 2007, 37: Preuss C.V., Wood T.C., Szumlanski C.L. et al.: Human histamine N-methyltransferase pharmacogenetics: common genetic polymorphisms that alter activity. Mol. Pharmacol. 1998, 53: Yan L., Galinsky R.E., Bernstein J.A., Liggett S.B., Weinshilboum R.M.: Histamine N-methyltransferase pharmacogenetics: association of common functional polymorphism with asthma. Pharmacogenetics 2000, 10: Fenech A., Hall I.P.: Pharmacogenetics of asthma. Br. J. Clin. Pharmacol. 2002, 53: Aziz I., Hall I.P., McFarlane L.C., Lipworth B.J.: B2-adrenoreceptor regulation and bronchodilator sensivity after regu- lar treatment with formoterol in subjects with stable asthma. J. Allergy Clin. Immunol. 1998, 101: Martinez F.D., Graves P.E., Baldini M., Solomon S., Erickson R.: Association between genetic polymorphisms of the B2-adrenoreceptor and response to albuterol in children with and without a history of wheezing. J. Clin. Invest. 1997, 100: Hall I.P.: Pharmacogenetics of Asthma. Chest 2006, 130: Dolen W.K.: Pharmacogenetics in clinical allergy. Allergy Clin. Immunol. Int. J. World Allergy Org. 2004, 16: Fowler S.J., Hall I.P., Wilson A.M. et al.: 5-Lipoxygenase polymorphism and in vivo response to leukotriene receptor antagonist. Eur. J. Clin. Pharmacol. 2002, 58: Meyers D.A.: Genetics of asthma and allergy: what have we learned? J. Allergy Clin. Immunol. 2010, 126(3): Thong B.Y.H., Tan T.C.: Epidemiology and risk factors for drug allergy. Br. J. Clin. Pharmacol. 2011, 71(5): Adres do korespondencji: mgr Łukasz Pera, dr n. farm. Sławomir Białek Zakład Laboratoryjnej Diagnostyki Medycznej Katedry Biochemii i Chemii Klinicznej, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Warszawa, ul. Banacha 1 tel./fax: (22) Ł. Pera, S. Białek: Farmakogenomika alergii 2012, Vol. 8, Nr 3,

18 PRACA ORYGINALNA Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego Nutritional status and dietary intake in children with cow s milk allergy dr n. med. Maria Gołębiowska-Wawrzyniak 1, dr n. med. Grażyna Rowicka 2, mgr Małgorzata Strucińska 2, dr n. med. Katarzyna Markiewicz 1 1 Zakład Immunologii Klinicznej Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie 2 Zakład Żywienia Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie Streszczenie: Wstęp: Różna akceptacja przez dzieci preparatów mlekozastępczych stosowanych w leczeniu alergii na białka mleka krowiego (ABMK) stwarza ryzyko wystąpienia niedoborów pokarmowych, szczególnie wapnia, witaminy D i żelaza, oraz może prowadzić do niedożywienia. Cel: Celem pracy była ocena sposobu żywienia oraz stanu odżywienia dzieci z rozpoznaną ABMK. Materiał i metody: Badaniami objęto 60 dzieci w wieku r.ż., skierowanych do Instytutu Matki i Dziecka z powodu podejrzenia ABMK. Grupę I stanowiło 40 dzieci, u których rozpoznano ABMK, grupę II 20 dzieci, u których uczulenie na BMK wykluczono. Dzieciom z ABMK zalecono leczenie dietą bezmleczną, dzieci z grupy II pozostawały na diecie tradycyjnej. U wszystkich dzieci oceniono sposób żywienia oraz stan odżywienia na podstawie znormalizowanego wskaźnika masy ciała BMI (Body Mass Index z-score) i wybranych badań biochemicznych. Ocenę przeprowadzono po zakwalifikowaniu dzieci do badań, po 6 i po 12 miesiącach obserwacji. Wyniki: Dzieci z ABMK w chwili kwalifikacji do badań spożywały istotnie mniej białka, tłuszczu, niektórych witamin z grupy B oraz sodu, natomiast po 6 miesiącach obserwacji istotnie mniej energii, tłuszczu oraz sodu, a więcej witamin D i C niż dzieci na diecie tradycyjnej. Średnie spożycie składników odżywczych przez dzieci z obu grup ocenione po 12 miesiącach nie różniło się. Niedoborowa w odniesieniu do zaleceń była podaż wapnia i folianów w diecie dzieci z obu grup. Dzieci z grupy II przez cały czas obserwacji spożywały za mało żelaza, podczas gdy dzieci z grupy I jedynie w chwili kwalifikacji do badań. Podaż witaminy D była niedoborowa tylko u dzieci w grupie II. Pomimo różnic między obiema grupami w średnim stężeniu w surowicy krwi białka, albumin oraz żelaza ich wartości mieściły się w zakresie norm dla wieku, podobnie jak wartości pozostałych ocenianych parametrów biochemicznych. W chwili kwalifikacji do badań BMI z-score 75% dzieci z grupy I oraz 80% dzieci z grupy II mieścił się w granicach od -1,0 do +1,0, a BMI z-score u 25% z grupy I i 20% z grupy II pomiędzy -2,0 i -1,0. Po 12 miesiącach obserwacji u 91,5% dzieci z grupy I oraz 88% z grupy II BMI z-score był granicach od -1,0 do +1,0, a u 8,5% i 12% z grupy I i II pomiędzy -2,0 a -1,0. Wnioski: Stan odżywienia dzieci z ABMK oceniany na podstawie wskaźnika masy ciała BMI oraz wybranych badań biochemicznych był prawidłowy. W czasie postępowania leczniczego obserwowano korzystne zmiany w sposobie żywienia tych dzieci. Dzieci z ABMK leczone dietą eliminacyjną powinny pozostawać pod stałą opieką pediatry i dietetyka w celu monitorowania zarówno sposobu żywienia, jak i stanu odżywienia. Nadzór żywieniowy jest także wskazany u dzieci pozostających na diecie tradycyjnej. Abstract: Introduction: Poor different acceptance of milk-free formulas in the diet of children with allergy to cows milk (CMA) poses the risk of nutritional deficiencies especially calcium, vitamin D and iron and also can lead to malnutrition. Purpose: The objective of this study was to assess the nutritional status and diets of children diagnosed with cows milk allergy (CMA) and healthy age-matched controls. Material and methods: Sixty children aged 2 5 years referred to the Institute of Mother and Child because of suspected cow s milk allergy were enrolled in the study. Children were divided into two groups: group I 40 children with CMA, group II 20 healthy controls. In children diagnosed with allergy to cow s milk, milk free diet was recommended. Dietary intake and nutritional status were assessed at six-monthly intervals: at the be , Vol. 8, Nr 3, Pracę otrzymano: Zaakceptowano do druku: Copyright by Medical Education

19 PRACA ORYGINALNA ginning of the study and after 6 and 12 months of observation. All children s diets were evaluated by means of 7-day records. Nutritional status of children was assessed with anthropometric traits and indices (i.e. BMI) and selected biochemical parameters were performed. Results: At the beginning of the study the mean intake of protein, fat and some vitamins B and sodium intake was significantly lower in children from the group I than in children from the group II. After 6 months, higher intakes of energy, fat and sodium and lower vitamin D and vitamin C were found in the group II. The average daily intake of nutrients assessed after 12 months did not show significant differences in children from both groups. Children from both group did not meet the recommended calcium and folate intake. Children of the group II throughout the observation intakes lower iron while the children in group I only at the beginning of the study. The supply of vitamin D was only deficient in the diets of children in group II. Despite differences in the average concentration in the serum of children with both groups of proteins, albumin and iron, their values ranged of standards for age, as well as the assessed value of other biochemical parameters. At the beginning of the study BMI z-score of 75% of children in group I and 80% in group II ranged between -1,0 to +1,0 whereas BMI z-score in 25% of group I and 20% of group II between -2,0 and -1,0. After 12 month follow-up in 91,5% of children of group I and 88% of group II BMI z-score was between -1,0 to +1,0 while in 8,5% of children in group I and 12% in group II between -2,0 to -1,0. Conclusions: Nutritional status of children with CMA assessed by body mass index, and selected biochemical tests was normal. In children during 12 month of period of the study, positive changes in dietary habits were observed. Children with CMA should remain under pediatric and dietician care in order to monitor their nutritional status and diet. Nutrition care is also indicated for children on a traditional diet. Słowa kluczowe: dzieci, alergia na białko mleka krowiego, stan odżywienia, dieta Key words: children, cow s milk allergy, nutritional status, dietary intake Wstęp W ostatnich latach obserwuje się narastanie częstości występowania chorób alergicznych, a u dzieci alergii pokarmowej, głównie na białka mleka krowiego (ABMK). Alergia na białka mleka krowiego inicjuje przewlekły proces zapalny w skórze, przewodzie pokarmowym oraz układzie oddechowym. Postępowaniem z wyboru przy rozpoznaniu tego typu alergii jest leczenie dietą bezmleczną. Leczenie to wiąże się ze zmianą dotychczasowego sposobu żywienia dziecka. Polega ono na stosowaniu odpowiedniej diety przez matkę, jeśli dziecko jest karmione piersią, lub preparatów mlekozastępczych u dziecka karmionego sztucznie. Preparaty te ze względu na swój smak są różnie akceptowane przez dzieci. Stwarza to ryzyko wystąpienia niedoborów pokarmowych mogących prowadzić do niedożywienia dziecka. Cel Celem pracy była ocena sposobu żywienia oraz stanu odżywienia dzieci z rozpoznaną alergią na białka mleka krowiego. Materiał i metody Badaniami objęto 60 dzieci w wieku r.ż., skierowanych do Instytutu Matki i Dziecka z powodu podejrzenia ABMK. Grupę I stanowiło 40 dzieci, u których rozpoznano ABMK, grupę II 20 dzieci, u których uczulenie na BMK (Białka Mleka Krowiego) wykluczono. Rekrutację dzieci do badań przeprowadzono w oparciu o kryteria włączenia i wyłączenia. Kryteriami włączenia dzieci do I grupy były: wiek powyżej 1. i poniżej 5. r.ż., obecność objawów klinicznych choroby alergicznej, wykrycie w surowicy alergenowoswoistych przeciwciał klasy IgE dla białek mleka krowiego i/lub podwyższony wynik badania transformacji blastycznej limfocytów T pod wpływem antygenów białek mleka krowiego. Kryteriami włączenia dzieci do II grupy były: wiek powyżej 1. i poniżej 5. r.ż., negatywne wyniki badań w kierunku uczulenia na białka mleka krowiego (brak w surowicy alergenowoswoistych przeciwciał klasy IgE dla białek mleka krowiego i/lub prawidłowy wynik badania transformacji limfocytów T pod wpływem antygenów białek mleka krowiego). Kryteriami wyłączenia z badań były: wiek poniżej 1. r.ż. oraz powyżej 5. r.ż., karmienie piersią, schorzenie wymagające leczenia immunomodulacyjnego lub immunosupresyjnego. U dzieci z I grupy po postawieniu rozpoznania alergii zalecono leczenie dietą bezmleczną i dzieci te zostały objęte opieką pediatry oraz nadzorem żywieniowym dietetyka, natomiast dzieci z II grupy w dalszym M. Gołębiowska-Wawrzyniak, G. Rowicka, M. Strucińska, K. Markiewicz: Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego 2012, Vol. 8, Nr 3,

20 PRACA ORYGINALNA ciągu otrzymywały dietę tradycyjną. U dzieci z obu grup po zakwalifikowaniu do badań oraz po 6 i po 12 miesiącach obserwacji dokonano oceny sposobu żywienia oraz stanu odżywienia. Sposób żywienia oceniono na podstawie 7-dniowego zapisu jadłospisu (z uwzględnieniem jednego dnia świątecznego), połączonego z wywiadem żywieniowym. Wartość odżywczą średnich całodziennych racji pokarmowych (CRP) po ich oszacowaniu obliczono zgodnie z obowiązującą metodyką badań żywieniowych z wykorzystaniem programu komputerowego Dietetyk 2. Do oceny stanu odżywienia posłużono się niezależnym od wieku i płci znormalizowanym wskaźnikiem masy ciała BMI z-score (Body Mass Index z-score) oraz wynikami takich badań dodatkowych jak: morfologia krwi, stężenie w surowicy żelaza, transferyny, ferrytyny, wapnia, fosforu, fosfatazy alkalicznej oraz białka całkowitego i albumin. Analizę uzyskanych wyników przeprowadzono za pomocą programu STATISTICA ver Stat- Soft, Inc. (2007). Istotność różnic parametrów dla grup i zmiennych badano: testami t (dla przypadków niezależnych i zależnych), testem U Manna-Whitneya, testem Kołmogorowa-Smirnowa, analizą wariancji ANOVA z testem Scheffego, Bonferroniego, Dunnetta, Tukeya, testem ANOVA Friedmana ze współczynnikiem zgodności Kendalla. Wyniki Wartość odżywczą średniej całodziennej racji pokarmowej dzieci z obu grup w chwili kwalifikacji do badań oraz po 6 i po 12 miesiącach obserwacji przedstawiono w tabelach 1 3. Analiza średniego dziennego spożycia podstawowych składników odżywczych przez dzieci z obu grup przeprowadzona w chwili kwalifikacji do badań wykazała istotnie niższe spożycie białka (p < 0,01), tłuszczu (p < 0,01), witaminy B 2 (p < 0,01) i B 12 (p < 0,05) oraz sodu (p < 0,05) przez dzieci z I grupy. Wartość energetyczna CRP oraz zawartość w diecie makroskładników (białka, tłuszczów, węglowodanów), witamin (z wyjątkiem witaminy D i folianów), a także składników mineralnych (z wyjątkiem żelaza i wapnia) w obu grupach mieściła się w zalecanej normie spożycia lub ją przekraczała. W grupie dzieci z ABMK spożycie białka było dwukrotnie, a w grupie dzieci z wykluczonym uczuleniem nawet trzykrotnie większe w stosunku do zaleceń. Analiza średniego dziennego spożycia podstawowych składników odżywczych przez dzieci z obu grup przeprowadzona po 6 miesiącach obserwacji wykazała istotnie mniejszą zawartość w diecie dzieci z ABMK: energii (p < 0,01), tłuszczu (p < 0,001) oraz sodu (p < 0,01), natomiast istotnie większą witaminy D (p < 0,05) i witaminy C (p < 0,01). Wartość energetyczna CRP dzieci z ABMK była zgodna z zaleceniami, natomiast u dzieci z II grupy nieznacznie przekraczała zalecenia. Spożycie białka przez dzieci z ABMK było dwukrotnie wyższe, a przez dzieci na diecie tradycyjnej 2,5-krotnie wyższe, niż jest to obecnie zalecane. U dzieci z obu grup podaż składników mineralnych takich jak: Na, P, Mg, Zn, Cu była większa, natomiast K i Ca była mniejsza w odniesieniu do norm. Zawartość witamin w dietach dzieci z obu grup była większa, niż jest to zalecane, z wyjątkiem witaminy D i folianów. Nie wykazano istotnych różnic w średnim dziennym spożyciu podstawowych składników odżywczych u dzieci z obu grup po obserwacji trwającej 12 miesięcy. Wartość energetyczna CRP dzieci z obu grup była zbliżona do normy lub nieznacznie ją przekraczała. Spożycie białka przez dzieci z I grupy dwukrotnie przekraczało zalecenia, natomiast dzieci z II grupy spożywały go 2,5 razy więcej niż w zaleceniach. Podaż składników mineralnych takich jak: Cu, Zn, Mg, P, w dietach dzieci z obu grup przekraczała normę spożycia. Spożycie żelaza przez dzieci z I grupy było zgodne z zaleceniami, natomiast przez dzieci z II grupy niższe od zaleceń. Zawartość Ca w dietach dzieci z obu grup była niższa, natomiast Na niższa w I grupie, a wyższa w II grupie niż w zaleceniach. Dzieci z obu grup spożywały za dużo witamin z grupy B, w tym B 1, B 2, PP, B 6, B 12. Dzieci z ABMK spożywały także za dużo witamin A, D, E i C, podczas gdy dieta tradycyjna dzieci z II grupy zawierała zbyt małe ilości tych witamin. Spożycie folianów było niedoborowe w obu grupach. W chwili kwalifikacji do badań BMI z-score 75% dzieci z I grupy oraz 80% dzieci z II grupy mieścił się w granicach od -1,0 do +1,0, co wskazywało na prawidłowy stan odżywienia, natomiast 25% z I grupy i 20% z II grupy mieścił się pomiędzy -2,0 a -1,0, co z kolei wskazywało na niedobór masy ciała. Po 6 miesiącach obserwacji 90% dzieci z I grupy oraz 86% z II grupy miało prawidłowy stan odżywienia, a odpowiednio 10% i 14% dzieci miało niedobór masy ciała. Podobnie po 12 miesiącach obserwacji u 91,5% dzieci z I grupy oraz 88% z II grupy stwierdziliśmy prawidłowy stan odżywienia oraz odpowiednio u 8,5% i 12% dzieci niedobór masy ciała. Omówienie wyników Choroby alergiczne są jednym z podstawowych problemów zdrowotnych współczesnego społeczeństwa z uwagi na narastającą częstość ich występowania, niejednokrotnie wielonarządową manifestację klinicz , Vol. 8, Nr 3, M. Gołębiowska-Wawrzyniak, G. Rowicka, M. Strucińska, K. Markiewicz: Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII 3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się nawracającymi atakami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu, których częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Lek. Joanna Marciniak

Lek. Joanna Marciniak Lek. Joanna Marciniak Katedra i Klinika Dermatologii, Wenerologii i Alergologii Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we lekarz rezydent Wpływ atopowego zapalenia skóry na jakość życia chorych dzieci

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Sesje. "POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny" 16.00-17.30

Sesje. POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny 16.00-17.30 ŚRODA 25.03.2009 Sesje SESJA SZKOLENIOWO-NAUKOWA I 14.00-15.45 "POLASTMA - Astma oskrzelowa - problem zdrowotny, społeczny i ekonomiczny" Prof. dr hab. med. Wacław Droszcz, Prof. dr hab. med. Piotr Kuna

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ

KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ KOMPLEKSOWA AMBULATORYJNA OPIEKA SPECJALISTYCZNA NAD PACJENTEM Z ALERGIĄ LECZONYM IMMUNOTERAPIĄ Charakterystyka problemu zdrowotnego Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Astma i POChP. Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Astma i POChP. Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Astma i POChP Maciej Kupczyk Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Epidemia alergii i astmy Devereux G. 2006. Nature Rev Immunol 6;869-874. Epidemiologia astmy i chorób

Bardziej szczegółowo

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Podczas akcji przebadano 4400 osób. Na badania rozszerzone skierowano ok. 950 osób. Do tej pory przebadano prawie 600 osób. W wyniku pogłębionych

Bardziej szczegółowo

ANEKS I. Strona 1 z 5

ANEKS I. Strona 1 z 5 ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC WETERYNARYJNYCH PRODUKTÓW LECZNICZYCH, GATUNKI ZWIERZĄT, DROGA PODANIA, PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 328 SECTIO D 2005 1 Poradnia Alergologiczna NZOZ Euromedica The Allergology Outpatient Department Euromedica, Grudziadz,

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015

Draft programu Sympozjum Alergii na Pokarmy 2015 20.03.2015 Piątek GODZ. 12.50 13.00 GODZ. 13.00 14.30 Ceremonia Inauguracyjna Sesja Inauguracyjna Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? 1. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii pokarmowych, 13.00-13.30

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ

4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ 4 NA 5 CHORYCH NA ASTMĘ CIERPI NA PODRAŻNIENIE GÓRNYCH DRÓG ODDECHOWYCH 1,2 3w1 nebulizator Górne drogi Środkowe drogi Dolne drogi A3 COMPLETE UNIKALNY NEBULIZATOR EFEKTYWNE LECZENIE SCHORZEŃ PŁUC I GÓRNYCH

Bardziej szczegółowo

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study.

11. Liebhard J., Małolepszy J., Wojtyniak B. i wsp. Prevalence and risk factors for asthma in Poland: Results from the PMSEAD Study. 1. Wstęp Alergia uznawana jest za chorobę cywilizacyjną XX wieku. W wielu obserwacjach epidemiologicznych stwierdzono znaczący wzrost częstości występowania alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej

Bardziej szczegółowo

POSTÊPY W CHIRURGII G OWY I SZYI 1/2008 19

POSTÊPY W CHIRURGII G OWY I SZYI 1/2008 19 Zalecenia diagnostyczno-terapeutyczne w zakresie rynologii Klasyfikacja zapaleñ zatok przynosowych i zalecenia Europejskiego Towarzystwa Rynologicznego Na stronie internetowej Polskiego Towarzystwa Otorynolaryngologów

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny

Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny PODYPLOMOWA SZKOŁA PEDIATRII / POSTGRADUATE SCHOOL OF PAEDIATRICS 141 Symptomatologia chorób alergicznych u dzieci marsz alergiczny The symptomatology of allergic diseases in children allergic march Grażyna

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami.

Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Farmakologia nauka o interakcjach pomiędzy substancjami chemicznymi a żywymi organizmami. Każda substancja chemiczna oddziałująca na organizmy żywe może być zdefiniowana jako środek farmakologiczny (ang.

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman...

Wst p Jerzy Kruszewski... 15 PiÊmiennictwo... 18. Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman... Spis treêci Wst p Jerzy Kruszewski....................... 15 PiÊmiennictwo........................... 18 Rozdzia 1. Immunologiczne podstawy patogenezy chorób alergicznych Krzysztof Zeman.....................

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów Strona 1 z 1 STANDARDOWA PROCEDURA OPERACYJNA Tytuł: Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów SOP obowiązuje od: 05.06.2014 Data ważności: 31.10.2014 Zastępuje

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Historia astmy Wacław Droszcz 1. 2. Definicja i podział astmy Wacław Droszcz 37

Spis treści. 1. Historia astmy Wacław Droszcz 1. 2. Definicja i podział astmy Wacław Droszcz 37 Spis treści 1. Historia astmy Wacław Droszcz 1 1.1. Słowo wstępne... 1 1.2. Okres dawny... 1 1.3. Średniowiecze i czasy nowożytne... 2 1.4. Wiek XIX i XX... 4 1.4.1. Obraz kliniczny... 5 1.4.2. Badania

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Warszawa / Zalesie Górne, 22.05.2012 r. Sz. Pan Bolesław Piecha Przewodniczący Komisji Zdrowia

Warszawa / Zalesie Górne, 22.05.2012 r. Sz. Pan Bolesław Piecha Przewodniczący Komisji Zdrowia Warszawa / Zalesie Górne, 22.05.2012 r. Sz. Pan Bolesław Piecha Przewodniczący Komisji Zdrowia Dotyczy: Prośba o zgodę na uczestnictwo w posiedzeniu sejmowej komisji zdrowia dotyczącym realizacji świadczeń

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 609 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 609 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 69 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc

Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc Zanieczyszczenia powietrza a obturacyjne choroby płuc Dr med. Piotr Dąbrowiecki Wojskowy Instytut Medyczny Polska Federacja Stowarzyszeń Chorych na Astmę Alergię i POCHP Obturacyjne choroby płuc - ASTMA

Bardziej szczegółowo

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii?

Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy alergii? Jak żyć i pracować z chorobą alergiczną układu oddechowego? Czy alergia układu oddechowego to często spotykany problem? Choroby alergiczne występują obecnie z bardzo dużą częstością. Szacuje się, że na

Bardziej szczegółowo

Alergiczne choroby oczu

Alergiczne choroby oczu Alergiczne choroby oczu Podział alergicznych chorób oczu wg obrazu klinicznego Do alergicznych chorób oczu zaliczamy obecnie następujące jednostki chorobowe (podział zaproponowany przez polskich autorów)*:

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.) Na podstawie art. 37h ust. 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

Sesje. "Instytut Alergii - Inne oblicza alergii"

Sesje. Instytut Alergii - Inne oblicza alergii ŚRODA 23.04.2008 Sesje SESJA SZKOLENIOWO-NAUKOWA I 14.15-15.45 "Instytut Alergii - Inne oblicza alergii" Prof. dr hab. med. Janusz Patkowski, Prof. dr hab. med. Piotr Kuna 14.15-14.45 "Choroby alergiczne

Bardziej szczegółowo

Czwartek, 25 września 2014

Czwartek, 25 września 2014 Czwartek, 25 września 2014 SESJA SZKOLENIOWO-NAUKOWA I 9.00 10.30 Leczenie pacjentów z chorobami drobnych dróg oddechowych jakie mamy dzisiaj możliwości? przyznanego przez firmę Chiesi Przewodniczący:

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

EUROPEAN LUNG FOUNDATION

EUROPEAN LUNG FOUNDATION CIĘŻKA ASTMA Zalecenia specjalistów w przystępnej formie Asthma UK Niniejszy przewodnik zawiera informacje na temat ciężkiej astmy, przygotowane przez Europejskie Towarzystwo Chorób Płuc (ERS) i Amerykańskie

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Histigen, 8 mg, tabletki Histigen, 16 mg, tabletki 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Histigen: jedna tabletka zawiera 8 mg dichlorowodorku

Bardziej szczegółowo

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03

12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna: Wyciągi alergenowe, kurz domowy; Kod ATC: V01AA03 SUBSTANCJA CZYNNA (INN) GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU LECZNICZEGO, KTÓREGO DOTYCZY PLAN ZARZĄDZANIA RYZYKIEM 12 SQ-HDM Grupa farmakoterapeutyczna:

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2007 2010

Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 2007 2010 378 Hygeia Public Health 212, 47(3): 378-382 Epidemiologia wybranych chorób alergicznych u dzieci w województwie warmińsko-mazurskim w latach 27 21 Epidemiology of selected allergic diseases in children

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10

Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10 Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10 OGŁASZA SIĘ ALERT POZIOMU I wystąpiło ryzyko przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu

Bardziej szczegółowo

20.03.2015 Piątek. 1. Diagnostyka in vitro co trzeba wiedzieć 14.30-14.50. 2. Testy skórne przydatność i interpretacja 14.50-15.10

20.03.2015 Piątek. 1. Diagnostyka in vitro co trzeba wiedzieć 14.30-14.50. 2. Testy skórne przydatność i interpretacja 14.50-15.10 20.03.2015 Piątek GODZ. 12.50 13.00 GODZ. 13.00 14.30 Ceremonia Inauguracyjna Sesja Inauguracyjna Alergia pokarmowa w 2015 roku co dalej? Prof. Bolesław Samoliński 1. Czy rzeczywiście nastąpił wzrost alergii

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA WŁASNA PRODUKTU LECZNICZEGO CROTAMITON FARMAPOL płyn do stosowania na skórę, 100 mg/g 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY SUBSTANCJI CZYNNEJ 1 g płynu do stosowania

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY. Środa, 13 kwietnia 2011 r.

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY. Środa, 13 kwietnia 2011 r. PROGRAM SZCZEGÓŁOWY Środa, 13 kwietnia 2011 r. CEREMONIA INAUGURACYJNA 18.00-18.15 SESJA INAUGURACYJNA 18.15-20.15 100 lat Immunoterapii Alergenowej Dr hab. med. Radosław Gawlik 1. 100 lat immunoterapii

Bardziej szczegółowo

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII Interdyscyplinarne Spotkania Geriatryczne FARMAKOTERAPIA W GERIATRII mgr Teresa Niechwiadowicz-Czapka Instytut Pielęgniarstwa Zakład Podstaw Opieki Pielęgniarskiej Wchłanianie środków farmakologicznych

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA 1 WNIOSKI NAUKOWE OGÓLNE PODSUMOWANIE OCENY NAUKOWEJ PREPARATU THYMANAX Kwestie dotyczące jakości Jakość tego produktu została uznana

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo

Zał.nr 4 Bartosz Uchmanowicz

Zał.nr 4 Bartosz Uchmanowicz Zał.nr 4 Imię i nazwisko: Bartosz Uchmanowicz Tytuł zawodowy/stopień naukowy/tytuł naukowy: lek. med. Miejsce zatrudnienia: Europejskie Centrum Kształcenia Podyplomowego Stanowisko: Dyrektor Tytuł rozprawy

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Profilaktyka i terapia krwawień u dzieci z hemofilią A i B.

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Profilaktyka i terapia krwawień u dzieci z hemofilią A i B. Załącznik nr do zarządzenia Nr./2008/DGL Prezesa NFZ Nazwa programu: PROFILAKTYKA I TERAPIA KRWAWIEŃ U DZIECI Z HEMOFILIĄ A I B. ICD- 10 D 66 Dziedziczny niedobór czynnika VIII D 67 Dziedziczny niedobór

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20)

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 511 Poz. 42 Załącznik B.4. LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) Załącznik B.29. LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) wiek od 12 roku życia; 2) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia

Bardziej szczegółowo

W RAMACH GRANTU NAUKOWO-SZKOLENIOWEGO PRZYZNANEGO PRZEZ FIRMĘ NOVARTIS

W RAMACH GRANTU NAUKOWO-SZKOLENIOWEGO PRZYZNANEGO PRZEZ FIRMĘ NOVARTIS Program 6 listopada 2013 środa 12.00-19.30 Rejestracja Uczestników Sympozjum 16.00-16.30 Uroczyste otwarcie XIX Sympozjum 16.30-19.00 SESJA INAUGURACYJNA PRZYZNANEGO PRZEZ FIRMĘ NOVARTIS MODERATOR: prof.

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Claritine. Informacje o stosowaniu: Schering-Plough/USA. Claritine' ... Q) '., ::: N

Claritine. Informacje o stosowaniu: Schering-Plough/USA. Claritine' ... Q) '., ::: N Informacje o stosowaniu: Claritine@ - tabletki i syrop Loratadyna - lek przeciwhistaminowy o przedłużonym działaniu, nie wywołujący objawów uspokojenia. Opis: każda tabletka preparatu Claritine'" zawiera

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Doniec. Ocena skuteczności i tolerancji leczenia salmeterolem w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc i astmie oskrzelowej

Zbigniew Doniec. Ocena skuteczności i tolerancji leczenia salmeterolem w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc i astmie oskrzelowej Zbigniew Doniec Ocena skuteczności i tolerancji leczenia salmeterolem w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc i astmie oskrzelowej Klinika Pneumonologii Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc, Oddział Terenowy

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Glimbax, 0,74 mg/ml (0,074%), roztwór do płukania jamy ustnej i gardła (Diclofenacum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 Katedra Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu MARTA ARENDARCZYK, EWA

Bardziej szczegółowo

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Wartości filtrów: Konkurs 39; Decyzja zakwalifikowany; L.P.: 1 Numer wniosku: N N405 133139 Połączenia gadolinowych kompleksów pochodnych mebrofeniny

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO. Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Gaviscon o smaku mięty Saszetki, (500 mg + 267 mg + 160 mg)/10 ml, zawiesina doustna 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Gaviscon o smaku

Bardziej szczegółowo

2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej

2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej 2) Program profilaktyki astmy i chorób alergicznych młodzieŝy szkolnej Pn.: Program profilaktyczny dla dzieci i młodzieŝy szkolnej. Alergia na środowiskowe alergeny naturalne i substancje chemiczne 1.

Bardziej szczegółowo