Rozdział II: Austriacka szkoła ekonomii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział II: Austriacka szkoła ekonomii"

Transkrypt

1 Rozdział II: Austriacka szkoła ekonomii 2.1. Carl Menger, rewolucja subiektywistyczna i narodziny austriackiej szkoły ekonomii 79 Za formalny początek austriackiej szkoły ekonomii uznaje się wydanie w 1871 r. ksią ż- ki Carla Mengera ( ) pt. Grundsätze der Volkswirtschaftslehre (Zasady ekonomii), która wywarła ogromny wpływ na rozwój myśli ekonomicznej. Największym osiągnięciem austriackiego uczonego było odejście od przenikającego na wskroś klasyczną szkołę ekonomii obiektywizmu. Carl Menger zerwał z zakorzenioną w anglosaskiej ekonomii manierą traktowania gospodarki jako statycznego, pozostającego w stanie równowagi, idealnego bytu, który można kompletnie opisać za pomocą równań matematycznych patrząc na nią z góry i nie zagłębiając się w istotę wydarzeń. Zamiast tego przedstawił ekonomię opartą na realistycznym subiektywizmie: gospodarkę, która nigdy nie znajdzie się w stanie wyteoretyzowanej równowagi, mimo że nieustannie w tym kierunku ewoluuje; gospodarkę, której podmiotem nie jest wszechwiedzący homo oeconomicus, który nigdy się nie myli lecz przedsiębiorca: człowiek z krwi i kości, który zmaga się z wszechogarniającą niepewnością i niewiedzą i podejmujący ryzyko, aby zrealizować swoje cele. Do napisania tego wiekopomnego działa skłoniła owego austriackiego ekonomistę obserwacja kształtowania się cen na wiedeńskiej giełdzie oraz prowadzone badania nad ekonomią polityczną. Rzeczywistość żadną miarą nie chciała wpasować się w sztywne ramy, wyznaczone jej przez Adama Smitha, Davida Ricardo oraz ich następców wobec tego należało zbudować fundament pod zupełnie nową naukę. Ekonomia, którą zaproponował Carl Menger, opiera się na spostrzeżeniu, że za każdym działaniem stoją konkretni ludzie, kierujący się swoimi subiektywnymi sposobami postrzegania rzeczywistości gospodarczej i społecznej nie zaś wyimaginowane homogeniczne byty, takie jak klasy społeczne. Ludzie ci podejmują decyzje dotyczące konkretnych ilości konkretnych obiektów nie zaś homogenicznych dóbr produkcyjnych czy innych agregatów a decyzje zawsze podejmowane są w określonych warunkach, przy wykorzystaniu subiektywnej wiedzy decydenta nie zaś w oparciu o rzekomą obiektywną wiedzę całego rodzaju ludzkie- 79 Na podst.: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

2 go. Implikuje to fundamentalną niepewność oraz niewiedzę, nieodłącznie towarzyszącą ludzkiemu działaniu. Krótko mówiąc, patrząc na gospodarkę nie można stosować naiwnych uproszczeń, mających na celu uniwersalizację zachodzących procesów oraz stojących za nimi aktorów a nieodwracalnie wypaczających obraz rzeczywistości. Każda sytuacja z udziałem człowieka jest niepowtarzalna, co uniemożliwia ujęcie ekonomii w ramy matematyki 80. Dlatego też każdy obserwator gospodarki winien przyjąć perspektywę subiektywistyczną którą powinien mieć na uwadze, formułując jakiekolwiek twierdzenie ekonomiczne. Nie było to spostrzeżenie pionierskie jednak po raz pierwszy zostało wkomponowane w zaawansowaną teorię ekonomiczną. Punktem wyjścia dla subiektywistycznych rozważań na temat ludzkiego działania jest spostrzeżenie, że człowiek podejmuje wysiłki, aby osiągnąć wyznaczony cel, któremu przypisuje określoną wagę. Waga ta zależy od psychologicznych odczuć oraz decyzji danego człowieka w danym momencie przy czym w każdej chwili może się ona zmienić, w zależności od okoliczności. Ponieważ człowiek nie może zrealizować wszystkich celów naraz, zgodnie z przypisaną im wartością układa je w hierarchicznej, subiektywnej skali, która pozwala mu na podjęcie decyzji odnośnie zasadności oraz kolejności podejmowania poszczególnych działań. Do osiągnięcia każdego celu konieczne są odpowiednie środki a więc wszystko to, co człowiek postrzega jako użyteczne w kontekście obranych celów. Owym środkom przypisuje różną użyteczność, w zależności od swojej oceny ich przydatności w osiągnięciu pożądanego rezultatu oraz od wartości, jaką temu rezultatowi nadał. Tak więc subiektywna wartość celu warunkuje subiektywną użyteczność środka. Ponieważ zaś niezwykle rzadko do osiągnięcia celu wystarcza wykonanie zaledwie jednej czynności, człowiek tworzy wieloetapowy plan działania będąc gotowym na podjęcie tym większego wysiłku, im wyżej ceni cel, którego osiągnięciu ma on służyć. Wartość, jaką tym ostatecznym celom nada, determinuje również subiektywną wartość poszczególnych stadiów działania, które do niego prowadzą. Takie spojrzenie doprowadziło Carla Mengera do stworzenia nowatorskiej koncepcji dóbr ekonomicznych różnego rzędu. Zgodnie z nią, dobrami pierwszego rzędu są dobra konsumpcyjne a więc te, które stanowią ostateczny cel działania, gdyż bezpośrednio zaspokajają odczuwane przez ludzi potrzeby. Niewiele jednak zasobów nadaje się do natychmiastowego skonsumowania zdecydowana większość musi najpierw zostać przekształcona przez 80 Por. s

3 działającego człowieka, przechodząc wiele stadiów pośrednich. Jak pisał Carl Menger: Gdy mamy do swojej dyspozycji dobra komplementarne danego rzędu, musimy przekształcić je najpierw w dobra rzędu niższego [o jeden], a dopiero później stopniowo w dobra coraz niższych rzędów, aż staną się one dobrami pierwszego rzędu, które można bezpośrednio wykorzystać do zaspokojenia naszych potrzeb. 81 Proces produkcji nie jest więc procesem zero-jedynkowym i natychmiastowym, w którym dobro produkcyjne cudownym sposobem w jednym momencie zmienia się w dobro konsumpcyjne (jak chcieli ekonomiści klasyczni) lecz procesem wieloetapowym, którego czas trwania i stopień skomplikowania zależy od ilości tych etapów. Kolejną konsekwencją stosowania zasady subiektywizmu było odkrycie przez Carla Mengera równolegle z Williamem Stanleyem Jevonsem oraz Leonem Walrasem i niezależnie od nich prawa malejącej użyteczności krańcowej. W odróżnieniu od tych dwóch uczonych, punktem wyjścia austriackiego ekonomisty nie było jednak fizjologiczne zaspokajanie potrzeb oraz psychologia; dla niego była to oczywista konsekwencja subiektywnej koncepcji procesów działania. Skoro bowiem działający człowiek ocenia każdy środek w kontekście przydatności do realizacji swoich celów, które mają dla niego różną wartość, ocena ta zależy zaś od okoliczności, w których jest dokonywana a jedną z tych okoliczności jest posiadana ilość danego środka więc w zależności od posiadanych ich zasobów, będzie te środki cenił mniej lub bardziej. Innymi słowy: człowiek będzie wartościował dany środek tak, jak ocenia użyteczność wejścia w posiadanie kolejnej jego jednostki a użyteczność ta zależy bezpośrednio od wartości nadanej celowi, którego realizacji ten środek ma służyć. Poza swoim niebagatelnym udziałem w rozwoju myśli ekonomicznej, Carl Menger miał również inny wkład w nauki społeczne. Stosując zasadę subiektywizmu, stworzył teorię spontanicznego wyłaniania się instytucji społecznych. Zadał sobie pytanie: Jak to możliwe, że instytucje, które służą powszechnemu dobru i są niezwykle istotne dla jego rozwoju, powstają bez udziału wspólnej woli nakierowanej na ich ustanowienie? 82 Odpowiedź, jakiej na to pytanie udzielił, może się wydawać paradoksalna: takie instytucje, kluczowe dla rozwoju społeczeństwa, musiały powstać jako niezamierzone konsekwencje ludzkich zachowań, gdyż ogrom informacji w nich zawartych znacznie przerasta ludzkie możliwości intelektualne. Wyjaśniał, że w ewolucyjnym procesie, w którym na przestrzeni dziejów uczestniczy niezliczona rzesza ludzi z których każdy posiada unikalną, subiektywną wiedzę, doświad Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s. 61. Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

4 czenia, odczucia oraz cele powoli powstają pewne wzorce zachowań, które ułatwiają ludziom życie w danym społeczeństwie. Pojawiają się one na zasadzie powielania najlepszych a więc takich, które w danym społeczeństwie pozwalają na najbardziej efektywne osiąganie pewnych celów zachowań, praktykowanych przez najbardziej twórcze w danym czasie jednostki. Wzorce te nie powstają więc w jednym momencie, obmyślone przez jakiegoś geniusza ale w długotrwałym, spontanicznym i nieświadomym procesie weryfikacji konkurencyjnych zachowań metodą prób i błędów. Dzięki temu procesowi stopniowo utrwalają i rozpowszechniają się te zachowania, które najlepiej koordynują niedopasowania w społeczeństwie gdyż właśnie one powielane są przez ludzi, zachęconych powodzeniem pionierów tych zachowań. W ten sposób na każdym etapie tworzenia się tych instytucji implikowana jest w nie ogromna porcja unikalnej wiedzy ludzi, którzy z powodzeniem zastosowali nowe (lub jedynie zmodyfikowane) wzorce oraz wielkiej liczby ludzi, którzy próbowali innych zachowań (które jednak okazały się gorsze). Mimo że Carl Menger wyjaśniał ten proces na przykładzie pieniądza, zaznaczył, że instytucje społeczne wykształcają się w podobny sposób zarówno w sferze ekonomii, jak i prawa oraz języka. Kolejnym ważnym wkładem tego austriackiego ekonomisty w rozwój nauki niestety w dużej mierze zaprzepaszczonym przez późniejszych teoretyków był prowadzony przez niego na przestrzeni dziesięcioleci (II poł. XIX w.-pocz. XX w.) tzw. spór o metodę (methodenstreit), którą powinno się stosować w ekonomii. Spór ów toczył on z przedstawicielami niemieckiej historycznej szkoły ekonomii, pod intelektualnym przywództwem Gustava von Schmollera. Twierdzili oni, że nie może istnieć uniwersalna, wydedukowana teoria ek o- nomiczna a pewną wiedzę w tym zakresie można zdobyć jedynie poprzez obserwacje empiryczne. Carl Menger zareagował na te poglądy książką pt. Untersuchungen über die Methode der Sozialwissenschaften und der politischen Ökonomie insbesondere (Dociekania nad metodą nauk społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem ekonomii politycznej, 1883). Odwołując się do poglądów Arystotelesa, tłumaczył w niej, że zdobycie wiedzy o rzeczywistości społecznej wymaga zastosowania dwóch odmiennych metod. Pierwszą z nich jest teoria (zgodnie z nomenklaturą Arystotelesa: forma), objaśniająca istotę zjawisk. Odkrywana jest ona poprzez introspekcję (wgląd badacza we własną naturę) co jest możliwe, gdyż zarówno badacz, jak i przedmiot obserwacji charakteryzują się taką samą naturą a zidentyfikowane w ten sposób aksjomaty rozwijane są metodą logicznej dedukcji. W ten sposób powstaje wiedza uniwersalna i pewna. Drugą metodą jest natomiast historia (wg Arystotelesa: materia), obejmująca zdarzenia, które zaistniały w rzeczywistości. Zgłębiając te fakty, można uzyskać 60

5 szczegółową wiedzę na temat konkretnego wydarzenia z przeszłości. Austriacki ekonomista uważał, że obydwie te metody są równie istotne dla zrozumienia rzeczywistości jednak z historii (wiedzy szczegółowej) nie można wywieść teorii (wiedzy ogólnej). Wręcz przeciwnie: to dla właściwego zrozumienia (interpretacji) historii konieczne jest przyłożenie do zdarzeń szablonu teorii. To właśnie ta odwrotna zależność różni nauki społeczne od nauk przyrodniczych. Podsumowując dorobek naukowy Carla Mengera, należy zwrócić szczególną uwagę na przywrócenie przez niego zainteresowania ekonomistów podmiotem, który kreuje wydarzenia zachodzące w gospodarce, kierując się wyłącznie własnym osądem oraz procesem podejmowania przez niego decyzji i ich realizacji. Zwrócił uwagę na fundamentalną rolę, jaką w ludzkim działaniu odgrywa czas, niepewność oraz subiektywna, praktyczna wiedza. Odmitologizował postać przedsiębiorcy, który nie tylko nie posiada absolutnej, pewnej wiedzy ale nawet w oparciu o posiadane informacje niejednokrotnie podejmuje błędne decyzje. Zgodnie z rzeczywistością, nie twierdził, że rynek znajduje się w stanie statycznej równowagi lecz że ciągle ewoluuje, przez co równowaga nigdy nie może zostać osiągnięta, mimo wysiłków przedsiębiorców, nieustannie niwelujących niedopasowania na rynku. Sprawił, że część ekonomistów na powrót zajęła się realną gospodarką, a nie wymyślonymi modelami matematycznymi, opisującymi jedynie wyobrażenia ich twórców o gospodarce. Carl Menger dał również solidny teoretyczny odpór powszechnej tendencji do stosowania za wszelką cenę empirycznych, mechanistycznych metod nauk przyrodniczych w dziedzinie nauk społecznych. Wreszcie, ów austriacki ekonomista stworzył koncepcję spontanicznego wyłaniania się instytucji społecznych w zdecentralizowanym, niezależnym od niczyjej woli i właśnie dzięki temu tak efektywnym procesie ewolucji Eugen von Böhm-Bawerk i austriacka teoria kapitału 83 Za najwybitniejszego ucznia Carla Mengera powszechnie uważa się Eugena von Böhm- Bawerka ( ), który w swoim traktacie ekonomicznym pt. Kapital und Kapitalzins (Kapitał i zysk z kapitału, ) przedstawił m.in. założenia austriackiej, subiektywistycznej teorii kapitału i procentu, której opracowanie było jego największym osiągnięciem. Mimo że jego wyjaśnienia sposobu, w jaki powstaje procent, nie są kompletne ani bezbłędne, bezsprzecznie zbudował solidny fundament, na którym swoje gmachy teoretyczne mogli wznosić jego następcy. Aby jednak nie przedstawiać błędnych poglądów, które wymagałyby 83 Na podst.: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

6 później skorygowania zaprezentujemy austriacką teorię kapitału i powstawania procentu w pełnej krasie. Punktem wyjścia rozważań Eugena von Böhm-Bawerka były przedstawione w poprzednim podrozdziale podstawowe spostrzeżenia dotyczące ludzkiego działania. Działanie jest więc zachowaniem, które jednostka podejmuje świadomie i w konkretnym celu. Potencjalne cele działania ocenia zgodnie z subiektywnym postrzeganiem korzyści, jakie spodziewa się dzięki nim osiągnąć. Do realizacji celów konieczne są odpowiednie środki które muszą być rzadkie, aby człowiek uwzględnił je w swoim planie działania (inaczej nie zwróci nawet uwagi, że są mu potrzebne). W zależności od wartości, jaką przypisuje celom oraz stopnia, w jakim dane środki są w stanie mu pomóc w realizacji tych celów, będzie postrzegał je jako mniej lub bardziej użyteczne. Ani cele, ani środki nie są znane z góry działający człowiek cały czas je odkrywa i uświadamia sobie, jak wysoko je ceni. Jeśli uzna cel za warty realizacji, poszukuje środków, które go do niego doprowadzą a następnie tworzy obejmujący je plan działania, który wprowadza w życie. Plan ów obejmuje kolejne etapy na drodze do osiągnięcia celu, z których każdy zajmuje określony czas wszak nic nie dzieje się natychmiast. Logiczną tego konsekwencją jest to, że jeśli człowiek tak samo ceni dwa cele, zawsze wybierze ten, który może osiągnąć szybciej a z drugiej strony: aby człowiek zdecydował się na bardziej skomplikowany plan działania, musi wyżej cenić cel, którego osiągnięciu on służy od celu, który może osiągnąć szybciej. Rozwinięciem tego spostrzeżenia jest kategoria preferencji czasowej a więc zasady mówiącej, że ludzie bardziej cenią dobra teraźniejsze od dóbr przyszłych. Owe pośrednie stadia planu działania (dobra wyższego niż pierwszy rzędu) nazywamy dobrami kapitałowymi są to więc dobra, które dany człowiek postrzega jako etapy konieczne do wyprodukowania dobra konsumpcyjnego. Powstają one w wyniku celowego połączenia trzech głównych czynników: surowców naturalnych, pracy i czasu. Aby jednak można je było wyprodukować, konieczne jest uprzednie zgromadzenie oszczędności w odpowiedniej wysokości a więc zrzeczenie się teraźniejszej konsumpcji. Oznacza to, że im bardziej skomplikowany i czasochłonny proces produkcji planuje dana jednostka, z realizacji tym większej ilości celów, które mogłaby osiągnąć w bliższej przyszłości, musi zrezygnować. Eugen von Böhm-Bawerk wyjaśnia to na przykładzie Robinsona Crusoe (który jest ulubioną przez austriackich ekonomistów postacią do ilustrowania podstawowych praw ludzkiego działania). Ów rozbitek, aby zaspokoić swój głód, codziennie musi przez cały dzień zbierać jagody, które są jego jedynym pokarmem. Po kilku tygodniach odkrywa, że z pomocą kilkumetrowego kija mógłby znacznie usprawnić proces zbierania, sięgając nim przy otrząsaniu 62

7 krzaków znacznie wyżej i dalej. Szacuje, że sporządzenie takiego narzędzia (znalezienie odpowiedniego drzewa, ociosanie go z gałęzi itp.) zajmie mu pięć całych dni a to oznacza, że nie będzie mógł w tym czasie zbierać jagód. Aby ten okres przeżyć, musi więc wcześniej odłożyć jagody w takiej ilości, aby wyżywić się przez pięć dni. Robinson stwierdza, że wyżej ceni korzyści, jakie przyniesie mu posiadanie owego kija, niż niedostatek spowodowany ograniczeniem konsumpcji (gdyż wcześniej zjadał wszystkie zebrane jagody od razu) przez, załóżmy, dwadzieścia dni. Dzięki temu (o ile poprawnie oszacował czas produkcji), po dwudziestu dniach cierpienia umiarkowanego głodu oraz pięciu kolejnych, wypełnionych pracą (kiedy wykorzysta zgromadzone oszczędności), wejdzie w posiadanie dobra kapitałowego pośredniego etapu na drodze do produkcji jagód, który znacznie ten proces usprawni. Co jednak by się stało, gdyby Robinson źle oszacował czas konieczny do wyprodukowania kija? Jeśli czas okazałby się dłuższy od oczekiwanego (np. gdyby w przeciągu pięciu dni nie zdołał znaleźć odpowiedniego drzewa), zużyłby całe swoje oszczędności, nie osiągając zamierzonego celu oznaczałoby to niepotrzebne ograniczanie konsumpcji przez dwadzieścia dni. Jeśli natomiast udałoby mu się ukończyć proces produkcji w załóżmy trzy dni (gdyż np. nadspodziewanie szybko znalazłby właściwe drzewo), okazałoby się, że przez część okresu oszczędzania niepotrzebnie odczuwał niedostatek, spowodowany ograniczaniem konsumpcji. Warto tutaj zwrócić uwagę na kwestię preferencji czasowej rozbitka: zdecydował się on na oszczędzanie, gdyż jego preferencja czasowa nie jest absolutna (jest w stanie zrezygnować z teraźniejszej konsumpcji w nadziei na przyszłe korzyści, które mu to wynagrodzą). Jednak fakt, że posiada pewną preferencję, oznacza, że rozważając podjęcie trudu oszczędzania, porównuje szacowane przyszłe korzyści (oraz oczekiwany termin ich osiągnięcia) z kosztem, który musi ponieść, rezygnując z teraźniejszej konsumpcji przez jakiś czas i zdecyduje się na jej poświęcenie tylko w przypadku, gdy uzna owe przyszłe korzyści za bardziej wart o- ściowe. Podobnie, jak w opisanym przykładzie, sytuacja wygląda w realnej gospodarce: kapitaliści konsumują mniej, niż wytwarzają (gromadzą kapitał), aby udostępnić zaoszczędzone zasoby swoim pracownikom którzy dzięki temu są w stanie przetrwać nawet bardzo wydłużony okres produkcji (w naszym przykładzie Robinson pełnił rolę zarówno kapitalisty, jak i pracownika). Dzięki temu dobra kapitałowe wyższych rzędów stopniowo przekształcane są w dobra coraz niższych rzędów w miarę jak ludzie mieszają swoją pracę z surowcami naturalnymi podczas czasochłonnego okresu produkcji, obmyślonego przez przedsiębiorcę. 63

8 We współczesnej gospodarce, w której podział pracy jest niezwykle rozwinięty, a cykle produkcyjne niejednokrotnie bardzo wydłużone, sprawa nie jest, oczywiście, taka prosta jednak zasady pozostają niezmienne. Przykład Eugena von Böhm-Bawerka pokazuje również, jaka jest różnica pomiędzy społeczeństwami zamożnymi a ubogimi (zgodnie z jego teorią kapitału): tą różnicą jest zgromadzony kapitał. Robinson Crusoe bez swego kija był ubogi jednak dzięki zgromadzeniu oszczędności oraz dzięki swojej przedsiębiorczości wzbogacił się o dobro kapitałowe, które pozwoliło mu na wydajniejszą produkcję dóbr konsumpcyjnych. O zamożności narodów nie decyduje czas i wysiłek poświęcany pracy ani poziom wiedzy technologicznej lecz sieć zgromadzonych dóbr kapitałowych, które pozwalają na mniej pracochłonny a przez to wydajniejszy proces produkcji. Im dłużej i więcej dane społeczeństwo oszczędza i im lepiej te oszczędności inwestuje tym staje się bogatsze. Trzeba również pamiętać, że kapitał nie jest jakimś mitycznym, homogenicznym tworem, który jest stały, nie zużywa się a w dodatku sam z siebie przynosi stały dochód. Dobra kapitałowe również podlegają zużyciu niektóre są w procesie produkcji konsumowane, niektóre podlegają fizycznemu zużyciu, niektóre zaś starzeją się pod względem technologicznym. Jeśli więc nie będzie się kapitału doinwestowywać (dzięki dalszemu gromadzeniu oszczędności z uzyskiwanego dochodu), będzie on podlegał ciągłej deprecjacji aż w końcu zostanie w całości zużyty. Jeśli w dodatku będzie się chciało zwiększyć efektywność produkcji (poprzez wydłużenie tego procesu o kolejne jeszcze dalsze od konsumpcji etapy), oszczędności muszą przewyższać zużycie kapitału. Jest to aspekt przeoczany przez ekonomistów głównego nurtu. Kolejną ważną cechą procesu produkcji jest logiczna zależność mówiąca, że im bliżej końca łańcucha produkcji (im produkt bardziej przetworzony), tym trudniej ten proces odwrócić. Innymi słowy, jeśli przedsiębiorca zmieniłby zdanie, pomylił się w swoich szacunkach lub z innego powodu okazałoby się, że zapoczątkowany proces jest nieopłacalny najtrudniej będzie mu odzyskać kapitał zainwestowany w dobra, które są najbliższe ostatecznego dobra konsumpcyjnego. Może się nawet okazać, że dobra te są całkowicie bezużyteczne bądź też staną się przydatne dopiero po kosztownej operacji 'odwrócenia' toku produkcji. Na przykładzie Robinsona: jeśli rozmyśliłby się na samym początku, zgromadzone jagody (dobro kapitałowe najwyższego rzędu w tym procesie produkcji) będzie mógł spożytkować w inny sposób: po prostu skonsumować, odpoczywając przez pięć dni bądź wykorzystać w innym procesie produkcji. Jeśli zrezygnuje po trzech dniach bezowocnych poszukiwań odpowiedniego drzewa, zainwestowanych jagód nigdy nie odzyska jednak pozostanie mu 64

9 jeszcze zapas na dwa dni. Najgorzej sytuacja będzie wyglądała, gdy po wyprodukowaniu kija rozbitek zorientuje się, że jest on zupełnie bezużyteczny do zbierania jagód (więc znów cały czas będzie musiał poświęcać na zbieranie ich ręcznie, a kij będzie leżeć nieużywany) wtedy okaże się, że zmarnował wszystkie zgromadzone dobra kapitałowe, gdyż nie uzyskał w zamian nic wartościowego. Wprowadźmy tutaj wyraźne rozróżnienie pomiędzy dobrami kapitałowymi a kapitałem: podczas gdy dobra kapitałowe zdefiniowaliśmy jako dobra niezbędne do wyprodukowania ostatecznych dóbr konsumpcyjnych, kapitałem będziemy nazywać ich wartość rynkową a więc tą, którą nadają jej kontrahenci, zawierający transakcje w celu wypracowania zysku. Oznacza to, że o ile dobra kapitałowe należą do świata materii, kapitał należy do świata abstrakcji jest jedynie instrumentem kalkulacji ekonomicznej. Posługując się nim, przedsiębiorcy są w stanie oszacować, czy wartość dóbr powstałych w procesie produkcji przewyższa koszt dóbr kapitałowych, wykorzystanych w tym procesie a więc czy osiągnęli spodziewany zysk. Gdyby istniały dobra kapitałowe, lecz nie było kapitału (a więc brakowałoby wolnego rynku dóbr kapitałowych), w gospodarce zapanowałby chaos. Nie byłoby podstaw do oszacowania, czy planowane działanie będzie opłacalne a gdyby nawet ktoś się go podjął, po fakcie również nie mógłby się dowiedzieć, czy zakończyło się ono powodzeniem. Nie byłoby wiadomo, czy warto rozszerzyć pionową lub poziomą strukturę produkcji czy wręcz przeciwnie: jest ona zbyt rozbudowana w stosunku do zgromadzonych oszczędności (co w pewnym momencie spowoduje konieczność przerwania procesu produkcji z powodu braku dóbr kapitałowych i tym samym doprowadzi do marnotrawstwa wielu zasobów). Nie byłaby znana cena dóbr teraźniejszych względem dóbr przyszłych (stopa procentowa, wynikająca z preferencji czasowej co wyjaśnimy poniżej), która wyznacza w społeczeństwie proporcje pomiędzy konsumpcją, oszczędzaniem i inwestycjami. Zabrakłoby więc siły koordynującej wysiłki ludzi na różnych polach. Taka właśnie sytuacja ma miejsce w socjalizmie i dlatego system ten jest gospodarczo niewydolny. Po omówieniu teorii kapitału czas przejść do wyjaśnienia, w jaki sposób kształtuje się stopa procentowa. Jak wyżej opisaliśmy, każdy człowiek wyżej ceni dobra teraźniejsze od obietnicy otrzymania tych samych dóbr w przyszłości (ceteris paribus); ową zależność nazywamy preferencją czasową. Ta różnica w wartościowaniu wynika z subiektywnych odczuć danego człowieka; oznacza to, że każdy człowiek ma swoją własną preferencję czasową i że zmienia się ona w ciągu jego życia. Jest to bardzo korzystne zjawisko, gdyż rodzi ogromne pole do wzajemnie korzystnej 65

10 wymiany pomiędzy ludźmi. Ci z niższą preferencją czasową chętnie odłożą na później bieżącą konsumpcję, w zamian za spodziewaną nadwyżkę wartości uzyskanych dzięki temu dóbr przyszłych z czego skorzystają ludzie o wysokiej preferencji, gdyż o wiele bardziej cenią teraźniejszość. Doprowadzi to do wykształcenia się rynkowej ceny dóbr teraźniejszych względem dóbr przyszłych którą to cenę nazywamy ogólną stopą procentową (a także naturalną bądź pierwotną). Tak więc w gospodarce kapitaliści (oraz inni oszczędzający) jako osoby charakteryzujące się niską preferencją czasową będą rezygnować z bieżącej konsumpcji, dostarczając dobra teraźniejsze osobom o wyższej preferencji czasowej: pracownikom najemnym, posiadaczom surowców naturalnych oraz sprzedawcom dóbr kapitałowych wyższego rzędu. Będą to robić, oczywiście, w nadziei na uzyskanie w przyszłości (po zakończeniu okresu produkcji) dóbr kapitałowych bądź konsumpcyjnych o wyższej wartości a powstała różnica w wartości powinna wystarczyć na zaspokojenie ich indywidualnie odczuwanego dyskomfortu z powodu odroczenia konsumpcji. Owa różnica (po skorygowaniu o czysto przedsiębiorcze zyski lub straty) pokrywać się będzie ze stopą procentową Widzimy więc, że rynek, na którym dobra teraźniejsze wymieniane są na dobra przyszłe, obejmuje całą strukturę produkcji w danym społeczeństwie nie jest zaś zawężony do rynku pożyczek na procent, z którym najczęściej jest utożsamiany a który stanowi jedynie jego mało istotną (choć najbardziej widoczną) część. Na rynku można zaobserwować dwie wartości: ogólną stopę procentową oraz ogólny poziom zysków księgowych w gospodarce. Naturalna stopa procentowa to względna cena rynkowa dóbr teraźniejszych względem dóbr przyszłych, która w każdej transakcji korygowana jest o poziom ryzyka związanego z danym przedsięwzięciem oraz premię (dyskonto) za oczekiwaną inflację (deflację). Pierwotna stopa procentowa pokrywa się z ogólnym poziomem zysków księgowych w gospodarce przy czym na poziom zysku każdego przedsiębiorstwa nakładają się również czysto przedsiębiorcze zyski lub straty (które jednak będą systematycznie zanikać z powodu konkurencji między przedsiębiorcami którzy będą naśladować najlepsze wzorce). Jeśli więc dana firma osiągnie księgowy zysk lecz będzie on relatywnie niższy od ogólnej stopy procentowej oznaczać to będzie, że w rzeczywistości poniosła przedsiębiorczą stratę. Naturalna stopa procentowa koordynuje więc w społeczeństwie teraźniejsze i przyszłe zachowania konsumentów, oszczędzających i producentów. Jeśli na rynku stopa procentowa spadnie (w wyniku zwiększenia podaży dóbr teraźniejszych), będzie to dla przedsiębiorców czytelny sygnał, że mogą inwestować w dalsze etapy produkcji wydłużać ten proces (bądź 66

11 tylko niektóre jego etapy), zwiększając jego kapitałochłonność, by dzięki temu zwiększyć jego wydajność gdyż ludzie zdecydowali się oszczędzać wystarczająco dużo, aby zgromadzonych dóbr kapitałowych wystarczyło na dłuższe inwestycje. Analogicznie, przy wzroście stopy procentowej będzie miała miejsce sytuacja odwrotna: przedsiębiorcy zorientują się, że nie powinni nadmiernie wydłużać procesu produkcji, gdyż malejących oszczędności nie wystarczy na ukończenie inwestycji. Jeśli zaś wzrost stopy będzie znaczny, możliwe, że będą musieli nawet z powodu braku kapitału zlikwidować część inwestycji w etapy produkcji najdalsze od konsumpcji. Stworzona przez Eugena von Böhm-Bawerka teoria kapitału pomimo pewnych braków w połączeniu z podstawami pierwszej (i jedynej) subiektywistycznej szkoły ekonomii dała mu solidne podstawy do krytyki paradygmatów klasycznej, obiektywistycznej szkoły ekonomii, zapoczątkowanej przez Adama Smitha i Davida Ricardo. Dlatego też podczas słynnego sporu o metodę w ekonomii, Böhm-Bawerk krytykował Alfreda Marshalla (twórcę koncepcji tzw. nożyc cenowych wyznaczających ceny na rynku których ostrza to popyt i podaż) za uzależnianie podaży od rzekomo obiektywnych warunków. Marshall twierdził mianowicie, że podaż powstaje w oparciu o kalkulację kosztu historycznego, który uważał za powszechnie znany i dany (a więc niezmienny) wobec czego wszyscy kalkulują w ten sam sposób. Böhm-Bawerk wyjaśniał natomiast, że koszt jest jedynie rynkową ceną czynników produkcji, która na wolnym rynku podlega takim samym fluktuacjom, jak cena każdego innego dobra a zatem nie jest obiektywny. Ów austriacki ekonomista w pierwszym tomie Kapitału i zysku z kapitału wdał się również w krytykę teorii kapitału Karola Marxa (będącej podstawą do opracowania jego teorii wyzysku). Niemiecki uczony oparł bowiem swoją koncepcję kapitału na nieprawdziwej, laborystycznej teorii wartości co było jedną z głównych przyczyn dojścia przez niego do błędnych wniosków. Böhm-Bawerk zwracał natomiast uwagę, że nie każde dobro ekonomiczne jest wytworem ludzkiej pracy surowce naturalne również do takich się zaliczają, a nie są przez człowieka wzbogacone pracą. Ponadto, nie tylko ilość pracy włożonej w produkcję danego dobra decyduje o cenie, za jaką godzą się je sprzedać producenci ma tutaj znaczenie również czas trwania produkcji. Co więcej, wartość jest pojęciem czysto subiektywnym, wynikającym z indywidualnych szacunków spodziewanych korzyści a więc postępów na drodze do realizacji założonych celów. Zatem jeśli człowiek zorientuje się, że dany towar nie jest mu przydatny w realizacji tych celów, nie przypisze mu żadnej wartości (bądź też będzie ona bardzo niska) nawet jeśli jego wytworzenie było niezwykle pracochłonne. Będzie to po prostu oznaczało, że przedsię- 67

12 biorca popełnił błąd, niewłaściwie inwestując posiadane zasoby. Kolejnym kontrargumentem jest brak ostatecznego punktu odniesienia w laborystycznej koncepcji kształtowania się wartości. Podczas gdy wartość dobra determinowana jest przez ilość pracy, konieczną do jego wyprodukowania, natomiast wartość pracy jest zdefiniowana przez wartość dóbr, koniecznych do regeneracji oraz utrzymania wydajności pracowników (lub, jak chciał Karol Marx: do utrzymania ich przy życiu) w konsekwencji nie ma żadnego pierwotnego wyznacznika wartości. Wreszcie, Eugen von Böhm-Bawerk zwrócił uwagę, że twórca teorii wyzysku w swoich rozważaniach w ogóle nie uwzględnił kategorii preferencji czasowej. W efekcie sugerował, że pracownicy powinni otrzymywać z góry jako wynagrodzenie za swoją pracę całą przyszłą wartość pieniężną jej owoców; oznaczałoby to, że będą otrzymywać znacznie więcej, niż wyprodukują. Gdyby robotnicy chcieli otrzymywać kwotę równą wartości wyprodukowanych dóbr, powinni założyć spółdzielnię produkcyjną i czekać aż do ukończenia procesu produkcji oraz sprzedaży danego dobra a następnie podzielić uzyskany przychód. W przeciwnym razie muszą się zgodzić na otrzymywanie wartości przyszłych owoców swojej pracy zdyskontowanej stopą procentową. Kolejną osobą, z której poglądami wdał się w polemikę ów austriacki ekonomista, był John Bates Clark wpływowy zwolennik klasycznej, obiektywistycznej teorii kapitału i procentu. Zgodnie z nią, produkcja i konsumpcja są jednoczesne, a proces produkcji jest poziomy (nie ma struktury wieloetapowej) i przebiega natychmiast (czas w ogóle nie jest uwzględniany), w cudowny sposób przemieniając homogeniczne dobra produkcyjne w dobra konsumpcyjne. Kapitał jest zaś cudownym, wiecznym również homogenicznym funduszem ('galaretką wartości'), który nie podlega zużyciu a w dodatku sam z siebie przynosi zysk w postaci procentu; im więcej kapitału posiada dane społeczeństwo, tym procent ten jest niższy. Proces produkcji nie polega więc na przedsiębiorczym połączeniu różnorodnych dóbr kapitałowych (które podlegają zużyciu) w twórczym, czasochłonnym procesie lecz zależy od tajemniczego funduszu, zwanego kapitałem. Dzięki takim założeniom, zwolennicy szkoły neoklasycznej byli w stanie ubrać swoją teorię we wzory matematyczne, opisujące rzekomy stan statycznej równowagi rynkowej. Eugen von Böhm-Bawerk zwracał jednak uwagę, że owe równania przyjmują za jednoczesne wielkości, które nie są jednoczesne lecz zachodzą kolejno po sobie na przestrzeni czasu (w miarę postępu procesu produkcji) i wynikają jedne z drugich. Jest to bezpodstawne i niedopuszczalne uproszczenie, zakłamujące rzeczywistość społeczną; nie da się wyjaśnić realnych procesów, które dzieją się w czasie i następują kolejno po sobie, nie uwzględniając cza- 68

13 su i pomijając zachodzące między nimi relacje przyczynowo-skutkowe. Eugen von Böhm-Bawerk krytykował również tezę, jakoby stopa procentowa wynikała z krańcowej produktywności kapitału. Gdyby tak było, konkurencja między przedsiębiorcami doprowadziłaby do zrównania się cen obecnych dóbr kapitałowych z wartością ich spodziewanej przyszłej produkcji a więc koszty byłyby równe efektom produkcji. Oznaczałoby to zanik wszelkich działań ze strony przedsiębiorców gdyż podejmują je oni z nadzieją, że przyszłe korzyści z inwestycji przewyższą obecne koszty. W rzeczywistości, krańcowa produktywność kapitału determinuje jedynie cenę obecnych dóbr kapitałowych, która będzie zmierzać do teraźniejszej (zdyskontowanej stopą procentową) wartości szacowanych przyszłych przychodów z tych dóbr. A zatem to krańcowa produktywność kapitału (wartość przyszłych przychodów z dóbr kapitałowych) zależy od stopy procentowej a stopa procentowa wynika z preferencji czasowej. Taka błędna teoria, propagowana przez Clarka, nie pozwalała jej zwolennikom nawet na dostrzeżenie wielu istotnych problemów nie mówiąc już o ich rozwiązaniu. Eugen von Böhm-Bawerk przestrzegał, że jeśli ten okrężny, statyczny model zostanie powszechnie przyjęty w ekonomii, doprowadzi to do poważnych błędów teoretycznych takich jak np. odrodzenie się teorii podkonsumpcji. Jak się później okazało, teoria kapitału austriackiego ekonomisty mimo że odpowiadała rzeczywistości i nie uciekała się do nierealnych uproszczeń faktycznie ustąpiła miejsca obiektywistycznej, błędnej teorii Clarka. Spełnieniem się przepowiedni Böhm-Bawerka było natomiast opanowanie głównego nurtu ekonomii przez keynesizm Ludwig von Mises wielki systematyk 84 Na seminaria ekonomiczne, prowadzone przez Eugena von Böhm-Bawerka na Uniwersytecie Wiedeńskim, uczęszczało dwóch wyróżniających się uczniów Joseph Schumpeter oraz Ludwig von Mises ( ). Obydwaj stali się później powszechnie znanymi i szanowanymi teoretykami ekonomii jednak Joseph Schumpeter, ulegając swojemu indywidualizmowi, szybko porzucił fundamenty szkoły austriackiej, tworząc własną ekonomię, opartą na wybitnych jednostkach, elitach i innowacjach. Ludwig von Mises nadał natomiast niesamowity impet rozwojowi austriackiej szkoły ekonomii sam mając w tym rozwoju ogromny udział. O ile Böhm-Bawerk zastosował subiektywistyczną koncepcję ekonomiczną, opracowa- 84 Na podst.: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

14 ną przez Carla Mengera, w swoich rozważaniach na temat kapitału i procentu o tyle Ludwig von Mises doprowadził austriacki, realistyczny punkt widzenia gospodarki do jego logicznych konsekwencji na kolejnych polach: teorii pieniądza, kredytu oraz cyklu koniunkturalnego. Znacznie rozwinął koncepcję przedsiębiorczości jako siły napędzającej i koordynującej działania wszystkich uczestników rynku oraz udoskonalił metodologię ekonomii. Co więcej, zauważył on, że austriacka, dynamiczna szkoła ekonomii jest częścią jeszcze obszerniejszej dziedziny wiedzy: teorii ludzkiego działania, którą nazwał prakseologią. Zatem dzięki austriackim uczonym ekonomia wreszcie zajęła przynależne jej miejsce. Jak pisał Mises: Tym, co odróżnia szkołę austriacką i przyczyni się do jej sławy, jest właśnie fakt, że stworzyła ona teorię działania ekonomicznego, a nie równowagi ekonomicznej lub braku działania. 85 Pierwszym wybitnym i chyba najbardziej znanym osiągnięciem Misesa było opracowana przez niego teorii pieniądza, kredytu i cyklu koniunkturalnego. Tematem tym zainteresował się już podczas uczęszczania na zajęcia Eugena von Böhm-Bawerka, kiedy to uznał, że austriacka analiza ekonomiczna wymaga rozszerzenia na sferę pieniądza i kredytu oraz wyjaśnienia skutków rządowych manipulacji w tych dziedzinach. Owocem jego rozważań była książka zatytułowana Theorie des Geldes und der Umlaufsmittel (Teoria pieniądza i kredytu 86, 1912). Mimo powszechnego uznania, jakie dzieło to zyskało w Europie kontynentalnej, tłumaczenia na język angielski doczekało się dopiero w roku 1953 (gdyby John Maynard Keynes przeczytał jego anglojęzyczną wersję w latach 30. XX w., być może nie popełniono by na świecie tylu fatalnych w skutkach gospodarczych błędów, opierających się na jego teorii 87 ). Dzięki swojej konsekwencji, wnikliwości i uwzględnieniu upływu czasu w wyjaśnianiu procesów gospodarczych, Mises jako pierwszy rozwiązał w swym traktacie paradoks związany ze stosowaniem koncepcji użyteczności krańcowej do wyznaczania wartości pieniądza. Zgodnie z nią, wartość pieniądza (siła nabywcza) kształtowana jest przez siły popytu i podaży zaś popyt, zgłaszany przez ludzi, uzależniony jest od krańcowej użyteczności pieniądza. Problem jednak w tym, że użytecznością, którą zapewnia pieniądz, jest jego siła nabywcza. A więc powstaje swego rodzaju błędne koło: cena pieniądza zależy w dużej mierze od popytu, a popyt od ceny pieniądza L. von Mises, Wspomnienia [tłum. S. Sękowski], Fijorr Publishing, Warszawa 2007, s. 36. L. von Mises, Teoria pieniądza i kredytu [tłum. K. Śledziński], Fijorr Publishing, Warszawa Keynes sam przyznał, że gdyby wcześniej zapoznał się z angielskimi tłumaczeniami dzieł Misesa i Hayeka, prawdopodobnie uwzględniłby ich koncepcje w swojej teorii: Powinienem był poczynić więcej odwołań do prac tych autorów, gdyby ich książki, które wpadły mi w ręce w momencie, gdy strony te przechodzą przez prasę drukarską, pojawiły się w czasie, gdy moje stanowisko było we wcześniejszym stadium rozwoju i gdyby moja znajomość języka niemieckiego nie była tak kiepska (po niemiecku rozumiem tylko to, co już wiem więc nowe idee skrywają się przede mną za zawiłościami języka). Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

15 Jednak Ludwig von Mises zauważył, że ludzie nie zgłaszają dzisiejszego popytu na pieniądz na podstawie dzisiejszej siły nabywczej pieniądza (której jeszcze nie znają) lecz wiedzy o tym, jaką wartość pieniądz miał wczoraj (którą to wartość każdy szacuje na podstawie swojego doświadczenia). Zależność ta jest prawdziwa dla każdego momentu w przeszłości i można w ten sposób cofać się aż do dnia, w którym została zawarta pierwsza transakcja z zastosowaniem danego środka wymiany. Rozwiązanie to oparte na retrospektywnym ujęciu teorii Carla Mengera o ewolucyjnym powstawaniu instytucji pieniądza nazywane jest teorematem regresji. Ludwig von Mises dzięki rozwiązaniu owego paradoksu wartości pieniądza po raz pierwszy w historii myśli ekonomicznej zbudował pomost pomiędzy rozważaniami w skali mikro i makro. Do tej pory było to niemożliwe, gdyż nie można było do sfery pieniądza zastosować teorii wartości opartej na użyteczności krańcowej wobec czego posługiwano się takimi nierealistycznymi, agregatowymi kategoriami, jak np. ogólny poziom cen. Dopiero Mises umożliwił analizę sfery pieniężnej w całej złożoności, co pozwoliło mu na zbudowanie austriackiej, subiektywistycznej teorii pieniądza. Ów uczony w swej pracy zbudował również solidny fundament pod rozwiniętą później przez Friedricha Augusta von Hayeka austriacką teorię cyklu koniunkturalnego, nazywaną również modelem Misesa-Hayeka. Połączył teorie monetarne szkoły walutowej z subiektywistyczną teorią kapitału Eugena von Böhm-Bawerka, co pozwoliło mu na dostrzeżenie fatalnych skutków emisji pustego (fiducjarnego, papierowego) pieniądza oraz jego bankowej kreacji. Ze zjawiskiem emisji pieniądza fiducjarnego (a więc nie przedstawiającego dla ludzi żadnej wartości, poza narzuconą przez rząd) mamy do czynienia wtedy, gdy produkcja dobra, jakim jest pieniądz, została zmonopolizowana przez państwo a ludzie zostali zmuszeni do posługiwania się nim (stał się tzw. prawnym środkiem płatniczym). Kreacja pieniądza polega natomiast na udzielaniu przez bank kredytu z pieniędzy, które nie są jego własnością lecz zostały mu powierzone na przechowanie (w depozyt). Powoduje to, że ten sam pieniądz jest w posiadaniu dwóch ludzi w tym samym czasie: właściciel depozytu uważa, że w każdej chwili może skorzystać ze swoich środków (przez co wlicza je do swojego salda gotówkowego) natomiast kredytobiorca faktycznie dysponuje tym pieniądzem. Nazywamy to systemem rezerwy cząstkowej w którym bank może swobodnie korzystać z części pieniądza powierzonego mu w depozyt, tworząc kredyt ex nihilo. Kreacja pieniądza jest znacznie ułatwiona, jeżeli w systemie bankowym funkcjonuje bank centralny, który steruje ekspansją kredytową oraz wspiera banki w razie problemów finansowych. 71

16 Takie zwiększanie podaży sztucznego pieniądza powoduje, że na rynku obok dobrowolnych oszczędności pojawiają się również tzw. 'oszczędności przymusowe', które powstają poprzez przeniesienie (za pośrednictwem rynku) części wartości 'starej' podaży pieniądza na nowy jego wolumen; przy danym popycie, zwiększenie podaży powoduje bowiem obniżenie ceny danego dobra (tutaj: siły nabywczej pieniądza). W tej sytuacji inwestycje finansowane są zarówno z oszczędności dobrowolnych, jak i przymusowych. Co więcej, kredyt tworzony przez banki z niczego udzielany jest po stopie procentowej sztucznie zaniżonej w stosunku do naturalnej stopy procentowej (gdyż zwiększa się podaż pieniądza kredytowego) co dla przedsiębiorców wygląda tak samo, jak zwiększenie dobrowolnych oszczędności dzięki obniżeniu społecznej preferencji czasowej. Spodziewane przyszłe przychody z inwestycji dyskontowane są więc niższą stopą procentową, co sprawia, że wiele z nich zaczyna wydawać się opłacalna dotyczy to zwłaszcza inwestycji długoterminowych, na których teraźniejszą wartość stopa dyskontowa ma największy wpływ 88. Powoduje to nadmierne w stosunku do danych warunków społecznych wydłużanie cykli produkcyjnych, które stają się przez to zbyt kapitałochłonne. Taka sytuacja jest zaś nie do utrzymania w dłuższej perspektywie. Proces intensywnej ekspansji kredytu inflacyjnego w końcu się odwróci, bowiem ludzie stracą zaufanie do silnie inflacyjnego pieniądza i wycofując swoje depozyty oraz sprzedając gotówkę, stopniowo będą przechodzić do posługiwania się 'twardymi' walutami (takimi jak np. metale szlachetne a w czasie głębokiego kryzysu również 'quasi-pieniądzem': np. papierosami czy alkoholem). Spowoduje to skurczenie się podaży pustego pieniądza kredytowego, co zapoczątkuje procesy deflacyjne w gospodarce. W obliczu dużego spadku ilości dostępnego pieniądza, zabraknie środków na ukończenie wielu inwestycji (zwłaszcza długoterminowych) i trzeba będzie je zlikwidować. Okaże się, że przedsiębiorcy zmyleni sztucznie zaniżoną stopą procentową podjęli wiele błędnych decyzji inwestycyjnych, lokując dobra kapitałowe w nieodpowiedni sposób. Ponieważ zaś dobra kapitałowe charakteryzują się tym, że w miarę postępu procesu produkcji stają się coraz mniej przydatne do innych celów 89, trzeba będzie je sprzedać z dużą stratą a proces przystosowania ich do innych zastosowań będzie niejednokrotnie bardzo kosztowny. Wiele przedsiębiorstw wskutek tego zbankrutuje, co spowoduje masowe bezrobocie. Wyjdzie na jaw, że społeczeństwo zmarnowało znaczną część dóbr kapitałowych, które zgromadziło jako oszczędności a więc podjęty trud okaże się bezowocny. Tak właśnie gospodarka wchodzi w stan recesji niezbędnej kuracji, likwidującej błędy inwestycyjne spowodowane przez kreację pustego pieniądza Patrz przypis 77. Patrz s

17 Ludwig von Mises jako pierwszy stworzył więc narzędzie do wyjaśnienia zjawiska nękającego gospodarkę od czasu ukonstytuowania się systemu bankowego opartego na rezerwie cząstkowej, którym sterował bank centralny zjawiska, które nasilało się w miarę rozwoju tego systemu i wprowadzania nowych instrumentów, służących jego spajaniu i konserwacji. Aby zapobiec powtarzaniu się cykli boom-recesja jak pisze Mises jedynym wyjściem jest wprowadzenie wymogu utrzymywania przez banki stuprocentowej rezerwy na depozyty na żądanie (a zatem rzeczywistego przechowywania powierzonych depozytów w miejsce ich sprzeniewierzania: wykorzystywania dla własnej korzyści). Jest teraz oczywiste, że jedynym sposobem pozbawienia człowieka wpływu na system kredytowy jest wstrzymanie dalszej ekspansji środka fiducjarnego. Główne założenia ustawy Peela 90 powinny być ustanowione raz jeszcze i wprowadzone w życie bardziej konsekwentnie niż w Anglii swego czasu, zakazując prawnie emisji kredytu w formie bilansów [zapisów] bankowych. Błędem byłoby zakładać, że współczesna organizacja wymiany musi istnieć. Ma ona w sobie zarodek swojego zniszczenia; rozwój środka fiducjarnego zawsze będzie prowadzić do załamania jego samego. 91 Aby wykorzystać swoje wielkie osiągnięcia teoretyczne, Ludwig von Mises założył w 1927 r. Austriacki Instytut Badań nad Cyklami Koniunkturalnymi, na którego czele stanął jego najwybitniejszy uczeń Friedrich August von Hayek. Instytut ten jako jedyny przewidział, że bezprecedensowa ekspansja pieniądza i kredytu, która miała miejsce w USA w latach 20. XX w., doprowadzi do rychłego kryzysu gospodarczego i wciąż prowadzi badania ekonomiczne, ostrzegając przed skutkami państwowego interwencjonizmu. Rozwinięciem austriackiej teorii cyklu koniunkturalnego było opracowanie przez Ludwiga von Misesa teorematu o niemożliwości socjalizmu a więc systematycznego stosowania państwowego przymusu w sferze fiskalnej, pieniężnej i kredytowej, który zawsze zaburza strukturę produkcji. Z perspektywy szkoły austriackiej jest to oczywiste: nikt nie jest w stanie zgromadzić całej subiektywnej wiedzy, znajdującej się w umysłach wszystkich ludzi (której ogromna część jest niewypowiedziana, gdyż człowiek korzysta z niej podświadomie), wraz z ich doświadczeniami i odczuciami a w dodatku na bieżąco zbierać nowych informacji, które ludzie cały czas odkrywają. Nikt więc nie może centralnie sterować działaniami wszyst Ustawa wprowadzona w Anglii w 1844 r. przez gabinet premiera Roberta Peela, która miała na celu ograniczenie emisji pustego pieniądza przez Bank Anglii oraz inne banki emisyjne. Wprowadzała m.in. wymóg stuprocentowego pokrycia w nowonabytym złocie lub srebrze każdej nowej emisji, przeprowadzanej przez Bank Anglii. W ustawie nie uwzględniono jednak faktu, że depozyty bankowe również stanowią podaż pieniądza wskutek czego nie nałożono żadnych ograniczeń na ekspansję kredytową opartą na rezerwie cząstkowej. Sprawiło to, że ustawa nie przyniosła zamierzonych rezultatów, nie zapobiegając inflacji. L. von Mises, Teoria pieniądza i kredytu [tłum. K. Śledziński], Fijorr Publishing, Warszawa Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

18 kich ludzi w jakiejkolwiek sferze lepiej, niż oni sami. Nikt nie jest w stanie podejmować lepszych indywidualnych decyzji niż ludzie, których one dotyczą. W dodatku, na podjęciu jak najlepszej decyzji zawsze najbardziej zależy temu, kto bezpośrednio odczuje jej skutki. 92 Dla zwolenników obiektywistycznej szkoły klasycznej sprawa nie była jednak tak oczywista. Jak pisał Mises: Złudzenie, że racjonalna organizacja zarządzania gospodarką jest możliwa w systemie społecznym opartym na publicznej własności środków produkcji, ma swoje źródło w teorii wartości ekonomistów klasycznych. Uporczywość tego złudzenia wynika z tego, że wielu współczesnych ekonomistów nie potrafiło konsekwentnie przemyśleć podstawowego twierdzenia teorii subiektywistycznej i wyciągnąć z niego ostatecznych wniosków. ( ) W gruncie rzeczy to właśnie te błędy spowodowały rozkwit idei socjalistycznych. 93 Ludwig von Mises tłumaczył więc, że każda ludzka potrzeba, każdy sąd wartościujący oraz cała zgromadzona przez jednostkę wiedza, mają swoje źródło w twórczej zdolności człowieka która nieustannie popycha go do działania w celu poprawy swojego losu. Kiedy zaś interweniuje się w sferę ludzkiego działania pod groźbą użycia przemocy (a na tym przecież opiera się cała władza państwowa), powstrzymuje się ową zdolność jednostek do generowania (odkrywania) informacji, dzięki którym działają, niwelując niedopasowania w społeczeństwie. Skoro państwo zagarnęło środki przedsiębiorczego działania (czy to w sensie materialnym, czy poprzez zakazy), krępuje to ręce potencjalnym przedsiębiorcom i pozbawia ich spodziewanego zysku. Brakuje więc im bodźców do zbierania informacji, które mogliby wykorzystać wobec czego przestają dążyć do odnajdywania niedopasowań w gospodarce. Brak zatem siły, która kierowałaby gospodarkę w stronę stanu równowagi. Co więcej, kalkulacja ekonomiczna nie polega na centralnym gromadzeniu jak największej ilości informacji, aby na ich podstawie podejmować decyzje dotyczące całego społeczeństwa i przymuszać ludzi do wprowadzania ich w życie lecz na subiektywnej ocenie rezultatów różnych działań, możliwych do podjęcia przez danego aktora (który jako jedyny jest w stanie je ocenić). Aby mógł on wyrobić i wyrazić swoje zdanie, konieczna jest wolna wymiana, podczas której powstają, materializują się w postaci ceny transakcyjnej i dzięki temu odkrywane są sądy wartościujące. Wolna wymiana implikuje również, oczywiście, swobodne korzystanie ze środka wymiany (pieniądza), który zostanie przez kontrahentów suwerennie wybrany. Dzięki temu zbudowany zostaje pomost pomiędzy wewnętrznym światem subiek Oczywiście, dochodzą tutaj również pokusy wykorzystania władzy dla własnych korzyści, które są tym silniejsze, im większa władza na danym stanowisku. W dodatku, w demokracji najwyższe notowania mają politycy populistyczni, składający nierealne obietnice które jednak w jakiejś mierze muszą później wypełnić, aby zachować szanse na kolejną kadencję. Argumenty te nie są jednak ani kluczowe, ani niezbędne w krytyce interwencjonizmu państwowego. L. von Mises, Ludzkie działanie. Traktat o ekonomii [tłum. W. Falkowski], Instytut Misesa, Warszawa Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

19 tywnych sądów wartościujących (powstałych na podstawie indywidualnie utworzonej wiedzy) a zewnętrznym światem obiektywnie wyrażonych cen rynkowych co pozwala przedsiębiorcom na szacowanie przyszłego rozwoju zdarzeń, podejmowanie właściwych decyzji inwestycyjnych, a następnie ocenę, czy były one słuszne (przyniosły zakładany rezultat). Kiedy zatem brakuje medium, przenoszącego informacje z ludzkich umysłów do sfery zdarzeń, niemożliwa jest racjonalna kalkulacja ekonomiczna (a więc dokonywana na podstawie k o- niecznej a nie arbitralnej informacji). W gospodarce socjalistycznej nie dość, że brakuje bodźców do tworzenia przedsiębiorczej informacji o niedopasowaniach na rynku przez co znaczna jej część nigdy nie powstanie i nie zostaną podjęte odpowiednie działania nie ma również sposobu weryfikacji podjętych działań post factum. Taki system w dłuższej perspektywie nie ma szans na utrzymanie; prowadzi do ogromnego marnotrawstwa posiadanych przez społeczeństwo dóbr kapitałowych oraz zaprzepaszczenia potencjału, jaki w tym społeczeństwie drzemie. Ludzie stopniowo oduczają się poszukiwania i odkrywania informacji oraz podejmowania przedsiębiorczych zachowań rynkowych, co prowadzi do pogłębiania się stanu permanentnej recesji. Warto tutaj zwrócić uwagę, że mimo tłumaczenia tych zależności na podstawie systemu całkowitej nacjonalizacji środków produkcji oraz centralnego planowania obejmującego każdą sferę gospodarki logika ta odnosi się do każdej centralnej interwencji w wolny rynek (czego przykładem są m.in. powtarzające się cykle koniunkturalne). Różnicą jest tu jedynie skala zaburzeń. Ludwig von Mises wyjaśniał, że u podstaw socjalizmu legło fałszywe przekonanie o stanie statycznej równowagi, w którym rzekomo znajduje się gospodarka co uniemożliwiło realne spojrzenie na procesy rynkowe i dostrzeżenie wyżej opisanych zależności: Stan statyczny może obyć się bez kalkulacji ekonomicznej. Tutaj powtarzają się bowiem wciąż te same wydarzenia z życia gospodarczego; a jeśli założymy, że pierwotne ustanowienie statycznej gospodarki socjalistycznej opiera się na finalnym stanie gospodarki konkurencyjnej, możemy w każdym przypadku opracować socjalistyczny system produkcji, który byłby racjonalnie kontrolowany z ekonomicznego punktu widzenia. Jednakże, jest to możliwe jedynie konceptualnie. Ignorujemy bowiem fakt, że statyczny stan jest niemożliwy w rzeczywistości, jako że nasze dane ekonomiczne stale się zmieniają tak, że statyczna natura działalności ekonomicznej pozostaje wyłącznie teoretycznym założeniem, niemającym żadnego przełożenia na rzeczywistość L. von Mises, Economic Calculation in the Socialist Commonwealth [w:] F. A. von Hayek [red.], Collectivist Economic Planning, Routledge, Londyn 1935, s Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s

20 Przechodząc do sedna problemu ze zrozumieniem utopijności założeń systemu socjalistycznego przez ekonomistów, którzy opierają się na statycznych modelach równowagowych oraz koncepcji obiektywnej, powszechnie znanej informacji, Mises konkluduje, że: w statycznych warunkach nie istnieje problem kalkulacji ekonomicznej. Konieczna funkcja kalkulacji ekonomicznej została z definicji dokonana. Nie ma potrzeby [wykorzystywania] instrumentu kalkulacji. Używając popularnej, lecz nie do końca satysfakcjonującej terminologii, możemy powiedzieć, że problem kalkulacji ekonomicznej należy do sfery dynamiki ekonomicznej, nie statyki. 95 Z tego powodu problem niemożliwości kalkulacji ekonomicznej w socjalizmie dostrzegli właśnie ekonomiści austriaccy, jako jedyni opierający teorię ekonomiczną na ludzkim działaniu i dynamicznym modelu gospodarki a zwolennicy innych szkół ekonomii nie byli w stanie zrozumieć ich argumentów. Swoje spostrzeżenia na temat socjalizmu Mises zawarł w traktacie pt. Die Gemeinwirtschaft: Untersuchungen über den Sozialismus (Ekonomia społeczna. Studium socjalizmu 96, 1922), dzięki któremu tak wielcy myśliciele, jak Friedrich August von Hayek, Wilhelm Röpke czy Lionel Robins zmienili poglądy na wolnorynkowe. Książka ta dała również początek kolejnej wielkiej debacie, toczonej przez ekonomistów austriackich o niemożliwości kalkulacji ekonomicznej w socjalizmie dzięki której wykrystalizował się austriacki paradygmat ekonomiczny, oczyszczony z błędnych poglądów. Kolejnym wielkim osiągnięciem naukowym Ludwiga von Misesa było zdefiniowanie nowej dziedziny wiedzy: prakseologii, zajmującej się ludzkim działaniem której najbardziej rozwiniętą gałęzią jest ekonomia. Jak pisze: Ogólna teoria wyboru i preferencji wykracza znacznie poza zakres zagadnień ekonomicznych ( ). Jest ona czymś znacznie więcej, niż tylko teorią dotyczącą 'ekonomicznej strony' ludzkich dążeń i starań człowieka o zdobycie towarów oraz poprawę warunków materialnych. Jest to nauka o wszelkich rodzajach ludzkiego działania. ( ) Kiedy człowiek dokonuje wyboru, wybiera nie tylko pomiędzy poszczególnymi rzeczami materialnymi i usługami. Jego wybór dotyczy także wszystkich wartości ludzkich. ( ) Współczesna teoria wartości poszerza horyzonty nauki i pole badań ekonomicznych. Z ekonomii politycznej, uprawianej w szkole klasycznej, wyłania się ogólna teoria ludzkiego działania prakseologia. 97 Tematyką tą Mises zajmuje się w swoim opus magnum pt. Human Action: A Treatise on Economics (Ludzkie działanie. Traktat o ekonomii), wydanym w roku Jak zauwa L. von Mises, Socialism. An economic and Sociological Analysis, Liberty Press, Indianapolis Za: J. H. de Soto, Szkoła austriacka..., s Wyd. polskie: L. von Mises, Socjalizm [tłum. S. Sękowski], Arcana, Kraków L. von Mises, Ludzkie działanie..., s Była to rozszerzona i przetłumaczona na język angielski wersja wydanego w 1940 r. traktatu pt. National- 76

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Pieniądz. Polityka monetarna

Pieniądz. Polityka monetarna Pieniądz. Polityka monetarna Definicja Pieniądz można więc najogólniej zdefiniować jako powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy. Istota pieniądza przejawia się w jego funkcjach: środka wymiany

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych

Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych Wykład 5 Kurs walutowy parytet stóp procentowych dr Leszek Wincenciak WNUW 2/30 Plan wykładu: Kurs walutowy i stopy procentowe Kursy walutowe i dochody z aktywów Rynek pieniężny i rynek walutowy fektywność

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień)

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) dr Adam Salomon Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) program wykładu 06. Rola współczynnika procentowego i współczynnika dyskontowego

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia

Polityka monetarna. Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin. J. Wilkin - Ekonomia Polityka monetarna Wykład 11 WNE UW Jerzy Wilkin Pieniądz i jego funkcje Pieniądz powszechny ekwiwalent towarów i usług. Kategoria ekonomiczna, w której możemy wyrazić wartość wszelkich towarów i usług.

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

System pieniężny i teoria pieniądza

System pieniężny i teoria pieniądza System pieniężny i teoria pieniądza Wyższa Szkoła Technik Komputerowych i Telekomunikacji w Kielcach 1 Wykład nr 3 System pieniężny i teoria pieniądza 1. Pojęcie i funkcje pieniądza. 2. Klasyczna teoria

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

WSTĘP ZAŁOŻENIA DO PROJEKTU

WSTĘP ZAŁOŻENIA DO PROJEKTU UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA Przykład analizy opłacalności przedsięwzięcia inwestycyjnego WSTĘP Teoria i praktyka wypracowały wiele metod oceny efektywności przedsięwzięć inwestycyjnych.

Bardziej szczegółowo

Pieniądz i system bankowy

Pieniądz i system bankowy Pieniądz i system bankowy Pieniądz pewien powszechnie akceptowany towar, który w zależności od sytuacji pełni funkcję: środka wymiany jednostki rozrachunkowej (umożliwia wyrażanie cen i prowadzenie rozliczeń)

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Zmianą wartości pieniądza w czasie zajmują się FINANSE. Finanse to nie to samo co rachunkowość. Rachunkowość to opowiadanie JAK BYŁO i JAK JEST Finanse zajmują

Bardziej szczegółowo

OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY. Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia

OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY. Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia OSZCZĘDZANIE PIENIĘDZY Wojciechowska Justyna Wróbel Iwona Wróblewska Sonia Psychologia finansowa, 30.11.2013 DEFINICJE OSZCZĘDZANIA Oszczędzanie jest to odkładanie konsumpcji aby zapewnić sobie utrzymanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ:

PRZEDSIĘBIORCZOŚCI CZĘSTOTLIWOŚĆ I ILOŚC SPOTKAŃ: SZKOLNY KLUB PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Spotkania w ramach SKP mają na celu przygotować ucznia do aktywnego i świadomego uczestnictwa w życiu gospodarczym, pobudzić w nim ducha przedsiębiorczości, kształcić postawy

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

STOPA DYSKONTOWA 1+ =

STOPA DYSKONTOWA 1+ = Piotr Cegielski, MAI, MRICS, CCIM STOPA DYSKONTOWA (Wybrane fragmenty artykułu opublikowanego w C.H. Beck Nieruchomości, numer 10 z 2011 r. Całość dostępna pod adresem internetowym: www.nieruchomosci.beck.pl)

Bardziej szczegółowo

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ.

MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. Wykład 4 Konkurencja doskonała i monopol 1 MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ. EFEKTYWNOŚĆ RYNKU. MONOPOL CZYSTY. KONKURENCJA MONOPOLISTYCZNA. 1. MODEL KONKURENCJI DOSKONAŁEJ W modelu konkurencji doskonałej

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw Konferencja naukowa: Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania prof. zw. dr hab. Henryk Wnorowski Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Obliczenia, Kalkulacje...

Obliczenia, Kalkulacje... Obliczenia, Kalkulacje... 1 Bilans O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y To podstawowy dokument przedstawiający majątek przedsiębiorstwa. Bilans to zestawienie dwóch list, które

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i organizacja

Ekonomika i organizacja Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw Ekonomika i organizacja produkcji Ekonomika i organizacja produkcji Wymiar godzinowy: 30 h wykładów Wykłady zakończone

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Wykład 4 Prawda ekonomiczna Pieniądz, który mamy realnie w ręku, dziś jest wart więcej niż oczekiwana wartość tej samej

Bardziej szczegółowo

Bank centralny. Polityka pieniężna

Bank centralny. Polityka pieniężna Bank centralny. Polityka pieniężna Dr Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki Gospodarczej Bank centralny. Polityka pieniężna Bank centralny pełni trzy funkcje:

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia

Podstawowe zagadnienia Podstawowe zagadnienia Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemw codziennej egzystencji: - jakie dobra i usługi - co wytwarzać - dla kogo je wytwarzać Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW arytet siły nabywczej () arytet siły nabywczej jest wyprowadzany w oparciu o prawo jednej ceny. rawo jednej ceny zakładając,

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Czy w ekonomii dwa plus dwa równa się cztery? Jak liczą ekonomiści? Mgr Kornelia Bem - Kozieł Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych w Kielcach 9 kwiecień 2014 r. Co

Bardziej szczegółowo

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne Makroekonomia gospodarki otwartej i finanse międzynarodowe Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Plan wykładu Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW Spis treści Wstęp Rozdział 1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW 1.1. Etymologia terminu finanse i główne etapy rozwoju finansów 1.2. Współczesne rozumienie finansów 1.2.1. Ogólna charakterystyka finansów

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Problemy ekonomiczne obszar rozmów z dzieckiem Prof. Piotr Banaszyk Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 8 października 2015 r. Dr Tomaszie Projektami EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF Marek Zieliński Wybór metody oszacowania wartości jednostki determinuje szereg czynników, w szczególności sytuacja

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com

Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com Zysk z depozytów - co go kształtuje? BlogneoBANK.wordpress.com OPROCENTOWANIE Wysokość oprocentowania lokat jest głównym wyznacznikiem zysku. To tym czynnikiem kieruje się większość ludzi zainteresowanych

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Temat spotkania: Finanse dla sprytnych Dlaczego inteligencja finansowa popłaca? Prowadzący: dr Anna Miarecka Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 28 maj

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Podstawy ekonomii Kierunek: Inżynieria Środowiska Rodzaj przedmiotu: treści ogólnych, moduł Rodzaj zajęć: wykład Profil kształcenia: ogólnoakademicki Poziom kształcenia: I stopnia Liczba

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie a inwestowanie..

Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie to zabezpieczenie nadmiaru środków finansowych niewykorzystanych na bieżącą konsumpcję oraz czerpanie z tego tytułu korzyści w postaci odsetek. Jest to czynność

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w obligacje

Inwestowanie w obligacje Inwestowanie w obligacje Ile zapłacić za obligację aby uzyskać oczekiwaną stopę zwrotu? Jaką stopę zwrotu uzyskamy kupując obligację po danej cenie? Jak zmienią się ceny obligacji, kiedy Rada olityki ieniężnej

Bardziej szczegółowo

Wartość przyszła pieniądza

Wartość przyszła pieniądza O koszcie kredytu nie można mówić jedynie na podstawie wysokości płaconych odsetek. Dla pożyczającego pieniądze najważniejszą kwestią jest kwota, jaką będzie musiał zapłacić za korzystanie z cudzych środków

Bardziej szczegółowo

pozorom są to instrumenty dużo bardziej interesujące od akcji, oferujące dużo szersze możliwości zarówno inwestorom,

pozorom są to instrumenty dużo bardziej interesujące od akcji, oferujące dużo szersze możliwości zarówno inwestorom, Obligacje Obligacje Teraz pora zająć się obligacjami.. Wbrew pozorom są to instrumenty dużo bardziej interesujące od akcji, oferujące dużo szersze możliwości zarówno inwestorom, jak i emitentom. Definicja

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

Rozdział 15. podręcznika Wolna przedsiębiorczość - bank centralny

Rozdział 15. podręcznika Wolna przedsiębiorczość - bank centralny Rozdział 15. podręcznika Wolna przedsiębiorczość - bank centralny Autor: Mateusz Machaj #bank centralny #inflacja #polityka pieniężna #stopy procentowe W tym rozdziale dowiesz się: Czym są banki centralne

Bardziej szczegółowo

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165

SYSTEM BANKOWY. Finanse 110630-1165 SYSTEM BANKOWY Finanse Plan wykładu Rodzaje i funkcje bankowości Bankowość centralna Banki komercyjne i inwestycyjne Finanse Funkcje banku centralnego(1) Bank dla państwa Bank dla banków Emisja pieniądza

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. CEL RACHUNKOWOŚCI ZARZĄDCZEJ.

CZĘŚĆ I. CEL RACHUNKOWOŚCI ZARZĄDCZEJ. P r z e r o b o w y r a c h u n e k k o s z t ó w S t r o n a 1 CZĘŚĆ I. CEL RACHUNKOWOŚCI ZARZĄDCZEJ. Literatury na temat rachunkowości zarządczej i rachunku kosztów jest tak dużo, że każdy zainteresowany

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Twój osobisty fundusz emerytalny

Twój osobisty fundusz emerytalny Twój osobisty fundusz emerytalny Autor: Adam Jagielnicki Pewne pieniądze w niepewnych czasach! Emerytura to dla wielu z nas upragniony koniec pracy zawodowej. Ma to być okres życia, który będziemy mogli

Bardziej szczegółowo

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski Dr Łukasz Goczek Uniwersytet Warszawski Wpływ podatków na podaż i popyt Co decyduje, kto naprawdę ponosi ciężar podatku Koszty i korzyści wynikające z podatków i dlaczego podatki nakładają koszt, który

Bardziej szczegółowo

Parytet siły nabywczej prosta analiza empiryczna (materiał pomocniczy dla studentów CE UW do przygotowaniu eseju o wybranej gospodarce)

Parytet siły nabywczej prosta analiza empiryczna (materiał pomocniczy dla studentów CE UW do przygotowaniu eseju o wybranej gospodarce) Parytet siły nabywczej prosta analiza empiryczna (materiał pomocniczy dla studentów CE UW do przygotowaniu eseju o wybranej gospodarce) 1. Wprowadzenie Teoria parytetu siły nabywczej (purchaising power

Bardziej szczegółowo

(b) Oblicz zmianę zasobu kapitału, jeżeli na początku okresu zasób kapitału wynosi kolejno: 4, 9 oraz 25.

(b) Oblicz zmianę zasobu kapitału, jeżeli na początku okresu zasób kapitału wynosi kolejno: 4, 9 oraz 25. Zadanie 1 W pewnej gospodarce funkcja produkcji może być opisana jako Y = AK 1/2 N 1/2, przy czym A oznacza poziom produktywności, K zasób kapitału, a N liczbę zatrudnionych. Stopa oszczędności s wynosi

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia mgr inż. Jacek Kobak Wyższa Szkoła Technologii Teleinformatycznych w Świdnicy Mikroekonomia WSTT w Świdnicy mgr inż. Jacek Kobak

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii wykład I-II Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii -teoria EKONOMIA nazwą ta posługiwał się Arystoteles (gr. oikos 'dom',

Bardziej szczegółowo

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett Złoto i srebro we współczesnym portfelu inwestycyjnym Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, zakurzoną Ryzyko bierze szybę, się niż z przez niewiedzy czysto o umytą tym co szybę robisz przednią

Bardziej szczegółowo

Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE

Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE Projekt hybrydowy, jeśli spełnia stosowne warunki określone w art. 61 Rozporządzenia nr 1303/2013 z 17 grudnia 2013 roku (dalej:

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne

Zarządzanie strategiczne 1 Zarządzanie strategiczne Metody i narzędzia BCG rafal.trzaska@ue.wroc.pl www.ksimz.ue.wroc.pl www.rafaltrzaska.pl BCG metoda portfelowa powstała 1969 model nazywany niekiedy Growth-ShareMatrix skonstruowana

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 2 SYSTEM FINANSOWY Co to jest system finansowy? System finansowy obejmuje rynki pośredników, firmy usługowe oraz inne instytucje wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM

Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Autonomiczne składniki popytu globalnego Efekt wypierania i tłumienia Krzywa IS Krzywa LM Model IS-LM Konsumpcja, inwestycje Utrzymujemy założenie o stałości cen w gospodarce. Stopa procentowa wiąże ze

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Załącznik nr 1 do procedury nr W_PR_12 Nazwa przedmiotu: Ekonomia / Economy Kierunek: inżynieria środowiska Kod przedmiotu: 2.2 Rodzaj przedmiotu: Poziom kształcenia: treści ogólnych, moduł 2 I stopnia

Bardziej szczegółowo

Strategie VIP. Opis produktu. Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie. Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie

Strategie VIP. Opis produktu. Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie. Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie Tworzymy strategie oparte o systemy transakcyjne wyłącznie dla Ciebie Strategie VIP Strategia stworzona wyłącznie dla Ciebie Codziennie sygnał inwestycyjny na adres e-mail Konsultacje ze specjalistą Opis

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy.

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy. ANALIZA WSKAŹNIKOWA Prosta, szybka metoda oceny firmy. WSKAŹNIKI: Wskaźniki płynności Wskaźniki zadłużenia Wskaźniki operacyjności Wskaźniki rentowności Wskaźniki rynkowe Wskaźniki płynności: pokazują

Bardziej szczegółowo

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego

Proces budowania strategii. Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Proces budowania strategii Prof. zw. dr hab. Krzysztof Opolski Wydzial Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Strategia nie jest badaniem obecnej sytuacji, ale ćwiczeniem polegającym na wyobrażaniu

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Planowanie finansów osobistych

Planowanie finansów osobistych Planowanie finansów osobistych Osoby, które planują znaczne wydatki w perspektywie najbliższych kilku czy kilkunastu lat, osoby pragnące zabezpieczyć się na przyszłość, a także wszyscy, którzy dysponują

Bardziej szczegółowo

Kredyty inwestycyjne. Sposoby zabezpieczania przed ryzykiem stopy procentowej i ryzykiem walutowym

Kredyty inwestycyjne. Sposoby zabezpieczania przed ryzykiem stopy procentowej i ryzykiem walutowym Jeśli wystarcza nam kapitału, aby wybrać spłatę w ratach malejących, to koszt obsługi kredytu będzie niższy niż w przypadku spłaty kredytu w ratach równych. 8.1. Kredyt - definicja Jak stanowi art. 69

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

Podstawy finansów i inwestowania w biznesie. Wykład 6

Podstawy finansów i inwestowania w biznesie. Wykład 6 Podstawy finansów i inwestowania w biznesie Wykład 6 Plan wykładu Cechy inwestycji finansowych: dochód ryzyko płynność Depozyty bankowe Fundusze inwestycyjne 2015-11-05 2 Najważniejszymi cechami inwestycji

Bardziej szczegółowo

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie?

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Danuta Palonek dpalonek@gddkia.gov.pl Czym jest analiza

Bardziej szczegółowo

Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy

Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy Zarządzaj efektywnie swoim budżetem domowym Projekt z zakresu edukacji ekonomicznej dofinansowany przez Narodowy Bank Polski realizowany przez Wyższą Szkołę Gospodarki w Bydgoszczy O projekcie Cel główny

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM BANKU KOMERCYJNEGO W Tytuł: POLSCE W ŚWIETLE STANDARDÓW ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ Autor: Tomasz Cicirko Wstęp

EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM BANKU KOMERCYJNEGO W Tytuł: POLSCE W ŚWIETLE STANDARDÓW ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ Autor: Tomasz Cicirko Wstęp EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM BANKU KOMERCYJNEGO W Tytuł: POLSCE W ŚWIETLE STANDARDÓW ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ Autor: Tomasz Cicirko Wstęp Praca składa się z pięciu rozdziałów. Całość zaprezentowana

Bardziej szczegółowo

Sylabus gry terenowej Skarbiec

Sylabus gry terenowej Skarbiec Sylabus gry terenowej Skarbiec realizowanej w ramach konferencji upowszechniającej projekt Przedsiębiorcze szkoły 17 listopada 2010 W ramach gry terenowej Skarbiec zespoły uczniowskie będą rozwiązywać

Bardziej szczegółowo

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie.

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie. Fundusze inwestycyjne to instytucje, które zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje oszczędności każdy, kto nie chce ich trzymać w skarpecie. Wynajęci

Bardziej szczegółowo