1. INWESTYCJE JAKO CZYNNIK ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTWA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1. INWESTYCJE JAKO CZYNNIK ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTWA"

Transkrypt

1 Leonard H. ROZENBERG 1 DECYZJE INWESTYCYJNE I RYZYKO FINANSOWE 1. INWESTYCJE JAKO CZYNNIK ROZWOJU PRZEDSIĘBIORSTWA 1.1. Pojęcie i znaczenie inwestycji w rozwoju przedsiębiorstwa Decyzje inwestycyjne są chyba najistotniejszymi decyzjami podejmowanymi przez podmioty gospodarcze i powinny być rozpatrywane i podejmowane z wielką ostrożnością, właściwą znajomością przedsięwzięcia stanowiącego przedmiot inwestowania oraz w oparciu o odpowiedni aparat metodologiczny i metodyczny. Od trafności tych decyzji zależy bowiem perspektywiczna konkurencyjność przedsiębiorstwa, jego udział w rynku i możliwości generowania zysków. 2 Rozwój przedsiębiorstwa dokonuje się przede wszystkim poprzez realizację określonych przedsięwzięć inwestycyjnych. Przedsięwzięcia te dotyczą takich sfer działalności jak: zmiany wielkości produkcji, jej jakości i struktury asortymentowej, obniżki kosztów, zmiany źródeł zaopatrzenia i kierunków zbytu, lokowania kapitałów własnych poza firmą macierzystą itp. 3 W gospodarce rynkowej ze względu na formy inwestowania pieniądza mamy do czynienia z dwoma typami inwestycji: inwestycje rzeczowe, które obejmują inwestycje w rzeczy lub wartości materialne, inwestycje finansowe, które obejmują nakłady związane z zakupem papierów wartościowych, np. udziały, obligacje czy akcje. Bardziej dokładny podział aktywności inwestycyjnej ilustruje rysunek poniżej 4. Rys. 1. Podział inwestycji według przedmiotu inwestowania Inwestycje rzeczowe polegające na inwestowaniu w: finansowe polegające na inwestowaniu w papiery wartościowe (np. akcje, obligacje itp.) rzeczy obiekty majątku trwałego wartości niematerialne, np.: patenty, licencje, wiedzę obiekty majątku obrotowego (zapasy) trwale związane z gruntem (obiekty budowlane) maszyny i urządzenia 1 Wybór i opracowanie całości. Prawa autorskie zastrzeżone. 2 M. Sierpińska, T. Jachna Ocena przedsiębiorstwa według standardów światowych, PWN, Warszawa, s M. Sobczyk, Matematyka Finansowa, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 1995, s L. Martan, Wybrane zagadnienia rzeczowych przedsięwzięć inwestycyjnych, OZB, Wrocław 1994, s

2 Próbę zdefiniowania inwestycji w literaturze polskiej, jak i zagranicznej podejmowało już wielu autorów. Pragnąłbym przytoczyć co ciekawsze podejścia, ujmujące inwestycje w sposób rzeczowy, albowiem niniejsza praca dotyczy wyłącznie tych inwestycji. Pojęcie inwestowanie jako kategoria techniczno - ekonomiczna, polega na nadawaniu określonego kształtu nakładom gospodarczym w celu uzyskania przyrostu produkowanych dóbr lub świadczonych usług. Inwestycja oznacza więc podjęcie nakładów w chwili obecnej z myślą o przyszłych korzyściach z tego płynących. Według W. Behrensa i P. M. Hawranka 5 inwestycje należałoby rozumieć jako długookresowe zaangażowanie zasobów ekonomicznych w celu produkowania i odnoszenia korzyści netto w przyszłości, a także transformację płynnych zasobów finansowych w aktywa produkcyjne. Z kolei S. Wrzosek 6 określa inwestycje jako akty wyrzeczeń i odkładania bieżącej konsumpcji na niepewną przyszłość. Tak sformułowane inwestycje można rozumieć jako przedsięwzięcie o skutkach długoterminowych i w niewielkim tylko stopniu odwracalnych, wymagające ponoszenia znacznych nakładów w oczekiwaniu przyszłych efektów (korzyści). 7 W ostatecznym ujęciu inwestycje rozumieć należałoby jako nakłady gospodarcze ponoszone na odtworzenie zużytych, unowocześnienie i wytworzenie nowych lub powiększenie istniejących składników majątku trwałego, który jest podstawowym składnikiem kształtującym możliwości produkcyjne podmiotów gospodarczych. 8 W praktyce gospodarczej inwestycje rzeczowe są ściśle związane z kategorią majątku trwałego przedsiębiorstwa (zob. tab. 1), gdyż: 9 1. W trakcie realizacji inwestycji ewidencjonowane są koszty inwestycji nazywane inwestycjami rozpoczętymi (lub inwestycjami w trakcie). 2. Po zakończeniu realizacji inwestycji i rozliczeniu kosztów inwestycyj-nych powstają m. in. nowe środki trwałe oraz wyposażenie. Tabela 1.1. Struktura majątku trwałego przedsiębiorstwa Rzeczowe i zrównane z nimi składniki majątku trwałego Wartości niematerialne i prawne Finansowe składniki majątku trwałego Składniki majątku trwałego środki trwałe, wyposażenie, inwestycje rozpoczęte, należności z tytułu zaliczek inwestycyjnych. nabyte koncesje patenty licencje, znaki towarowe i podobne wartości, wartość firmy, należności z tytułu zaliczek na wartości niematerialne i prawne, udziały w obcych podmiotach gospodarczych, długoterminowe papiery wartościowe, udzielone pożyczki długoterminowe, inne finansowe składniki majątku trwałego. 5 W. Behrens, P. M. Hawranek, Poradnik przygotowania przemysłowych studiów feasibility, UNIDO, Warszawa 1993, s S. Wrzosek, Ocena efektywności rzeczowych inwestycji przedsiębiorstwa, Sygma, Wrocław 1994, s Ibidem, s E. Luchter, Ekonomiczna efektywność inwestycji, Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Kraków 1980, s H. Towarnicka, A. Broszkiewicz, Przygotowanie i ocena projektów inwestycji rzeczowych, Akademia Ekonomiczna im. O. Langego, Wrocław 1994, s. 9. 2

3 W literaturze spotyka się pogląd stwierdzający, że inwestycje to nie tylko przyrost kapitału trwałego, ale i kapitału obrotowego. Jest to szczególnie widoczne w małych firmach oraz w firmach handlowych. Sprawne funkcjonowanie współczesnej firmy wymaga stałych nakładów inwestycyjnych oraz precyzyjnej polityki inwestycyjnej. Najczęściej inwestycje bywają głównym czynnikiem rozwoju, a prowadzenie polityki inwestycyjnej jest koniecznością współczesnego przedsiębiorstwa. W rzeczywistości gospodarczej wyróżnić można dwa podstawowe etapy polityki inwestycyjnej w przedsiębiorstwie: 10 Etap I - formułowanie polityki inwestycyjnej; określenie (nadawanie rang) potrzeb inwestycyjnych - przesłanki i cele inwestowania, rozpoznanie potencjalnych możliwości finansowych własnych i obcych, pozyskiwanie zasobów finansowych, rzeczowych i wykonawczych, określanie zamierzonej strategii i polityki inwestycyjnej, sformułowanie wariantów strategii inwestycyjnych i ich związków w ramach ogólnej strategii przedsiębiorstwa, opracowanie wersji projektów inwestycyjnych, wybór przyszłej strategii inwestycyjnej. Etap II - realizacja i ewentualna modyfikacja polityki inwestycyjnej: podjęcie decyzji inwestycyjnej, realizacja przyjętej strategii inwestycyjnej, oddziaływanie na otoczenie, gdy wystąpią sygnały o zagrożeniu realizacji przyjętej polityki inwestycyjnej, w sytuacji przymusowej opracowanie kolejnej wersji strategii inwesty-cyjnej i sposobu jej realizacji w zmienionych warunkach. Polityka inwestycyjna przedsiębiorstwa z istoty swojej jest związana z planowaniem strategicznym. Należy przez to rozumieć ogół czynności - do ustalenia przesłanek i celów inwestycyjnych wynikających z celów strategii globalnej przedsiębiorstwa, aż po podjęcie długookresowych decyzji, dotyczących inwestycji charakteryzującymi się znacznymi rozmiarami rzeczowymi i finansowymi. Reasumując stwierdzić trzeba, że globalna strategia przedsiębiorstwa uzasadniać musi kierunki polityki inwestycyjnej i w konsekwencji zasadność sformułowania i realizacji strategii inwestycyjnej przedsiębiorstwa Klasyfikacja inwestycji Działalność inwestycyjna ma miejsce w każdym rozwijającym się podmiocie gospodarczym. Z tego też względu uważam za stosowne zaprezentowanie inwestycji w ujęciu kryterialnym. W teorii i praktyce gospodarczej inwestycje klasyfikowane są według wielu różnych kryteriów. 11 Jako przykład można wymienić kilka z nich: 1. ze względu na szczebel podejmowania decyzji: 10 Ibidem,.s H. Towarnicka, A. Broszkiewicz, Przygotowanie, op. cit., s

4 inwestycje centralne - głównym celem ich wyodrębnienia jest stworzenie instrumentu do stymulowania przez centrum gospodarcze kierunków rozwoju kraju, zgodnych z planami społeczno - gospodarczymi, inwestycje przedsiębiorstw - zakres ich inwestowania jest wynikiem samodzielnych decyzji przedsiębiorstw bazujących na analizie potrzeb, warunków technicznych i możliwości finansowych, inwestycje władz terenowych - podejmowane na podstawie analiz lokalnych potrzeb oraz możliwości finansowych. 2. ze względu na charakter reprodukcji środków trwałych. odtworzeniowe - polegające na zastępowaniu zużytych lub przestarzałych urządzeń nowymi; są to inwestycje stosunkowo najmniej ryzykowne których celem jest przede wszystkim zapobieżenie wzrostowi kosztów związanych z procesem starzenia się majątku. 12 modernizacyjne - ukierunkowane głównie na zmniejszenie kosztów wytworzenia wyrobów i przeprowadzane zazwyczaj łącznie z inwestycjami odtworzeniowymi, nowe - nowe budowy, generalna modernizacji i inne, 3. ze względu na źródło finansowania inwestycji. ze środków własnych inwestora, ze środków obcych (kredyty, dotacje i inne), ze środków własnych i obcych. 4. ze względu na charakter inwestycji. podstawowe, współzależne - zastępcze towarzyszące, pośrednie. 5. ze względu na rodzaj efektów uzyskanych z działalności inwestycyjnej. produkcyjne, nieprodukcyjne (socjalne mieszkaniowe). 6. ze względu na stopień zaawansowania inwestycji. nowo rozpoczynane, kontynuowane. 7. ze względu na system realizacji (realizowane systemem gospodarczym i systemem zleceniowym). Ze względu na decydenta i możliwości pozyskania zewnętrznych zasileń finansowych w strukturze kategorii inwestycji realizowanych w przedsiębiorstwie wyróżnić można następujące rodzaje inwestycji: 13 inwestycje własne przedsiębiorstwa (z własnej inicjatywy i z własnych oraz pozyskanych środków obcych, np. finansowanych kredytami zwrotnymi), inwestycje wspólne z podmiotami krajowymi i zagranicznymi ( w tym joint ventures), inwestycje finansowane kredytami czy środkami funduszy Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego, 12 M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena, op. cit., s H. Towarnicka, A. Broszkiewicz, Przygotowanie, op. cit., s

5 inne inwestycje np. centralne, dotyczące infrastruktury, ochrony środowiska naturalnego. Jak widać z powyższego kryteria podziału inwestycji są dość złożone i bardzo różnie klasyfikowane w literaturze przedmiotu. W praktyce wybór odpowiedniego kryterium zdeterminowany jest wieloma czynnikami, spośród których wymienić należy: specyfikę danego przedsięwzięcia, umiejętności kadry przygotowującej projekt inwestycyjny możliwości przewidywania szans i zagrożeń płynących z otoczenia przedsiębiorstwa itp. Tym niemniej ogół decyzji dotyczących rozwoju firmy można podzielić na trzy zasadnicze grupy: decyzje służące akceptacji lub odrzuceniu pojedynczego projektu inwestycyjnego (tzn. rodzaj decyzji określany jest mianem rachunku bezwzględnej efektywności projektów inwestycyjnych), 2. decyzje związane z wyborem jednego projektu spośród kilku dostępnych projektów (ten rodzaj decyzji nazywany jest rachunkiem względnej efektywności projektów inwestycyjnych), 3. decyzje odnoszące się do programowania odzwierciedlające wybór najkorzystniejszego programu rozwoju firmy: program ten tworzy się uwzględniając z jednej strony środki będące w dyspozycji przedsiębiorstwa, z drugiej zaś wszystkie potencjalne kierunki rozwoju i związane z nimi projekty inwestycyjne, decyzje te określają zatem, optymalny z punktu widzenia firmy, zbiór przedsięwzięć rozwojowych przyjętych do realizacji. 15 Podsumowując więc problemy decyzyjne dotyczące rozwoju firmy, bez względu na rodzaj inwestycji, muszą się one opierać na z góry określonych i zobiektywizowanych kryteriach. Głównym zaś narzędziem stanowiącym podstawę podejmowania tych decyzji, jest rachunek opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych. W rachunku tym w zależności od przyjętego kryterium, mają zastosowanie różne metody. Metody te można podzielić na dwie grupy: statyczne (zwane prostymi), dynamiczne (dyskontowe). Metody te przedstawione będą w drugim rozdziale niniejszej pracy Istota procesu inwestycyjnego Jak już wspomniano wcześniej spośród wszystkich decyzji gospodarczych najważniejsze i najtrudniejsze zarazem bywają decyzje inwestycyjne, zwłaszcza wtedy, gdy przygotowują i podejmują je przedsiębiorstwa funkcjonujące w konkurencyjnym i zmiennym otoczeniu. Przejście z gospodarki centralnie sterowanej do gospodarki rynkowej wymusiło na jednostkach gospodarczych konieczność stosowania zasad strategicznego zarządzania i planowania. 16 Przedsiębiorstwo, które nie rozwija się jest skazane na likwidację, bankructwo lub upadłość. Wynika to z faktu, że stagnacja w rozwoju jest równoważna z regresem wobec rozwijającego się otoczenia. 17 Bez inwestowania w rozwój niemożliwe jest więc sprawne funkcjonowanie współczesnej firmy w dłuższym okresie czasu. Istota polityki inwestycyjnej w jednostce gospodar- 14 M. Sobczyk, Matematyka, op. cit., s M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena, op. cit., s H. Towarnicka, A. Broszkiewicz, Przygotowanie, op. cit. s E. Smaga, Ryzyko, op. cit., s

6 czej, która jest zespołem wszelkich długookresowych i doraźnych działań, które mają na celu określenie potrzeb inwestycyjnych przedsiębiorstwa oraz dążenie do ich zaspokojenia, z uwzględnieniem warunków i możliwości realnego oddziaływania na otoczenie. Potrzeba rozwoju stawia więc przed managmentem przedsiębiorstwa pytania: kiedy inwestować? w co inwestować? ile zainwestować? jaki powinien być rozkład nakładów inwestycyjnych w czasie? Decyzje dotyczące inwestycji stanowią współcześnie autentyczne wyzwanie. Tworzą one złożony proces decyzyjny, który w przypadku planowania długookresowego przedsięwzięć inwestycyjnych uwzględnia: Sformułowanie długofalowej strategii inwestycyjnej przedsiębiorstwa. 2. Kreatywne poszukiwanie oraz identyfikację nowych możliwości inwestycyjnych. 3. Oszacowanie oraz prognozę bieżących i przyszłych (spodziewanych) strumieni przepływów pieniężnych. 4. Przygotowanie zestawu reguł (kryteriów decyzyjnych) klasyfiku-jących alternatywy inwestycyjne na możliwe do przyjęcia i/lub wymagające odrzucenia. 5. Zapewnienie przepływu niezbędnych informacji o możliwościach inwestycyjnych na szczebel decyzyjny. 6. Prowadzenie stałej kontroli wydatków oraz uważne śledzenie realizacji wybranego przedsięwzięcia inwestycyjnego (controlling inwestycyjny). Proces inwestycyjny obejmuje więc szeroki zakres problemów oraz konkretne techniki i metody ich rozwiązywania, co wymaga od zarządzających znacznych umiejętności i wiedzy wykraczającej poza problematykę finansową. W zasadzie istota inwestycji rzeczowych ma swoje odbicie w przyczynach inwestowania. Oto kilka przykładowych przesłanek inwestowania w przedsiębiorstwie produkcyjnym: 19 I. dotyczące dochodów i produkcji: zwiększenie wyniku finansowego (dochodu), zwiększenie zysku, wzrost produkcji krajowej, zmiana profilu produkcji, polepszenie jakości produkcji, obniżenie kasztów produkcji itp. II. związane z rzeczowym majątkiem trwałym: zamówienia na inwestycje, wysoki poziom zużycia rzeczowego majątku trwałego, awaryjność maszyn i urządzeń, wymagania postępu technicznego. III. inne: restrukturyzacja przedsiębiorstwa, redukcja zatrudnienia, 18 W zarządzaniu finansowym przyjmuje się, iż inwestycje długoterminowe obejmują projekty, w których zwrot nakładów pojawia się po roku lub później. 19 H. Towarnicka, Przygotowanie, op. cit., s. 9. 6

7 ochrona środowiska naturalnego itp. Bardzo często przesłanki te stają się celami inwestowania. Zaś cel główny inwestowania to przetrwanie i rozwój przedsiębiorstwa Pojęcie oraz rodzaje ryzyka w procesie inwestycyjnym Aby coś kontrolować, trzeba to coś znać W swym codziennym działaniu poruszając się, wykonując nawet najprostszą i całkiem prozaiczną czynność, skazani jesteśmy na ryzyko niepowodzenia, na poniesienie lub wyrządzenie szkody. Mniejsze lub większe ryzyko wiąże się z każdą formą aktywności. Jednak ze względu na to, że najczęściej jest to ryzyko nieznane, a prawdopodobieństwo powstania szkody jest niewielkie nie bierze się go zwykle pod uwagę przy podejmowaniu decyzji. Jednocześnie za znamienną cechę ryzyka uznaje się niepewność osiągnięcia zamierzonego rezultatu. Z ryzykiem wiąże się brak pewności i jedynie prawdopodobieństwo osiągnięcia sukcesu, co w wypadku przedsiębiorstwa oznacza udaną inwestycję i zysk rekompensuje ten stan. Jedna z głównych różnic pomiędzy gospodarką rynkową a gospodarką planowaną jest decentralizacji ryzyka. O ile w gospodarce planowej ryzyko było głównie przedmiotem troski centralnych organów administracji gospodarczej, która stykała się z nim na etapie budowy i realizacji planów o tyle przedsiębiorstwo było w znacznej części zwolnione z konieczności identyfikacji ryzyka i zarządzania nim. 20 W kontekście gospodarki rynkowej można pokusić się o stwierdzenie że sukces przedsiębiorstwa zależy od jakości zarządzania, która z kolei zależy od umiejętności zarządzania ryzykiem. Ryzyko jest pojęciem bardzo szerokim, obejmującym swym zakresem szereg konkretnych ryzyk. Szeroka definicja ryzyka inwestycyjnego nawiązuje do niepewności uzyskiwania planowanych wyników finansowych, zaś skrócona do możliwości poniesienia strat. Pierwsza z nich jest bardziej precyzyjna gdyż formalnie ryzyko związane jest z nieprzewidywalnymi zmianami zarówno na korzyść jaki na niekorzyść danego podmiotu. W praktyce jednak rzadko mówi się o ryzyku osiągnięcia nieprzewidywalnych korzyści, zawężając pojęcie ryzyka jedynie do możliwości poniesienia strat. We współczesnym ujęciu teorii ekonomii na ryzyko w działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwa wpływ na przede wszystkim oprócz bieżących decyzji operacyjnych, czynnik czasu. Należy pamiętać że inwestowanie jest związane nierozerwalnie z funkcją czasu. Ta sama suma pieniędzy na przecież różną wartość w zależności od umiejscowienia jej w czasie (problem dyskontowania pieniądza). Rola czasu w procesie inwestowania związana jest z ograniczeniem bieżącej konsumpcji na rzecz konsumpcji przyszłej przy założeniu że poziom przyszłej konsumpcji będzie wyższy od bieżącej. 21 Czynnik czasu wiąże się więc z założeniem kolejnych nakładów ponoszonych na realizację przedsięwzięć i osiągniętych dzięki temu efektów. Im później ponoszone są nakłady a wcześniej uzyskiwane dzięki nim efekty, tym wyższa będzie efektywność realizowanych przedsięwzięć inwestycyjnych. Czynnik czasu może znacznie różnicować opłacalność projektów charakteryzujących się tą samą masą zysku, lecz osiąganą w różnym czasie. Niejednokrotnie bywa tak, że inwestycje charakteryzujące się wyższym od innych poziomem spodziewanego zysku, są równocześnie obarczone większym ryzykiem. Wynika to przede wszystkim z faktu, że poszczególne warianty działań, charakteryzujące się zróżnicowanym poziomem spodziewanego zysku cechują się równocze- 20 T. Thieme, Ryzyko finansowe, Bank 9/94, s S. Flejterski, L. Rozenberg, Innowacyjność i przedsiębiorczość w transporcie samochodowym (materiały ogólnopolskiej konferencji: EKTRA 94 ), Szczecin- Świnoujście 1994,

8 śnie różnym prawdopodobieństwem jego osiągnięcia. 22 (czynnik czasu szerzej opisany jest w rozdziale II). Jedno stwierdzenie jest jednak na pewno prawdziwe: im bardziej ryzykowne jest przedsięwzięcie tym inwestor podejmujący decyzję o nim spodziewać się wyższej wygranej. Głównymi źródłami ryzyka w sferze działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwa są: 23 czynniki makroekonomiczne (inflacja, tendencje i ogólne warunki gospodarcze), czynniki mikroekonomiczne (czynniki specyficzne dla sektora [np. zależność od cen energii itp.], w którym działa dana firma oraz czynniki właściwe dla samej firmy). Istnieją pewne typy ryzyka, które z różnym nasileniem i w różnej konfiguracji pojawiają się w każdym przedsięwzięciu inwestycyjnym. Te podstawowe typy zagrożeń które zawsze muszą być brane pod uwagę przy szacowaniu powodzenia przyszłego projektu inwestycyjnego: 24 ryzyko techniczne - związane z prawidłowym technicznie wykonaniem projektu oraz z poziomem i jakością techniczną produkcji, ryzyko finansowe - związane z wahaniami stóp procentowych i kursów walut, ryzyko polityczne - wynikające z możliwości niestabilności systemu gospodarczego i politycznego kraju, w którym projekt jest realizowany, ryzyko rynkowe - zmienność pobytu i cen na wyroby finalne firmy, działanie konkurencji itp., ryzyko prawne - wynikające z rozbudowanych z reguły struktur prawnych projektu oraz międzynarodowego charakteru wielu przedsięwzięć inwestycyjnych i odmiennością systemów prawnych, ryzyko losowe - związane przede wszystkim ze zjawiskami przyrodniczymi. Z punktu widzenia możliwości rozwojowych firmy oraz możliwości podejmowania ryzyka przez jej management można wyróżnić kolejne cztery rodzaje ryzyka: 25 ryzyko związane z działalnością gospodarczą, na które firma nie ma wpływu, ryzyko które firma powinna podjąć (nie może go nie podjąć), ryzyko na które nie stać firmę (firma nie może sobie obecnie pozwolić na takie ryzyko ale musi je podjąć). Reasumując zarządzanie przedsiębiorstwem w tym podejmowanie decyzji inwestycyjnych należy do fundamentalnych kwestii warunkujących zdolność firmy do przetrwania i rozwoju w konkurencyjnym otoczeniu. W amerykańskich szkołach biznesu na pierwszym wykładzie finansów student dowiaduje się, że finanse to nauka o zarządzaniu ryzykiem 26. Zapewne dużo czasu jeszcze minie zanim wszyscy polscy menedżerowie przyjmą to stwierdzenie za swoje własne. Osobiście prezentuję pogląd, że ci którzy na własnych błędach zrozumieją ryzyko przyczynią się do powstania nowych instrumentów służących do kontroli i pomiaru ryzyka. 22 B. Czekaj, Finansowe kryteria wyboru przedsięwzięć rozwojowych, A. E. Kraków 1991, s S. Flejterski, L. Rozenberg, Innowacyjność op. cit., s H. Libura, K. Puchalski, Finansowanie Projektu, Życie Gospodarcze, 13/92 r., s S. Flejterski, L. Rozenberg, Innowacyjność op. cit., s J. Thieme, Ryzyko op. cit., s

9 2. Teoretyczne podstawy oceny projektów inwestycyjnych 2.1. Czynnik czasu w ocenie efektywności inwestycji Czas odgrywa szczególnie ważną rolę w metodach oceny opłacalności inwestycji. W metodyce rachunku efektywności przedsięwzięć gospodarczych jednym z istotnych problemów jest określenie wpływu czasu na wyniki rachunku ekonomicznego, 27 tj. określenie wpływu, jaki wywierają na wyniki gospodarcze przedsięwzięcia inwestycyjnego następujące elementy: 1) długość okresu przygotowania i realizacji (szczególnie długości okresu budowy) określonego zamierzenia gospodarczego i związanego z tym faktem zamrożenia środków finansowych, 2) długość okresu eksploatacji przedsięwzięcia gospodarczego, 3) rozkład nakładów i efektów (ich wielkości) w czasie realizacji i eksploatacji inwestycji, w więc uwzględnienie zmienności wartości pieniądza w czasie, 4) określone warunki finansowania i kredytowania przedsięwzięcia gospodarczego. Nakłady i efekty określonych decyzji gospodarczych ich możliwe warianty różniące się rozłożeniem nakładów i efektów w czasie sprowadzane są do porównywalności za pomocą techniki dyskonta oraz techniki oprocentowania. Dyskonto zaliczane jest do instrumentów ekonomicznych, którego źródła znajdują się w praktyce bankowo - kredytowej. Istota dyskonta sprowadza się do przeliczenia - za pomocą procedury stosującej czynniki dyskontujące - przyszłych wartości pieniężnych na pieniężne wartości aktualne. Z rachunkowego punktu widzenia 28 technika dyskonta (dyskontowanie) polega na obliczaniu wartości początkowej nakładów i przychodów na podstawie ich wartości w poszczególnych okresach analizy, które zwykle pokrywają się z odpowiednimi okresami sprawozdawczymi. Posiadane pieniądze stanowią określoną wartość czasową (time value), co oznacza, że pewna kwota pieniędzy (np zł) jest obecnie warta więcej niż będzie warta w przyszłości (np. za rok czy za 5 miesięcy), lecz pieniądze te ( zł) są mniej warte obecnie niż w przyszłości (np. przed rokiem). Z faktu tego wynikają następujące wnioski: 1) pieniądze mogą być racjonalnie i z zyskiem zainwestowane pomiędzy okresem obecnym a przyszłym i przyniosą zysk określony stopą procentową, 2) zarówno podmioty gospodarcze jak i jednostki indywidualne w sposób naturalny preferują pieniądze, które mogą być dostępne natychmiast, niż pieniądze, które będą dostępne w przyszłości (np. za 5 miesięcy), 3) we wszystkich gospodarkach świata istnieje zjawisko inflacji, różnica występuje w sile i wielkości inflacji, 4) istnieje zjawisko ryzyka (niepewności) pojawienia się w przyszłości nieprzewidzianych wydarzeń (zarówno gospodarczych np. zmiana stawek celnych, bankructwo firm kooperujących), jak również wydarzeń polityczno - ekonomicznych np. wojna). 27 D. Tobolska, Analiza opłacalności rynkowej inwestycji podmiotów gospodarczych, część 1, Analiza ekonomiczna opłacalności inwestycji wg metod stosowanych w krajach wysoko rozwiniętych, Instytut Rozwoju Organizacji Gospodarczych Inicjatywa, Gdynia 1990, s Ibidem, op. cit., s

10 Zasada zmienności wartości pieniądza w czasie, jest powszechnie istniejąca zasadą w biznesie. Pozwala ona na porównanie przyszłych strumieni gotówkowych (cash flow) oraz przeszłych na tej samej podstawie, przedstawiając wszystkie przyszłe i przeszłe sumy według wartości aktualnej (bieżącej). Przyszłe i przeszłe wartości wynikające z tzw. procentu składanego i działanie tego mechanizmu przedstawiam na poniższym przykładzie: Rok Wartość w poszczególnych latach przy 10% stopie oprocentowania (w zł) Źródło: Obliczenia własne. Przyszłą wartość określonej sumy pieniędzy (do obliczeń przyjęto zł), przy założonej stopie 10% oblicza się ze wzoru: FV = V ( + i) n 0 1 gdzie: FV - przyszła wartość (future value), V o - zainwestowana początkowo suma, i - stopa procentowa, n - liczba lat inwestycji. Odwrotnością przedstawionej reguły jest technika dyskonta. 29 Mechanizm działania dyskonta czyli aktualnej wartości pieniądza służy do określenia, jakie będą wartości pieniądza w przyszłości. Przedstawia to poniższy przykład: Lata Wartość kwoty zł otrzymanej w roku n sprowadzonej na rok badania (0) /wartość aktualna zł/ Źródło: Obliczenia własne. Wielkości powyższe uzyskuje się korzystając ze wzoru: 1 PV = FV * ( 1+ i) t gdzie: PV - wartość aktualna (present value), FV - kwota wpływu, i - stopa procentowa (cena użytku kapitału), 29 Pr. zb. red. J. Kowalczyk, Finanse firmy, Międzynarodowa Szkoła Zarządzania, Warszawa 1993, s

11 t - rok w którym wystąpi dana wielkość gotówki (wpływy lub wydatki) (t=0,1,2,3,t). Wyrażenie 1 to czynnik dyskontujący (dyskontowy), 30 pozwalający określić ( 1 + i ) t aktualną wartość pieniądza, który zamierza się wydać lub zarobić w przyszłości. Mechanizm dyskonta prezentowany jest szerzej w punkcie Statyczne metody oceny projektów inwestycyjnych Analizę opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych rozpoczyna się zazwyczaj wykorzystując tzw. statyczne metody (nazywane również prostymi). Metody te służą do wstępnej selekcji projektów i są stosowane głównie na etapie studiów przedrealizacyjnych. Mają one charakter uproszczony, wielkości wykorzystywane w tych metodach są wielkościami oceny. Prowadzi to do równoważnego traktowania efektów i nakładów, bez względu na moment rzeczywistego ich wystąpienia. Metody te nie uwzględniają więc zmian wartości pieniądza w czasie. Kolejnym uproszczeniem jest oparcie oceny na wybranych wielkościach rocznych lub średniorocznych oraz nie uwzględnianie pełnego okresu funkcjonowania badanych przedsięwzięć. Obniża to znaczenie wiarygodności wyników oceny. 31 Do najczęściej stosowanych, statycznych metod oceny efektywności inwestycji zaliczyć można: okres zwrotu - PP (Payback Period), przeciętna księgowa stopa zwrotu - ARBV (Average Return on Book Value), prosta stopa zwrotu, test pierwszego roku. A) OKRES ZWROTU - PP (Payback Period) W praktyce gospodarczej wiele przedsiębiorstw nadal stosuje tę prostą formułę okresu zwrotu (PP) dla oceny projektów inwestycyjnych. PP jest definiowany jako liczba lat wymagana dla odzyskania nakładów początkowych ze spodziewanych przyszłych przychodów pieniężnych z projektu. Jeżeli, na przykład projekt wymaga nakładów początkowych w wysokości 1 mln USD i ma generować strumienie pieniężne netto w wysokości USD rocznie przez 10 lat, to okres jego zwrotu wynosi 4 lata. Jeżeli spodziewane roczne strumienie pieniężne netto osiągną $ to okres zwrotu wyniesie 2 lata itd. Przyjmując że wszystkie projekty mają jednakowe roczne przychody okres zwrotu można obliczyć według następującej formuły: pocz tkowe nak ady inwestycyjne Io okres_ zwrotu( PP) = ą _ ł _ roczne_ przychody_ pieniężne = CF Przychody to nie to samo co roczne strumienie pienięż W praktyce często zdarza się, że przychody projektu maja silnie okresowy charakter. W takiej sytuacji okres zwrotu oblicza się sumując przychody, aż do otrzymania sumy równej nakładom początkowym. Tabela 1 prezentuje strumienie pieniężne dwóch hipotetycznych projektów A i B. Pierwszy z nich ma 3 - letni okres zwrotu; zsumowanie rocznych przychodów projektu B daje dłuższy okres zwrotu wynoszący 5 lat. 30 R. A. Brealey, S. C. Myers, Principles of Corporate Finance, McGraw-Hill Book Company, Internationale Edition, s M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena op. cit., s

12 Tabela 1. Strumienie pieniężne dwóch hipotecznych projektów A i B Projekt A Projekt B Nakład inwestycyjny Przychody pieniężne netto: I rok II rok III rok IV rok V rok X rok Źródło: Principles of Financial management, op. cit., s Klasyfikacja projektów przy zastosowaniu okresu zwrotu jest prosta i jednoznaczna; im krótszy okres zwrotu tym lepszy projekt. Formuła okresu zwrotu ma jednak także poważne braki: 1. Okres zwrotu nie dyskontuje przyszłych przychodów 32, a więc użyteczność tego wskaźnika w warunkach silnej inflacji jest co najmniej problematyczna, 2. Metoda ta koncentruje się jedynie na przychodach w okresie zwrotu. Przychody z lat następnych są pomijane. Tak więc projekt A z tabeli ma krótszy okres zwrotu niż projekt B i dlatego jest lepszy. Jak widać IRR projektu A wynosi 0 zaś IRR projektu B jest dodatnia. 3. Metoda nie precyzuje wreszcie w jaki sposób formułowane jest kryterium oparte na okresie zwrotu. Czy wszystkie projekty z 3 - letnim (lub krótszym) okresem zwrotu powinny być zaakceptowane czy też maksymalny okres zwrotu ma wynosić 5 lat? Kryterium okresu zwrotu nie jest miernikiem zyskowności. Tabela 1 pokazuje wyraźnie że projekt z IRR równą zero może mieć dobry, czyli krótki okres zwrotu (trzy lata w przypadku projektu A). trudno byłoby jednak zakładać że jakiekolwiek przedsiębiorstwo zaakceptuje projekt który oferuje tylko zwrot nakładów początkowych. Popularność tego kryterium wynika prawdopodobnie z jego odniesień do analizy ryzyka. Wymaganie krótkiego okresu zwrotu jest niemal równoznaczne z podniesieniem wymaganej stopy dyskontowej ryzykownego projektu. Ponadto, wielu menedżerów może traktować jako zaletę miernika okresu zwrotu jego skoncentrowanie na przychodach z pierwszych lat. Łączy się to z powszechną awersją do długookresowego prognozowania strumieni pieniężnych. W tym kontekście krótkie okresy zwrotu, wymagane przez niektóre firmy, mogą być swoistą wskazówką, co do przyjętego przez nie systemu planowania. Okres zwrotu w ujęciu graficznym prezentuje poniższy rysunek. 32 Niektóre wady tej metody można przezwyciężyć przy pomocy zdyskontowanego okresu zwrotu, opartego na zaktualizowanej wartości przyszłych przychodów. 12

13 PP + Strumień netto - Kolejne lata życia projektu Źródło: K. Kożuchowski, R. Sikora, Przegląd kolejowy 12/93, s B) PRZECIĘTNA KSIĘGOWA STOPA ZWROTU - ARBV (Average Return on Book Value) ARBV otrzymuje się w wyniku podzielenia przeciętnych przewidywanych zysków z projektu po uwzględnieniu amortyzacji i podatków przez przeciętną księgową wartość inwestycji. Tak obliczony wskaźnik jest porównywalny z księgową stopą zwrotu ustaloną dla całej firmy lub z pewnymi standardami zewnętrznymi tj.: ARBV w przemyśle. Do obliczeń przyjąć można następującą formułę: przeciętny_ zysk_ roczny ARBV = przeciętna_ roczna_ wartość_ netto_ inwestycji Kryterium przeciętnej księgowej stopy zwrotu (ARBV) charakteryzuje się kilkoma poważnymi mankamentami, a mianowicie: przedmiotem rozważań jest tylko przeciętny zwrot z księgowej wartości inwestycji. Nie jest więc brany pod uwagę fakt, że bliższe czasowo zwroty są bardziej wartościowe. Tym samym księgowa stopa zwrotu nadaje zbyt dużą wagę przepływom odległym czasowo, nie opiera się ona na przepływach pieniężnych lecz na zysku netto, wybór bazy odniesienia ma charakter arbitralny np. bieżąca księgowa stopa zwrotu, co powoduje że decyzje mogą być odnoszone do rentowności działalności już prowadzonej przez firmę. 34 Pozostałe metody statyczne, tj.: prosta stopa zwrotu czy test pierwszego roku wykorzystują w ocenie efektywności projektów inwestycyjnych szczególne postacie wskaźników rentowności. 35 Zaprezentowane metody statyczne charakteryzują się dużą prostotą, są zrozumiałe i mało pracochłonne. Nie uwzględniają one jednak w obliczeniach zmieniających się wartości pieniądza w czasie. Tego mankamentu pozbawione są metody dynamiczne zwane, także technikami opartymi na zdyskontowanych przepływach pieniężnych lub krótko - technikami DCF (ang. Discounted Cash Flow). 33 K. Kożuchowski, R. Sikora, Metodyka oceny Projektów Inwestycyjnych, Przegląd Kolejowy 12/93, s T. Waśniewski, Analiza Finansowa Przedsiębiorstwa, FRRP Warszawa 1993 r., s Pozostałe statyczne metody przedstawione zostały m. in. w pracy: T. Jachna, M. Sierpińska: praca cyt. s

14 2.3. Dynamiczne (dyskontowe) metody oceny projektów inwestycyjnych Dynamiczne metody są najbardziej precyzyjnym narzędziem oceny opłacalności projektów inwestycyjnych. Uwzględniają one, w przeciwieństwie do statycznych metod oceny, rozłożenie w czasie przewidywanych wpływów i wydatków związanych z badaną inwestycją. Służy temu technika dyskonta, która pozwala sprowadzić do porównywalności nakłady i efekty realizowane w różnych okresach czasu. Metody te dają możliwości objęcia oceną całego okresu funkcjonowania przedsięwzięcia, a więc zarówno okresu jego realizacji, jak też pełnego okresu w którym przewiduje się osiąganie efektów. Sprzyja to dokładności oceny narzuca jednak konieczność oszacowania wielkości wpływów i wydatków w całym okresie objętym rachunkiem. 36 Do najczęściej stosowanych w praktyce dynamicznych metod rachunku ekonomicznego należą: NPV - wartość zaktualizowana netto (Net Present Value), IRR - wewnętrzna stopa zwrotu (Internal Rate of Return), PI - wskaźnik efektywności (Profitability Index), NTV - wartość przyszła netto (Net Terminal Value). C) WARTOŚĆ ZAKTUALIZOWANA NETTO (NPV) Wartość zaktualizowana netto (NPV) wyznacza się za pomocą następującego wzoru: n C1 C2 C3 Ct NPV = Co = Co t 1+ r 1+ r 1+ r t= 1 1+ r ( ) ( ) ( ) ( ) 1 2 gdzie: C o - początkowy nakład inwestycyjny, PV - wartość zaktualizowana (present value), r 1 - stopa dyskontowa (koszt kapitału) w roku pierwszym i odpowiednio w dalszych, r t - stopa dyskontowa (koszt kapitału) w roku t, t - kolejny numer roku z zakresu od 1 do n, n - liczba lat trwania przedsięwzięcia, C 1 - przepływ pieniężny w roku pierwszym i odpowiednio w dalszych, C t - przepływ pieniężny w roku t. Zasada NPV mówi, że: jednostka pieniężna dzisiaj warta więcej niż jednostka pieniężna jutro, zaktualizowana wartość netto zależny wyłącznie od dzisiejszych nakładów przewidywanych w przyszłości przepływów pieniężnych oraz kosztu utraconych korzyści, wielkość NPV różnych projektów są mierzone w dzisiejszych jednostkach pieniężnych, a więc można je do siebie dodawać, co znaczy, że: 37 NPV(A+B) = NPV(A) + NPV (B) z kolei D. Tobolska 38 przedstawia następujące formuły obliczania wskaźnika NPV: 3 t 36 M. Sierpińska, T. Jachna op. cit., s D. Zarzecki, Zastosowanie technik dyskontowych w analizie finansowej; Materiały z konferencji w Szczecinie 1994 r., s

15 gdzie: t - 1,2, n - kolejny rok okresu obliczeniowego (n), n ( ) NPV = a P K I t= 1 t t t o P t - przewidywana w kolejnym roku t wartość produkcji, K t - przewidywany w kolejnym roku t koszt bieżącej produkcji tj. koszt własny z wyłączeniem amortyzacji i oprocentowania kredytu, I O - nakład inwestycyjny ponoszony w momencie początkowym: jeżeli nakład nie jest jednorazowy (jak przy zakupie kredytowym) cząstkowe nakłady w postaci zaliczek rat kredytu i odsetek sprowadza się do mementu początkowego t = 0 za pomocą techniki oprocentowania i dyskonta, 1 at = t - współczynnik dyskontowy odczytywany z tablicy pomocniczej dla zakładanej ( 1 = r) jednostkowej stopy dyskontowej (r) i dla kolejnego roku (t). Przyjmując upraszczające założenie, że z zakupem danego obiektu wiąże się jednorazowy nakład inwestycyjny, a roczne wartości produkcji i koszty bieżące są wielkościami przeciętnymi, aktualną wartość netto można obliczyć ze wzoru: NPV = d * (P - K) - I O gdzie: n ( r) ( ) 1+ 1 d = n - współczynnik sumy szeregu zdyskontowanych równych płatności, odczytywany z tablicy pomocniczej dla zakładanego okresu eksploatacji obiektu przez n r 1+ r lat (ekonomiczną treścią tego współczynnik jest suma współczynników dyskontowych obliczonych za n lat przy stopie dyskontowej r%), P - przeciętna wartość produkcji, K - przeciętny roczny koszt bieżący, I 0 - nakład inwestycyjny przyjmowany umownie jako ponoszony w momencie początkowym t = 0. Wartość Zaktualizowana Netto - NPV - jest sumą zdyskontowaną w poszczególnych latach realizacji przedsięwzięcia inwestycyjnego. Dokonując wyboru spośród dwóch i więcej wariantów projektu inwestycyjnego wybiera się ten wariant do realizacji dla którego wartość NPV jest największa. Bardzo ważnym elementem jest dobór odpowiedniej wartość stopy dyskontowej. Stopa dyskontowa przyjmowana przy obliczeniach efektywności ekonomicznej przedsięwzięcia inwestycyjnego powinna być w wielkości odpowiadającej stopie kredytów inwestycyjnych długookresowych i zawierać ryzyko związane z danym przedsięwzięciem inwestycyjnym, czyli powinna być równa lub wyższa stopie kredytu długookresowego. W wypadku przedsiębiorstw w sektorze publicznym dopuszcza się stosowanie stopy dyskontowej na niższym poziomie. 39 Jest to spowodowane dwiema przesłankami: 1) w sektorze publicznym jest mniejsze ryzyko które rozkłada się na duża liczbę osób (podatników), 38 D. Tobolska, Analiza opłacalności rynkowej inwestycji podmiotów gospodarczych, część I, Analiza ekonomicznej opłacalności inwestycji wg metod stosowanych w krajach wysoko rozwiniętych, Instytut Rozwoju Organizacji Gospodarczych Inicjatywa, Gdynia 1990, s D. Begg, S. Fischer, R. Dronbusch, Ekonomia t. I, PWE, Warszawa 1993, s

16 2) projekty inwestycyjne publiczne z reguły nie są alternatywne dla projektów inwestycyjnych prywatnych, i są finansowane z opodatkowania zmniejszając konsumpcje gospodarstw domowych, obniżając dochody po opodatkowaniu. 40 Metoda NPV posiada wiele zalet między innymi: 41 prostata i przejrzystość, ilościowe wyrażenie wartości, jednoznaczne określenie efektywności, poziom stopy dyskontowej do obliczeń odbija wymagane zyski oczekiwane przez źródła finansowania, tzn. stopę procentową, metoda uwzględniania wartości pieniądza w czasie, metoda pozwalająca na podjęcie optymalnej decyzji inwestycyjnej, jest metodą nowoczesną i szeroko stosowaną w nowoczesnych gospodarkach światowych. C) WEWNĘTRZNA STOPA ZWROTU (IRR) Wewnętrzna stopa zwrotu (IRR) jest definiowana jako stopa dyskontowa przy której NPV równa się zero. Oznacza to, że aby znaleźć IRR dla projektu inwestycyjnego trwającego T lat, należy rozwiązać ze względu na IRR następujące wyrażenie: C1 C2 C3 CT NPV = C T = 0 1 IRR ( 1+ IRR) ( 1+ IRR) ( 1 + IRR) Obliczenia IRR w odniesieniu do konkretnych projektów przeprowadzane są zwykle metodą prób i błędów. Opierając się na kryterium IRR przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych należy przyjąć taki projekt inwestycyjny dla którego koszt utraconych korzyści (czyli stopa dyskontowa) jest mniejszy niż IRR. Kiedy porównujemy koszt utraconych korzyści z IRR naszego projektu to faktycznie pytamy czy nasz projekt ma dodatnią NPV. Zasada ta da tą samą odpowiedź jak zasada NPV w tych wszystkich przypadkach w których NPV projektu jest łagodnie opadającą funkcją stopy dyskontowej. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na jedną istotną kwestię. Niektórzy mylą mianowicie IRR z kosztem utraconych korzyści, ponieważ obie występują jako stopy dyskontowe we wzorze np. NPV. Wewnętrzna stopa zwrotu jest miarą rentowności, która zależy wyłącznie od sumy i czasowego rozkładu projektowanych przepływów pieniężnych. Koszt utraconych korzyści jest natomiast standardem rentowności dla konkretnego projektu, który stosujemy obliczając jak wiele wart jest dany projekt. Koszt utraconych korzyści jest ustanawiany na rynkach kapitałowych. Jest to oczekiwana stopa zwrotu oferowana przez inne aktywa o porównywalnym stopniu ryzyka w stosunku do projektu ocenianego. Wiele firm w krajach wysoko rozwiniętych preferuje stosowanie IRR niż wykorzystywanie NPV. Nie jest to dobra sytuacja. Mimo że te dwa kryteria są formalnie rzecz biorąc równoważne to jednak IRR zawiera kilka niebezpiecznych pułapek, które dadzą się określić następująco: 1. Nie wszystkie projekty charakteryzują się malejącą wielkością NPV wraz ze wzrostem stopy dyskontowej; w przypadku projektów, w których najpierw występuje przepływ dodatni, a dopiero później ujemny ma miejsce odwrotna sytuacja, co implikuje całkowicie odmienną interpretację wyniku porównania IRR z kosztem utraconych korzyści. 40 Ibidem, s R. Ch. Moyer, J. R. McGuigan, W. J. Kretlow, Contenprorary Financial Management, West Publishing Company, USA 1990, s

17 2. Istnieje wiele przypadków w których projekt ma więcej niż jedną wewnętrzną stopę zwrotu, powodem tego są zmiany znaku przepływów pieniężnych z okresu na okres; interpretacja jest w takich przypadkach poważnie utrudniona. 3. Reguła IRR nie bierze pod uwagę skali (rozmiarów) inwestycji wyrażając efektywność względną, może to prowadzić do zupełnie odmiennego niż przy zastosowaniu kryterium NPV porangowania projektów, a tym samym do odrzucenia wielu, nawet bardzo dobrych projektów. 4. W przypadku występowania zmian kosztu utraconych korzyści w kolejnych okresach nie ma możliwości jednoznacznego określenia bazy odniesienia dla wyliczonej wewnętrznej stopy zwrotu, zamiast jednego kosztu kapitału mamy wówczas do czynienia z dwoma lub więcej parametrami, których sprowadzenie do wspólnego mianownika jest trudne, a jeśli nawet nastąpi, to pociąga za sobą zasadnicze wątpliwości w interpretacji takiej liczby. Mimo wspomnianych wad wewnętrzna stopa zwrotu jest bardzo popularna przede wszystkim wśród praktyków. Istnieje wiele teorii uzasadniających tak duże zainteresowanie IRR. Niezależnie od charakteru przyczyn powodzenia IRR wśród praktyków warto mieć świadomość niebezpieczeństw i niedogodności wynikających z zastosowania wewnętrznej stopy zwrotu w ocenie projektów inwestycyjnych, szczególnie projektów wzajemnie wykluczających się. 42 D) WSKAŹNIK EFEKTYWNOŚCI (PI) Wskaźnik efektywności (PI), znany w literaturze anglojęzycznej pod nazwą profitability index (niekiedy używa się również terminu benefit/cost ratio), jest wartością zaktualizowaną PV, przewidywanych przyszłych przepływów pieniężnych, podzieloną przez nakłady początkowe PV PI = C 0 Zastosowanie tego kryterium zaleca przyjęcie wszelkich projektów, które osiągają poziom wskaźnika większy od jedności. Jeżeli profitability index jest większy od 1 to znaczy, że PV jest większe od nakładów początkowych (-C 0 ) i dlatego projekt musi mieć dodatnią NPV. Stąd też profitability index prowadzi do dokładnie takich samych rezultatów jak kryterium NPV (niektóre firmy nie dyskontują zysków i kosztów przed obliczeniem wskaźnika efektywności - jest to duży błąd). Niemniej jednak, podobnie jak przy IRR, wskaźnik efektywności może być mylący, gdy jesteśmy zobligowani do wyboru spośród dwóch wzajemnie wykluczających się inwestycji. Jako relacji zdyskontowa-nego efektu i nakładu początkowego wskaźnik efektywności wyraża efektywność względną, co może prowadzić do przyjmowania projektów bardzo efektywnych w przeliczeniu na jednostkę - ale małych - kosztem projektów większych zapewniających jednak zdecydowanie większą masę nadwyżki. 43 E) WARTOŚĆ PRZYSZŁA NETTO (NTV) Miarą podobną do zaktualizowanej wartości netto jest tak zwana wartość przyszła netto (Net Future Value - NFT lub net terminal value - NTV). Do obliczeń wykorzystuje się dokładnie tą samą stopę dyskontową co przy obliczaniu NPV, jednak wszystkie wartości nominalne przelicza się tutaj nie na wartości dzisiejsze (jak przy NPV), ale na wartości odpowiadające ostatniemu pojawiającemu się chronologicznie w projekcie przepływowi. Stąd też nazwa tej miary - wartość przyszła netto. 42 D. Zarzecki, Zastosowanie op. cit., s Ibidem, s

18 Wartość przyszła netto jest po prostu hipotetyczną nadwyżką netto dostępną po zakończeniu projektu przeliczonego na pieniądze przyszłe nakładu inwestycyjnego oraz przy założeniu że zarówno pieniądze pożyczane jak i nadwyżki inwestowane w czasie trwania projektu, kalkulowane są na podstawie tej samej stopy procentowej. Interpretacja jest identyczna jak w przypadku NPV, to znaczy propozycje, dla których NTV > 0 powinny być zaakceptowane i vice versa - projekty inwestycyjne charakteryzujące się wartością przyszłą netto niższą od zera należy odrzucić. Z uwagi na to że NPV i NTV liczą dokładnie to samo tyle że niejako w przeciwne strony oczywiste jest że równocześnie zastosowanie tych miar musi zawsze prowadzić do podjęcia identycznej decyzji. 44 Formalny wzór analityczny na obliczenie NTV przedstawia się następująco: gdzie: C 0 - nakład początkowy, n n 1 ( 1 ) ( 1 ) ( 1 ) NTV = C * + r + C * + r C * + r C 0 1 C 1 *(1+r) n - wartość nakładu początkowego wyrażana w warunkach przyszłych. W literaturze przedmiotu spotkać można inną, nieco mniej opisywaną miarę efektywności, która może być zaliczona do omawianej grupy metod, jest to tak zwana zmodyfikowana wewnętrzna stopa zwrotu (Modified Internal Rate of Return - MIRR). Niniejsza praca miarę tę pomija Konstrukcja przepływów pieniężnych - cash flow Zasadniczą charakterystyką inwestycji rozwojowych firmy są przepływy pieniężne nett. Ogólnie można je określić jako różnicę między strumieniem wpływów a strumieniem wydatków w poszczególnych okresach czasu (najczęściej latach) trwania lub przewidywanego trwania danej inwestycji. J. Kowalczyk 46 przepływ gotówkowy (cash flow) zdefiniował w sposób następujący: 1) w ujęciu finansowym przepływ gotówki odnosi się do zmian na koncie gotówkowym w czasie trwania okresu księgowego, 2) w ujęciu inwestycyjnym przepływ gotówki jest to dochód netto plus amortyzacja i inne koszty niepieniężne. Właściwe ustalenie wartości przepływów pieniężnych netto (net cash flows - NCF) wymaga ścisłego ustalenia wartości strumienia wpływów i strumienia wydatków w poszczególnych okresach rozliczeniowych. Strumień wydatków składa się z nakładów kapitałowych oraz wydatków związanych z bieżącym funkcjonowaniem przedsiębiorstwa. Wartości nakładów kapitałowych dla inwestycji już zrealizowanych zawarte są w sprawozdaniach finansowych natomiast wartość nakładów kapitałowych dla inwestycji projektowanej ustala się na podstawie badań rynku w zakresie cen usług transportowych i innych kosztów. Zwykle ogół nakładów kapitałowych dzieli się na trzy grupy: 47 i n i n 44 Ibidem, s Metoda ta przedstawiona została m. in. w pracy: M. Sobczyk: praca cyt., s Pr. zb. red. J. Kowalczyk, Finanse firmy, Międzynarodowa Szkoła Zarządzania, Warszawa 1993., s M. Sierpińska, T. Jachna, Ocena przedsiębiorstwa op. cit., s

19 nakłady na rzeczowe składniki majątku trwałego w więc zakup budynków, zakup ziemi, przygotowanie terenu, prace ziemne i budowlane, koszty zakupu maszyn i urządzeń oraz koszty ich instalacji a także inne wydatki na wartości niematerialne; wydatki kapitałowe fazy przedrealizacyjnej i przedprodukcyjne a więc koszty rejestracji firmy, koszty emisji i sprzedaży akcji, koszty studiów wstępnych inwestycji, przygotowanie projektów technicznych, wynagrodzenia konsultantów, koszty produkcji próbnej itp.; nakłady na kapitał obrotowy, czyli koszty zakupu materiałów, surowców, półproduktów i produktów, koszty dostaw i robót pomocniczych, koszty pozyskania środków pieniężnych i papierów wartościowych. Do wydatków związanych z bieżącym funkcjonowaniem przedsiębiorstwa zalicza się wydatki na zakup surowców i materiałów, wynagrodzenie pracowników, podatki, opłaty za nośniki energii i inne opłaty a także koszty usług obcych. Strumień wpływów tworzą dochody ze sprzedaży wyrobów a także świadczonych usług. Przy ustalaniu przepływów pieniężnych CF należy przestrzegać następujących zasad: 48 nakłady finansowe ze środków własnych inwestora zalicza się do wydatków w memencie ich ponoszenia natomiast nakłady finansowe ze środków obcych zalicza się do wydatków w memencie spłaty rat lub odsetek; do wydatków nie wlicza się tzw. nakładów przesądzonych (utopionych), czyli nakładów poniesionych przed podjęciem decyzji o realizacji danej inwestycji; do wpływów nie wlicza się również tzw. wartość likwidacyjną, czyli wartość netto majątku trwałego i obrotowego w momencie likwidacji inwestycji. Każdy projekt inwestycyjny charakteryzują zatem trzy strumienie pieniężne: strumień nakładów (wydatków): N t, t = 0, 1,, T, strumień wpływów: CF t, t = 0, 1,, T, strumień przepływów pieniężnych netto: NCF t, t = 0, 1,, T, gdzie T oznacza liczbę okresów rozliczeniowych (najczęściej lat) trwania lub przewidywanego trwania inwestycji. Rozważane strumienie przepływów pieniężnych można zilustrować na osi czasowej (rys. 2). Rys. 2. Przepływy pieniężne Czas 0 1 T Nakłady N 0 N 1 N T Wpływy CF 0 CF 1 CF T Przepływy pieniężne netto NCF 0 NCF 1 NCF T Między rozważanymi strumieniami zachodzi następująca zależność: NCF t = CF t - N t, t = 0, 1,,, T 48 Ibidem, s

20 Przepływy pieniężne netto mogą tworzyć liczby o różnych wartościach i o różnych znakach. Z reguły przyjmuje się, że nakłady ponoszone są na początku okresów rozliczeniowych, a znaczące wpływy uzyskuje się na końcu tych okresów. W takim przypadku N T = 0 oraz CF 0 = 0. Ponadto z reguły nakłady w początkowym okresie są duże, a zwłaszcza nakład początkowy N0 (nakład kapitałowy), w późniejszych okresach wydatki biedzące są niższe. Strumień wpływów zachowuje się z reguły inaczej, tzn. wpływy w początkowym okresie funkcjonowania inwestycji (w okresie dochodzenia do pełnej zdolności produkcyjnej) są niskie a potem stabilizują się na pewnym poziomie wyższym. W konsekwencji strumień przepływów pieniężnych netto może mieć początkowe wyrazy ujemne (czyli nakłady przewyższają wpływy) a potem przepływy pieniężne netto są dodatnie (wpływy przewyższają nakłady). Należy podkreślić że przepływy pieniężne są wielkościami pewnymi tylko w odniesieniu do inwestycji już zrealizowanych. Wartości poszczególnych wyrazów tych przepływów można ustalić na podstawie sprawozdań finansowych, a zwłaszcza na podstawie rachunku wyników. W przypadku projektów inwestycyjnych wartości przepływów pieniężnych są wielkościami tylko prognozowanymi, a więc wielkościami losowymi, posiadającymi odpowiednie rozkłady prawdopodobieństwa związanymi z rozkładem prawdopodobieństwa przyszłych stanów natury. W związku z tym są to przepływy ryzykowne do analizy których należy wykorzystać odpowiednie metody teorii ryzyka Wykorzystanie metod oceny efektywności w praktyce Materiały wykorzystane w niniejszym rozdziale pochodzą w całości z badań przeprowadzonych w grudniu 1994 r. przez pracowników Wydziału Ekonomicznego w Szczecinie. 49 Badaniom poddanych zostało 123 największych pod względem zatrudnienia firm z województwa szczecińskiego. Z czego po ostatecznej weryfikacji pozostało 114 firm. Wyniki badań zostały uogólnione na wszystkie duże i średnie przedsiębiorstwa działające w najbardziej zaawansowanych pod względem rozwoju i reform regionach Polski. W celu porównywalności i przejrzystości uzyskanych wyników, uważam za konieczne odwołanie się do wyników badań w krajach zachodnich. Potrzeba zastosowania współczesnych metod oceny efektywności inwestycji w Polsce wynika dopiero ze zmian gospodarczych po 1990 roku. Zasadniczo od tego czasu nowe wymagania otoczenia gospodarczego wymusiły na firmach zdrowsze podejście do problemu wyboru i oceny efektywności inwestycji. Pozytywną rolę odegrały również banki żądające przy udzielaniu kredytów odpowiednich formalnych ocen efektywności inwestycji potwierdzających słuszność podjętych decyzji inwestycyjnych. Z licznych badań dotyczących zastosowania różnych metod w ocenie inwestycji przeprowadzonych w USA, Wielkiej Brytanii i innych krajach na szczególną uwagę zasługują badania realizowane systematycznie przez Pike a 50 na próbce 100 dużych przedsiębiorstw Zjednoczonego Królestwa (UK). Rysunek 3 poniżej pokazuje zmiany jakie zachodziły w zakresie stosowania poszczególnych metod oceny inwestycji na przestrzeni badanego okresu, tj. w latach D. Zarzecki, T. Wiśniewski, Ocena efektywności inwestycji - z doświadczeń przedsiębiorstw polskich, Materiał z kursu szkoleniowego Efektywność Inwestycji, Szczecin r., s R. Pike, B. Neale, Corporate Finance and Investment, Decisions and Strategies, Prentice Hall, 1993, s

Metody niedyskontowe. Metody dyskontowe

Metody niedyskontowe. Metody dyskontowe Metody oceny projektów inwestycyjnych TEORIA DECYZJE DŁUGOOKRESOWE Budżetowanie kapitałów to proces, który ma za zadanie określenie potrzeb inwestycyjnych przedsiębiorstwa. Jest to proces identyfikacji

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH

PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH Mariusz Próchniak Katedra Ekonomii II, SGH PLANOWANIE I OCENA PRZEDSIĘWZIĘĆ INWESTYCYJNYCH Ekonomia menedżerska 1 2 Wartość przyszła (FV future value) r roczna stopa procentowa B kwota pieniędzy, którą

Bardziej szczegółowo

OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI. Jerzy T. Skrzypek

OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI. Jerzy T. Skrzypek OCENA EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJI Jerzy T. Skrzypek 1 2 3 4 5 6 7 8 Analiza płynności Analiza rentowności Analiza zadłużenia Analiza sprawności działania Analiza majątku i źródeł finansowania Ocena efektywności

Bardziej szczegółowo

WSTĘP ZAŁOŻENIA DO PROJEKTU

WSTĘP ZAŁOŻENIA DO PROJEKTU UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA Przykład analizy opłacalności przedsięwzięcia inwestycyjnego WSTĘP Teoria i praktyka wypracowały wiele metod oceny efektywności przedsięwzięć inwestycyjnych.

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki efektywności inwestycji

Wskaźniki efektywności inwestycji Wskaźniki efektywności inwestycji Efektywność inwestycji Realizacja przedsięwzięć usprawniających użytkowanie energii najczęściej wymaga poniesienia nakładów finansowych na zakup materiałów, urządzeń,

Bardziej szczegółowo

Dynamiczne metody oceny opłacalności inwestycji tonażowych

Dynamiczne metody oceny opłacalności inwestycji tonażowych Dynamiczne metody oceny opłacalności inwestycji tonażowych Dynamiczne formuły oceny opłacalności inwestycji tonażowych są oparte na założeniu zmiennej (malejącej z upływem czasu) wartości pieniądza. Im

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy.

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy. ANALIZA WSKAŹNIKOWA Prosta, szybka metoda oceny firmy. WSKAŹNIKI: Wskaźniki płynności Wskaźniki zadłużenia Wskaźniki operacyjności Wskaźniki rentowności Wskaźniki rynkowe Wskaźniki rynkowe: Szybkie wskaźniki

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Wykład 4 Prawda ekonomiczna Pieniądz, który mamy realnie w ręku, dziś jest wart więcej niż oczekiwana wartość tej samej

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE FINANSAMI W PROJEKTACH C.D. OCENA FINANSOWA PROJEKTU METODY OCENY EFEKTYWNOŚCI FINANSOWEJ PROJEKTU. Sabina Rokita

ZARZĄDZANIE FINANSAMI W PROJEKTACH C.D. OCENA FINANSOWA PROJEKTU METODY OCENY EFEKTYWNOŚCI FINANSOWEJ PROJEKTU. Sabina Rokita ZARZĄDZANIE FINANSAMI W PROJEKTACH C.D. OCENA FINANSOWA PROJEKTU METODY OCENY EFEKTYWNOŚCI FINANSOWEJ PROJEKTU Sabina Rokita Podział metod oceny efektywności finansowej projektów 1.Metody statyczne: Okres

Bardziej szczegółowo

Analiza opłacalności inwestycji v.

Analiza opłacalności inwestycji v. Analiza opłacalności inwestycji v. 2.0 Michał Strzeszewski, 1997 1998 Spis treści 1. Cel artykułu...1 2. Wstęp...1 3. Prosty okres zwrotu...2 4. Inflacja...2 5. Wartość pieniądza w czasie...2 6. Dyskontowanie...3

Bardziej szczegółowo

Inwestycje jako kategoria ekonomiczna i finansowa

Inwestycje jako kategoria ekonomiczna i finansowa Inwestycje jako kategoria ekonomiczna i finansowa - brak jednoznacznej interpretacji terminu inwestycja - termin ten podlegał ewolucji. Obecnie rozróżnia się inwestycje jako kategorię ekonomiczną i jako

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W4 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Podstawy metodologiczne oceny efektywności inwestycji

Bardziej szczegółowo

ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3

ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3 ASM 603 + ASM 604 + ASM 605: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1-3 Szczegółowy program kursu ASM 603: Finansowanie i wycena nieruchomości jako inwestycji cz. 1 1. Zagadnienia ekonomiczne

Bardziej szczegółowo

Średnio ważony koszt kapitału

Średnio ważony koszt kapitału Średnio ważony koszt kapitału WACC Weighted Average Cost of Capital 1 Średnio ważony koszt kapitałuwacc Weighted Average Cost of Capital Plan wykładu: I. Koszt kapitału a metody dyskontowe II. Źródła finansowania

Bardziej szczegółowo

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE

Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Paulina Drozda WARTOŚĆ PIENIĄDZA W CZASIE Zmianą wartości pieniądza w czasie zajmują się FINANSE. Finanse to nie to samo co rachunkowość. Rachunkowość to opowiadanie JAK BYŁO i JAK JEST Finanse zajmują

Bardziej szczegółowo

Efektywność projektów inwestycyjnych

Efektywność projektów inwestycyjnych Podstawy praktycznych decyzji ekonomiczno- finansowych w przedsiębiorstwie Efektywność projektów inwestycyjnych mgr Kazimierz Linowski 1 Wstęp Celem wykładu jest przedstawienie podstawowych pojęć oraz

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy.

ANALIZA WSKAŹNIKOWA. Prosta, szybka metoda oceny firmy. ANALIZA WSKAŹNIKOWA Prosta, szybka metoda oceny firmy. WSKAŹNIKI: Wskaźniki płynności Wskaźniki zadłużenia Wskaźniki operacyjności Wskaźniki rentowności Wskaźniki rynkowe Wskaźniki płynności: pokazują

Bardziej szczegółowo

Obliczenia, Kalkulacje...

Obliczenia, Kalkulacje... Obliczenia, Kalkulacje... 1 Bilans O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y To podstawowy dokument przedstawiający majątek przedsiębiorstwa. Bilans to zestawienie dwóch list, które

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień)

Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) dr Adam Salomon Ekonomika i Logistyka w Przedsiębiorstwach Transportu Morskiego wykład 06 MSTiL niestacjonarne (II stopień) program wykładu 06. Rola współczynnika procentowego i współczynnika dyskontowego

Bardziej szczegółowo

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie?

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Danuta Palonek dpalonek@gddkia.gov.pl Czym jest analiza

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski ANALIZA PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH Wykład 6 Trzy elementy budżetowania kapitałowego Proces analizy decyzji inwestycyjnych nazywamy budżetowaniem kapitałowym.

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Wartość przyszła pieniądza

Wartość przyszła pieniądza O koszcie kredytu nie można mówić jedynie na podstawie wysokości płaconych odsetek. Dla pożyczającego pieniądze najważniejszą kwestią jest kwota, jaką będzie musiał zapłacić za korzystanie z cudzych środków

Bardziej szczegółowo

STOPA DYSKONTOWA 1+ =

STOPA DYSKONTOWA 1+ = Piotr Cegielski, MAI, MRICS, CCIM STOPA DYSKONTOWA (Wybrane fragmenty artykułu opublikowanego w C.H. Beck Nieruchomości, numer 10 z 2011 r. Całość dostępna pod adresem internetowym: www.nieruchomosci.beck.pl)

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w obligacje

Inwestowanie w obligacje Inwestowanie w obligacje Ile zapłacić za obligację aby uzyskać oczekiwaną stopę zwrotu? Jaką stopę zwrotu uzyskamy kupując obligację po danej cenie? Jak zmienią się ceny obligacji, kiedy Rada olityki ieniężnej

Bardziej szczegółowo

ANALIZA FINANSOWA INWESTYCJI PV

ANALIZA FINANSOWA INWESTYCJI PV ANALIZA FINANSOWA INWESTYCJI PV Inwestor: Imię i Nazwisko Obiekt: Dom jednorodzinny Lokalizacja: ul. Słoneczna 10 10-100 SŁONECZNO Data: 01.03.2015 Kontakt: Andrzej Nowak Firma instalatorska ul. Rzetelna

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności

ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI MATERIAŁY EDUKACYJNE. Wskaźnik bieżącej płynności ANALIZA WSKAŹNIKOWA WSKAŹNIKI PŁYNNOŚCI Wskaźnik bieżącej płynności Informuje on, ile razy bieżące aktywa pokrywają bieżące zobowiązania firmy. Zmniejszenie wartości tak skonstruowanego wskaźnika poniżej

Bardziej szczegółowo

Analiza finansowo-ekonomiczna projektów z odnawialnych źródeł energii. Daniela Kammer

Analiza finansowo-ekonomiczna projektów z odnawialnych źródeł energii. Daniela Kammer Analiza finansowo-ekonomiczna projektów z odnawialnych źródeł energii Daniela Kammer Celem analizy finansowo-ekonomicznej jest pokazanie, na ile opłacalna jest realizacje danego projekt, przy uwzględnieniu

Bardziej szczegółowo

Zadania do wykładu Rachunek efektywności projektów inwestycyjnych

Zadania do wykładu Rachunek efektywności projektów inwestycyjnych Zadania do wykładu Rachunek efektywności projektów inwestycyjnych Dorota Klim Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku E-mail address: klimdr@math.uni.ldz.pl

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH

PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH PODSTAWOWE MIARY I OCENY PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH PODSTAWOWE MIARY OCENY OPŁACALNOŚCI INWESTYCJI Na rynku konkurencyjnym, jeśli dane przedsiębiorstwo nie chce pozostać w tyle w stosunku do swoich konkurentów,

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy

Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy Księgarnia PWN: Robert Machała - Praktyczne zarządzanie finansami firmy Wstęp 1. do zarządzania finansami firmy 1.1. Zarządzanie firmą a budowanie jej wartości Obszary zarządzania przedsiębiorstwem Proces

Bardziej szczegółowo

ANALIZA I OCENA OPŁACALNOŚCI I RYZYKA PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH

ANALIZA I OCENA OPŁACALNOŚCI I RYZYKA PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH ANALIZA I OCENA OPŁACALNOŚCI I RYZYKA PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH Terminy 25 05 2015-26 05 2015 - Warszawa Zgłoś się Szkolenie może też być zorganizowane: - w dowolnym innym terminie - w miejscu najbliżej

Bardziej szczegółowo

Finanse przedsiębiorstw mgr Kazimierz Linowski WyŜsza Szkoła Marketingu i Zarządzania

Finanse przedsiębiorstw mgr Kazimierz Linowski WyŜsza Szkoła Marketingu i Zarządzania Finanse przedsiębiorstw mgr Kazimierz Linowski WyŜsza Szkoła Marketingu i Zarządzania Wstęp Celem wykładu jest przedstawienie podstawowych pojęć oraz zaleŝności z zakresu zarządzania finansami w szczególności

Bardziej szczegółowo

Aspekty opłacalności ekonomicznej projektów inwestycyjnych z wykorzystaniem dostępnych narzędzi analitycznych (praktyczne warsztaty)

Aspekty opłacalności ekonomicznej projektów inwestycyjnych z wykorzystaniem dostępnych narzędzi analitycznych (praktyczne warsztaty) Aspekty opłacalności ekonomicznej projektów inwestycyjnych z wykorzystaniem dostępnych narzędzi analitycznych (praktyczne warsztaty) Katowice, dn. 1 czerwca 2012 r. Rafał GÓRAL Główny Instytut Górnictwa

Bardziej szczegółowo

Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych.

Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych. Analiza Ekonomiczna. 3. Analiza wskaźnikowa sprawozdań finansowych. Rozwinięciem wstępnej analizy sprawozdań finansowych jest analiza wskaźnikowa. Jest ona odpowiednim narzędziem analizy finansowej przedsiębiorstwa,

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS SYLLABUS na rok akademicki 010/011 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr III/5 Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

Elementy matematyki finansowej w programie Maxima

Elementy matematyki finansowej w programie Maxima Maxima-03_windows.wxm 1 / 8 Elementy matematyki finansowej w programie Maxima 1 Wartość pieniądza w czasie Umiejętność przenoszenia kwot pieniędzy w czasie, a więc obliczanie ich wartości na dany moment,

Bardziej szczegółowo

Temat: Podstawy analizy finansowej.

Temat: Podstawy analizy finansowej. Przedmiot: Analiza ekonomiczna Temat: Podstawy analizy finansowej. Rola analizy finansowej w systemie analiz. Analiza finansowa jest ta częścią analizy ekonomicznej, która stanowi najwyższy stopień jej

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: Finanse i rachunkowość

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W8 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Wpływ stopy dyskonta na przepływ gotówki. Janusz Kotowicz

Bardziej szczegółowo

Autor: Agata Świderska

Autor: Agata Świderska Autor: Agata Świderska Optymalizacja wielokryterialna polega na znalezieniu optymalnego rozwiązania, które jest akceptowalne z punktu widzenia każdego kryterium Kryterium optymalizacyjne jest podstawowym

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Metoda DCF. Dla lepszego zobrazowania procesu przeprowadzania wyceny DCF, przedstawiona zostanie przykładowa wycena spółki.

Metoda DCF. Dla lepszego zobrazowania procesu przeprowadzania wyceny DCF, przedstawiona zostanie przykładowa wycena spółki. Metoda DCF Metoda DCF (ang. discounted cash flow), czyli zdyskontowanych przepływów pieniężnych to jedna z najpopularniejszych metod wyceny przedsiębiorstw stosowanych przez analityków. Celem tej metody

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie raportu z wyceny wartości Hubstyle Sp. z o.o.

Podsumowanie raportu z wyceny wartości Hubstyle Sp. z o.o. Podsumowanie raportu z wyceny wartości Hubstyle Sp. z o.o. Niniejszy dokument stanowi podsumowanie raportu z wyceny wartości Spółki Hubstyle Sp. z o.o. na 9 kwietnia 2014 roku. Podsumowanie przedstawia

Bardziej szczegółowo

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński

WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF. Marek Zieliński WYCENA PRZEDSIĘBIORSTWA NAJISTOTNIEJSZE CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WARTOŚĆ SPÓŁKI W METODZIE DCF Marek Zieliński Wybór metody oszacowania wartości jednostki determinuje szereg czynników, w szczególności sytuacja

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

II - Analiza ekonomiczno finansowa w biznesplanie na inwestornia.pl

II - Analiza ekonomiczno finansowa w biznesplanie na inwestornia.pl Praktyczny poradnik dla pomysłodawców: I - Oczekiwania inwestora względem pomysłu 1. Biznes plan powinien być możliwe szczegółowy. Musi prowokować do zadawania pytań i równocześnie nie pozostawiać u czytelnika

Bardziej szczegółowo

Metodyka oceny finansowej wniosku o dofinansowanie

Metodyka oceny finansowej wniosku o dofinansowanie Metodyka oceny finansowej wniosku o dofinansowanie Ocena finansowa przeprowadzana jest na podstawie części finansowej wniosku wraz z załącznikami. W zależności od kryteriów oceny finansowej zawartych w

Bardziej szczegółowo

Aneks C Typowe wartości wskaźników analitycznych

Aneks C Typowe wartości wskaźników analitycznych Aneks C Typowe wartości wskaźników analitycznych i płynności Stan środków pieniężnych na koniec każdego z okresów (pozycja G rachunku przepływów pieniężnych) powinien przyjmować dodatnie wartości w każdym

Bardziej szczegółowo

Metodyka wyliczenia maksymalnej wysokości dofinansowania ze środków UE oraz przykład liczbowy dla Poddziałania 1.3.1

Metodyka wyliczenia maksymalnej wysokości dofinansowania ze środków UE oraz przykład liczbowy dla Poddziałania 1.3.1 Załącznik nr 10 do Regulaminu konkursu nr POIS.1.3.1/1/2015 Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 Metodyka wyliczenia maksymalnej wysokości dofinansowania ze środków UE oraz przykład

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej M.Ryng Wroclaw University of Economycs Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży transportowej Working paper Słowa kluczowe: Planowanie finansowe, metoda procentu od sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI

OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI 3/27/2011 Ewa Kusideł ekusidel@uni.lodz.pl 1 OPŁACALNOŚĆ INWESTYCJI www.kep.uni.lodz.pl\ewakusidel 3/27/2011 Inwestycje i ryzyko na rynku nieruchomości 2 Inwestycja Inwestycja Nakład na zwiększenie lub

Bardziej szczegółowo

Podejście dochodowe w wycenie nieruchomości

Podejście dochodowe w wycenie nieruchomości Podejście dochodowe w wycenie nieruchomości Regulacje i literatura RozpWyc 6-14 Powszechne Krajowe Zasady Wyceny (PKZW) Nota Interpretacyjna nr 2 Zastosowanie podejścia dochodowego w wycenie nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów

Wykład 1 Klasyfikacja kosztów Wykład 1 Klasyfikacja kosztów dr Robert Piechota Pojęcie kosztów Wyrażone w pieniądzu celowe zużycie środków trwałych, materiałów, paliwa, energii, usług, czasu pracy pracowników oraz niektóre wydatki

Bardziej szczegółowo

Inwestycje finansowe. Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. Ryzyko.

Inwestycje finansowe. Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. Ryzyko. Inwestycje finansowe Wycena obligacji. Stopa zwrotu z akcji. yzyko. Inwestycje finansowe Instrumenty rynku pieniężnego (np. bony skarbowe). Instrumenty rynku walutowego. Obligacje. Akcje. Instrumenty pochodne.

Bardziej szczegółowo

Podyplomowe Studia Zarządzania Nieruchomościami Ekonomiczne podstawy zarządzania nieruchomościami dr Dariusz Trojanowski, Katedra Inwestycji Podręczniki p.z. pod red. E. Kucharskiej-Stasiak ; VALOR. M.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM BUDOWLANYM Zarządzanie majątkiem, zarządzanie finansowe, analiza wskaźnikowa

ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM BUDOWLANYM Zarządzanie majątkiem, zarządzanie finansowe, analiza wskaźnikowa Politechnika Śląska w Gliwicach Wydział Budownictwa Katedra Procesów Budowlanych ZARZĄDZANIE PRZEDSIĘBIORSTWEM BUDOWLANYM Zarządzanie majątkiem, zarządzanie finansowe, analiza wskaźnikowa Majątek przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych

Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych N.Niziołek Wroclaw Univeristy of Economics Zarządzanie ryzykiem w tworzeniu wartości na przykładzie przedsiębiorstwa z branży upraw rolnych JEL Classification: A10 Słowa kluczowe: Zarządzanie ryzykiem,

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Finanse przedsiębiorstwa Rok akademicki: 2015/2016 Kod: GIP-1-601-s Punkty ECTS: 6 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym FINANSE PRZEDSIĘBIORSTW Marek 2011 Agenda - Zarządzanie kapitałem obrotowym Znaczenie kapitału obrotowego dla firmy Cykl gotówkowy Kapitał obrotowy brutto i netto.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PRZEDSIĘWZIĘĆ

KRYTERIA WYBORU PRZEDSIĘWZIĘĆ Załącznik do uchwały Nr -2015 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Krakowie z dnia 30 stycznia 2015 r. KRYTERIA WYBORU PRZEDSIĘWZIĘĆ FINANSOWANYCH ZE ŚRODKÓW WOJEWÓDZKIEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

MS Excel 2007 Kurs zaawansowany Funkcje finansowe. prowadzi: Dr inż. Tomasz Bartuś. Kraków: 2008 04 18

MS Excel 2007 Kurs zaawansowany Funkcje finansowe. prowadzi: Dr inż. Tomasz Bartuś. Kraków: 2008 04 18 MS Excel 2007 Kurs zaawansowany Funkcje finansowe prowadzi: Dr inż. Tomasz Bartuś Kraków: 2008 04 18 Funkcje finansowe Excel udostępnia cały szereg funkcji finansowych, które pozwalają na obliczanie min.

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

dr hab. Marcin Jędrzejczyk

dr hab. Marcin Jędrzejczyk dr hab. Marcin Jędrzejczyk Leasing operacyjny nie jest wliczany do wartości aktywów bilansowych, co wpływa na polepszenie wskaźnika ROA (return on assets - stosunek zysku do aktywów) - suma aktywów nie

Bardziej szczegółowo

V. Analiza strategiczna

V. Analiza strategiczna V. Analiza strategiczna 5.1. Mocne i słabe strony nieruchomości Tabela V.1. Mocne i słabe strony nieruchomości 5.2. Określenie wariantów postępowania Na podstawie przeprowadzonej analizy nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Stacjonarne Zarządzanie Przedsiębiorstwem Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Jan Bednarczyk

Stacjonarne Zarządzanie Przedsiębiorstwem Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Jan Bednarczyk KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-ZIP-312z Zarządzanie finansami przedsiębiorstw The financial management

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej

Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej Zarządzanie gospodarstwem rolnym ze szczególnym uwzględnieniem korzyści z prowadzenia rachunkowości rolniczej w gospodarstwie rolnym Najważniejsze pojęcia w rachunkowości rolniczej 1 Działalności gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PROJEKTÓW ROZWOJOWYCH

ANALIZA PROJEKTÓW ROZWOJOWYCH ANALIZA PROJEKTÓW ROZWOJOWYCH STUDIUM PRZYPADKU N JAK NARZĘDZIA N1 BEZWZGLĘDNY RACHUNEK OPŁACALNOŚCI : CZY WYSTARCZAJACO DOBRY? SZACOWANIE PRZEPŁYWÓW PIENIĘŻNYCH GENEROWANYCH PRZEZ PROJEKT TYPOWY NARZĘDZIA

Bardziej szczegółowo

Metody oceny projektów inwestycyjnych nazwa przedmiotu. SYLABUS A. Informacje ogólne

Metody oceny projektów inwestycyjnych nazwa przedmiotu. SYLABUS A. Informacje ogólne Załącznik nr 5 do Uchwały nr 1202 Senatu UwB z dnia 29 lutego 2012 r. Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Wydział Zarządzania Rachunkowość finansowa Prowadzący: mgr Z. Niesyn Referat: Czynniki kształtujące wynik finansowy. Autor: Barbara Standarska Warszawa 14.12.2011 Temat: Czynniki kształtujące wynik finansowy.

Bardziej szczegółowo

Wycena przedsiębiorstwa. Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl

Wycena przedsiębiorstwa. Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl Wycena przedsiębiorstwa Bartłomiej Knichnicki b.knichnicki@volante.pl 1. Cel wyceny 2. Metody majątkowe 3. Metody dochodowe 4. Metody porównawcze Agenda Cel wyceny motywy wyceny Transakcje kupna-sprzedaży

Bardziej szczegółowo

Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect

Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect ekspert Klubu Przedsiębiorców i Ekspertów przy Polskim Towarzystwie Ekonomicznym ekspert CASE Doradcy Sp. z o.o. Budowanie strategii przed debiutem na rynku NewConnect P1 Plan prezentacji 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE 1. Rozwiązywanie problemów decyzji krótkoterminowych Relacje między rozmiarami produkcji, kosztami i zyskiem wykorzystuje się w procesie badania opłacalności różnych wariantów

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE ELEMENTÓW SYMULACJI FINANSOWEJ W DYDAKTYCE PRZEDMIOTU RACHUNEK EFEKTYWNOŚCI EKONOMICZNEJ

ZASTOSOWANIE ELEMENTÓW SYMULACJI FINANSOWEJ W DYDAKTYCE PRZEDMIOTU RACHUNEK EFEKTYWNOŚCI EKONOMICZNEJ Prace Naukowe Instytutu Organizacji i Zarządzania Politechniki Wrocławskiej Wyd. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2003; pp 83-91 Krzysztof JAKUBIAK Marek MIĄDOWICZ ZASTOSOWANIE ELEMENTÓW

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

STOPA PROCENTOWA I STOPA ZWROTU

STOPA PROCENTOWA I STOPA ZWROTU Piotr Cegielski, MAI, MRICS, CCIM STOPA PROCENTOWA I STOPA ZWROTU (Wybrane fragmenty artykułu opublikowanego w C.H. Beck Nieruchomości, numer 9 z 2011 r. Całość dostępna pod adresem internetowym: www.nieruchomosci.beck.pl)

Bardziej szczegółowo

Forward Rate Agreement

Forward Rate Agreement Forward Rate Agreement Nowoczesne rynki finansowe oferują wiele instrumentów pochodnych. Należą do nich: opcje i warranty, kontrakty futures i forward, kontrakty FRA (Forward Rate Agreement) oraz swapy.

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

KAPITAŁOWA STRATEGIA PRZEDISĘBIORSTWA JAN SOBIECH (REDAKTOR NAUKOWY)

KAPITAŁOWA STRATEGIA PRZEDISĘBIORSTWA JAN SOBIECH (REDAKTOR NAUKOWY) KAPITAŁOWA STRATEGIA PRZEDISĘBIORSTWA JAN SOBIECH (REDAKTOR NAUKOWY) SPIS TREŚCI WSTĘP...11 CZĘŚĆ PIERWSZA. STRUKTURA ŹRÓDEŁ KAPITAŁU PRZEDSIĘBIORSTWA...13 Rozdział I. PRZEDSIĘBIORSTWO JAKO ORGANIZACJA

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

NAKŁADY W RAMACH PRZEDSIĘWZIĘCIA

NAKŁADY W RAMACH PRZEDSIĘWZIĘCIA NAKŁADY W RAMACH PRZEDSIĘWZIĘCIA NAKŁADY KWOTA I. Wydatki w ramach kredytu/pożyczki : z tego: II. Nakłady w ramach środków własnych: z tego: SUMA NAKŁADOW (I+II) ŹRÓDŁA FINANSOWANIA: 1. Środki własne 2.

Bardziej szczegółowo

Bilans. A. Aktywa trwałe. I. Wartości niematerialne i prawne 1. Koszty zakończonych prac rozwojowych 2. Wartość firmy

Bilans. A. Aktywa trwałe. I. Wartości niematerialne i prawne 1. Koszty zakończonych prac rozwojowych 2. Wartość firmy Bilans Jest to podstawowy dokument księgowy, który jest podstawą dla zamknięcia rachunkowego roku obrotowego - bilans zamknięcia, a takŝe dla otwarcia kaŝdego następnego roku obrotowego - bilans otwarcia.

Bardziej szczegółowo

Wartość przyszła pieniądza: Future Value FV

Wartość przyszła pieniądza: Future Value FV Wartość przyszła pieniądza: Future Value FV Jeśli posiadamy pewną kwotę pieniędzy i mamy możliwość ulokowania ich w banku na ustalony czas i określony procent, to kwota w przyszłości (np. po 1 roku), zostanie

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności gospodarczej

Źródła finansowania działalności gospodarczej Źródła finansowania działalności gospodarczej ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ISTOTA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSOWANIE polega na: pozyskiwaniu środków pieniężnych przez

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ

WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ WYDZIAŁ ELEKTRYCZNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ INSTYTUT ELEKTROENERGETYKI ZAKŁAD ELEKTROWNI I GOSPODARKI ELEKTROENERGETYCZNEJ LABORATORIUM RACHUNEK EKONOMICZNY W ELEKTROENERGETYCE INSTRUKCJA DO ĆWICZENIA

Bardziej szczegółowo

Temat: System finansowy firmy

Temat: System finansowy firmy Temat: System finansowy firmy I. Zarządzanie finansami przedsiębiorstwa Przedsiębiorstwo powinno dysponować kapitałem umożliwiającym prowadzenie działalności gospodarczej. W początkowej fazie działalności

Bardziej szczegółowo

System finansowy gospodarki. Zajęcia nr 7 Krzywa rentowności, zadania (mat. fin.), marża w handlu, NPV i IRR, obligacje

System finansowy gospodarki. Zajęcia nr 7 Krzywa rentowności, zadania (mat. fin.), marża w handlu, NPV i IRR, obligacje System finansowy gospodarki Zajęcia nr 7 Krzywa rentowności, zadania (mat. fin.), marża w handlu, NPV i IRR, obligacje Krzywa rentowności (dochodowości) Yield Curve Krzywa ta jest graficznym przedstawieniem

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa Jak ocenić pozycję finansową firmy? dr Grażyna Michalczuk Uniwersytet w Białymstoku 9 maja 2013 r. Co to jest analiza To metoda poznanie

Bardziej szczegółowo

Ocena technologii w praktyce biznesowej przedsiębiorstwa usługowego. Dr inż. Aleksander Buczacki

Ocena technologii w praktyce biznesowej przedsiębiorstwa usługowego. Dr inż. Aleksander Buczacki Ocena technologii w praktyce biznesowej przedsiębiorstwa usługowego Dr inż. Aleksander Buczacki Znaczenie oceny technologii Metody oceny technologii wspomagają procesy: - Podejmowania decyzji o kontynuacji

Bardziej szczegółowo

I. Bilans w ujęciu syntetycznym

I. Bilans w ujęciu syntetycznym I. Bilans w ujęciu syntetycznym Bilans podstawowy element sprawozdania finansowego, sporządzanym na dany dzień. Informuje o sytuacji majątkowej i finansowej jednostki gospodarczej (struktura majątku oraz

Bardziej szczegółowo

Nazwa funkcji (parametry) Opis Parametry

Nazwa funkcji (parametry) Opis Parametry DB(koszt;odzysk;czas_życia;okres;miesiąc) DDB(koszt;odzysk;czas_życia;okres;współczynnik) Zwraca amortyzację środka trwałego w podanym okresie, obliczoną z wykorzystaniem metody równomiernie malejącego

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WEDŁUG STANU NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2011 ROKU I. WSTĘP 1. EFIX DOM MAKLERSKI S.A., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper

Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper Sebastian Lewera Wroclaw University of Economics Planowanie przychodów ze sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży budowa obiektów inżynierii lądowej i wodnej Working paper Słowa kluczowe: Planowanie

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Temat: Charakterystyka biznesplanu plan finansowy. Cel ogólny kształcenia: Cele szczegółowe zajęć:

KONSPEKT ZAJĘĆ Temat: Charakterystyka biznesplanu plan finansowy. Cel ogólny kształcenia: Cele szczegółowe zajęć: KONSPEKT ZAJĘĆ Temat: Charakterystyka biznesplanu plan finansowy. Cel ogólny kształcenia: zapoznanie z treściami planu finansowego. Cele szczegółowe zajęć: 1) uzasadnić znaczenie planu finansowego, 2)

Bardziej szczegółowo

Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych. i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego.

Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych. i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego. Aspekty prawne inwestowania nadwyżek operacyjnych i budżetowych przez Jednostki Samorządu Terytorialnego. Tło legislacyjne dla rozważań nad sposobami efektywnego lokowania nadwyżek środków pieniężnych

Bardziej szczegółowo