Karolina Sobczak MIGRACJE LUDNOŚCI POŁUDNIOWEGO MAROKA UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ GEOGRAFII I STUDIÓW REGIONALNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Karolina Sobczak MIGRACJE LUDNOŚCI POŁUDNIOWEGO MAROKA UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ GEOGRAFII I STUDIÓW REGIONALNYCH"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET WARSZAWSKI WYDZIAŁ GEOGRAFII I STUDIÓW REGIONALNYCH Karolina Sobczak MIGRACJE LUDNOŚCI POŁUDNIOWEGO MAROKA A ZMIANY ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO Praca doktorska napisana pod kierunkiem Prof. dr. hab. Floriana Plita Warszawa 2012

2

3 PODZIĘKOWANIA Pragnę podziękować panu prof. dr. hab. Florianowi Plitowi za wsparcie merytoryczne, udzielenie wielu cennych wskazówek i mobilizację w trakcie pisania tej pracy. Dziękuję równieŝ wszystkim osobom zaangaŝowanym w realizację projektu badawczego MNiSzW nr N N , pt.: Wpływ działalności człowieka na degradację środowiska przyrodniczego dolin rzecznych w klimacie suchym i półsuchym na przykładzie dolin rzecznych Dades-Draa (południowe Maroko), w tym pani dr Annie Michno, panu dr. Piotrowi Gierszewskiemu oraz w szczególności panu dr. Maciejowi DłuŜewskiemu, którego wiedza, doświadczenie i pomoc były niezastąpione nie tylko w czasie realizacji projektu, ale takŝe w czasie innych badań prowadzonych w terenie. Szczególne podziękowania naleŝą się takŝe moim bliskim, którzy słuŝyli mi wsparciem przez cały ten czas wytęŝonej pracy.

4 Spis treści SPIS TREŚCI WSTĘP WPROWADZENIE PRZEDMIOT I CEL PRACY Zakres terytorialny Zakres czasowy METODY BADAŃ Badania fizycznogeograficzne Jakościowe badania społeczne ZAŁOśENIA TWORZENIA MODELI W PRACY UKŁAD PRACY PRZEGLĄD KONCEPCJI DOTYCZĄCYCH PRZYCZYN MIGRACJI PRZYCZYNY I SKUTKI MIGRACJI MIGRACJE JAKO ZJAWISKO O CHARAKTERZE EKONOMICZNYM I SPOŁECZNYM Teorie o charakterze ekonomicznym Teorie o charakterze społecznym (socjologiczne) Inne teorie badań nad migracjami ROLA ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO W MIGRACJACH LUDNOŚCI UWARUNKOWANIA I HISTORIA MIGRACJI W MAROKU MIGRACJE WEWNĘTRZNE HISTORIA MIGRACJI ZAGRANICZNYCH OBSZARY PRZEBYWANIA MAROKAŃCZYKÓW ZA GRANICĄ UWARUNKOWANIA PRZYRODNICZE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ W POŁUDNIOWYM MAROKU CZYNNIKI PRZYRODNICZE WARUNKUJĄCE DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ MIESZKAŃCÓW Uwarunkowania klimatyczne Uwarunkowania hydrologiczne Uwarunkowania pedologiczne Roślinność naturalna. Rośliny uprawne i chów zwierząt MoŜliwości wykorzystania bogactw mineralnych CZYNNIKI PRZYRODNICZE WARUNKUJĄCE ROZWÓJ INFRASTRUKTURY REGIONU Rzeźba terenu i litologia Sieć hydrograficzna Procesy eoliczne UWARUNKOWANIA SPOŁECZNO-EKONOMICZNE ROZWOJU REGIONALNEGO POŁUDNIOWEGO MAROKA ZARYS HISTORYCZNY GOSPODARKA TRENDY DEMOGRAFICZNE LUDNOŚCI MAROKA MIGRACJE Przyczyny i kierunki migracji Wykorzystanie dochodów czerpanych z emigracji

5 6. ZMIENNOŚĆ CZASOWO-PRZESTRZENNA ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO DOLINY DADES-DRAA A MIGRACJE LUDNOŚCI WYNIKI BADAŃ ODCINEK I - ATLAS WYSOKI ODCINEK II - KOTLINA ŚRÓDGÓRSKA ODCINEK III OBSZAR PÓŁPUSTYNNY I PUSTYNNY POSTRZEGANIE ZMIAN ŚRODOWISKA PRZYRODNICZEGO, UWARUNKOWAŃ I KONSEKWENCJI ROZWOJU SPOŁECZNO EKONOMICZNEGO ZNACZENIE PROCESÓW MIGRACYJNYCH WYNIKI BADAŃ ODCINEK I ATLAS WYSOKI ODCINEK II KOTLINA ŚRÓDGÓRSKA OBSZAR SAHARYJSKI WNIOSKI I REKOMENDACJE WNIOSKI REKOMENDACJE LITERATURA STRONY INTERNETOWE SPIS RYCIN SPIS TABEL SPIS FOTOGRAFII ZAŁĄCZNIK

6 1 Wstęp 1.1 Wprowadzenie Rozwój krajów afrykańskich dokonuje się na niezwykle wymagającej ścieŝce przezwycięŝania opóźnień wynikających z kolonialnej historii, eksploatacyjnej działalności gospodarczej podmiotów zewnętrznych, trudnych warunków przyrodniczych oraz ograniczeń wynikających z niedorozwoju kapitału ludzkiego. Warunki Ŝycia ludności są w takich okolicznościach bardzo trudne, a losy ludzkie niekiedy wręcz dramatyczne. W konsekwencji mamy do czynienia z wędrówkami ludności, które niejednokrotnie mają charakter ucieczki z miejsc zasiedlenia (Global Mechanism of the UNCCD 2008). Mimo, Ŝe migracje towarzyszą człowiekowi od zarania dziejów, to współczesne migracje są nie tylko intensywniejsze, ale i bardziej zróŝnicowane co do charakteru. TakŜe ich przyczyny są obecnie bardziej złoŝone, chociaŝ zawsze ich celem było dąŝenie do osiągnięcia lepszych warunków Ŝycia i ucieczka przed czymś złym lub bardzo trudnym do zniesienia. Migracje mogą mieć charakter ekonomiczny, polityczny, etniczny czy ekologiczny. Z punktu widzenia UNCCD (United Nations Convention to Combat Desertification) niezmiernie waŝnym jest, aby zrozumieć zaleŝności między biedą, zmianami środowiska przyrodniczego, w tym przede wszystkim pustynnieniem, oraz migracjami. Badania te naleŝy oprzeć na przypadkach kryzysów ekologicznych, jakie dotykały poszczególne regiony od początku lat 70. XX w., kiedy to w Afryce na szeroką skalę zaczęła się migracja wewnętrzna oraz międzynarodowa. Pomimo wielu badań, które do tej pory zostały przeprowadzone, nadal niewiele wiadomo na temat wpływu migracji na obszary pochodzenia oraz wpływu zmian środowiska przyrodniczego na migracje. TakŜe migracje z obszaru południowego Maroka nie mają charakteru jednolitego. Z jednej strony związane są one z przyciąganiem względnie atrakcyjnymi warunkami pracy, moŝliwością awansu społecznego i materialnego w miastach marokańskich oraz krajach Europy Zachodniej. Są one tym silniejsze, im więcej ludzi wyjechało wcześniej i w im większym stopniu ich emigracja zakończyła się sukcesem. Działa wówczas klasyczny model sieci migracyjnych i przepływu przez nie informacji. Z drugiej strony, działają równieŝ czynniki wypychające miejscową ludność, takie jak gorsze warunki ekonomiczne, zła sytuacja polityczna oraz niekorzystne zmiany warunków przyrodniczych. W ostatnich latach zauwaŝyć moŝna pewne zmiany w kierunkach, skali oraz przyczynach migracji ludności z oaz oraz miejscowości górskich południowego Maroka. Są to zarówno 4

7 migracje wewnętrzne z terenów wiejskich do większych miast marokańskich, jak i zagraniczne: z Maroka do Europy Zachodniej, głównie Francji i Hiszpanii, ale takŝe do innych państw arabskich. Do emigracji z wielu regionów Maroka przyczynia się dodatkowo sam człowiek, gdyŝ na skutek jego działalności dochodzi często do szybkich, niekorzystnych zmian w środowisku naturalnym. Gospodarcza działalność człowieka przyczynia się bowiem do procesu pustynnienia wielu obszarów kraju. Jednym z głównych czynników, jakie ograniczają działalność człowieka na obszarze południowego Maroka, jest woda. Paradoksalnie, zarówno jej brak jak i nadmiar w niektórych okresach. Obszar południowego Maroka stanowi w ostatnich latach miejsce lokalizacji wielu inwestycji, zarówno ze strony władz marokańskich, jak i organizacji zagranicznych. Działania te, zgodnie z intencjami inwestorów mają przyczynić się do rozwoju regionu. Efektem ich było powstanie na większych rzekach południowego Maroka kilku duŝych zapór wodnych, m.in. na rzece Draa na południe od Ouarzazate oraz zapory Hassan Abdahil na rzece Ziz. Regulacja przepływu wody przyczyniła się, poniŝej zbiorników, do przekształcenia rzek okresowych w epizodyczne. Zmniejszenie przepływu wody stało się jednym z czynników wpływających na obniŝenie poziomu wód gruntowych na obszarach połoŝonych poniŝej zapór, co spowodowało zmniejszenia tam powierzchni ziem uprawnych. Wysychający grunt stał się bardziej podatny na proces deflacji, przyczyniając się do dalszej degradacji pokrywy glebowej oraz zwiększania zasięgu pól wydmowych. Nie bez wpływu na miejscowe środowisko przyrodnicze pozostają równieŝ mniejsze inwestycje przeprowadzane na obszarze podgórskim, które mają na celu zaspokojenie zwiększającego się zapotrzebowania na wodę stale rozrastających się tam miejscowości. Inwestycje tego rodzaju prowadzą do znaczących zmian w środowisku przyrodniczym. W ich wyniku warunki Ŝycia dla jednych stają się łatwiejsze, ale inni zmuszeni są do emigracji. Jako Ŝe współczesne opracowania dotyczące migracji rzadziej dotyczą specyficznych uwarunkowań środowiskowych, wypychających ludzi z ich miejsc Ŝycia, autorkę zainteresował właśnie ten wymiar procesów migracyjnych. Dlatego zaczęła ona badać zaleŝności między warunkami Ŝycia i migracjami ludności w południowym Maroku a zmianami tamtejszego środowiska przyrodniczego. Istotne znaczenie dla wyboru tematu miała dla niej takŝe moŝliwość sformułowania praktycznych wniosków i rekomendacji dla prowadzonych na tym obszarze działań rozwojowych i pomocowych. Podejmując się analizy procesów migracyjnych w Maroku i z południowego Maroka, postawiono hipotezę, iŝ migracje przebiegają nie tylko na tle ekonomicznym, chociaŝ jest 5

8 to czynnik zasadniczy. Są one równieŝ ściśle powiązane z lokalnymi zmianami środowiska przyrodniczego oraz z ograniczeniami, jakie stawia ono gospodarczej działalności człowieka. RozwaŜania, słuŝące udowodnieniu postawionej hipotezy prowadzono w dwóch płaszczyznach. W pierwszej przedmiotem analizy jest sytuacja społeczno-ekonomiczna w Maroku, z uwzględnieniem specyficznych uwarunkowań przyrodniczych tego państwa. W drugiej - rozwaŝania koncentrują się wokół ekonomicznych i migracyjnych skutków zmian zachodzących w środowisku przyrodniczym. Procesy migracyjne przedstawione zostały na szerszym tle globalnych i regionalnych przemieszczeń ludności. 1.2 Przedmiot i cel pracy Celem pracy było wyjaśnienie i opisanie wzajemnych zaleŝności między migracjami ludności w południowym Maroku a zmianami środowiska przyrodniczego. Ukazanie tego związku ma słuŝyć zwróceniu uwagi na konieczność poprzedzania krajowych działań inwestycyjnych oraz pomocowych wnikliwymi analizami dotyczącymi prognozowanych oddziaływań na środowisko zarówno przyrodnicze, jak i społeczno-ekonomiczne. Realizacji celu słuŝyły odpowiedzi na następujące pytania badawcze: 1. Jak zmiany środowiska wpływają na zmianę warunków społecznoekonomicznych ludności? 2. Jak zmiany środowiska, wraz z czynnikami społeczno-ekonomicznymi, wpływają na migracje ludności? 3. Jak zmiany środowiska przyrodniczego wpływają na zmiany postaw migracyjnych ludności? 4. Jak migracje ludności (emigracja, imigracja) wpływają na zmiany środowiska przyrodniczego? Niekiedy relacje te nie są widoczne bezpośrednio, z tego względu starano się wykryć ciągi przyczynowo-skutkowe, które ilustrują prezentowane w pracy modele Zakres terytorialny Obszar badań szczegółowych połoŝony jest w południowym Maroku, na południe od Atlasu Wysokiego, w górnej, zagospodarowanej rolniczo części dorzecza Dades-Draa. Długość objętej badaniami doliny, od źródeł ouedu 1 Dades zlokalizowanych w najwyŝszych 1 W pracy konsekwentnie stosowano nazewnictwo francuskie. 6

9 partiach Atlasu Wysokiego, aŝ do oazy Mhamid wynosi 516 km. Powierzchnia całkowita dorzecza Dades-Draa wynosi km 2 (Staudiger; Finckh 2005). Badania społeczno-ekonomiczne przeprowadzone zostały w wybranych oazach doliny Dades Draa. Główne miejscowości doliny Dades to: Msemrir, Boumalne, Kalaa M Gouna, Skoura oraz Ouarzazate. W ramach doliny Draa natomiast, główne miejscowości to Agdz, Zagora, Tagouniete oraz ostatnia spośród oaz regionu Coude du Draa 2, połoŝona przy granicy z Algierią - oaza Mhamid (ryc. 1). Ryc. 1 Lokalizacja obszaru badań (wg Cartographie HACHETTE Tourisme 2011, C. de Jong i in ) Obszar badań znajduje się na terenie regionu Souss-Massa-Draa, na obszarze trzech prowincji: Ouarzazate (1956) 3, Zagora (1997) oraz Tinghir (2009). Zgodnie z podziałem administracyjnym, w ramach kaŝdej z prowincji funkcjonują okręgi, które z kolei dzielą się na gminy (tab. 1). 2 Dosłownie Łokieć Draa upowszechniona przez francuskich badaczy nazwa odcinka doliny Draa, w miejscu gdzie zmienia ona kierunek z południkowego na równoleŝnikowy. 3 W nawiasach wstawiona została data utworzenia danej prowincji. 7

10 Tabela 1 Podział administracyjny obszaru badań (Monographie de la Province de Zagora 2008, Monographie de la Province de Ouarzazate 2009, Monographie de la Province de Tinghir 2010, Monographie de la region du Souss Massa Draa 2010, obliczenia własne) Prowincja Okręg 4,5 Liczba gmin miejskich Liczba gmin wiejskich Łącznie Tinghir Boumalne Tinghir Assoul Ouarzazate 6 Amerzgane Ouarzazate Zagora Agdz Zagora Łącznie Obszar doliny podzielony został na odcinki badawcze w zaleŝności od zachodzących w nich procesów społeczno-ekonomicznych oraz przyrodniczych. Ich szczegółowy podział oraz opis znajduje się w rozdziałach 6 i Zakres czasowy Mając na uwadze inwestycje przeprowadzane w dolinie Dades-Draa od połowy XX wieku oraz zmiany w środowisku przyrodniczym, a takŝe w sytuacji społecznoekonomicznej regionu, jakie zaszły od tego czasu, badania i analizy obejmują okres od połowy XX wieku do czasów obecnych. Do analiz wykorzystano stosunkowo obszerną literaturę przedmiotu dotyczącą stanu w połowie XX wieku i w latach późniejszych oraz wyniki własnych badań z lat Metody badań W pracy zastosowano metody badań pochodzące zarówno z tradycji badań fizycznogeograficznych, jak i społeczno ekonomicznych Badania fizycznogeograficzne W ramach projektu badawczego MNiSzW nr N N , pt.: Wpływ działalności człowieka na degradację środowiska przyrodniczego dolin rzecznych w klimacie suchym 4 Fr. cercle. 5 Kolorem oznaczone zostały okręgi, których gminy znajdują się w obrębie obszaru badań. 6 Monografie prowincji Ouarzazate oraz regionu Souss-Massa-Drâa, pomimo iŝ powstały po utworzeniu prowincji Tinghir, dla prowincji Ouarzazate zawierają dane sprzed tego podziału. Wartości przedstawione w tabeli uwzględniają późniejszy podział administracyjny. 8

11 i półsuchym na przykładzie dolin rzecznych Dades-Draa (południowe Maroko), realizowanym w latach , w którym uczestniczyła autorka, wykonane zostały badania fizycznogeograficzne. Ich wyniki w pracy wykorzystane zostały w wersji zgeneralizowanej, odwołując się jednak niejednokrotnie do szczegółowych analiz. Przykładowo, unikano pisania gleby zasolone, ale starano się podawać konkretne wartości. Szczegółowe wyniki analiz zostały zawarte w sprawozdaniu merytorycznym stanowiącym załącznik do raportu końcowego z realizacji projektu badawczego własnego nr N N Wpływ działalności człowieka na degradację środowiska przyrodniczego dolin rzecznych w klimacie suchym i półsuchym na przykładzie dolin rzecznych Dades-Draa (południowe Maroko) oraz w publikacjach uczestników projektu. Fizycznogeograficzne badania środowiska polegały na: Ocenie jakości wód pod kątem moŝliwości ich wykorzystania do nawodnień rolniczych. Przeprowadzono ją na podstawie analiz chemicznych 50 próbek płytkich wód podziemnych oraz wód powierzchniowych. Określono zasolenie oraz podstawowy skład jonowy badanych wód. Na podstawie wyników analiz określono przestrzenną zmienność cech hydrochemicznych. Oceniono wpływ czynników klimatycznych, tj. opadów i parowania oraz czynnika wietrzeniowego w procesie kształtowania się właściwości chemicznych wód powierzchniowych i podziemnych dorzeczy połoŝonych w górskich obszarach strefy półsuchej. Dodatkowo jakość wód do nawodnień oceniono za pomocą najczęściej stosownego współczynnika absorpcji sodu (SAR) i wartości przewodniości elektrycznej właściwej wody (SEC) (Gierszewski i in. 2011). Dokonano równieŝ pomiarów zwierciadła wody i głębokości studni na badanych terenach; Badaniu gleb w wybranych obszarach. W celu określenia jakości oraz zasolenia gleb wykonane zostały w terenie szczegółowe analizy gruntu. Obejmowały one pomiar wilgotności objętościowej oraz przewodności elektrycznej. Z wybranych poziomów diagnostycznych pobrano próby gruntu do analiz cech fizykochemicznych gleb. Skład mineralny oznaczono metodą dyfrakcji rentgenowskiej (XRD) (Skiba, Skiba 2008). Ocenie źródła pochodzenia materiału transportowanego w korycie głównym oraz korytach dopływów. W tym celu tradycyjną metodą Zingg a (1935) wykonano analizę kształtu ziaren materiału transportowanego w korytach potoków bocznych oraz rzeki głównej. Badania prowadzono w trzech frakcjach (5-10, 10-15, cm). Analizie poddano po 50 otoczaków dla kaŝdej frakcji, w kaŝdym wyznaczonym wcześniej 9

12 miejscu reperowym. W czasie pomiarów analizowano równieŝ skład petrograficzny otoczaków. Pomiary przeprowadzono na kilku formach akumulacyjnych (łachach) znajdujących się w korycie głównym oraz na kilku stoŝkach napływowych połoŝonych u ujścia koryt bocznych w górnym odcinku Dades. Pomiarów dokonano w obrębie czterech stanowisk w dolinie głównej (Dades) oraz w tych samych przedziałach frakcji na trzech stanowiskach zlokalizowanych na stoŝkach napływowych dolin bocznych (DłuŜewski i in. 2010, DłuŜewski i in. 2012b). Rozpoznaniu struktury i dynamiki głównego koryta w górnym odcinku doliny Dades, w celu oceny stopnia przekształceń koryta rzecznego, zachodzących z największą intensywnością w okresach wezbraniowych. Kartowanie terenowe koryta wykonano stosując instrukcję i raptularz dostosowany do badania koryt rzecznych odcinków górskich w klimacie suchym i półsuchym. Przeprowadzone badania pozwoliły określić prawidłowości przestrzennego zróŝnicowania jego struktury oraz poznanie funkcji morfodynamicznych w poszczególnych odcinkach (DłuŜewski i in. 2012b). Ocenie zmian wykorzystania obszarów zajmowanych przez człowieka przy wykorzystaniu zdjęć satelitarnych Jakościowe badania społeczne Zastosowane metody badań społeczno ekonomicznych miały charakter terenowych badań jakościowych i polegały na: przeprowadzeniu 70 pogłębionych wywiadów niestrukturalizowanych i niestandaryzowanych z mieszkańcami oaz doliny Dades-Draa. Część z nich była przeprowadzana indywidualnie, inne ze względu na konieczność tłumaczenia, a takŝe tradycyjne zwyczaje ludności zamieszkującej te obszary, przeprowadzana była w formie zogniskowanych wywiadów grupowych. Wielokrotnie wywiady przebiegały jednocześnie z prowadzeniem badań z zakresu geografii fizycznej, co pozwalało na automatyczną weryfikację i doprecyzowywanie informacji przekazywanych przez respondentów; prowadzeniu obserwacji uczestniczącej (obserwacja jawna) w trakcie sześciokrotnych pobytów w oazach połoŝonych w dolinie Dades-Draa. Wywiady i obserwacje prowadzone były w latach Wykorzystana została w nich metoda analizy indukcyjnej, z pomocą której określono związki zachodzące pomiędzy poszczególnymi kategoriami obserwacji. 10

13 Ze względu na specyfikę badań jakościowych prowadzonych w tak duŝym oraz specyficznym pod względem kulturowym regionie, w badaniu dokonano doboru nielosowego próby. Oznacza to, Ŝe nie ma moŝliwości określenia prawdopodobieństwa włączenia określonego elementu do próby i nie ma gwarancji, Ŝe kaŝdy element moŝe zostać włączony do próby z równym prawdopodobieństwem (Frankfort-Nachmias, Nachmias 2001 s. 198). Z tego względu w badaniu w sposób bezpośredni nie wzięły udziału kobiety. Grupa ta w Maroku bardzo rzadko decyduje się na emigrację. Ich decyzja przewaŝnie związana jest z wcześniejszą decyzją krewnego w linii męskiej (mąŝ, ojciec lub brat). Dodatkowo, problemem była bariera językowa. Poza duŝymi miastami kobiety posługują się językiem berberyjskim bądź arabskim. W trakcie prowadzenia wywiadów zadawano pytania z zakresu: pochodzenia ludności, historii miejscowości, warunków przyrodniczych panujących na zamieszkiwanym terenie, zmian zachodzących w środowisku przyrodniczym, zmian sposobu Ŝycia, inwestycji przeprowadzanych w ostatnich latach na terenie miejscowości i w jej bezpośrednim sąsiedztwie, rozwoju innych niŝ rolnictwo działów gospodarki, szeroko rozumianej migracji ludności, zasobów ilościowych i jakościowych wody, sposobów przeciwdziałania/minimalizowania negatywnym skutkom zmian środowiska przyrodniczego (pustynnienie, wezbrania, nanoszenie materiału na powierzchnie zagospodarowane przez człowieka). Szczegółowe pytania przedstawione zostały w załączniku nr 1. Dokładny ich zakres dopasowywany był do respondenta, jego sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz lokalizacji wywiadu. Największe trudności w prowadzeniu badań wynikały z róŝnic kulturowych, przez co autorka musiała wykazać się duŝym wyczuciem oraz wraŝliwością na aspekty z tym związane. Z załoŝenia, w trakcie wywiadów, w szczególności w bardziej tradycyjnych regionach, autorce musiał towarzyszyć męŝczyzna, który bez względu na osobę zadającą pytanie wielokrotnie stawał się adresatem odpowiedzi. Sytuacja taka miała miejsce w szczególności na początku przeprowadzanego wywiadu oraz w grupach, gdzie obecni byli 11

14 przedstawiciele starszyzny męskiej. Znaczącym problem w czasie prowadzenia badań była takŝe bariera językowa, w szczególności dotyczy to obszarów, gdzie większość ludności posługuje się językiem berberyjskim. W takiej sytuacji, gdy był moŝliwy udział członka społeczności, który znał język francuski bądź angielski, badania przeprowadzane były w formie zogniskowanego wywiadu grupowego. W przeciwnym wypadku, badania ograniczone były do obserwacji uczestniczącej. 1.4 ZałoŜenia tworzenia modeli w pracy Ze względu na wielowarstwowość i skomplikowane stosunki panujące między elementami procesów zachodzących zarówno w środowisku przyrodniczym jak i w społeczeństwie, przedstawienie tych zaleŝności jedynie metodami opisowo-pomiarowymi wydaje się niewystarczające. Modele pozwalają na uporządkowanie zebranej wiedzy, jej uogólnienie, wyciągnięcie wniosków oraz ponowną weryfikację. Środowisko definiowane jest jako zbiór czynników oddziałujących na podmiot środowiska. Mając to na uwadze, przyroda naleŝy do środowiska np. człowieka, jednakŝe nie jako zbiór obiektów materialnych, ale jako zbiór oddziaływań (Bartkowski 1986). Jak autor ten dalej pisze, na pojęcie środowiska składają się trzy elementy, tj. podmiot środowiska, proces oraz przedmiot środowiska. Podmiot środowiska jest to obiekt poddany działaniu pewnego procesu, rozumianego jako oddziaływanie czynników, których zbiór określa się mianem przedmiotu środowiska. Przy takim podejściu do struktury środowiska, moŝna wyróŝnić dwa sposoby jego ujmowania: bądź jako zbioru rzeczy materialnych i ich oddziaływań, bądź teŝ jako zbioru samych tylko oddziaływań. Z punktu widzenia niniejszej pracy waŝniejszym jest pierwsze podejście, gdzie istotne są zarówno elementy, jak i ich oddziaływania wzajemne na siebie, jak i na podmiot, czyli na człowieka. Model jest postacią syntezy. MoŜe być nim teoria albo prawo naukowe, hipoteza naukowa lub ustrukturyzowana idea, rola, relacja bądź równanie. Model moŝe być takŝe syntezą danych. W ramach stosowanych w geografii fizycznej modeli, wprowadzano uogólnienia praw cząstkowych, ujęcia całościowe zjawisk przez uporządkowanie praw w system logiczny, tworzący osnowę systemu. Model słuŝy więc do uporządkowania pojedynczych uogólnień przez całościowe traktowanie zestawu praw. SłuŜy on więc do wykazywania waŝności poszczególnych stwierdzeń i dziedzin badania w całym systemie nauki i w zasadzie nie odkrywa nic nowego, gdyŝ wszystko co jest w nim zawarte, opiera się na 12

15 uprzednio zbadanych analizą stwierdzeniach. Model obrazuje więc stan naszej wiedzy na pewnym etapie poznania i na pewnym poziomie uogólnienia (Bartkowski 1977). Stwierdzenie to z powodzeniem odnieść moŝna takŝe do geografii społeczno-ekonomicznej (Chojnicki 1977), modelowania zachowań ekonomicznych, badania relacji człowiek środowisko (np. badanie pustynnienia i jego wpływu na działalność człowieka) oraz wielu innych. Modele w geografii reprezentują syntezy cząstkowe bądź bardziej pełne (ogólne). Będąc podstawą weryfikacji poglądów, stanowią jednocześnie podstawę do dalszej analizy oraz dalszego badania zjawisk przez nie opisywanych (Bartkowski 1977). Modele pozwalają takŝe na zweryfikowanie i skwantyfikowanie hipotez dotyczących powiązań między poszczególnymi elementami schematu, jakie wyciągamy z obserwacji i poszczególnych pomiarów. Modele dostarczają następujących korzyści: przedstawiają abstrakcję rzeczywistości. Są do nich włączane tylko te elementy, które zostały zbadane bądź ogólnie rozpoznane w dotychczasowej analizie; pozwalają na wykorzystanie nie tylko tych elementów, które zostały szczegółowo zbadane oraz poddane analizie elementarnej, ale takŝe mogą wykorzystywać występujące warianty, czyli rezultaty pomiarów, badań i obserwacji bez szkody dla ewentualnego sformułowania matematycznego; pomijając drugorzędne relacje, zdarzenia incydentalne, czynniki zaburzające itd., pozwalają na lepsze porządkowanie faktów i ułatwiają wyznaczenie ciągów przyczynowo-skutkowych. 1.5 Układ pracy Praca podzielona została na osiem rozdziałów. Pierwszy z nich stanowi wstęp do pracy. W drugim przedstawiono róŝne koncepcje migracji, opisano zaleŝności między ich przyczynami oraz skutkami. WyróŜniono teorie o charakterze ekonomicznym, społecznym oraz takie, które nie kwalifikują się do Ŝadnej z wymienionych grup. Osobna część została poświęcona roli środowiska przyrodniczego, jako czynnika wpływającego na migracje ludności. W trzecim rozdziale zarysowana została historia migracji zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych, które miały miejsce w Maroku od początku XX w. Rozdział ten miał na celu 13

16 zarysowanie problemu jakim są ruchy ludności marokańskiej, którego częścią są migracje w sposób pośredni stymulowane ograniczeniami ze strony środowiska przyrodniczego. Kolejne dwa rozdziały poświęcone zostały opisowi czynników, które kształtują rozwój południowego Maroka. W rozdziale czwartym mowa jest o czynnikach przyrodniczych fizycznogeograficznych. Podzielono je na dwie grupy. Pierwszą stanowią czynniki oddziałujące na moŝliwości rozwoju działalności gospodarczej. Zaliczone do nich zostały uwarunkowania klimatyczne, hydrologiczne, pedologiczne, moŝliwość uprawy roślin, chowu zwierząt oraz bogactwa mineralne. Drugą grupę stanowią czynniki oddziałujące na moŝliwości rozwoju infrastruktury regionu. W grupie tej znalazły się rzeźba i powiązane z nią procesy geomorfologiczne oraz sieć hydrograficzna. W rozdziale piątym z kolei szczególna uwaga zwrócona została na historię rozwoju gospodarczego południowego Maroka, gdzie korzenie obecnej sytuacji sięgają XVII w. Opisano takŝe trendy demograficzne, w ramach których w szczególny sposób omówiono migracje ludności z tego regionu oraz ich oddziaływanie na sytuację społeczno-ekonomiczną. W rozdziałach szóstym i siódmym przedstawiono wyniki badań. W pierwszym z nich, opisano środowisko przyrodnicze oraz zmiany jakie w nim zachodzą: w czasie (w ramach poszczególnych odcinków badawczych) oraz w przestrzeni (dla całej doliny Dades-Draa). Dla kaŝdego z odcinków opracowany został schemat zaleŝności między poszczególnymi komponentami środowiska przyrodniczego oraz zmianami w nim zachodzącymi, a moŝliwościami rozwoju, przede wszystkim rolnictwa - jest to podstawowy dział gospodarki południowego Maroka, a wszelkie negatywne zmiany w nim zachodzące wpływają stymulująco na migracje ludności. Rozdział siódmy z kolei poświęcony został czynnikom społeczno-ekonomicznym kształtującym migracje ludności. Jak pokazały schematy ilustrujące zaleŝności miedzy poszczególnymi czynnikami, w wielu przypadkach swoje podstawy mają one w ograniczeniach rozwoju regionu, jakie stawia środowisko przyrodnicze. Ostatni, ósmy rozdział zawiera najwaŝniejsze wnioski z pracy oraz rekomendacje dla władz regionów i organizacji pomocowych działających w strefie suchej i półsuchej oraz w zakresie dalszych badań, które są warte przeprowadzenia w celu głębszego zrozumienia migracji zachodzących na obszarach suchych i półsuchych. 14

17 2 Przegląd koncepcji dotyczących przyczyn migracji W niniejszym rozdziale pracy pokrótce omówione zostaną teoretyczne zagadnienia dotyczące migracji, w tym ich najczęstsze podziały ze względu na przyczyny i skutki. Zwrócono takŝe uwagę na przybliŝenie teorii dotyczących migracji, które do tej pory pojawiały się w literaturze, począwszy od teorii opracowanych przez prekursora badań nad migracjami, za którego uwaŝa się E. G. Ravenstein a, aŝ do opracowań i podziałów wyróŝnianych obecnie. Omówione zostaną takŝe badania nad związkami środowiska przyrodniczego z migracjami ludności. Te teoretyczne zagadnienia wykorzystane zostaną przy wyjaśnianiu przyczyn migracji z południowego Maroka. 2.1 Przyczyny i skutki migracji Pojęcie migracji zaczerpnięte zostało z języka łacińskiego i oznacza tyle, co przesiedlenie (Słownik wyrazów obcych 1980). Określa ono zmianę miejsca zamieszkania człowieka (i/lub) pobytu na stałe lub na pewien okres, gdy środowisko zarówno przyrodnicze jak i społecznoekonomiczne nie jest w stanie zaspokoić jego potrzeb. JuŜ w tej definicji słownikowej zawarta jest próba wyjaśnienia przyczyn migracji. Osoby biorące udział w procesie migracji nazywane są migrantami. W zaleŝności od kierunku migracji wyróŝniamy dwa pojęcia: imigrację, czyli napływ ludności do określonego kraju, regionu, miasta i emigrację, rozumianą jako odpływ ludności z danego obszaru. W zaleŝności od czynników towarzyszących zjawisku migracji moŝna je klasyfikować wg róŝnych kryteriów, m.in. ze względu na przyczyny, charakter geograficzno-społeczny, czas trwania oraz charakter osadnictwa ludności migrującej w miejscu wyjściowym i docelowym (Maryański 1984). Migracje ze względu na ich przyczyny dzielone są na wynikające z uwarunkowań ekonomiczno-społecznych, politycznych oraz przyrodniczych. Do pierwszej z tych kategorii zalicza się wszelkie ruchy ludności, gdzie zmiana miejsca zamieszkania następuje na skutek decyzji i wyboru, kształtującego się pod wpływem chęci polepszenia warunków materialnych migranta. Szczególnie silne tendencje migracji zachodzą na obszarach, gdzie stosunkowo blisko siebie połoŝone są kraje o kontrastowo róŝnym poziomie Ŝycia zamieszkującej je ludności. Sytuacja taka od dawna ma miejsce m.in. między Stanami Zjednoczonymi 15

18 a Meksykiem, między krajami Europy Zachodniej a krajami Afryki Północnej, w tym takŝe Marokiem (Maryański 1984, Skoczek 1997). Migracje uwarunkowane politycznie zachodzą z kolei bez, lub z małym tylko oddziaływaniem, czynników ekonomicznych. Główną rolę w podejmowaniu decyzji o emigracji odgrywa tu sytuacja polityczna, a do szczególnego nasilenia migracji na tym tle doszło w XX w. Do grupy tej naleŝą wszelkiego rodzaju masowe przesiedlenia ludności, przebiegające zarówno na zasadzie bądź jednostronnego wysiedlenia, bądź dwustronnej wymiany międzypaństwowej, a takŝe masowe ucieczki ludności chroniącej się przed róŝnego rodzaju formami dyskryminacji i prześladowania. Granica między migracjami uwarunkowanymi ekonomicznie bądź politycznie bywa wielokrotnie dość płynna i nie zawsze jest moŝliwa do jednoznacznego określenia. Na rozwój migracji wpływają takŝe tradycje lokalne i regionalne oraz powiązania rodzinne. Na tej zasadzie opiera się m.in. częsty wybór Francji jako kraju docelowego dla ludności emigrującej z Maroka czy Tunezji. Ogromną rolę odgrywa tu takŝe powszechna znajomość języka francuskiego w tych krajach. Mówiąc o podziale migracji ze względu na ich konsekwencje, przede wszystkim moŝna je klasyfikować wg tego, czy prowadzą one do przyśpieszenia, czy teŝ do zahamowania rozwoju róŝnych obszarów. NaleŜy pamiętać, iŝ ta sama migracja moŝe prowadzić zarazem do przyspieszenia rozwoju obszaru przyjmującego jak i spowolnienia rozwoju obszaru wysyłającego migrantów. Początek XX w. przyniósł np. niezwykle dynamiczny rozwój gospodarki takich zasiedlanych od nowa regionów, jak preria kanadyjska, czy pas stepowy Syberii Zachodniej, których gospodarka formowała się od podstaw w wyniku masowego napływu ludności (na Syberii w duŝej mierze, acz nie wyłącznie, przymusowego) (Maryański 1984). Jednocześnie zaobserwować moŝna przykłady degradacji ekonomicznej obszarów wyludniających się wskutek emigracji. Przykładem mogą być współczesne tereny wschodniej Polski, skąd znaczne grupy ludności wyjechały do pracy w krajach Europy Zachodniej, a takŝe do wielkich miast w kraju. Migracje mogą takŝe powodować znaczne zmiany struktury ludności, zwłaszcza narodowościowej bądź językowej, przy czym dzieje się to często na podłoŝu przemian politycznych. W wyniku tego, w wielu regionach Europy dochodzi obecnie do konfliktów między ludnością imigrancką a miejscową. Problem ten dodatkowo narasta z kaŝdym pokoleniem dzieci imigrantów, które pragną być traktowane na równi z rdzennymi mieszkańcami danego kraju. 16

19 Ze względu na podział geograficzny wyróŝnić moŝna migracje wewnętrzne, zachodzące między regionami wewnątrz danego państwa, oraz zewnętrzne (międzypaństwowe). Migracje dzieli się takŝe ze względu na czas ich trwania. W tym zakresie wyróŝnia się migracje stałe, okresowe bądź sezonowe. Stałe podejmowane są z decyzją pozostania w miejscu docelowym na stałe, bądź bez wyraźnie określonej daty ewentualnego powrotu. Migracje okresowe dokonywane są zazwyczaj w doraźnych celach zarobkowych i mowa jest o nich, gdy jednoznacznie, bądź w przybliŝeniu, określony został czas powrotu migranta. Dodatkowym typem migracji są migracje sezonowe, gdzie wyjazd, zazwyczaj powiązany z sezonową moŝliwością zatrudnienia w określonym dziale gospodarki, ma miejsce cyklicznie w określonej porze roku. TakŜe te rozróŝnienia są płynne, np. w wielu przypadkach, gdy migracja, w pierwszych zamiarach mająca być okresową, niepostrzeŝenie przeradza się w stałą. Mając na uwadze wszystkie wyŝej wymienione sposoby klasyfikacji migracji, naleŝy pamiętać, iŝ mówiąc dziś o migracjach musimy uwzględnić wszelkie ich postacie, widzieć je jako całość, niezaleŝnie od przyczyn i tworzącej je materii ludzkiej. Rodzą one zbliŝone lub identyczne w istocie rzeczy problemy społeczne, prawno-polityczne, kulturowe itp., zaś ich wielokierunkowe następstwa sumują się w długotrwałych procesach zachodzących w społeczeństwach bądź stworzonych przez migrantów, bądź teŝ nasyconych nimi (Zamojski 1995, s. 10). 2.2 Migracje jako zjawisko o charakterze ekonomicznym i społecznym Migracje są zjawiskiem wieloczynnikowym (Teitelbaum 1989), co przyczynia się do trudności w określeniu i zdefiniowaniu ich przez jedną dyscyplinę naukową. Dodatkowo o migracjach moŝna mówić jako o zjawisku historycznym, co z kolei oznacza, iŝ podlegają one zmianom w czasie. Z tego względu konieczne jest stałe weryfikowanie i konstruowanie teorii migracji. Dotychczasowe podejścia do badań nad migracjami skupiały się głównie bądź na ujmowaniu zjawiska migracji jako procesu społecznego, bądź teŝ jako zjawiska o charakterze ekonomicznym. Nie jest takŝe jednoznacznie określona skala, w jakiej moŝna je badać, w związku z czym moŝna je analizować w skalach mikro, mezo bądź makro. Teorie badań nad migracjami moŝna, za Romaniszyn (2003), podzielić na takie, które traktują migracje jako zjawisko o charakterze ekonomicznym i do tej grupy naleŝeć będą np. indywidualistyczny model przyciągania-wypychania, nowa ekonomiczna teoria pracy oraz 17

20 teoria dualnego rynku pracy, bądź takie spośród teorii, które ujmują migrację jako zjawisko o charakterze społecznym. Do drugiej grupy zaliczyć moŝna przede wszystkim teorię sieci migracyjnych. We współczesnych opracowaniach wydziela się takŝe inne teorie badań nad migracjami, o których mowa będzie w części Teorie o charakterze ekonomicznym Jako prekursora badań nad migracjami uwaŝa się zaliczanego do nurtu klasycznych teorii ekonomicznych E. G. Ravenstein a (1885, 1889), który sformułował tzw. prawa migracji. Jego specyficzny sposób podejścia do problematyki migracji na długie lata w istotny sposób wpłynął na charakter badań nad mobilnością ludzi. Lee (1966) oraz Dictionary of Human Geography (Gregory i in. 2009) porządkują prawa migracji Ravenstein a w następujący sposób: Większość migrantów przemieszcza się tylko na niewielkie odległości. JeŜeli odległość jest duŝa, częściej wybierane są duŝe centra handlowe lub przemysłowe; Migracje postępują tylko w niewielkich fazach krok po kroku. Najczęściej podawanym przykładem jest migracja ludności wiejskiej do małych miast, potem do innych, większych i lepiej rozwiniętych ośrodków miejskich, wreszcie poza granice kraju; Migracje na duŝe odległości kierują się zazwyczaj do wielkich centrów kulturalnych i przemysłowych; KaŜda migracja wywołuje wyrównujący prąd migracji o przeciwnym kierunku; Mieszkańcy miast cechują się większą skłonnością do migracji niŝ mieszkańcy wsi; Wśród migrantów przebywających krótkie odległości dominują kobiety; Częściej migrują ludzie dorośli, a całe rodziny rzadziej się przemieszczają; Główne przyczyny migracji spowodowane są warunkami ekonomicznymi i Ŝadne z przepływów ludności nie mogą się w swej sile oraz skali równać z tym, który powstaje z chęci poprawienia sobie bytu pod względem materialnym. Podejście Ravenstein a, które jako cel wyznaczało ilościowy opis zjawisk i takie równieŝ wyjaśnienie ich przyczyn, przez długi czas znajdowało naśladowców. Próby te w większości przyjmowały postać modeli grawitacyjnych. Miały one, w miarę moŝliwości, dostarczyć szerokiego obrazu migracji oraz pozwalać analizować przepływy międzyregionalne czy zmiany na lokalnych rynkach pracy. W postaci ogólnej przyjęto, Ŝe migracje są wynikiem zaleŝności między czynnikami wypychającymi i przyciągającymi specyficznymi dla regionu pochodzenia i regionu docelowego (tzw. push and pull factors). Zachodzić mogą one 18

Migracje w demografii

Migracje w demografii Migracje w demografii ze szczególnym uwzględnieniem emigracji i repatriacji Wykład z 14 lub 21 stycznia 2015 roku Definicje Migracja wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przyczyny migracji

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR podstawowe załoŝenia, najczęstsze problemy Adam Stańczyk Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego we Włocławku - Oddział w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Technologia informacyjna

Technologia informacyjna Technologia informacyjna Pracownia nr 9 (studia stacjonarne) - 05.12.2008 - Rok akademicki 2008/2009 2/16 Bazy danych - Plan zajęć Podstawowe pojęcia: baza danych, system zarządzania bazą danych tabela,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia geografia

UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia geografia studia matematyczno-przyrodnicze, kierunek: GEOGRAFIA ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Podstawy geografii

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań statystycznych

Rodzaje badań statystycznych Rodzaje badań statystycznych Zbieranie danych, które zostaną poddane analizie statystycznej nazywamy obserwacją statystyczną. Dane uzyskuje się na podstawie badania jednostek statystycznych. Badania statystyczne

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników. Wykład 8. TURYSTYKA JAKO CZYNNIK PRZEMIAN 1 1. Istota i zakres przemian: Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Bardziej szczegółowo

Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu.

Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu. Program nauczania GEOGRAFII w Gimnazjum w Siedlcu. MODUŁ 1 Ocena niedostateczna -uczeń nie opanował tych wiadomości i umiejętności, które są konieczne do dalszego kształcenia, -nie potrafi rozwiązać zadań

Bardziej szczegółowo

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago ETAPY Etap I Centrum gospodarcze, pierwotnie przemysłowe (CBD) przekształca się w miasto strefa przemysłowa toŝsama z miastem

Bardziej szczegółowo

Izabela Piela KrDZEk2003Gn

Izabela Piela KrDZEk2003Gn Izabela Piela KrDZEk2003Gn Migracjami ludności nazywamy całokształt przemieszczeń, połączonych z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, prowadzących do stałej lub

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE Powód wezbraniem, które przynosi straty gospodarcze i społeczne

WPROWADZENIE Powód  wezbraniem, które przynosi straty gospodarcze i społeczne WPROWADZENIE Pod pojęciem powódź w języku potocznym rozumie się przede wszystkim wystąpienie rzeki z koryta i w konsekwencji zalanie terenów, na których normalnie woda nie występuje. W języku fachowym

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1)

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) USTAWA z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Art. 6. 1. Kto podejmuje działalność mogącą negatywnie oddziaływać na środowisko, jest obowiązany do zapobiegania temu oddziaływaniu. 2. Kto

Bardziej szczegółowo

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT <NAZWA PROJEKTU> WERSJA <NUMER WERSJI DOKUMENTU> Załącznik nr 4.4 do Umowy nr 35-ILGW-253-.../20.. z dnia... MINISTERSTWO FINANSÓW DEPARTAMENT INFORMATYKI PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA numer wersji

Bardziej szczegółowo

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska

Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Problemy emigracji dotyczące polskich obywateli. Paulina Brzezińska Emigracja-wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przemieszczanie się ludności jest całkowicie naturalnym zjawiskiem

Bardziej szczegółowo

Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity

Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity Przedwyborcze sondaŝe telefoniczne Fakty i mity Marketing polityczny, sondaŝ i manipulacja Konferencja, WyŜsza Szkoła Promocji, 27.09.2010 Kuba Antoszewski, Millward Brown SMG/KRC KaŜdy się myli Błąd pomiaru

Bardziej szczegółowo

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE

STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE STRATEGIE ROZWOJU GOSPODARCZEGO MIAST W POLSCE Janusz Szewczuk Katowice, Grudzień 2008 ROZWÓJ GOSPODARCZY MIAST Czym jest rozwój gospodarczy? Jak mierzyć rozwój gospodarczy? Stan gospodarki polskich miast

Bardziej szczegółowo

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU

SEGMENTACJA RYNKU A TYPY MARKETINGU SEGMENTACJA SEGMENTACJA...... to proces podziału rynku na podstawie określonych kryteriów na względnie homogeniczne rynki cząstkowe (względnie jednorodne grupy konsumentów) nazywane SEGMENTAMI, które wyznaczają

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego

Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego Zintegrowane Inwestycje Terytorialne jako narzędzie wspierające rozwój województwa podkarpackiego Adam Hamryszczak Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego 16 grudnia 2014 r. 1 ZIT a STRATEGIA ROZWOJU

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADY ROZWIĄZAŃ DYDAKTYCZNYCH, GEOGRAFIA III i IV ETAP EDUKACYJNY. Materiały na warsztaty dla nauczycieli, 31.05.2014

PRZYKŁADY ROZWIĄZAŃ DYDAKTYCZNYCH, GEOGRAFIA III i IV ETAP EDUKACYJNY. Materiały na warsztaty dla nauczycieli, 31.05.2014 PRZYKŁADY ROZWIĄZAŃ DYDAKTYCZNYCH, GEOGRAFIA III i IV ETAP EDUKACYJNY Materiały na warsztaty dla nauczycieli, 31.05.2014 Pozostałe etapy (przykładowe zagadnienia) Gimnazjum 6. Wybrane zagadnienia geografii

Bardziej szczegółowo

Koniunktura w Small Business

Koniunktura w Small Business Koniunktura w Small Business Wyniki badania ilościowego mikro i małych przedsiębiorstw realizowanego w ramach projektu Small Business DNA Organizatorzy Projektu: 17 września 2010 Informacje o badaniu CEL

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Badanie i analiza sytuacji długotrwale bezrobotnych na terenie powiatu słupskiego i miasta Słupska

Badanie i analiza sytuacji długotrwale bezrobotnych na terenie powiatu słupskiego i miasta Słupska Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Ankieta jest anonimowa. Wybrane odpowiedzi proszę zaznaczyć krzyŝykiem (moŝna wskazać kilka odpowiedzi). Uzyskane

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM

OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU. Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM OPRACOWANIE STRATEGII ROZWOJU OBSZARU METROPOLITALNEGO DO 2030 ROKU Rola małych miast i obszarów wiejskich w rozwoju OM Jerzy Bański Konrad Czapiewski 1 PLAN PREZENTACJI/WARSZTATÓW 1. ZAŁOŻENIA I CELE

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast

Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast P o l s k a A k a d e m i a N a u k Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Grzegorz Węcławowicz Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast Prezentacja na VI Forum Mieszkalnictwa

Bardziej szczegółowo

Dla przytoczonego w niniejszym punkcie stanu faktycznego pozostaje aktualna uwaga z ostatniego akapitu punktu 1, dotycząca podatków dochodowych.

Dla przytoczonego w niniejszym punkcie stanu faktycznego pozostaje aktualna uwaga z ostatniego akapitu punktu 1, dotycząca podatków dochodowych. W związku z sygnalizowanymi problemami w ustalaniu właściwości miejscowej organów podatkowych i wyznaczaniu wierzyciela zobowiązań podatkowych Ministerstwo Finansów uprzejmie wyjaśnia, co następuje: Przepis

Bardziej szczegółowo

Najlepsze polskie projekty Adaptacja do zmian klimatu RadomKlima, Miasto Radom

Najlepsze polskie projekty Adaptacja do zmian klimatu RadomKlima, Miasto Radom Z a i n w e s t u j m y r a z e m w ś r o d o w i s k o Najlepsze polskie projekty Adaptacja do zmian klimatu RadomKlima, Miasto Radom Witold Retke Wydział ds. Programu LIFE Logika tworzenia projektu LIFE

Bardziej szczegółowo

IMIGRACJA STUDENTÓW ZAGRANICZNYCH DO POLSKI - główne wnioski z raportu krajowego

IMIGRACJA STUDENTÓW ZAGRANICZNYCH DO POLSKI - główne wnioski z raportu krajowego IMIGRACJA STUDENTÓW ZAGRANICZNYCH DO POLSKI - główne wnioski z raportu krajowego KAROLINA ŁUKASZCZYK Europejska Sieć Migracyjna quasi agencja unijna (KE + krajowe punkty kontaktowe), dostarcza aktualnych,

Bardziej szczegółowo

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Wnioski z badania IBnGR Perspektywa finansowa 2007-2013 przyniosła nowe instrumenty finansowania.

Bardziej szczegółowo

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej?

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? W rozporządzeniu z dnia 7 października 2009 w sprawie sprawowania nadzoru pedagogicznego

Bardziej szczegółowo

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy Definicje owanie i symulacja owanie zastosowanie określonej metodologii do stworzenia i weryfikacji modelu dla danego rzeczywistego Symulacja zastosowanie symulatora, w którym zaimplementowano model, do

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe

Wymagania programowe Wymagania programowe w klasie III wg nowej podstawy programowej kształcenia ogólnego Lp Wymagania programowe Europa. elacje: człowiek przyroda gospodarka. kategoria celu poziom wymagań 1. Wskazać na mapie

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań

Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi w Metropolii Poznań Prof. UAM dr hab. Renata Graf Zakład Hydrologii I Gospodarki Wodnej, Instytut Geografii Fizycznej I Kształtowania Środowiska Przyrodniczego,

Bardziej szczegółowo

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych.

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych. Informatyka Coraz częściej informatykę utoŝsamia się z pojęciem technologii informacyjnych. Za naukową podstawę informatyki uwaŝa się teorię informacji i jej związki z naukami technicznymi, np. elektroniką,

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r.

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r. Rekomendacje dotyczące akcji informacyjnej o komplementarności z badania ewaluacyjnego pt. Analiza efektów komplementarności wsparcia pomiędzy projektami dofinansowanymi w ramach programów z perspektywy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Co to jest SUR-FBD? 3

Co to jest SUR-FBD? 3 1 Utrzymanie Ruchu Często firmy funkcjonują w swoistym błędnym kole, polegającym na skupieniu uwagi na naprawach tego co się psuje, tym samym powielają wzorce biernego utrzymania ruchu Z powodu braku danych,

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 429 EKONOMICZNE PROBLEMY TURYSTYKI NR 7 2006 RAFAŁ CZYŻYCKI, MARCIN HUNDERT, RAFAŁ KLÓSKA STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

Migracje cyrkulacyjne między Polską a Ukrainą

Migracje cyrkulacyjne między Polską a Ukrainą Migracje cyrkulacyjne między Polską a Ukrainą METOIKOS - Circular Migration Patterns in Southern and Central Eastern Europe: Challenges and Opportunities for Migrants and Policy makers Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu

Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu www.ietu.katowice.pl Otwarte seminaria 2014 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Wyznaczanie miejskich obszarów funkcjonalnych w kontekście adaptacji do zmian klimatu Dr inż. arch.

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA WYKONANIE EKSPERTYZY: Wpływ wdroŝenia Inicjatywy JEREMIE na terenie województwa kujawsko-pomorskiego na sytuację gospodarczą regionu ze szczególnym uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Regulacje prawno - systemowe specjalnych strefy ekonomicznych.

Regulacje prawno - systemowe specjalnych strefy ekonomicznych. Regulacje prawno - systemowe specjalnych strefy ekonomicznych. Autor: Wenanta Anna Rolka Zasady regulujące tworzenie oraz funkcjonowanie stref ekonomicznych w Polsce zostały określone w ustawie z 20 października

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW

ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW ANKIETA DOTYCZĄCA ANALIZY POTRZEB I PROBLEMÓW Szanowni Państwo Urząd Gminy rozpoczął prace nad przygotowaniem Strategii Rozwoju. istotnym elementem, niezbędnym dla stworzenia strategii jest poznanie opinii

Bardziej szczegółowo

Geografia - KLASA III. Dział I

Geografia - KLASA III. Dział I Geografia - KLASA III Dział I Dział II 1. Rodzaje i rozwój usług w Polsce - klasyfikuję usługi - określam rolę usług jako III sektora gospodarki - opisuję znaczenie usług we współczesnej gospodarce - wykazuję

Bardziej szczegółowo

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ ETAP EDUKACJI PRZEDMIOT klasa Rok szkolny Imię i nazwisko nauczyciela gimnazjum GEOGRAFIA Treści nauczania Miesiąc realizacji tematyki uwzględniającej treści nauczania

Bardziej szczegółowo

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych

Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Raport nr 2 z badań społecznego odbioru prowadzonych działań inwestycyjnych Opracowany przez WYG International Sp. z o.o. Katowice, czerwiec 2009 Wnioski Odsetek osób deklarujących wiedzę o prowadzonej

Bardziej szczegółowo

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby. Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas

Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby. Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas Doświadczenia integracyjne uchodźców - plany, aspiracje, potrzeby Kinga Wysieńska, Instytut Spraw Publicznych i Collegium Civitas Kontekst badania Integracja uchodźców wymaga znalezienia adekwatnych narzędzi

Bardziej szczegółowo

TYPY KRAJOBRAZU POLSKI WYBRANE PROBLEMY JEGO WALORYZACJI

TYPY KRAJOBRAZU POLSKI WYBRANE PROBLEMY JEGO WALORYZACJI Jarosław Balon Zakład Geografii Fizycznej, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków TYPY KRAJOBRAZU POLSKI WYBRANE PROBLEMY JEGO WALORYZACJI WPROWADZENIE Mądre zarządzanie zasobami przyrody

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy OŜywienie i recesja w gospodarce Wahania koniunktury gospodarczej prof. ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 9 października 2012 r. Program wykładu Co

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo