Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki oraz ICT Łódź 2015

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki oraz ICT Łódź 2015"

Transkrypt

1 Publikacja podsumowująca realizację projektu Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki oraz ICT Egzemplarz bezpłatny Projekt realizowany w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, Priorytet IX: Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach, Działanie 9.1: Wyrównanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty, Poddziałanie 9.1.2: Wyrównanie szans edukacyjnych uczniów z grup o utrudnionym dostępie do edukacji oraz zmniejszenie różnic w jakości usług edukacyjnych Łódź 2015

2 Realizator projektu: IV Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Sczanieckiej ul. Pomorska Łódź Zespół autorski: Małgorzata Kudra Magdalena Pawlikowska Agnieszka Banaśkiewicz Małgorzata Wojciechowska Ewa Grudzień Robert Zdanowicz Agnieszka Bojków Dorota Bonkowska Krzysztof Klimaszewski Redakcja i korekta tekstu polskiego, opracowanie graficzne, skład, łamanie, druk: Meridian Group Agata Giermakowska-Węgiełek banery-druk.net Nakład: 180 egz. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Publikacja finansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego i rozprowadzana bezpłatnie

3 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP 4 2. UZASADNIENIE POTRZEBY REALIZACJI PROJEKTU 4 3. METRYKA PROJEKTU 5 4. CELE PROJEKTU 5 5. GRUPY DOCELOWE PROJEKTU 6 6. WSKAŹNIKI POMIARU CELÓW 6 7. REZULTATY I PRODUKTY PROJEKTU 7 REZULTATY TWARDE 7 PRODUKTY 7 8. IDEA NAUCZANIA HOLISTYCZNEGO POPRZEZ CLIL 8 CLIL 8 9. KOMPONENT PONADNARODOWY 9 PRZEDMIOTY PRZYRODNICZE 9 MATEMAT YK A OPIS ZAJĘĆ 29 MATEMAT YK A 29 ICT 46 BIOLOGIA 47 FIZYKA 53 CHEMIA 62 JĘZYK ANGIELSKI GALERIA ZDJĘĆ 76 WIZYTY STUDYJNE BADANIE W TERENIE 76 KONFERENCJA ŹRÓDŁA MATERIAŁÓW DO ZAJĘĆ CLIL BIBLIOGRAFIA 80 3

4 1. WSTĘP Przekazujemy w Państwa ręce publikację prezentującą projekt z komponentem ponadnarodowym realizowany w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki przez IV Liceum Ogólnokształcące im. Emilii Sczanieckiej, z siedzibą w Łodzi, ul. Pomorska 16. Publikacja ta jest owocem współpracy kadry pedagogicznej IV Liceum oraz Partnera projektu szkoły Söderportgymnasiet w Kristianstad w Szwecji. 2. UZASADNIENIE POTRZEBY REALIZACJI PROJEKTU Autorki: Małgorzata Kudra, Magdalena Pawlikowska Projekt powstał w odpowiedzi na następujące problemy: 1. obniżający się poziom umiejętności stosowania wiedzy z zakresu przedmiotów przyrodniczych i matematyki w praktyce; 2. zmniejszenie godzin na realizację przedmiotów biologia, chemia, fizyka (z 9h w cyklu 3-letnim do 4h w cyklu nauczania dla uczniów niewybierających rozszerzenia z tych przedmiotów w klasie drugiej) i połączanie ich razem z geografią w jeden uzupełniający przedmiot interdyscyplinarny pod nazwą przyroda ; 3. wyraźne dysproporcje edukacyjne w poziomie wiedzy matematyczno-przyrodniczej oraz w umiejętnościach językowych w języku angielskim pomiędzy uczniami klas pierwszych dwujęzycznych a pozostałymi. Sprawdziany diagnostyczne przeprowadzane w latach na początku nauki w klasach pierwszych potwierdzały niskie wyniki uzyskane przez uczniów na egzaminie gimnazjalnym w tym czasie. Analiza danych własnych uzyskanych na podstawie przeprowadzonych testów z matematyki wśród uczniów klas pierwszych wykazała następujące średnie wyników: Tab.1: Porównanie średnich wyników uczniów Test z matematyki w klasach pierwszych 62% 56% 58% Egzamin gimnazjalny część matematyczno-przyrodnicza (dane CKE) * zmiana formuły egzaminu 48% 47% 47%* Praca z uczniami klas pierwszych pozwoliła wyodrębnić następujące słabe strony uczniów: małą umiejętność wykorzystywania posiadanej wiedzy do rozwiązywania problemów, szczególnie w sytuacjach nietypowych; niską sprawność rachunkową, brak krytycznej oceny otrzymanego wyniku, błędne posługiwanie się językiem symboli i wyrażeń algebraicznych podczas opisywania związków między różnymi wielkościami; nieprawidłowe wykonywanie działań na potęgach. Zjawisko to rzutowało negatywnie na efekty pracy w klasach pierwszych liceum, a pośrednio na realizację całego programu szkoły ponadgimnazjalnej. Co więcej, przekładało się ono bezpośrednio na szanse kontynuacji nauki w programie Matury Międzynarodowej przez uczniów kończących pierwszą klasę. Nasze wieloletnie doświadczenia pokazywały, że w praktyce największe szanse spełnienia kryteriów przyjęcia do programu Matury Międzynarodowej mają uczniowie klas pre-ib i dwujęzycznych, którzy od początku wykazują się lepszymi wynikami z kluczowych dla programu przedmiotów: Tab. 1: Porównianie średnich ocen końcoworocznych w klasach dwujęzycznych/pre-ib i pozostałych klasach pierwszych Przedmiot Klasa pre-ib / dwujęzyczna Średnia końcoworoczna Klasy o innych profilach Język angielski 3,98 2,97 3,12 Matematyka 3,40 2,38 2,78 Biologia 3,55 2,53 3,48 Fizyka 3,48 2,43 3,25 Chemia 3,92 3,00 3,41 4

5 Program Matury Międzynarodowej oferowany przez IV LO prowadzony jest w języku angielskim, który jest głównym kryterium w procesie rekrutacji do klasy IBDP. Niewystarczająca znajomość tego języka zamykała drogę do programu MM większości zainteresowanych uczniów z klas niedwujęzycznych. Dlatego też jednym z naszych celów na etapie konstruowania projektu było stworzenie możliwości dostania się do programu większej liczbie uczniów spoza klas dwujęzycznych. Dodatkowe zajęcia pozalekcyjne z języka angielskiego, przedmiotów przyrodniczych i matematyki w systemie CLIL (zintegrowanego nauczania przedmiotowo-językowego) stwarzały możliwość poszerzenia wiedzy i podnoszenia kompetencji językowych u uczniów, którzy nie mieliby szans dostania się do programu. Pomimo faktu, że klasa pre-ib spełnia rolę klasy przygotowującej uczniów do nauki w programie Matury Międzynarodowej, polskie wymagania programowe kolidują z potrzebami uczniów chcących podjąć naukę w programie międzynarodowym. Konieczność zrealizowania polskiej podstawy programowej sprawia, że nie ma czasu na zajęcia, które ułatwiłyby uczniom odnalezienie się w realiach programu Matury Międzynarodowej, takich jak ćwiczenia laboratoryjne, lekcje statystyki opisowej, czy też realizowanie przedmiotów przyrodniczych w systemie dwujęzycznym. Co więcej, obecne ograniczenia godzin na przedmiotach przyrodniczych w polskiej podstawie programowej powodują, że uczniowie nie mają szans na solidne opanowanie podstaw merytorycznych z tych przedmiotów. Zajęcia projektowe były także skierowane do uczniów klas drugich, którzy jako przedmiot uzupełniający wybrali przyrodę. Wprowadzenie przedmiotu przyroda do programu polskiego to zwrot w stronę nauczania holistycznego. Te same wątki tematyczne są realizowane w zakresie biologii, fizyki, chemii i geografii. Uświadamia to uczniom możliwość łącznia różnych dziedzin nauki w spójne opracowanie jednego zagadnienia. Zajęcia projektowe oferowane uczniom klas drugich miały za zadanie rozwinąć ich umiejętności w zakresie realizacji interdyscyplinarnych zagadnień i projektów. Ponadto prowadzenie zajęć projektowych w języku angielskim stworzyło szansę kontynuowania nauczania dwujęzycznego dla uczniów, którzy w klasie pierwszej realizowali biologię, geografię, fizykę lub chemię w języku angielskim. W świetle powyższych danych i obserwacji zorganizowanie dodatkowych zajęć wyrównujących wiedzę oraz pogłębiających umiejętności matematyczne uczniów było głęboko uzasadnione i konieczne. Ważnym elementem projektu był komponent ponadnarodowy, który zakładał wspólną realizację interdyscyplinarnych badań w terenie przez IV Liceum Ogólnokształcącego ze szkołą Söderportgymnasiet w Szwecji. W chwili obecnej, z perspektywy półtorarocznej realizacji projektu, podsumowując rezultaty oraz produkty jakie zostały wytworzone w trakcie realizacji, wiemy z całą pewnością, że wdrożenie projektu było niezwykle cennym przedsięwzięciem dla całej społeczności szkoły. 3. METRYKA PROJEKTU Okres realizacji projektu 7 stycznia 2014 r. 30 czerwca 2015 r. Nazwa Programu Operacyjnego w Polsce Numer i Nazwa Priorytetu Numer i Nazwa Działania Numer i Nazwa Poddziałania Numer wniosku o Dofinansowanie Liczba uczestników Wartość projektu: Wkład własny Beneficjenta Kapitał Ludzki IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach 9.1 Wyrównanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty Wyrównanie szans edukacyjnych uczniów z grup o utrudnionym dostępie do edukacji oraz zmniejszenie różnic w jakości usług edukacyjnych WND-POKL /13 Uczniowie: 100 (k.70, m. 30), nauczyciele: 11 (k.9, m.2) ,21 PLN ,93 zł (15% wartości projektu) Komponent ponadnarodowy projektu: Współpraca pomiędzy IV Liceum Ogólnokształcącym w Łodzi i Söderportgymnasiet w Kristianstad, Szwecja Wartość komponentu ponadnarodowego ,00 zł (15,69% wartości projektu) 4. CELE PROJEKTU Cel główny projektu: Podniesienie umiejętności praktycznego stosowania wiedzy matematycznej i informatycznej w naukach przyrodniczych u 100 uczniów (k.70, m.30) poprzez wskazanie uczniom współzależności miedzy tymi przedmiotami przy zastosowaniu systemu nauczania dwujęzycznego CLIL (zintegrowane kształcenie przedmiotowojęzykowe) od I.2014 do VI.2015 Cele szczegółowe projektu: 1. zmniejszenie dysproporcji edukacyjnych w zakresie przedmiotów przyrodniczych, matematyki i języka angielskiego u 50 uczniów klas pierwszych (k.35, m.15) planujących kontynuację nauki w programie Matury Międzynarodowej w okresie od stycznia 2014r. do czerwca 2014 r.; 5

6 2. podniesienie umiejętności matematycznego myślenia, kompetencji naukowo-technicznych, stosowania narzędzi ICT oraz zapoznanie uczniów z metodologią pracy naukowej poprzez udział w zajęciach pozalekcyjnych oraz w pracach badawczych w okresie od stycznia 2014 r. do czerwca 2015 r.; 3. podniesienie umiejętności niezbędnych do samodzielnego przeprowadzenia badania naukowego u 100 uczniów (k.70, m.30) w okresie od lutego 2014 r. do czerwca 2015 r. poprzez wykonywanie projektów interdyscyplinarnych we współpracy ponadnarodowej; 4. podniesienie umiejętności kolaboratywnego planowania i współpracy w zespole międzynarodowym u 100 uczniów (k.70, m.30) poprzez współtworzenie platformy e-learningowej oraz pracę w zespołach międzynarodowych; 5. podniesienie kompetencji językowych w języku angielskim, w tym znajomości terminologii z zakresu nauk przyrodniczych i matematycznych u 100 uczniów (k.70, m.30) od stycznia 2014 r. do czerwca 2015 r. poprzez dodatkowe zajęcia z języka angielskiego w systemie CLIL oraz dwujęzyczne zajęcia bio-fiz-chem, matematykę oraz realizowanie dwujęzycznych prac badawczych we współpracy z uczniami szwedzkimi. 5. GRUPY DOCELOWE PROJEKTU Projekt był skierowany do uczniów klas pierwszych i drugich IV Liceum Ogólnokształcącego w Łodzi ok. 100 uczniów (k.70,m.30, lat), zamieszkałych w województwie łódzkim. Planowana liczba 100 uczestników została oszacowana na podstawie zainteresowania wyrażonego w ankiecie potrzeb przeprowadzonej w kwietniu 2013 r. Podział na liczbę kobiet i mężczyzn był podyktowany strukturą populacji szkoły 70% to dziewczęta. Wybór grupy docelowej wynikał ze zdiagnozowanych problemów. Drugą grupę docelową stanowili nauczyciele matematyki, biologii, chemii, fizyki, informatyki i języka angielskiego 11 osób (k.7, m.4), którzy w trakcie projektu mieli za zadanie między innymi wdrożyć model nauczania dwujęzycznego integrującego przedmiotu przyrodnicze i matematykę przy wsparciu narzędzi ICT. 6. WSKAŹNIKI POMIARU CELÓW Cel szczegółowy projektu Zmniejszenie dysproporcji edukacyjnej w zakresie przedmiotów przyrodniczych, matematyki i angielskiego u 50 uczniów klas pierwszych planujących kontynuację nauki w programie Matury Międzynarodowej (od do VI.2014) Podniesienie umiejętności matematycznego myślenia, kompetencji naukowotechnicznych, stosowania narzędzi ICT oraz zapoznanie uczniów z metodologią pracy naukowej poprzez udział w zajęciach pozalekcyjnych oraz w pracach badawczych w okresie od stycznia 2014 r. do czerwca 2015 r; Podniesienie umiejętności niezbędnych do samodzielnego przeprowadzenia badania naukowego u 100 uczniów (k.70, m.30) w okresie od lutego 2014 r. do czerwca 2015 r. poprzez wykonywanie projektów interdyscyplinarnych we współpracy ponadnarodowej Podniesienie umiejętności korelatywnego planowania i współpracy w zespole międzynarodowym u 100 uczniów (k.70, m.30) poprzez współtworzenie platformy e-learningowej oraz pracę w zespołach międzynarodowych Wskaźnik pomiaru celu Liczba uczniów klas pierwszych, którzy kontynuują naukę w programie Matury Międzynarodowej Liczba uczniów, którym udzielono wsparcia w ramach projektu w terminie do 1 czerwca 2014 Liczba uczniów, których końcowa ocena z co najmniej dwóch przedmiotów podniosła się o min, o 1 (f 75%) Wartość docelowa wskaźnika Wartość osiągnięta Stopień realizacji % % % Liczba uczniów objętych wsparciem do 30 czerwca 2015 r % Liczba uczniów systematycznie uczestniczących w zajęciach (frekwencja co najmniej 75%), których ocena końcowa z matematyki wzrosła o 1. Liczba uczniów, którzy co najmniej raz w semestrze zamieszczą na platformie rezultaty realizowanych na bieżąco zagadnień % % Liczba uczniów korzystających z platformy internetowej % Liczba uczniów, którzy pozytywnie zaliczyli zadania wykonane za pomocą poznanych programów komputerowych % Liczba uczniów, którzy pozytywnie zaliczają prace badawcze % Liczba uczniów, którzy wzięli udział w wymianie z partnerem zagranicznym % Liczba wykonanych prac badawczych wraz z partnerem % Liczba uczniów aktywnie współpracujących podgrupach międzynarodowych % 6

7 Cel szczegółowy projektu Podniesienie kompetencji językowych w języku angielskim, w tym znajomości terminologii z zakresu nauk przyrodniczych i matematycznych u 100 uczniów (k.70, m.30) od stycznia 2014 r. do czerwca 2015 r. poprzez dodatkowe zajęcia z języka angielskiego w systemie CLIL oraz dwujęzyczne zajęcia bio-fiz- -chem, matematykę oraz realizowanie dwujęzycznych prac badawczych we współpracy z uczniami szwedzkimi Wskaźnik pomiaru celu Liczba uczniów, u których wzrosły kompetencje językowe w zakresie języka angielskiego o 20% Liczba uczniów systematycznie uczestniczących w zajęciach (frekwencja co najmniej 75%), których ocena końcowa z jęz. angielskiego podniosła się o min. 1 Wartość docelowa wskaźnika Wartość osiągnięta Stopień realizacji % % 7. REZULTATY I PRODUKTY PROJEKTU REZULTATY TWARDE 50 uczniów klas pierwszych otrzymało wsparcie w postaci dodatkowych zajęć pozalekcyjnych w ramach projektu od stycznia 2014 r. do czerwca 2014 r. 207 uczniów otrzymało wsparcie w postaci dodatkowych zajęć pozalekcyjnych w ramach projektu do 30 czerwca 2015 r. 20 uczniów klas pierwszych, którzy otrzymali wsparcie w ramach projektu do czerwca 2014 r., kontynuowało naukę w programie Matury Międzynarodowej 100% uczniów klas pierwszych uczestniczących w zajęciach pozalekcyjnych w ramach projektu podniosło ocenę końcową z co najmniej dwóch przedmiotów o jeden stopień Wzrosły kompetencje ICT u nauczycieli i uczniów (certyfikaty, zaliczone prace wykonane z wykorzystaniem narzędzi ICT) Nawiązano współpracę ze szkołą partnerską Söderportgymnasiet w Kristianstad, Szwecja Wdrożono model nauczania interdyscyplinarnego przedmiotów przyrodniczych w systemie Zintegrowanego Nauczania Przedmiotowo-Językowego (CLIL Content and Language Integrated Learning) PRODUKTY LP Nazwa produktu ZADANIE 1 Przeprowadzenie pozalekcyjnych zajęć z przedmiotów eksperymentalnych, j. angielskiego i ICT Wartość docelowa Wartość osiągnięta Stopień realizacji 1. Liczba uczniów, którzy otrzymali wsparcie w ramach projektu do 30 czerwca 2015 r % 2. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych ogółem przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % 3. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z matematyki przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % 4. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z chemii przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % 5. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z biologii przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % 6. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z fizyki przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % 7. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z języka angielskiego przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r. 8. Liczba godzin zajęć pozalekcyjnych z informatyki przeprowadzonych od stycznia 2014 r. do 30 czerwca 2015 r % % 9. Liczba autorskich materiałów dydaktycznych nauczycieli na platformie Nie dotyczy 84 Nie dotyczy 10. Liczba instrukcji prac badawczych Nie dotyczy 64 Nie dotyczy 11. Wyposażenie bazy dydaktycznej szkoły: sprzęt multimedialny i ICT: 4 tablice interaktywne + rzutniki, 6 laptopów z oprogramowaniem, oprogramowanie antywirusowe, głośniki, pięć odtwarzaczy CD/ USB, urządzenie wielofunkcyjne, pendrive y, aparat fotograficzny do rejestrowania przebiegu doświadczeń; sprzęt laboratoryjny: czujniki ciśnienia gazu, szkolny rejestrator pracy serca, zestaw do spektrofotometrii, czujnik pola magnetycznego, trzy obwody szeregowe, liczniki Geigera, prądomierz szkolny, zestaw do fotobramki, różnicowa sonda pomiaru, analogowy miernik demonstracyjny, demonstrator linii pola magnetycznego, igły magnetyczne na podstawie, lampy spektralne rurkowe, przyrząd do badania ruchu jednostajnego i zmiennego, przyrząd do demonstracji pola magnetycznego, pojemniki do pomiaru ciśnienia gaz (2000 biochamber i 250 biochamber), phmetry, uniwersalny interfejs LabQuest, odczynniki chemiczne, szkło laboratoryjne; sprzęt hydrobiologiczny do badania jakości wody; anglojęzyczne podręczniki do biologii, chemii, fizyki i matematyki, podręczniki do języka angielskiego; oprogramowanie tablic interaktywnych z biologii i języka angielskiego; oprogramowanie Statistica, Mathematica Standard, Graphical Analysis; dodatkowe łącze internetowe, punkty dostępu, router, platforma hostingowa. 7

8 LP Nazwa produktu Zadanie 2 Stworzenie i obsługa platformy e-learningowej oraz strony internetowej projektu Wartość docelowa Wartość osiągnięta Stopień realizacji 12. Platforma e-learningowa % 13. Strona projektu % Zadanie 3 Doskonalenie nauczycieli z obsługi narzędzi ICT 14. Liczba szkoleń online z obsługi platformy e-learningowej % 15. Liczba nauczycieli objętych szkoleniem z obsługi platformy e-learningowej % 16. Liczba nauczycieli objętych szkoleniem na kursach zewnętrznych z obsługi programów komputerowych Statistica i Mathematica Zadanie 4 Zapoznanie uczniów z programami komputerowymi stosowanymi w matematyce oraz przedmiotach przyrodniczych % 17. Liczba uczniów uczestniczących w zajęciach ICT Nie dotyczy 49 (k.32, m.17) 18. Liczba uczniów uczestniczących w zajęciach z matematyki Nie dotyczy 92 (k.65, m.27) Zadanie 5 Upowszechnienie osiągniętych rezultatów i produktów projektu przygotowanie i wydanie publikacji Nie dotyczy Nie dotyczy 19. Liczba konferencji na zakończenie projektu % 20. Liczba warsztatów metodycznych dla nauczycieli przedmiotów przyrodniczych, języka angielskiego i matematyki % 21. Liczba uczestników konferencji % 22. Liczba publikacji na zakończenie realizacji projektu % 23. Liczba posterów przygotowanych na sesję porterową % 24. Liczba sesji posterowych w trakcie konferencji % Zadanie 6 Współpraca ponadnarodowa z uczniami i nauczycielami z liceum Söderportgymnasiet w Kristianstad w Szwecji 25. Liczba wizyt studyjnych % 26. Liczba uczestników wizyt studyjnych % 27. Liczba porównawczych badań w terenie w trakcie wizyt studyjnych % 28. Liczba prac badawczych wykonanych wraz z partnerem % 8. IDEA NAUCZANIA HOLISTYCZNEGO POPRZEZ CLIL Holizm (gr. holos) = całość Wg Słownika Języka Polskiego PWN: teoria zakładająca, że świat stanowi całość niedającą się sprowadzić do sumy części. pogląd filozoficzny głoszący, że wszelkie zjawiska tworzą układy całościowe podlegające swoistym prawidłowościom, których nie da się wywnioskować na podstawie wiedzy o prawidłowościach rządzących składnikami Idea edukacji holistycznej opiera się na założeniu, że efektywne nauczanie i uczenie się oznacza kompleksowość poprzez: integrację treści z różnych specjalizacji (uczeń otrzymuje spójny obraz świata) integrowanie nauczanych treści z codziennym doświadczeniem ucznia podbudzanie wyobraźni i emocji i w konsekwencji uruchamianie myślenia Uczeń otrzymuje spójny obraz świata, a wielokontekstowość, w której przekazywana wiedza jest osadzona w sposób naturalny skłania ucznia do refleksji nad różnorodnością i wielokulturowością, wspierając postawę otwartości i tolerancji. Nauczanie holistyczne aktywuje kreatywność i wspiera twórczą inicjatywę ucznia, promuje samodzielność, krytyczne myślenie, zachęca do poszukiwania i stawiania pytań. CLIL Termin CLIL odnosi się do sytuacji, w których przedmiot niejęzykowy lub moduły tematyczne przedmiotu są nauczane poprzez medium języka obcego. Celem takiego nauczania jest zarówno podnoszenie umiejętności i kompetencji językowych w języku obcym jak również podniesienie wiedzy ucznia w zakresie nauczanego przedmiotu. (David Marsh, 1994) Korzyści płynące z nauczania CLIL: 8 podnosi kompetencje językowe w języku obcym jak i ojczystym ucznia i rozwija zdolność komunikacji werbalnej rozwija zainteresowanie wielojęzycznością rozwija strategię uczenia się przybliża terminologię specjalistyczną z różnych dziedzin

9 podnosi motywację ucznia podnosi kompetencje społeczne i rozwija umiejętności interpersonalne uczniów (promuje interakcję między uczniami, współpracę, wspólne podejmowanie decyzji) podnosi umiejętności komunikacyjne w języku obcym i ojczystym poszerza wiedzę interkulturową i wspiera rozumienie inności 9. KOMPONENT PONADNARODOWY PRZEDMIOTY PRZYRODNICZE Autor: Magdalena Pawlikowska W ramach komponentu ponadnarodowego projektu miały miejsce dwie wizyty studyjne podczas, których wykonane zostały badania terenowe łączące przedmioty eksperymentalne, matematykę i ICT. Zaplanowane badanie związane było z tematyką ekologiczną i celem jego było zbadanie i porównanie jakości wody na różnych odcinkach biegu badanych rzek, a także porównanie stanu jakości wody w obu rzekach. Ze względu na charakter projektu było to badanie interdyscyplinarne. Woda w obu rzekach badana była pod kątem biologicznym, chemicznym i fizycznym. W dniach miała miejsce pierwsza wizyta studyjna w Szwecji. Wzięło w niej udział 11 nauczycieli i 10 uczniów z IV LO w Łodzi. Rzeka Helge å to rzeka o długości 190 km, przepływająca przez obszar południowej Szwecji. Rzeka wraz z jej dopływami była badana na pięciu wybranych stanowiskach. Rozmieszczenie stanowisk pozwoliło na analizę porównawczą wody w rzece Helge å. Próby pobierano w pobliżu ujścia rzeki do morza, w centrum miasta, na obszarze rolniczym, w obszarze okresowo zalewanych łąk i w rejonie o minimalnym wpływie działalności człowieka. Uczniowie z obu szkół zostali podzieleni na międzynarodowe grupy przedmiotowe. Nauczyciele każdego przedmiotu podzielili swoich uczniów na dwuosobowe zespoły pracujące w terenie, w celu zbadania określonych parametrów lub pobrania próbek wody, przeznaczonych do badania w szkolnym laboratorium. Grupa biologiczna określała jakość badanej wody w oparciu o indeks biotyczny. Wyznaczanie tego współczynnika wiązało się z poławianiem i identyfikowaniem wybranych gatunków bezkręgowców, będących organizmami wskaźnikowymi, czyli takimi, których obecność lub, których brak pozwala na określanie stopnia czystości wody. Grupa chemiczna badała stężenie tlenu rozpuszczonego w wodzie, ph wody, stężenie amoniaku, azotanów i fosforanów. W grupie fizyków, badanie opierało się na pomiarze temperatury i przewodnictwa elektrycznego wody. Uczniowie wyznaczali także ciężar właściwy badanej wody i dodatkowo uczyli się jak szacować szerokość rzeki metodą paralaksy. W dniach następujących po całodziennym badaniu terenowym, uczniowie opracowywali zebrane dane w szkolnym laboratorium. Tym razem praca odbywała się w interdyscyplinarnych zespołach, w których znajdowali się przedstawiciele trzech przedmiotów eksperymentalnych i matematyki. Każda grupa badała jedno z pięciu badanych stanowisk. Uczniowie każdej grupy zobligowani byli do opracowania danych z wykorzystaniem poznanych metod statystycznych i zaprezentowania wyników w formie prezentacji multimedialnej i posteru. Dodatkowo każda grupa miała za zadanie przygotować raport z przeprowadzonego badania zgodnie z zasadami, które zostały wypracowane w trakcie realizacji projektu. Nauczyciele przedmiotów pełnili opiekę nad merytorycznym aspektem wykonywanych analiz, a angliści czuwali nad poprawnością językową przygotowywanych opracowań. W dniach odbyła się druga wizyta studyjna. Była to wizyta w Polsce i wzięło w niej udział 5 nauczycieli i 10 uczniów ze szkoły Söderport. W czasie drugiej wizyty studyjnej wykonano analogiczną analizę jakości wody w rzece Warta na terenie Załęczańskiego Parku Krajobrazowego. Badanie również wykonano dla 5 stanowisk, różniących się położeniem względem lokalnej oczyszczalni ścieków, szybkością przepływu wody w rzece, a także stopniem nasilenia działalności człowieka. Uczniowie podzieleni na dwuosobowe zespoły zbierali dane biologiczne, chemiczne i fizyczne. W dniach następujących po zajęciach terenowych uczniowie zostali ponownie podzieleni na międzynarodowe zespoły interdyscyplinarne w celu opracowania zebranych danych. Jednocześnie grupa uczniów najbieglejszych w dziedzinie matematyki, pod kierunkiem pana profesora Roberta Zdanowicza, wykonywała analizę porównawczą wyników analizy rzeki Helge å i rzeki Warty. Wykonane prace zostały umieszczone na platformie e-learningowej, podobnie jak instrukcje do badań i karty pracy. Wyniki współpracy międzynarodowej pomiędzy IV LO w Łodzi i ze szkołą Söderport w Kristinastad zostały również zaprezentowane szerszej publiczności, podczas konferencji podsumowującej projekt. Zdobyte doświadczenie pozwoliło natomiast na zorganizowanie warsztatów dla nauczycieli przedmiotów eksperymentalnych, matematyki i angielskiego z innych szkół. Podczas obu wizyt uczniowie z wielkim zapałem brodzili po wodzie, poławiali zwierzęta, wykonywali zaplanowane pomiary i wypełniali karty pracy terenowej. Praca w międzynarodowym zespole wymagała od nich komunikowania się w języku angielskim. Uczniowie z radością dzieli się swoimi doświadczeniami i nazwami zwyczajowymi badanych bezkręgowców, którymi posługują się w swoich językach. Badanie rzek, na różnych odcinkach ich biegu wiązało za każdym 9

10 razem z wypakowywaniem i pakowaniem ubioru oraz sprzętu używanego do badania. Uczniowie obu szkół spisali się świetnie, wykonali ogromną pracę, wymagającą nie tylko wysiłku intelektualnego, ale również fizycznego. Realizacja zajęć w ramach projektu oraz wizyty studyjne, dostarczyły kadrze IV LO wielu cennych doświadczeń i przyczyniły się do udoskonalenia dotychczasowych metod pracy z uczniem. Współpraca międzynarodowa pozwoliła na konfrontację stosowanych metod z doświadczeniami wypracowanymi przez nauczycieli ze szkoły Söderport. Istotnym doświadczeniem była również możliwość sprawdzenia się w pracy z uczniami innej narodowości. Była to doskonała okazja do nawiązania współpracy, którą na miarę możliwości będziemy się starali kontynuować. Szkołę Söderport i IV LO w Łodzi łączą nie tylko działania projektowe, ale także program matury międzynarodowej. Był to dodatkowy walor ułatwiający nam porozumienie, ponieważ będąc w programie IB DP, w podobny sposób rozumie się podejście do nauczania, ucznia i świata w ogóle. Projekty interdyscyplinarne są częścią matury międzynarodowej i z pewnością w przyszłości będziemy się starać realizować je we współpracy ze szkołą Söderport. W załączeniu: 1. Przykładowa karta pracy w terenie dla grupy biologicznej. 2. Karty do opracowania danych biologicznych. 3. Instrukcja i karta pracy terenowej dla grupy chemicznej. 4. Instrukcja i karty pracy dla grupy fizycznej. 5. Schemat raportu laboratoryjnego, będącego formą sprawozdania z przeprowadzonego badania. 1. Przykładowa karta pracy w terenie dla grupy biologicznej (autor Alf Olsson, Söderportgymnasiet) Sample site 1: Use your stopwatch to get a number between 1 and 100. Start at point zero (stated by the teacher) and find your spot for sampling. Your number 1m and + 1m will be the area you will work within. Start the sampling when the water surface is just below your knees. Kick for 5 minutes, covering the whole area evenly. Empty your catch when you need to. Place the catch in a shallow white tray with 2 cm depth of fresh water from the stream or river. Identify the organisms according to your Data collection sheet. Both students in the group should perform the sampling described above. Put back all organisms to the river after identification. Flatworm Organism Scientific name Number of organisms (put a bar for each organism) Tubellaria Aquatic worms Oligochaetes Leech Hirudinea 10

11 Mosquito larvae Organism Scientific name Number of organisms (put a bar for each organism) Culex Dragonfly nymph Odonata Damselfly nymph Lestes Spring tail Collembola Mayfly nymph Ephemera Stonefly nymph Plecoptera Caddisfly larva Trichoptera Water beetle Haliplus 11

12 12 Instructions for students working at site 2 5 with the same worksheet Sample site 2: Use your stopwatch to get a number between 1 and 100. Start at point zero (stated by the teacher) and find your spot for sampling. The kick sampling method Sampling takes place at all depths. Kick for 5 minutes, covering the whole area evenly. Empty your catch when you need to. Place the catch in a shallow white tray with 2 cm depth of fresh water from the stream or river. Identify the organisms according to your Data collection sheet. The brush method Spend 5 min using a dish brush to brush off animals living on and under stones, roots and stumps into the tray. Both students in the group should perform the sampling described above. Put back all organisms to the river after identification. Sample site 3: Use your stopwatch to get a number between 1 and 100. Start at point zero (stated by the teacher) and find your spot for sampling. The kick sampling method Sampling takes place at all depths. Kick for 5 minutes, covering the whole area evenly. Empty your catch when you need to. Place the catch in a shallow white tray with 2 cm depth of fresh water from the stream or river. Identify the organisms according to your Data collection sheet. Netting Using a sieve, run the sieve through the vegetation in the water course up and empty it into the tray to be examined. Spend 5 min on this method. Both students in the group should perform the sampling described above. Put back all organisms to the river after identification Sample site 4: Use your stopwatch to get a number between 1 and 100. Start at point zero (stated by the teacher) and find your spot for sampling. Sampling the bottom Safety: Check for stability of banks and locate suitable safety points. Using a Bottom aquatic kick net, collect bottom material in the water course and remove fine sediment by rapid movements in the surface of the water. Empty the sieved material into the tray to be examined. Spend 5 min. Both students in the group should perform the sampling described above. Put back all organisms to the river after identification. Sample site 5: Use your stopwatch to get a number between 1 and 100. Start at point zero (stated by the teacher) and find your spot for sampling. Sampling the bottom Safety: Check for stability of banks and locate suitable safety points. Using a Bottom aquatic kick net, collect bottom material in the water course and remove fine sediment by rapid movements in the surface of the water. Empty the sieved material into the tray to be examined. Spend 5 min. Both students in the group should perform the sampling described above. Put back all organisms to the river after identification.

13 2. Karty do opracowania danych biologicznych (autor Alf Olsson, Söderportgymnasiet) Water quality in the river of Helge å and its tributary Some invertebrates are sensitive to pollution or poor water quality while others are able to survive more demanding conditions. The presence or absence of certain types of invertebrates is one indication of the quality of water in that place. Health and safety Check for stability of banks and locate suitable safety points. There are particular risks associated with fieldwork which should be taken into account. You should also pay due regard to the fragility of the habitats that you are working in and keep collection of specimens and damage to environmental substrates to a minimum. Animals that have been collected should be handled as little as possible and identified and returned to the wild as soon as possible. For this reason, identification and counting is better undertaken in the field, with the minimum removal to the laboratory. Material 1 Bottom Aquatic Kick Net 2 Small trays 1 Sieve 1 Dish brush 1 Waders 1 Magnifier 1 Insect tweezers 2 Invertebrate identification books 1 Stopwatch 1 Pencil 1 Board Method Biology students work in pairs (8 pairs) where each student collect a sample at each site and identifies the catch. The data from each pair is considered as one sample (see separate procedure). Accordingly, there will be 8 samples per site and this will be the raw data for the different groups. Photos You have to take at least 2 photos at each sampling site. These should later be used in your presentation and/or poster. Random sampling Over a 100 m distance at each sampling site we will randomly pick 8 spots. Use the hundreds in the stopwatch to find a number between 1 and 100. Start the clock and let your colleague randomly say stop. Your number will be the distance in meters from a point zero. Identification Use the identification key in your Data collection sheet. If you need more information use the Invertebrate identification books to identify the organisms. Sampling methods The kick sampling method Kick for 5 minutes, covering the whole area evenly. Place the catch in a shallow white tray with 2 cm depth of fresh water from the stream or river. The brush method Use a dish brush to brush off animals living on and under stones, roots and stumps into a tray. Netting Using a sieve, run the sieve through the vegetation in the water course up and empty it into small tanks to be examined. Sampling the bottom Using a sieve, collect bottom material in the water course and remove fine sediment by rapid movements in the surface of the water. Empty the sieved material into small tanks to be examined. 13

14 Data processing Number of organisms Tolerance rating Flatworm 6.0 Leech 8.0 Mosquito larvae 4.0 Dragonfly nymph 4.5 Damselfly nymph 5.5 Spring tail 3.5 Mayfly nymph 5.5 Stonefly nymph 1.5 Caddisfly larva 5.5 Water beetle 4.0 Segmented Worm 11.0 Total number of organisms collected: Tolerance values Total tolerance value (Organisms Tolerance ratings) The Macroinvertebrate Biotic Index To arrive at an indication of your site s biological integrity, multiply the number of organisms collected by the tolerance rating. Add all the numbers in the organism column and all the numbers in the tolerance value column. Divide the tolerance value with the organism total. This results in a biotic index based on biological specimens collected. Note: Sources of error are possible in a small sample size such as this, so a high index doesn t necessarily mean poor water quality. Sample site:. Number of samples: Biotic Index: 3. Instrukcja i karta pracy terenowej dla grupy chemicznej. (1) Temperature Background Although it is the simplest of all the tests to perform, water temperature is a critical factor and must be taken precisely. Temperature strongly affects the biological, chemical, and physical properties of water, and is the major factor in the ongoing concern involving global warming. As water temperatures go down, the amount of dissolved oxygen (which sustains life) increases. Water temperatures also affect organisms metabolic rates, as well as their sensitivity to nutrients and water-borne diseases. Thus by cutting down trees which shade a river or stream, humans may unwittingly increase the temperature of the flowing water, which lowers the amount of dissolved oxygen the water can carry. Industry can pollute water by discharging waste products into it, or by discharging effluent water which is warmer than the stream temperature. It is optimal if the temperature of the water in the creek, pond, lake, stream, or river you are monitoring has a temperature lower than 60 F (15 C). Procedure 1. Either lower the thermometer from a bridge into the center of the stream, or wade out (wearing boots or waders and rubber gloves and goggles if there s a chance your hands will be in contact with the water) to a point where you can sample the temperature of the water away from the shore and about four inches below the surface. 2. Set the thermometer in the stream if the water is only elbow deep. If deeper, hold the thermometer tip in the water until the temperature reading remains constant and record the temperature in C in your data sheet. (2) ph Background Water acidity (ph) is determined by the balance/imbalance between the H + and OH concentrations in water. liquid is considered acidic if there are more hydronium ions (H + ) than hydroxyl ions (OH ) in a liquid. A basic or alkaline solution 14

15 has an abundance of OH ions. The ph of acids range from 0 to 6.9. The range from 6.5 to 7.5 is fairly neutral, i.e., distilled water has a ph of 7.0 while bases have a ph range from 7.10 to 14. Procedure The ph testing should be done immediately after the sample is collected because ph is temperature dependent. As with the temperature test, the water sample used for ph testing should be collected away from the shore and below the surface. Wear gloves to avoid contacting the water. 1. Obtain the sample in a plastic container 2. Use the ph-meter to find the exact ph value. 3. Record final ph in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet. (3) Dissolved Oxygen (DO) Background Dissolved oxygen is necessary for plant and animal life to survive in aquatic environments. Absence of dissolved oxygen in water is an indication of severe pollution. Rivers with high values of dissolved oxygen (90 percent saturation or more) are considered healthy, whereas those with a dissolved oxygen content of less than 90 percent saturation most likely have organic wastes or other entities using up the oxygen. Pike, salmon and trout require high levels of dissolved oxygen, whereas catfish and carp can survive at lower levels. The level of dissolved oxygen, as noted above, is dependent upon temperature. Decomposing plant and animal matter contributes to organic waste, which reduces the levels of dissolved oxygen. The dissolved oxygen in water increases during the day due to photosynthesis, but goes down at night because of plant and animal respiration. Another factor that influences the amount of oxygen gas that can dissolve in water is the atmospheric pressure. The atmospheric pressure pushes the gas into the water and so as the pressure increases in the atmosphere the amount of gas that can dissolve in the water increases. A good example of this is observed when you open a pop can. When you open the can it makes a phssst sound. This is the gas escaping from the liquid into the air because the pressure of the contents of the pop can decreases to that of the atmosphere as the can is opened. If you opened the can in an atmosphere that had the same pressure as inside the can you would not here the phssst sound. You would probably be a little bit uncomfortable as well because the pressure would be quite intense. Procedure 1. Record the barometric pressure in mmhg if a barometer is available (check the pressure at accuweather.com) 2. Record the water temperature in C. 3. Use the O 2 -meter to find the exact ph value. 4. Record final O 2 value in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet (4) Total Phosphates (PO 4 3 ) Background Phosphorous can be found in water primarily as phosphate (PO 4 ) present in organic and inorganic forms. The phosphorous is added to water systems, in a minor capacity, by the breaking down of decaying organic matter or detritus. The major contributors to phosphorous levels, however, are due to human activity such as laundry detergents, boiler water treatment, and fertilizers. Phosphorous is an important element for living organisms. It plays a vital role in plant growth and the metabolism of plants and animals. In fact, phosphorous is considered a main limiting factor for the growth of plants. Algae produces what are called algal blooms when there is a rich supply of phosphorous. These algal blooms are a classic symptom of a phenomena known as cultural eutrification. Cultural eutrification is the result of a lake containing high levels of dissolved nutrients such as phosphorous and nitrogen which enhance the growth of algae. The negative impact on the system occurs when these algal blooms push out other organisms and essentially dominate the body of water to the point of eliminating many aspects of diversity. This shift in the aquatic life supports primarily those organisms that can tolerate pollution or low levels of dissolved oxygen. The result may be a shift from bass and carp with populations of midge flies and stone flies to carp only community. Reversing the effects of cultural eutrification are possible if the levels of phosphorous are lowered significantly. Ways of reducing PO 4 levels are as follows: Reduce the use of fertilizers so that excess fertilization does not runoff into streams or other water systems; maintain wetlands and riparian zone, and ensuring properly treated water that is discharged from wastewater treatment facilities and industry. Safety The chemicals for this test are poisonous or corrosive and should be treated with extreme caution. Procedure 1. Ensure all equipment is clean and dry. 15

16 2. Use the instructions provided with the Test Kit. 3. Record The PO 4 3 concentration value in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet (5) Nitrates (NO 3 ) Background Nitrogen is exists as 78% of or atmosphere and is an essential element to living matter. It is also found abundantly in the soil, the water and even rain. Sources for nitrogen are cattle yards, fertilizers, leaking septic systems, various industrial plants, and legumes. The nitrogen from the air is converted to surface nitrogen by nitrogen fixing bacteria. Two common forms of nitrogen are the compound ammonia (NH 3 ) and the polyatomic ion nitrate (NO 3 ). Our tests will concentrate on the NO 3 ion. This ion reacts with plants, acting as food, to allow the plant to photosynthesize and grow. When there is more NO 3 than the plants can absorb the excess NO 3 gets washed into nearby streams and lakes or leaches into the ground, possibly into the groundwater supply. Safe levels of NO 3 in water supplies are 10 milligrams per liter of nitrate-nitrogen (NO 3 ) or its equivalent of 45 milligrams per liter of nitrate. When high levels of nitrate are found two negative effects may occur. The first relates to ponds or lakes. When nitrate levels high a situation called cultural eutrification may occur. This is the process of aquatic plants such as algal blooms become better nourished and therefore growing excessively and aging the body of water faster than in normal situations. Cultural eutrification is discussed in more detail in the phosphate section. The other, and more serious situation which could arise from high levels of NO 3 is that of methemoglobonemia, otherwise known as blue baby syndrome. After nitrate enters the body it is converted to nitrite (NO 3 ) which can cause this condition called methemoglobonemia, which is a condition where the oxygen carrying part of blood is converted to a form that will not carry oxygen. This condition may result in suffocation if enough hemoglobin is converted to methemoglobin. This occurs in babies because their stomachs are not as acidic as they will become and the bacteria that converts the nitrate to nitrite can survive in a babies stomach longer. The source for most blue baby syndromes is a well that has high levels of nitrate. To decontaminate the well a nitrate removal system may need to be purchased. Nitrates may also be removed or reduced through the use of some ion exchange resins, reverse osmosis, electrodialysis, or distillation. Safety The chemicals for this test are poisonous or corrosive and should be treated with extreme caution. Procedure 1. Ensure all equipment is clean and dry. 2. Use the instructions provided with the Test Kit. 3. Record The NO 3 concentration value in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet (6) Ammonium nitrogen (NH 4+ /NH 3 ) The ammonium ion, NH 4+, is an important member of the group of nitrogen-containing compounds that act as nutrients for aquatic plants and algae. In surface water, most of the ammonia, NH 3, is found in the form of the ammonium ion, NH 4+. This fact allows us to approximate the concentration of all of the nitrogen in the form of ammonia and ammonium combined, commonly called ammonia nitrogen, by measuring only the concentration of the ammonium ions. Ammonium-nitrogen levels are usually quite low in moving surface waters. This is because there is little decaying organic matter collecting on the bottom. If there is a high level of ammonium nitrogen in a moving stream, it may be an indication of pollution of some kind entering the water. Ponds and swamps usually have a higher ammonium nitrogen level than fast-flowing water. While levels of ammonium nitrogen in drinking water should not exceed 0.5 mg/l, streams or ponds near heavily fertilized fields may have higher concentrations of this ion. Fertilizers containing ammonium sulfate, (NH 4 ) 2 SO 4, or ammonium nitrate, NH 4 NO 3, may result in runoff from fields containing a high level of ammonium ions. Safety The chemicals for this test are poisonous or corrosive and should be treated with extreme caution. Procedure 1. Ensure all equipment is clean and dry. 2. Use the instructions provided with the Test Kit. 3. Record The NH 4 + concentration value in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet (7) General (Total) Water Hardness When water passes through or over deposits such as limestone, the levels of Ca 2+, Mg 2+, and HCO 3 ions present in the water can greatly increase and cause the water to be classified as hard water. This term results from the fact that calcium and magnesium ions in water combine with soap molecules, making it hard to get suds resulting in decreased cleansing 16

17 action. Total hardness is defined as the sum of calcium and magnesium hardness, in mg/l as CaCO 3. The American Water Works Association indicates that ideal quality water should not contain more than 80 mg/l of total hardness as CaCO 3. High levels of total hardness are not considered a health concern. On the contrary, calcium is an important component of cell walls of aquatic plants, and of the bones or shells of aquatic organisms. Magnesium is an essential nutrient for plants, and is a component of chlorophyll. Total hardness in freshwater is usually in the range of 15 to 375 mg/l as CaCO3. Calcium hardness in freshwater is in the range of 10 to 250 mg/l, often double that of magnesium hardness (5 to 125 mg/l). Typical seawater has calcium hardness of 1000 mg/l, magnesium hardness of 5630 mg/l, and total hardness of 6630 mg/l as CaCO 3. Procedure 1. Ensure all equipment is clean and dry. 2. Use the instructions provided with the Test Kit. 3. Record The GH level value in the raw data column of the Water Quality Index Calculation Sheet Water Quality Index Calculation Sheet (1) Temperature (2) ph (3) Dissolved Oxygen 3 (4) Phosphates (PO 4 ) (5) Nitrates (NO 3 ) (6) Ammonium nitrogen (NH 4+ /NH 3 ) (7) General Water Hardness Site 1 Site 2 Site 3 Site 4 Site 5 4. Karta pracy dla grupy fizyków badanie w Polsce. Field work Water 1. Density general 1 The density, or more precisely, the volumetric mass density, of a substance is its mass per unit volume. The symbol most often used for density is ρ (the lower case Greek letter rho), although the Latin letter D can also be used. Mathematically, density is defined as mass divided by volume: ρ = m V or d = m V unit kg m 3 2. Density of ice and water as a function of temperature 2 The density of water is approximately one kilogram per cubic meter. It is dependent on its temperature, but the relation is not linear. When cooled from room temperature liquid water becomes increasingly dense, as with other substances, but at approximately 4 C, pure water reaches its maximum density. As it is cooled further, it expands to become less dense. This unusual negative thermal expansion is attributed to strong, orientation-dependent, intermolecular interactions and is also observed in molten silica. The solid form of most substances is denser than the liquid phase; thus, a block of most solids will sink in the liquid. However, a block of ice floats in liquid water because ice is less dense. Upon freezing, the density of water decreases by about 9%. This is due to the cooling of intermolecular vibrations allowing the molecules to form steady hydrogen bonds with their neighbors and thereby gradually locking into positions reminiscent of the hexagonal packing achieved upon freezing to ice Ih. Whereas the hydrogen bonds are shorter in the crystal than in the liquid, this locking effect reduces the average coordination number of molecules as the liquid approaches nucleation. Other substances that expand on freezing are silicon, gallium, germanium, antimony, bismuth, plutonium and also chemical compounds that form spacious crystal lattices with tetrahedral coordination. Only ordinary hexagonal ice is less dense than the liquid. Under increasing pressure, ice undergoes a number of transitions to other allotropic forms with higher density than liquid water, such as ice II, ice III, high-density amorphous ice (HDA), and very-high-density amorphous ice (VHDA). Water also expands significantly as the temperature increases. Water near the boiling point is about 96% as dense as water at 4 C. The melting point of ice is 0 C ( K) at standard pressure, however, pure liquid water can be supercooled well below that temperature without freezing if the liquid is not mechanically disturbed. It can remain in a fluid state down to its homogeneous nucleation point of approximately 231 K ( 42 C).[26] The melting point of ordinary hexagonal ice falls slightly

18 under moderately high pressures, but as ice transforms into its allotropes (see crystalline states of ice) above MPa (2,072 atm), the melting point increases markedly with pressure, i.e., reaching 355 K (82 C) at GPa (21,870 atm) (triple point of Ice VII). A significant increase of pressure is required to lower the melting point of ordinary ice the pressure exerted by an ice skater on the ice only reduces the melting point by approximately 0.09 C. These properties of water have important consequences in its role in Earth s ecosystem. Water at a temperature of 4 C will always accumulate at the bottom of freshwater lakes, irrespective of the temperature in the atmosphere. In cold countries, when the temperature of fresh water reaches 4 C, the layers of water near the top in contact with cold air continue to lose heat energy and their temperature falls below 4 C. On cooling below 4 C, these layers do not sink as fresh water has a maximum density at 4 C. (Refer: Polarity and hydrogen bonding) Due to this, the layer of water at 4 C remains at the bottom and above this layers of water 3 C, 2 C, 1 C and 0 C are formed. As water at 0 C is the least dense it floats on the top and turns into ice as the water continues to cool. Ice growth continues on the bottom of the ice as heat is drawn away through the ice (the heat conductivity of ice is similar to glass). All the while the water further down below the ice is still 4 C. As the ice layer shields the lake from the effect of the wind, water in the lake will no longer turn over. Although both water and ice are relatively good conductors of heat, a thick layer of ice and a thick layer of stratified water under the ice slow Temperature distribution in a lake in summer and winter down further heat loss from the lake relative to when the lake was exposed. It is, therefore, unlikely that sufficiently deep lakes will freeze completely, unless stirred by strong currents that mix cooler and warmer water and accelerate the cooling. Thus, as long as the pond or lake does not freeze up completely, aquatic creatures are not exposed to freezing temperatures. In warming weather, chunks of ice float, rather than sink to the bottom where they might melt extremely slowly. These properties therefore allow aquatic life in the lake to survive during the winter. 3. Density of saltwater and ice The density of water is dependent on the dissolved salt content as well as the temperature of the water. Ice still floats in the oceans, otherwise they would freeze from the bottom up. However, the salt content of oceans lowers the freezing point by about 2 C and lowers the temperature of the density maximum of water to the freezing point. This is why, in ocean water, the downward convection of colder water is not blocked by an expansion of water as it becomes colder near the freezing point. The oceans cold water near the freezing point continues to sink. For this reason, any creature attempting to survive at the bottom of such cold water as the Arctic Ocean generally lives in water that is 4 C colder than the temperature at the bottom of frozen-over fresh water lakes and rivers in the winter. As the surface of salt water begins to freeze (at 1.9 C for normal salinity seawater, 3.5%) the ice that forms is essentially salt free with a density approximately equal to that of freshwater ice. This ice floats on the surface and the salt that is frozen out adds to the salinity and density of the seawater just WOA surface density below it, in a process known as brine rejection. This denser saltwater sinks by convection and the replacing seawater is subject to the same process. This provides essentially freshwater ice at 1.9 C on the surface. The increased density of the seawater beneath the forming ice causes it to sink towards the bottom. On a large scale, the process of brine rejection and sinking cold salty water results in ocean currents forming to transport such water away from the Poles, leading to a global system of currents called the thermohaline circulation. 4. The aims of this project In this project we In this project we will study the density of water for various locations in the surrounding of Załęcze Wielkie. Water samples will be taken from five sites. The below listed relations will then be analysed in an laboratory environment Density vs temperature The width of the river 5. Density of water and ice Collect data from a field work in the table below: Put units and uncertainties, calculate density. 18

19 Site 1 unit uncertainty Trial 1 Trial 2 Trial 3 Trial 4 Trial 5 Average measurement uncertainty Site 2 unit uncertainty Trial 1 Trial 2 Trial 3 Trial 4 Trial 5 Average measurement uncertainty Site 3 unit uncertainty Trial 1 Trial 2 Trial 3 Trial 4 Trial 5 Average measurement uncertainty Site 4 unit uncertainty Trial 1 Trial 2 Trial 3 Trial 4 Trial 5 Average measurement uncertainty Site 5 unit uncertainty Trial 1 Trial 2 Trial 3 Trial 4 Trial 5 Average measurement uncertainty temperature Volume Mass Density temperature Volume Mass Density temperature Volume Mass Density temperature Volume Mass Density temperature Volume Mass Density 6. Density of ice and water as a function of temperature 3 Temperatura Temperature ( C) Gęstość Density (kg/m3) Temperatura Temperature ( C) Gęstość Density (kg/m3) , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,00 Using the data from the table above draw the graph of density vs temperature in the range 0 to 500C. Choose the right step

20 7. Compare the density from the table above with calculated (select only measured temperatures) unit temperature density Calculated density difference 8. Determining the width of the river using paralax method. 4 The method is based on elementary geometry: if the length of the line AB is known, the length of AB divided by the distance (d) equals the tangent of the parallax angle (γ). In other words: tan γ = AB d where A-B and γ are known. Rearanging = AB d tan γ Your task is to measure the distance AB and γ then calculate the width of the river d. Collect your data in the table. site AB (m) γ tan γ d (m) 9. The principle of parallax 5 The phenomenon of parallax When you hold out a finger and view it only with your left eye, then with your right eye, your finger seems to shift relative to the distant background. This is the phenomenon of parallax. Greater and smaller parallax Raise your finger to your nose and sight a nearby object. Alternately blink your eyes as before and observe the apparent shift of your finger between

21 left and right. Now move your finger a little farther away and blink again. The parallax shift is smaller than it was before. Move your finger farther and the parallax shift becomes even smaller. We can deduce the following rule: the farther an object, the smaller is parallax, and its converse, the smaller the parallax, the farther the object. Here is the key to measuring the distances of objects around us, from objects a few inches away to stars in outer space. In fact we have to construct again a triangle, but in a slightly different way as before, using the phenomenon of parallax. We will use now a mark that we see in the same direction as the object from which we want to determine the distance. How to use parallax to measure a distance First you ll apply the method of parallax to measure the distance from your eyes to a finger that you hold with stretched arm in front of you. Look with one eye at the finger, and look for a mark on the wall or outside, that is just behind the finger. Remember that mark, now look with your other eye at your finger, behind it there will be another mark. The situation is like in the drawing below. When you look now at the marks without looking at your finger, you can measure the angle ß with your angle-measuring tool. In this drawing a is somewhat greater than ß, but more the marks are far away, more the angles a and ß become similar. (Show this by yourself.) When you consider α = β, you know the angle in the top of the triangle that is formed by your two eyes and your finger. When you consider this a isosceles triangle, with the distance between your eyes as baseline, you can draw on scale the whole triangle and, with the help of a ruler, measure the distance from your eyes to your finger. Determining the distance of your finger by using parallax Now we will do the just described experiment. Hold the arm with the finger stretched. You can use marks on the wall of the classroom, but also marks you can see outside through the window. Measure the distance between your eyes with a ruler. Measure β with your angle-measuring tool. Make a drawing on scale and find from that the distance between your eyes and your finger. Control the answer by measuring this distance directly with a ruler or a tape measure. Determining a real distance in the outdoors by using parallax Now we ll do the same activity outside for instance with the tree you used in activity 1 to determine the distance. This time you don t use the distance between your two eyes as baseline, but a greater one, like the distance between A and B. In A as in B an observer has to look for a far away object (at the horizon) that is directly behind (or in line) with their position and the tree. They tell each other the object they notice to appear in line with the tree, then they can both measure directly the angle between those two marks. Measuring the baseline with a tape measure, gives again the triangle that can be drawn on scale from which you can derive the distance to the tree. Notice that this method works also when the observers in A and B can t see each other! They only need to be able to see both the tree and the same marks at the horizon. So this method is useful in astronomy for measuring great distances, but the baseline has to be very large, for instance the earth diameter. 21

22 Conductivity of water Author: Per Hammer (Söderportgymnasiet) 1. Conductivity in general Electrical conductivity is the ability of a substance to conduct electric current. It is the reciprocal of the more commonly encountered term, resistivity. All substances possess conductivity to some degree, but the amount varies widely, ranging from extremely low (insulators such as benzene, glass) to very high (silver, copper, and metals in general). Most industrial interest is in the conductivity measurement of liquids. Electric current will readily flow through some liquids. The less ordered arrangement of the liquid molecules is not conducive to free electron movement. Therefore, another sort of charged particle must serve this purpose if any current is to flow at all. In solvents where electrical conductance occurs, notably in water, ionization will provide the needed carriers. Ionization refers to the tendency of most soluble inorganic compounds to partially or completely separate into two or more elemental components, called ions, having opposite electrical charges. These charged particles, or ions, act as current carriers producing electrolytic current flow. It is the physical characteristics of the carriers as much as that of the medium that determines electrical conductance of a solution. These solutions have conductivities approximately midway between insulators and metallic conductors. This conductivity can be measured quite easily by electronic means, and this offers a simple test which can tell much about the quality of the water, or the makeup of the solution. A broad line of conductivity equipment is available to measure liquids ranging from ultra-pure water (low conductivity) to concentrated chemical streams (high). Advantages and Disadvantages. In general, conductivity offers a fast, reliable, non-destructive, inexpensive and durable means of measuring the ionic content of a sample. Reliability and repeatability are excellent. The drawback of conductivity is that it is a nonspecific measurement; it cannot distinguish between different types of ions, giving instead a reading proportional to the combined effect of all ions present. Therefore it must be applied with some pre-knowledge of the solution composition or used in relatively pure (single solute) solutions to be successful. The formulas below shows the relation between conductance and resistance, R, of the object. R is proportional to the distance, l, between the electrodes and is inversely proportional to the cross-sectional area of the sample, A (noted S on the Figure above). Writing ρ (rho) for the specific resistance (or resistivity), R = l ρ A In practice the conductivity cell is calibrated by using solutions of known specific resistance, ρ*, so the quantities l and A need not be known precisely. If the resistance of the calibration solution is R*, a cell-constant, C, is derived. R* = C ρ* The specific conductance (conductivity), κ (kappa) is the reciprocal of the specific resistance. κ = 1 = C ρ R R = U/I 22 Rel is resistance of the electrodes and R the resistance of the solution. 2. The aims of this project In this project we will study the conductivity for various locations in the surrounding of Kristianstad. Water samples will be taken from five sites near Kristianstad. The below listed relations will then be analysed in an laboratory environment

23 1. Conductivity vs site 2. Conductivity vs ph 3. Conductivity vs temperature 4. Conductivity vs NaCl 5. Conductivity vs phosphate 2.1 Conductivity vs site The conductivity is measured from the various sites near Kristianstad. Five sample data from each site are collected and processed. The data should be presented as average and standard deviation. For comparison reason make a diagram of the data given in table1 below. Insert your data and mark them clearly in the diagram. Measured conductivity various solutions. As stated above electrical Conductivity is the ability of a solution to transfer (conduct) electric current. It is the reciprocal of electrical resistivity (ohms). Therefore conductivity is used to measure the concentration of dissolved solids which have been ionized in a polar solution such as water. The unit of measurement commonly used is one millionth of a Siemen per centimeter (micro-siemens per centimeter or µscm-1). When measuring more concentrated solutions, the units are expressed as milli-siemens/cm (mscm-1) i.e S-cm (thousandths of a Siemen). For ease of expression, 1000 µscm 1 are equal to 1 mscm 1. Often conductivity is simply expressed as either micro or milli Siemens. In table 1 below is typical conductivity values given for various solutions. Table 1. Typical conductivity measured at 25 C. Solution Conductivity Resistivity Distilled water 0.5 μscm 1 2 MΩ-cm Deionized water 1 μscm 1 1 MΩ-cm Mountain water 10 μscm MΩ-cm Rain water 50 μscm MΩ-cm Drinking water mscm 1 1 kω-cm Industrial wastewater 5 mscm kω-cm Brackish water 1-80 mscm kω-cm Ocean water 53 mscm 1 rarely stated 10% NaOH 355 mscm 1 rarely stated 10% H 2 SO mscm 1 rarely stated 31% HNO mscm 1 rarely stated Resistivity versus Conductivity: When the ionic concentration is very low (such as in high purity water), the measured conductivity falls below a value of one micro Siemens per centimeter. In order to express these numbers as whole numbers as opposed to fractions, the resistivity scale is often used. The numbers are exactly the inverse of each other. For example: the reciprocal of 0.10 µscm 1 [or 1/( Scm 1 )] is then ohms-cm (10 MΩ-cm). This is also commonly referred to as mega-ohms. Either unit of measurement can be used to state exactly the same value. Commonly the conductivity scale is more versatile as it can be used for a broader range of measurements. 2.2 Conductivity vs ph Make a diagram of the conductivity vs ph for the various sites. In that diagram plot the theoretical conductivity vs ph. κ= (ph 7) (1) Where κ is the estimated conductivity in μscm 1 ph the measure of how acidic/basic the water, Conductivity vs temperature Temperature plays a role in conductivity. Because ionic activity increases with increasing temperature, conductivity measurements are referenced to 25 C. The coefficient used to correct for changes in temperature, β is expressed as a percentage per degree Celsius. For most applications, beta has a value of two. In order to establish the true value of beta a solution is measured at the elevated temperature (without temperature compensation). Then the solution is cooled and re-measured. site measured κ (μscm 1 ) ph calculated κ (μscm 1 ) measured κ (μscm 1 )

24 β can then be exactly calculated for that particular solution. Advanced meters allow for custom reference temperatures. Given the solution and thereby the temperature coefficient one can estimate the variation in conductivity vs temperature. The following formula can be used Solution β temperature coefficient (% per C) Acids Bases Salt Drinkwater 2.0 Distilled water 5.2 κ = (100+β(T 25))κ ref 100 (2) Where, κ is the estimated conductivity in μscm 1 T the measured temperature in C κ ref is the conductivity for standard solution, 1413 μscm 1 at 25 C. Alternatively, the conductivity for the solution studied measured at 25 C. T ( C) calculated κ (μscm 1 ) measured κ (μscm 1 ) Conductivity vs NaCl Measure the conductivity vs NaCl, salt, at room temperature. Measures are taken according to the table below. NaCl (g litre 1 ) measured κ (μscm 1 ) Conductivity vs phosphate Conductivity vs phosphate can be estimated according to: 2.15 < ph < 7.20 (H 2 PO 4 ) Where C p is the phosphate concentration in mg phosphate per litre (gm 3 ). κ = 34 C P (3) 7.2 < ph < (H 2 PO 4 2 ) κ = 69 CP (4) Due to the change in charge one may notice that the conductivity doubles for ph greater than 7.2 compared to lower ph. Make a diagram of the conductivity vs phosphate for the two ph regions. Assume the phosphate to vary between 3 20 mg litre 1.

25 3. Measurement equipment 3.1 Conductivity probe Probe Type The probe used measures conductivity through two electrodes spaced one centimeter* apart from each other. [* Probes with different electrode spacing allow measurement of various conductivities.] A known potential (voltage, V) applies on the electrodes and measures the current (I). Then according to Ohm s law: I=V/R where R is the resistance the conductivity can be deduced. The higher the current obtained, the greater the conductivity. The resistance can vary due to salt depositions on the electrodes during measurements. For low to medium levels of conductivity (< 2 mscm 1 ) this method may be sufficient. Calibration Most conductivity meters can be calibrated using a standard of a known value. Often a value of 1413 µscm 1 at 25 C is used. Some meters will allow the user to select from a wide range of pre-selected values. Calibration should be performed using a standard which is as close to the solution being measured as possible. More advanced meters will allow calibration at two, three, four or even five points. This results in good accuracy over a wider range of measured values. Some meters will even recognize the value a standard when the probe is immersed during calibration similar to auto buffer recognition in ph meters. This simply is another way a making a conductivity meter easier to use. Temperature is so important in conductivity measurement, it should also be calibrated at least one and preferably two different points Balance ml Measuring cylinder 25

26 5. Schemat raportu laboratoryjnego, będącego formą sprawozdania z przeprowadzonego badania. TITLE Put the name of the lab here. Name: Date: Lab Partner: INTRODUCTION State the problem that you will be researching. Add relevant background information pertaining to the research problem. Define any new or unusual terms. HYPOTHESIS Prediction: Predict the outcome of the lab Explanation: Give sensible scientific reasons for the outcome you predicted. The magic word is because. The hypothesis is not necessarily a one-sentence prediction. MATERIAL List the materials in order of use. PROCEDURE List the steps undertaken, in the correct order, to complete the lab. Add safety considerations when necessary. DATA COLLECTION Data collection is critical to all scientific investigations. The raw data may be of two kinds: Qualitative Any data, which can be observed using the five senses or rather crude estimates (colder, longer etc). This also might include pictures or sketches of a specimen. Quantitative Any numerical data obtained by measurements (data tables*). DATA PROCESSING AND PRESENTATION Data analysis is the transformation of raw data to a form suitable for presentation and evaluation. It could be calculations you have made, statistical analysis or graphs. * Example Table 1. Gas evolution (carbon dioxide) during fermentation. Trial Time (min) Volume gas (cm 3 ) Volume gas (cm 3 ) Volume gas (cm 3 ) CONCLUSION and EVALUATION State your conclusions. Interpret and explain your results. Describe what your data means as well as what your data shows. Identify any relevant patterns within your data. Compare your results to literature values (if possible). Support your findings with the use of references. Figure 1. Carbon dioxide produced during fermentation. Compare the results with your hypothesis. Make sure that you link the conclusion to the hypothesis and the purpose of the investigation. 26 Discuss sources of error that is things that may have affected the results and their reliability or repeatability. Evaluate the lab. For example what were the strengths and weaknesses with? Procedure? Equipment? Management of time? Suggest improvements. After evaluating the weaknesses you suggest ways to improve the lab. Simple suggestions are for example, I could have measured volumes more accurately by using a pipette or syringe instead of a measuring cylinder. or I should have repeated the experiment at least six times to get a better average.

27 MATEMAT YK A Autor: Robert Zdanowicz Sprawozdanie z wizyty studyjnej w Szwecji W dniach 26 kwietnia 1 maja 2015 roku w ramach projektu unijnego Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki oraz ICT, realizowane w IV Liceum Ogólnokształcącym w Łodzi, nawiązaliśmy ścisłą współpracę ze szwedzką młodzieżą, goszcząc w Söderportgymnasiet w Kristianstad. Kooperacja zakładała przeprowadzenie badań terenowych, których celem było określenie jakości wody w rzece Helge å. Młodzież zebrała próbki wody w pięciu punktach pomiarowych, zróżnicowanych pod względem otaczających je terenów i umiejscowienia w stosunku ujścia rzeki do morza. Zebrano dane w postaci temperatury wody, stężenia ph, stężenia jonów azotanu i amoniaku oraz ilości i rodzaju występujących w wodzie insektów. Ponad to zbadana została przewodność elektryczna wody. Na podstawie zebranych informacji młodzież z pomocą nauczycieli matematyki przeprowadziła obliczenia i analizy statystyczne w oparciu o dane zebrane przez chemików, fizyków oraz biologów. Ze względu na niedużą ilość istotnych danych, z aspektu statystycznego możliwym okazało się zaprezentowanie wyników na wykresach słupkowych (porównanie stężeń jonów oraz ph ze średnią wartością ze wszystkich pomiarów) oraz wykresach kołowych (prezentacja ilościowego i procentowego występowania gatunków insektów). Niektóre grupy próbowały znaleźć korelację między stężeniami poszczególnych jonów, ale okazywało się, że nie występuje lub nie ona jest istotna statystycznie. Oprócz opracowania statystycznego, sprawdzona została prawidłowość pomiaru przewodności wody za pomocą metody graficznej z wykorzystaniem modelowania zależności między zmiennymi przy pomocy funkcji logarytmicznej. Wyniki wszystkich badań i analiz zaprezentowano w raportach, na plakatach oraz w prezentacjach multimedialnych. Dla przeprowadzenia powyższych operacji matematycznych wykorzystano następujące narzędzia: Microsoft Excel, program Statistica, kalkulatory graficzne Casio. Sprawozdanie z wizyty studyjnej partnera szwedzkiego w Polsce Rewizyta szwedzkiego partnera w Polsce zakładała przeprowadzenie badań jakości wody rzeki Warty w rejonie Załęczańskiego Parku Narodowego oraz dokonania analizy porównawczej wyników zebranych w Szwecji i Polsce, która zaprezentowana została podczas konferencji. W dniach maja 2015 roku międzynarodowa grupa młodzieży biorącej udział w projekcie udała się pod opieką nauczycieli do Nadwarciańskiego Grodu, gdzie w ciągu pierwszego dnia pobytu zgromadzone zostały pomiary i próbki wody do badań. Ze względu na różnice w dostępnym wyposażeniu w narzędzia oraz aparaty pomiarowe zgromadzono i przekazano do analizy następujące dane: stężenie ph, temperaturę wody, stężenie azotanów, amoniaku, fosforanów, ilość i rodzaj występujących gatunków insektów w wodzie. Ponad to określono natlenienie wody oraz jej gęstość. Podobnie jak podczas wizyty w Szwecji młodzież została podzielona na grupy kilkuosobowe, które miały za zadanie pobrać próbki z pięciu punktów na rzece Warcie, zróżnicowanych pod względem otaczającego je terenu. Do przeprowadzenia analiz i badań statystycznych młodzież została podzielona na grupy, w których gromadzono dane. Ponad to została wyłoniona grupa specjalna, której zadaniem było wykonanie porównawczych analiz statystycznych ze wszystkich punktów pomiarowych na rzece Warcie oraz rzece Helge å. W tej grupie po krótkiej dyskusji i problemach z zestawieniem danych do porównania, ze względu na niejednorodność danych źródłowych, zdecydowaliśmy się na: Obliczenie statystyk podstawowych (procenta ważnych danych, średnich arytmetycznych, wartości minimalnych, wartości maksymalnych oraz odchyleń standardowych) 27

28 zastosowanie macierzy korelacji w celu zaprezentowania występowania korelacji pomiędzy stężeniami poszczególnych jonów, ph i przewodnością elektryczną wody prezentację występujących korelacji na wykresach rozrzutu (tylko istotnych statystycznie) zbadanie zależności występowania poszczególnych gatunków insektów w zależności od stężeń jonów azotanów i amoniaku 28

29 Otrzymaliśmy następujące wnioski: Warta w badanych punktach jest rzeką bardziej czystą niż rzeka Helge å, ale różnica jest niewielkiej wartości. W rzece Helge å żyje więcej różnych gatunków insektów niż w Warcie, co świadczy o bardziej zróżnicowanej faunie. Stężenia amoniaku w badanych punktach jest niższe w Warcie niż w rzece Helge å. Zarówno stężenia amoniaku jak i azotu w obydwu rzekach znacząco wpływają na ilość odnalezionych insektów. Ze względu na różny dobór badanych czynników jak i punktów badawczych, brak jest możliwości zestawienia rzek w szerszym spektrum analizy porównawczej. Przy analizie wyników pracy wzięto pod uwagę fakt, że badania wykonywane w terenie przez niedoświadczonych ludzi niosą ze sobą liczne nieścisłości. Dla przeprowadzenia powyższych operacji matematycznych wykorzystano następujące narzędzia: Microsoft Excel, program Statistica, kalkulatory graficzne Casio. Podsumowanie ogólne Przeprowadzenie badań terenowych oraz wykonanie czynności z nimi związanych nie tylko pozwoliło młodzieży na poznanie metod badawczych i umiejętności posługiwania się specjalistycznym sprzętem, ale pokazało im także, jak istotną rolę w procesie poznawczym świata odgrywa matematyka, a zwłaszcza jej dział statystyka. Bez znajomości podstaw teoretycznych, z którymi zetknęli się na zajęciach realizowanych w ramach projektu Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki oraz ICT oraz umiejętności posługiwania się tak potężnym narzędziem statystycznym jakim jest program Statistica, nie uzyskaliby tylu, tak ciekawie zaprezentowanych rezultatów swoich prac. 10. OPIS ZAJĘĆ MATEMAT YK A Autor: Agnieszka Banaśkiewicz Czy matematyka to jedynie wolna gra symboli, pozbawiona jakiejkolwiek informacji o tzw. obiektywnej rzeczywistości 1? W ramach realizowanego projektu staraliśmy się zademonstrować kompatybilność między strukturami matematycznymi a teoriami przyrodniczymi. Holistyczne spojrzenie na współczesną naukę poprzez wykorzystanie wypracowanych metod pozwalających badać układy fizyczne, chemiczne i biologiczne oraz pokazanie dynamiki ich funkcjonowania w ujęciu całościowym wraz z jednoznacznością przekazu, dzięki uniwersalnemu językowi rozwijanemu od czasów nowożytnych, to kolejne aspekty, z którymi zapoznano uczestników. Pokazanie efektywności matematycznego opisu przyrody, umożliwiającego prognozowanie nowych typów zjawisk oraz pozwalającego na otrzymywanie nadmiaru informacji, nierealnych do uzyskania w zdroworozsądkowej analizie badanej dziedziny, uważaliśmy za konieczne do zademonstrowania. Większość działów matematyki to nie wynik poszukiwań środków opisu dla praktycznych zastosowań, ale przyczynek do rozwoju matematyki czystej mówiącej o strukturach niezależnych od materiału empirycznego. Reprezentatywnym przykładem są prace wielkiego geometry starożytności Apolloniusza z Pergi dotyczące krzywych stożkowych, które zostały wykorzystane blisko 1800 lat później przez Keplera w astronomii. Tą samą prawidłowość ilustruje dorobek Godfrey Harolda Hardy ego ( ) matematyka angielskiego, autora m.in. A Course of Pure Mathematics, który planowo wybierał do swoich badań kwestie pozbawione praktycznego zastosowania. Jednak wbrew jego oczekiwaniom prace z teorii liczb i analizy matematycznej znalazły zastosowanie w pirotechnice i fizyce kwantowej. A tzw. prawo Hardy ego wykorzystano w genetyce do wykazania, że częstość genotypów w populacji diploidalnej pozostaje stała, pod pewnymi warunkami, nie zmieniając się z pokolenia na pokolenie. Współczesna nauka wypracowała uniwersalny język, który rozumieją, akceptują i posługują się nim ludzie różnych kultur, ras i religii. Jego specyfika polega na jednoznaczności możliwej dzięki połączeniu matematyki z szacunkiem dla werdyktów kontrolowanego doświadczenia. 2 i możebnej niezależnie od przynależności kulturowej specjalistów, którzy go używają. Matematyka, w nie mniejszym stopniu niż samo doświadczenie, jest jego istotnym elementem. Model matematyczny, opisując podstawowe cechy obiektów (zjawisk fizycznych, biologicznych, chemicznych), daje nam użyteczną wiedzę o nich i pozwala przewidzieć ich przebieg. Gotowe wyniki eksperymentu, które otrzymalibyśmy tylko w postaci liczb, nie powiedziałyby nam nic, co moglibyśmy zrozumieć. Tysiące ludzi widziało kamienie spadające z różnych wysokości, ale dopiero Galileusz opisał swobodny spadek kamienia w języku matematyki i wtedy przyroda zaczęła odsłaniać przed nim swoje tajemnice. 3 1 Heller, Michał, i Józef Życiński. Matematyczność przyrody, Kraków: Petrus, 2010, 24 2 Heller, Michał, i Stanisław Krajewski. Czy fizyka i matematyka to nauki humanistyczne?, Kraków: Copernicus Center Press, 2014, 61 3 Heller, Michał, i Stanisław Krajewski. Czy fizyka i matematyka to nauki humanistyczne?, Kraków: Copernicus Center Press, 2014, 61 29

30 Przykładowy plan wynikowy bloku tematycznego (Unit planner) Autor: Robert Zdanowicz Dokument ten powstał w oparciu o Diploma Programme Unit Planner, dokument wykorzystywany w programie Matury Międzynarodowej, służący efektywniejszemu planowaniu pojedynczego bloku tematycznego. Głównym celem tego dokumentu jest stworzenie nauczycielowi możliwości do refleksji nie tylko nad tym, jakie treści będą przekazywane uczniom na zajęciach, ale również w jaki sposób. Dokument ten składa się z kilku części, które są ze sobą ściśle powiązane. Część pierwsza to podstawowe cele i założenia oraz sposób realizacji danego zagadnienia w kontekście tego, co uczeń powinien wynieść w zakresie wiedzy i umiejętności. Dodatkowo rozważa się te zagadnienia, które mogą uczniowi sprawić największy problem. W części drugiej rozwija się realizację celów o metody pracy z uczniem oraz wyraźnie dąży się do tego, by zajęcia korelowały się z innymi przedmiotami. Część ostatnia to podsumowania i refleksje, które mają stać się punktem wyjścia dla zmian lub aprobacji w dotychczasowym sposobie przeprowadzania zajęć w danym bloku. PRZEDMIOT: Matematyka Blok tematyczny Statystyka jednej i dwóch zmiennych. Poziom edukacyjny Klasa 2 szkoły ponadgimnazjalnej Data rozpoczęcia realizacji zagadnienia Data zakończenia realizacji zagadnienia Cele Główne cele / założenia bloku 1. Zaprezentowanie klasyfikacji danych statystycznych i sposobów ich rozróżniania. 2. Przedstawienie metod analizy danych jednej zmiennej i sposobów prezentacji wyników. 3. Metody badania współzależności dwóch lub więcej zmiennych. 4. Metody badania istnienia istotnych różnić między rozkładami zmiennymi. 5. Zeprezentowanie rozkładu normalnego Gaussa i związanych z nim własności. Zrozumienie tematyki zajęć przez ucznia Lista umiejętności jakie nabył uczeń / terminologia jaką poznał / umiejętności które rozwinął. Uczeń poznał następujące definicje i terminy: Średniej arytmetycznej, odchylenia standardowego Mediany i kwartylu górnego i dolnego Współczynnika korelacji dwóch zmiennych i współczynnika determinacji Zasięgu i zasięgu kwartylowego Frekwencji skumulowanej Wartości p, wartości krytycznej Hipotezy zerowej i alternatywnej Uczeń rozwinął następujące umiejętności: Klasyfikacji danych statystycznych ze względu na ich źródło (pomiar / zliczenie) Prezentowania danych dyskretnych za pomocą grafów Prezentowania danych ciągłych za pomocą histogramu i krzywej Gaussa (jeżeli rozkład jest normalny) Prezentowania danych kategorycznych za pomocą wykresów kołowych, piktogramów i innych grafów Wyznaczania minimalnej i maksymalnej wartości rozkładu, mediany, kwartyli, średniej arytmetycznej, odchylenia standardowego Porównywania rozkładów przy wykorzystaniu grafu ramka-wąsy Porównywania rozkładów przy wykorzystaniu histogramu Porównywania rozkładów przy wykorzystaniu średnich arytmetycznych i standardowego odchylenia Prezentowania korelacji za pomocą wykresu rozrzutu danych, obliczania współczynnika korelacji i wyznaczania linii trendu Badania zależności / różnic między rozkładami przy wykorzystaniu testów (Chi-testu, testu T-Studenta) Tworzenia ankiet do uzyskiwania danych Uczeń zrozumiał następujące idee: Po co i w jakim celu wykorzystuje się analizy statystyczne Jak określić znaczność (istotność) danego obliczenia Statystyka daje niejednoznaczne rezultaty ze względu na grupę badanych podmiotów / przedmiotów Pojęcia umiejętności sprawiające uczniowi problemy Podstawowe terminy / pojęcia: Umiejętności: Rozróżnienie korelacji a zależności między zmiennymi Różnica między zastosowaniem wartości p a wartości krytycznej w testach różnic. Sporządzanie linii trendu na wykresie rozrzutu i wyznaczanie jej równania Podejmowanie decyzji związanej z akceptacją hipotezy zerowej lub alternatywnej testów różnic 30

31 Metody pracy / narzędzia wykorzystywane w realizacji zajęć X Wykład (pogadanka) X Praca w grupach X Prezentacja Power Point X Praca z kalkulatorem graficznym X Prezentacja indywidualnych rozwiązań / przemyśleń X Praca z innymi programami IT wykorzystywanymi w edukacji młodzieży X Burza mózgów Kooperacja międzyprzedmiotowa / CLIL CLIL Język angielski Biologia / Chemia / Fizyka X zastosowanie 4C s (content, communication, culture, cognition): posługiwanie się wyrażeniami / zwrotami w języku angielskim oraz terminologią przedmiotu stwarzanie okazji do komunikacji w języku angielskim nauczyciel jako facylitator praca w grupach X Pojęcia / słownictwo poznane na zajęciach z języka angielskiego wykorzystywane w zadaniach problemowych X Tematyka poruszana na zajęciach języka angielskiego jako przykładowe tematy analiz / źródła danych Podsumowanie: (nauczyciel wypełnia tę część po zajęciach) X Odwołania do metodologii badania naukowego X Wykorzystanie danych zgromadzonych na zajęciach i ich analiza X Interpretowanie otrzymanych rezultatów w kontekście przedmiotu przyrodniczego X Stosowanie specjalistycznej terminologii przedmiotów przyrodniczych Sukcesy Problemy Uwagi / sugestie Refleksje Scenariusz zajęć 1 Autor: Agnieszka Banaśkiewicz Average rate of change Lesson/Unit plan name: Average rate of change Iloraz różnicowy (2 lessons) Rational / Lesson Abstract: Student will be able to find the average rate of change of a linear function over interval algebraically, graphically and using a table, and interpret their results. Additional examples are provided involving quadratic and exponential functions. Lesson Tasks, Problems, and Activities (attach resource sheets): What specific activities, investigations, problems, questions, or tasks will students be working on during the lesson? Functions are special relations that gives us outputs when we supply them with inputs. Very often we want to know how quickly the outputs are changing compared to a change in the inputs values. The measure of how quickly something changes is referred to as the average rate of change of a function. Exercise 1 Alice and her younger sister Dominica are having a race in the backyard. Alice gives her sister a head start and they run for 10 seconds. The distance they are along in the race, in feet, is given below with Alice s distance given by the function a(t) and Dominica s distance given by the function d(t). a. How do you interpret the fact that d(6) = 35? Ilustrate your response by using the graph. b. If both runners start at t = 0, how much of a head start does Alice give her little sister? How can you tell? c. Does Alice catch up to her sister? How can you tell? d. How far does Alice run during the 10 second race? How far does Dominica run? What calculation can you do to find Dominica s distance? 31

32 e. How fast do both Alice and Dominika travel? In other words, how many feet do each of tchem run per second? Express your answer as decimal and attach units. ALICE S SPEED DOMINICA S SPEED (FEET PER SECOND) (FEET PER SECOND) In the first exercise we were calculating the rate that the function s output (y values) were changing with respect to the function s input (x values). This is known as finding the average rate of change of the function. Exercise 2 Finding the average rate of change of the function is the same as finding the of a line. There is, of course, a formula for finding the average rate of change. AVERAGE RATE OF CHANGE For the function y = f(x), the average rate of change from a to b is given by : f(b) f(a) b a where f(b) f(a) represents how much the y-values have changed b a represents how much the x- values have changed Use GeoGebra aplet to illustrate the average rate of change. Exercise 3 Find the average rate of change f(x) = 3x from x = 1 to x = 2. Carefully show the work that leads to your final answer. Exercise 4 The function of g(x) is given in the table below. Which of the following gives its average rate of change over the interval 2 x 3? Show the calculations that lead to your answer. x g(x) a. 3 b. 7 c. 13 d. ⅓ 32

33 Exercise 5 Szymon dropped a ball and collected the height (m) at various times (s). A graph of data he collected is provided. Szymon wants to look at rate of change of the height at various times. He hopes to detemine how quickly the height was changing at various times. Szymon first looks at the average rate of change for specific time intervals.complete the table with the information in the graph. Interval Coordinates of End points Average Rate of Change AB BC CD DE EF FG GH What do the values for average rate of change tell you about the path of the ball and the speed of the ball? Exercise 6 Complete the templete individually Frayer Model 33

34 FLUENCY 1. Find the average rate of change between the following points. a. f(x) = 2x 3x 1 = 2 to x 2 = 4 b. g(x) = (x 3)2x 1 = 1 to x 2 = 1 c. h(x) = x 1 = ½ to x 2 = 2 2. The function of g(x) is given in the table below, Find the average rate of change between x 1 = 1 and x 2 = 2 x g(x) Shown is the graph of f(x). Find the average rate of change of f(x) over the given interval [ 4,2] APPLICATIONS 4. One of the most spectacular high-diving events id Mexico where cliff divers drop off rocky outcroppings into ocean bays. If one of these drivers drops from a spot that is 30 meters above the water, his height will be modeled well by a function with rule h(t) = t 2 (high in metres and time in seconds) A. How long willi t take the diver to reach the surface of the water? B. What will be the diver s average velocity from takeoff to hitting the water?what will be the average speed? C. How will the diver s speed change during his flight? How is that change shown in the shape of a (t,h(t)) graph? REASONING 5. Consider the function f(x) = 3x + 4 a. Find the average rate of change from x = 1 to x = 1.5 b. Find its average rate of change from x = 1 to x = 1 + h c. Find the average rate of change of f between the points x = a and x = a + h d. The average rate of change for this function is always 3. What type of a function has a constant averge rate of change?what do we call this average rate of change in this case? Search the Internet if needed. Homework 1 1. The graph of a function, f(x), is shown below. Use the graph to decide if the following statements about the average rate of change of f(x) are true or false. A. B. C. f(1) f( 2) 1 ( 2) TRUE FALSE f(1) f(0) 1 0 TRUE FALSE f(1) f( 2) 1 2 TRUE FALSE D. f(2) f( 1) TRUE FALSE E. The average rate of change is positive TRUE FALSE F. The average rate of change is negative TRUE FALSE G. The average rate of change is constant TRUE FALSE Evidence of Success: What exactly do I expect students to be able to do by the end of the lesson, and how will I measure student mastery? That is, deliberate consideration of what performances will convince you (and any outside observer) that your students have developed a deepened (and conceptual) understanding. Students will create graphical and/or tables of values to represent the rates of change in various scenarios. Students will participate in a whole class discussion where they must justify their solutions 34

35 WORKSHEET AVERAGE RATE OF CHANGE (1) Exercise 1 Alice and her younger sister Dominica are having a race in the backyard. Alice gives her sister a head start and they run for 10 seconds. The distance they are along in the race, in feet, is given below with Alice s distance given by the function a(t) and Dominica s distance given by the function d(t). a. How do you interpret the fact that d(6) = 35? Ilustrate your response by using the graph. b. If both runners start at t = 0, how much of a head start does Alice give her little sister? How can you tell? c. Does Alice catch up to her sister? How can you tell? d. How far does Alice run during the 10 second race? How far does Dominica run? What calculation can you do to find Dominica s distance? e. How fast do both Alice and Dominika travel? In other words, how many feet do each of tchem run per second? Express your answer as decimal and attach units. ALICE S SPEED DOMINICA S SPEED (FEET PER SECOND) (FEET PER SECOND) Exercise 2 Finding the average rate of change of the function is the same as finding the of a line. Exercise 3 Find the average rate of change f(x) = 3x from x = 1 to x = 2. Carefully show the work that leads to your final answer. Exercise 4 The function of g(x) is given in the table below. Which of the following gives its average rate of change over the interval 2 x 3? Show the calculations that lead to your answer. a. 3 b. 7 c. 13 d. ⅓ x g(x)

36 Exercise 5 Szymon dropped a ball and collected the height (m) at various times (s). A graph of data he collected is provided. Szymon wants to look at rate of change of the height at various times. He hopes to detemine how quickly the height was changing at various times. Szymon first looks at the average rate of change for specific time intervals.complete the table with the information in the graph. Interval Coordinates of End points Average Rate of Change AB BC CD DE EF FG GH What do the values for average rate of change tell you about the path of the ball and the speed of the ball? Exercise 6 Complete the templete individually Frayer Model 36

37 Homework 1 1. The graph of a function, f(x), is shown below. Use the graph to decide if the following statements about the average rate of change of f(x) are true or false. f(1) f( 2) A. 1 ( 2) TRUE FALSE B. f(1) f(0) 1 0 TRUE FALSE C. f(1) f( 2) 1 2 TRUE FALSE D. f(2) f( 1) TRUE FALSE E. The average rate of change is positive TRUE FALSE F. The average rate of change is negative TRUE FALSE G. The average rate of change is constant TRUE FALSE WORKSHEET AVERAGE RATE OF CHANGE (2) FLUENCY 1. Find the average rate of change between the following points. a. f(x) = 2x 3x 1 = 2 to x 2 = 4 b. g(x) = (x 3)2x 1 = 1 to x 2 = 1 c. h(x) = x 1 = ½ to x 2 = 2 2. The function of g(x) is given in the table below, Find the average rate of change between x 1 = 1 and x 2 = 2 x g(x) Shown is the graph of f(x). Find the average rate of change of f(x) over the given interval [ 4, 2] APPLICATIONS 4. One of the most spectacular high- diving events id Mexico where cliff divers drop off rocky outcroppings into ocean bays.if one of these drivers drops from a spot that is 30 meters above the water, his height will be modeled well by a function with rule h(t) = t 2 (high in metres and time in seconds) A. How long willi t take the diver to reach the surface of the water? B. What will be the diver s average velocity from takeoff to hitting the water?what will be the average speed? C. How will the diver s speed change during his flight? How is that change shown in the shape of a (t, h(t)) graph? REASONING 5. Consider the function f(x) = 3x + 4 a. Find the average rate of change from x = 1 to x = 1.5 b. Find its average rate of change from x = 1 to x = 1 + h c. Find the average rate of change of f between the points x = a and x = a + h d. The average rate of change for this function is always 3. What type of a function has a constant averge rate of change?what do we call this average rate of change in this case? Search the Internet if needed. 37

38 Netografia: 1. Average rate of change, Wyszukano , w: Average-Rate-of-Change.pdf 2. Average rate of change, Wyszukano , w: AverageRateOfChange v3.pdf 3. Rates of change for familiar functions, Wyszukano , w: 4. Rates of change, Wyszukano , w: 5. Average rate of change, Wyszukano , w: 6. Frayer model for academic vacabulary devlopment, Wyszukano , w: Scenariusz zajęć 2 Autor: Agnieszka Banaśkiewicz Continuity of Functions / Ciągłość funkcji Badanie ciągłości funkcji przy użyciu programu Mathematica Lesson plan / Plan lekcji Lesson time 90 minutes Grade level: 11,12 The student will state the definition of continuity and determine where a function is continuous or discontinuous. This will include continuity at a point; continuity over a closed interval and graphical interpretation of continuity and discontinuity. Objectives: Students will be able to: Understand and use the definition of continuity Use Mathematica to plot a graph of a piecewise defined function Vocabulary: Domain all the values that go into a function Range the set of all output values of a function Increasing function a function with a graph that goes up as it is followed from left to right Decreasing function a function with a graph that moves downward as it is followed from left to right Zero of a function a value of x which makes a function f(x) equal 0 y intercept a point at which a graph intersects the y-axis. Continuity no gaps in the curve (layman s definition) Discontinuity a point where the function is not continuous Removable discontinuity a discontinuity that can be removed by redefining the function at a point also called a point discontinuity Infinite discontinuity (asymptotic discontinuity) a discontinuity because the function increases or decreases without bound at a point Jump discontinuity a discontinuity because the function jumps from one value to another Continuous from the right at a number a the limit of f(x) as x approaches a from the right is f(a) Continuous from the left at a number a the limit of f(x) as x approaches a from the left is f(a) A function is continuous on an interval if it is continuous at every number in the interval Key Concept: Continuity Definition A function f is said to be continuity at the number x = a if all of the following three conditions are satisfied: 1. f is defined on some neighborhood of x = a (NOTE: This is not a deleted neighborhood of x = a. Thus, f is defined at x = a.) 2. exists 3. 38

39 Notation: If f is not continuous at x = a, then we say that f is discontinuous at x = a.the graphs of the examples of discontinuities Pre-activities List and define properties of functions. Consider different graphs and stress that we can draw the graph of a function on an interval without lifting your pencil (or pen) or that it is impossible. Activities: In this part of the lesson the students will learn how to use Mathematica to plot a graph of function. Exercise 1 Plot the graph of the functions and find the differences between them: a. f(x) = x 2 4x + 1 b. f(x) = c. a. Użyj następującego polecenia ] Zatwierdź klawiszami SHIFT+ENTER b. Zatwierdź klawiszami SHIFT+ENTER 39

40 c. To type in a piecewise function, you need to use the command Plot[Piecewise[ { { }, { } } ], { x, }, Plot Range { } ] To type in the not_equal sign, press the keys ESC! = ESC on your keyboard. As you can see, the graph generated above doesn t show the function value at x = 2. We need to add a point at the appropriate place on the graph to show f(2) = 3. Right-click on the graph to activate the Drawing Tools box and click the small dot. Place the dot at the point (2,3) in the graph and it will look like 40 Exercise 2 Determine f(2) and the value of the functions as x approaches 2 for: a. f(x) = x 2 4x + 1 b. f(x) = c. The students along with teacher sum up the above activities and define the continuous function.

Zintegrowane nauczanie przedmiotowo językowe. Gimnazjum nr 83 w Krakowie. mgr Justyna Jankowska

Zintegrowane nauczanie przedmiotowo językowe. Gimnazjum nr 83 w Krakowie. mgr Justyna Jankowska Zintegrowane nauczanie przedmiotowo językowe Gimnazjum nr 83 w Krakowie mgr Justyna Jankowska Czym jest CLIL? CLIL = Content and Language Integrated Learning Zintegrowane Nauczanie Przedmiotowo-Językowe

Bardziej szczegółowo

Regulamin rekrutacji i uczestnictwa w projekcie nr WND-POKL. 09.01.02-10-025/13 pt.: Holistyczne podejście do nauczania

Regulamin rekrutacji i uczestnictwa w projekcie nr WND-POKL. 09.01.02-10-025/13 pt.: Holistyczne podejście do nauczania Regulamin rekrutacji i uczestnictwa w projekcie nr WND-POKL. 09.01.02-10-025/13 pt.: Holistyczne podejście do nauczania przedmiotów eksperymentalnych poprzez CLIL z praktycznym zastosowaniem matematyki

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Czym jest nauczanie dwujęzyczne?

Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Języka obcego nauczymy się lepiej kiedy będzie nam on służył do przyswojenia sobie czegoś więcej niż tylko jego samego Jean Duverger Czym jest nauczanie dwujęzyczne? Od pewnego czasu można zauważyć wzrost

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world PROGRAM Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie Tytuł projektu: My dream will change the world Państwa partnerskie: Hiszpania i Włochy Czas realizacji projektu:

Bardziej szczegółowo

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO

[ROBOKIDS MANUAL] ROBOROBO 1 2 When you plug in or unplug the cable, be sure to insert pressing the hook of the connection cable. If you want to input the program to your robot, you should first connect the Card reader with the

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W PROJEKCIE

REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W PROJEKCIE REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W PROJEKCIE Uczniowie Liceum Ogólnokształcącego w Ostrowi Mazowieckiej przygotowani do dalszej nauki i życia we współczesnym świecie realizowany jest w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

Środki dydaktyczne wykorzystywane w nauczaniu dzieci. zabaw językowych w procesie nauczania Motywowanie dzieci do nauki języka obcego

Środki dydaktyczne wykorzystywane w nauczaniu dzieci. zabaw językowych w procesie nauczania Motywowanie dzieci do nauki języka obcego Nauczyciele języków obcych szkół podstawowych Nauczanie języka obcego w edukacji wczesnoszkolnej TREŚCI: Psychorozwojowe uwarunkowania wczesnej edukacji językowej Rozwój sprawności receptywnych i produktywnych

Bardziej szczegółowo

Poddziałanie 9.1.2 Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko- -Pomorskiego w Toruniu

Poddziałanie 9.1.2 Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko- -Pomorskiego w Toruniu Projektodawca Gmina Miasto Włocławek Termin realizacji do 30.06.2015 Poddziałanie 9.1.2 Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko- -Pomorskiego w Toruniu Tytuł projektu,,dołączymy do Reichsteina CEL GŁÓWNY

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi. binding machine KRIS. instruction manual. 80-393 GDAŃSK ul. Krynicka 1 tel.: (058) 55 43 555 fax: (058) 55 43 500 ODDZIAŁ:

Instrukcja obsługi. binding machine KRIS. instruction manual. 80-393 GDAŃSK ul. Krynicka 1 tel.: (058) 55 43 555 fax: (058) 55 43 500 ODDZIAŁ: Instrukcja obsługi instruction manual 80-393 GDAŃSK ul. Krynicka 1 tel.: (058) 55 43 555 fax: (058) 55 43 500 ODDZIAŁ: 02-784 WARSZAWA ul. Janowskiego 9 tel.: (022) 648 03 48..49 fax: (022) 648 03 50 bindownica

Bardziej szczegółowo

Programy unijne. realizowane w Liceum Ogólnokształcącym im. Bolesława Chrobrego w Gryficach

Programy unijne. realizowane w Liceum Ogólnokształcącym im. Bolesława Chrobrego w Gryficach Programy unijne realizowane w Liceum Ogólnokształcącym im. Bolesława Chrobrego w Gryficach W roku szkolnym 2011/2012 w naszej szkole są realizujemy programy: Newton też był uczniem Kompetencje kluczowe

Bardziej szczegółowo

Projekt Pakiet maturalny współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Pakiet maturalny współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt WND-POKL.09.01.02-30-007/10 "Pakiet maturalny" w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet IX "Rozwój

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Section Mark Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Witamy na Konferencji otwarcia Projektu. Szansa na przyszłość. Studia Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna.

Witamy na Konferencji otwarcia Projektu. Szansa na przyszłość. Studia Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Witamy na Konferencji otwarcia Projektu Szansa na przyszłość. Studia Edukacja przedszkolna i wczesnoszkolna. Jakie tematy zostaną poruszone Ogólne informacje o Projekcie Ogólny zarys Projektu Problem,

Bardziej szczegółowo

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI Gimnazjalisto! W roku szkolnym 2014/15 oferujemy Ci 5 klas ogólnych od drugiego roku nauczania sprofilowanych zgodnie z preferencjami uczniów. Klasa 1a z rozszerzonym programem nauczania języka polskiego,

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

3. zawierają określone cele, rezultaty i działania już na etapie aplikowania

3. zawierają określone cele, rezultaty i działania już na etapie aplikowania Programy rozwojowe szkół i placówek oświatowych realizowane w ramach Poddziałania 9.1.2 Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów z grup o utrudnionym dostępie do edukacji oraz zmniejszanie różnic w jakości

Bardziej szczegółowo

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych

Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Akcja COST FP0902 jako przykład międzynarodowej współpracy w zakresie metodyki badań pozyskiwania biomasy leśnej do celów energetycznych Krzysztof Jodłowski, Michał Kalinowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Miejsce na naklejkę z kodem szkoły dysleksja MJA-R2A1P-062 EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY ARKUSZ III MAJ ROK 2006 Czas pracy 110 minut Instrukcja dla zdającego 1. Sprawdź, czy

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX UNIWERSYTETU BIBLIOTEKA IEGO UNIWERSYTETU IEGO Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX 1. Make a new connection Open the System Preferences by going to the Apple menu

Bardziej szczegółowo

Dnia 6 września udaliśmy się do oczyszczalni ścieków Kapuściska znajdującej się w Łęgnowie w Bydgoszczy

Dnia 6 września udaliśmy się do oczyszczalni ścieków Kapuściska znajdującej się w Łęgnowie w Bydgoszczy Dnia 6 września udaliśmy się do oczyszczalni ścieków Kapuściska znajdującej się w Łęgnowie w Bydgoszczy On 6 th day of September we went to sewage treatment plant Kapuściska located in Łęgnowo in Bydgoszcz.

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

PARTNER Towarzystwo Inicjatyw Europejskich 90-408 Łódź ul. Próchnika 1 nr lok. 303, III piętro tel/fax: 42 681 80 08

PARTNER Towarzystwo Inicjatyw Europejskich 90-408 Łódź ul. Próchnika 1 nr lok. 303, III piętro tel/fax: 42 681 80 08 1 Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytetu: IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionie, Działania:9.1. Wyrównywanie

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH

POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH POLITECHNIKA ŚLĄSKA INSTYTUT AUTOMATYKI ZAKŁAD SYSTEMÓW POMIAROWYCH Gliwice, wrzesień 2005 Pomiar napięcia przemiennego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zbadanie dokładności woltomierza cyfrowego dla

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Klasa OH (wstępna dwujęzyczna z językiem hiszpańskim)

Klasa OH (wstępna dwujęzyczna z językiem hiszpańskim) W roku szkolnym 2014/15 proponujemy: Symbol oddziału Przedmioty z rozszerzonym programem nauczania Języki obce Przedmioty uwzględnione w procesie rekrutacji 0H historia geografia język hiszpański język

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Program rozwoju Gimnazjum w Powroźniku. na rok szkolny 2009/2010. realizowany w ramach projektu. Dobry start lepsza przyszłość

Program rozwoju Gimnazjum w Powroźniku. na rok szkolny 2009/2010. realizowany w ramach projektu. Dobry start lepsza przyszłość Program rozwoju Gimnazjum w Powroźniku na rok szkolny 2009/2010 realizowany w ramach projektu Dobry start lepsza przyszłość Miasta i Gminy Uzdrowiskowej Muszyna I Podstawowe informacje o szkole 1. Nazwa

Bardziej szczegółowo

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE

TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE TECHNICAL CATALOGUE WHITEHEART MALLEABLE CAST IRON FITTINGS EE Poland GENERAL INFORMATION USE Whiteheart malleable cast iron fittings brand EE are used in threaded pipe joints, particularly in water, gas,

Bardziej szczegółowo

International Baccalaureate Diploma Programme. w Prywatnym Liceum Ogólnokształcącym im. Melchiora Wańkowicza

International Baccalaureate Diploma Programme. w Prywatnym Liceum Ogólnokształcącym im. Melchiora Wańkowicza nternational Baccalaureate Diploma Programme w Prywatnym Liceum Ogólnokształcącym im. Melchiora Wańkowicza nternational Baccalaureate Organization Główną siedzibą organizacji jest Genewa, Szwajcaria. Programy:

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH

DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH DZIENNIK ZAJĘĆ POZALEKCYJNYCH REALIZOWANYCH W RAMACH PROGRAMU ROZWOJOWEGO SZKOŁY w projekcie Dolnośląska szkoła liderem projakościowych zmian w polskim systemie edukacji Priorytet IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning

Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning Program szkoleń dla nauczycieli w formule blended learning Opracowanie: Eleonora Żmijowska-Wnęk Wrocław 2014 SPIS TREŚCI: 1. WSTĘP... 3 2. CELE OGÓLNE SZKOLENIA... 4 3. METODY PRACY... 4 4. TREŚCI I PRZEWIDYWANE

Bardziej szczegółowo

Broszura informacyjna

Broszura informacyjna Broszura informacyjna Egzemplarz bezpłatny Człowiek najlepsza inwestycja Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 2 Szanowni Państwo!! Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: MODELOWANIE I ANALIZA SYSTEMÓW INFORMATYCZNYCH Modeling and analysis of computer systems Kierunek: Informatyka Forma studiów: Stacjonarne Rodzaj przedmiotu: Poziom kwalifikacji: obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Plan pracy. Zespołu Przedmiotowego Matematyczno-Przyrodniczego. na rok szkolny 2012/2013

Plan pracy. Zespołu Przedmiotowego Matematyczno-Przyrodniczego. na rok szkolny 2012/2013 Plan pracy Zespołu Przedmiotowego Matematyczno-Przyrodniczego na rok szkolny 2012/2013 W skład matematyczno przyrodniczego działającego przy Zespole Szkól Publicznych nr 1 im. 70 Pułku Piechoty w Pleszewie

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny

Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny Projekty edukacyjne finansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego realizowane w ZSOI nr 4 w Krakowie. przygotowała: Renata Goleń, pedagog szkolny Pierwsze uczniowskie doświadczenia drogą do wiedzy Działanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI OTWARTEJ JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE 2f

SCENARIUSZ LEKCJI OTWARTEJ JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE 2f SCENARIUSZ LEKCJI OTWARTEJ JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASIE 2f TEMAT: Is it as difficult as it seems to be? Present Perfect exercises (Nie taki Perfect straszny jak go malują ćwiczenia utrwalające z Present

Bardziej szczegółowo

OGÓLNOPOLSKIE BADANIE UMIEJĘTNOŚCI TRZECIOKLASISTY SPRAWDZIAN PO SZKOLE PODSTAWOWEJ EGZAMIN GIMNAZJALNY EGZAMIN MATURALNY

OGÓLNOPOLSKIE BADANIE UMIEJĘTNOŚCI TRZECIOKLASISTY SPRAWDZIAN PO SZKOLE PODSTAWOWEJ EGZAMIN GIMNAZJALNY EGZAMIN MATURALNY WYNIKI UCZNIÓW ZE SZKÓŁ PROWADZONYCH PRZEZ GMINĘ MIEJSKĄ MIELEC ZA 2014 ROK OGÓLNOPOLSKIE BADANIE UMIEJĘTNOŚCI TRZECIOKLASISTY SPRAWDZIAN PO SZKOLE PODSTAWOWEJ EGZAMIN GIMNAZJALNY EGZAMIN MATURALNY STATYSTYKA

Bardziej szczegółowo

NAUKA BEZ GRANIC. Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach

NAUKA BEZ GRANIC. Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach NAUKA BEZ GRANIC Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS

SHP / SHP-T Standard and Basic PLUS Range Features ErP compliant High Pressure Sodium Lamps Long life between 24,000 to 28,000 hours, T90 at 16,000 hours Strong performance with high reliability Car park, Street and Floodlighting applications

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 6 w Płocku informuje, że od 01 września 2013 roku nasza szkoła posiada status kandydacki w programie Matury Międzynarodowej (Diploma

Zespół Szkół nr 6 w Płocku informuje, że od 01 września 2013 roku nasza szkoła posiada status kandydacki w programie Matury Międzynarodowej (Diploma Zespół Szkół nr 6 w Płocku informuje, że od 01 września 2013 roku nasza szkoła posiada status kandydacki w programie Matury Międzynarodowej (Diploma Programme International Baccalaureate). Do Pana Dyrektora

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project:

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project: Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Title of the project - System of the heat storage at different temperature level. Krótki opis projektu: Opracowanie systemu akumulacji ciepła

Bardziej szczegółowo

OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL

OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL OSTC GLOBAL TRADING CHALLENGE MANUAL Wrzesień 2014 www.ostc.com/game Po zarejestrowaniu się w grze OSTC Global Trading Challenge, zaakceptowaniu oraz uzyskaniu dostępu to produktów, użytkownik gry będzie

Bardziej szczegółowo

Regulamin korzystania z platformy e-learning w projekcie Czas Zawodowców Wielkopolskie Kształcenie Zawodowe

Regulamin korzystania z platformy e-learning w projekcie Czas Zawodowców Wielkopolskie Kształcenie Zawodowe Regulamin korzystania z platformy e-learning w projekcie Czas Zawodowców Wielkopolskie Kształcenie Zawodowe Zadania szkół biorących udział w projekcie 1. Realizacja zajęć kształcenia zawodowego z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO WARSZAWA, 11 MAJA 2012 USTAWA z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw Art. 1. W ustawie z dnia 7 września 1991

Bardziej szczegółowo

Halina Włodarczyk Dyrektor Zespołu Szkół Ponadgimnzjalnych nr 12 w Łodzi

Halina Włodarczyk Dyrektor Zespołu Szkół Ponadgimnzjalnych nr 12 w Łodzi Halina Włodarczyk Dyrektor Zespołu Szkół Ponadgimnzjalnych nr 12 w Łodzi Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt LABORATORIUM MODY realizowany

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is

Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is 1. Introduction Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is made of aluminum and steel mesh as one of the coolest enclosures available. It s also small

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Informacja o projekcie Czytam, liczę rozwijam swoje

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Informacja o projekcie Czytam, liczę rozwijam swoje Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Informacja o projekcie Czytam, liczę rozwijam swoje zainteresowania dobry start w edukację indywidualizacja

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW 1 Czym jest przyroda? wszystko czego nie stworzył człowiek (Wikipedia)

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Derywatyzacja w analizie środowiskowej zanieczyszczeń typu jony metali i jony metaloorganiczne

TECHNOLOGIE OCHRONY ŚRODOWISKA (studia I stopnia) Derywatyzacja w analizie środowiskowej zanieczyszczeń typu jony metali i jony metaloorganiczne Destylacja z parą wodną jako metoda wzbogacania i izolacji zanieczyszczeń organicznych z próbek wodnych i stałych w środowiskowej analizie chromatograficznej Destylacja z parą wodną może być stosowana

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

POWIAT LUBARTOWSKI. Biuro Projektu: Zespół Szkół nr 2, ul. Chopina 6, 21-100 Lubartów, Tel. 81-8550110, fax. 81-8552770.

POWIAT LUBARTOWSKI. Biuro Projektu: Zespół Szkół nr 2, ul. Chopina 6, 21-100 Lubartów, Tel. 81-8550110, fax. 81-8552770. REGULAMIN SZCZEGÓŁOWY określający zasady rekrutacji i udziału w projekcie Nowoczesna Edukacja Dla Wszystkich Rok szkolny 2011/2012 1 Informacje ogólne 1. Ilekroć w niniejszym Regulaminie jest mowa o Projekcie

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

WYNIKI UCZNIÓW ZE SZKÓŁ PROWADZONYCH PRZEZ GMINĘ MIEJSKĄ MIELEC ZA ROK SZKOLNY 2014/2015

WYNIKI UCZNIÓW ZE SZKÓŁ PROWADZONYCH PRZEZ GMINĘ MIEJSKĄ MIELEC ZA ROK SZKOLNY 2014/2015 WYNIKI UCZNIÓW ZE SZKÓŁ PROWADZONYCH PRZEZ GMINĘ MIEJSKĄ MIELEC ZA ROK SZKOLNY 2014/2015 BADANIE KOMPETENCJI TRZECIOKLASISTÓW K3 SPRAWDZIAN PO SZKOLE PODSTAWOWEJ EGZAMIN GIMNAZJALNY EGZAMIN MATURALNY EWALUACJA

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip)

Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip) Realizacja systemów wbudowanych (embeded systems) w strukturach PSoC (Programmable System on Chip) Embeded systems Architektura układów PSoC (Cypress) Możliwości bloków cyfrowych i analogowych Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Regulamin IB MYP dla klas certyfikowanych oraz niecertyfikowanych w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. I. J. Paderewskiego w Lublinie

Regulamin IB MYP dla klas certyfikowanych oraz niecertyfikowanych w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. I. J. Paderewskiego w Lublinie Regulamin IB MYP dla klas certyfikowanych oraz niecertyfikowanych w Prywatnym Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. I. J. Paderewskiego w Lublinie I. Zasady ogólne 1. Regulamin programu IB MYP, zwanego

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum Dwujęzyczne. Im. Św. Kingi. w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 2. w Tarnowie

Gimnazjum Dwujęzyczne. Im. Św. Kingi. w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 2. w Tarnowie Gimnazjum Dwujęzyczne Im. Św. Kingi w Zespole Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Tarnowie Gimnazjum Dwujęzyczne w ZSO nr 2 w Tarnowie to Szkoła o bogatej historii, mimo, że istnieje dopiero od roku 2001.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki

Program Operacyjny Kapitał Ludzki 4 marca 2009 Priorytet IV Szkolnictwo wyższe i nauka Program Operacyjny Kapitał Ludzki Paulina Gąsiorkiewicz-Płonka Zastępca Dyrektora Departament Wdrożeń i Innowacji Priorytet IV Szkolnictwo wyższe i

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

ReKRETE BEZWODNY ŚRODEK USUWAJĄCY PLAMY Z BETONU PRZED

ReKRETE BEZWODNY ŚRODEK USUWAJĄCY PLAMY Z BETONU PRZED ReKRETE BEZWODNY ŚRODEK USUWAJĄCY PLAMY Z BETONU PRZED PO 1 PROBLEM Olej wycieka z pojazdów na powierzchnie betonowe. Widok plam oleju stwarza nieestetyczne wrażenie. Płynne środki i mycie ciśnieniowe

Bardziej szczegółowo

KARTAKURSU. Efekty kształcenia dla kursu Student: W01wykazuje się znajomością podstawowych koncepcji, zasad, praw i teorii obowiązujących w fizyce

KARTAKURSU. Efekty kształcenia dla kursu Student: W01wykazuje się znajomością podstawowych koncepcji, zasad, praw i teorii obowiązujących w fizyce KARTAKURSU Nazwa Modelowanie zjawisk i procesów w przyrodzie Nazwa w j. ang. Kod Modelling of natural phenomena and processes Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr Dorota Sitko ZESPÓŁDYDAKTYCZNY: Dr Dorota

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN UCZESTNICTWA W PROJEKCIE ŚWIĘTOKRZYSKI SYSTEM WSPIERANIA TALENTÓW FASCYNUJĄCY ŚWIAT NAUKI

REGULAMIN UCZESTNICTWA W PROJEKCIE ŚWIĘTOKRZYSKI SYSTEM WSPIERANIA TALENTÓW FASCYNUJĄCY ŚWIAT NAUKI REGULAMIN UCZESTNICTWA W PROJEKCIE ŚWIĘTOKRZYSKI SYSTEM WSPIERANIA TALENTÓW FASCYNUJĄCY ŚWIAT NAUKI 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Niniejszy Regulamin określa warunki naboru i udzielenia wsparcia w ramach Projektu

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr./2012 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 2012 r.

Uchwała Nr./2012 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 2012 r. PSP.4013/12 (projekt) Uchwała Nr./12 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 29 czerwca 12 r. w sprawie uchwalenia programu kształcenia dla studiów podyplomowych Nauczyciel przyrody

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Robimy wspólnie coś konstruktywnego: Projekt FENIKS. i jesteśmy już w połowie okresu realizacji Projektu!

Robimy wspólnie coś konstruktywnego: Projekt FENIKS. i jesteśmy już w połowie okresu realizacji Projektu! Robimy wspólnie coś konstruktywnego: Projekt FENIKS długofalowy program odbudowy, popularyzacji i wspomagania fizyki w szkołach w celu rozwijania podstawowych kompetencji naukowo-technicznych, matematycznych

Bardziej szczegółowo

Treść pola tekstowego

Treść pola tekstowego Treść pola tekstowego Treść pola tekstowego Politechnika Świętokrzyska realizuje projekt pt. Zagwarantowany sukces z PolitechnikąŚwiętokrzyską - szanse na lepszą przyszłość uczniów szkół ponadgimnazjalnych

Bardziej szczegółowo

ZASADY ORGANIZACJI NAUKI UCZNIÓW ROZPOCZYNAJACYCH EDUKACJĘ PONADGIMNAZJALNĄ W IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. S. STASZICA w roku szkolnym 2015-16

ZASADY ORGANIZACJI NAUKI UCZNIÓW ROZPOCZYNAJACYCH EDUKACJĘ PONADGIMNAZJALNĄ W IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. S. STASZICA w roku szkolnym 2015-16 ZASADY ORGANIZACJI NAUKI UCZNIÓW ROZPOCZYNAJACYCH EDUKACJĘ PONADGIMNAZJALNĄ W IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCYM IM. S. STASZICA w roku szkolnym 2015-1 1 1. Nabór do Liceum odbywa się w oparciu o szczegółowe

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN12PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2012. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN12PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2012. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo