Lata 80. Najbardziej gorący rok XX w. Takim mianem okrzyknięto rok 1981.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Lata 80. Najbardziej gorący rok XX w. Takim mianem okrzyknięto rok 1981."

Transkrypt

1 Taki mamy klimat, ta sentencja weszła już do języka popularnego, idąc jej tropem, choć na szczęście z dala od kontekstu polskiego zapytamy dzisiaj: Jaki mamy klimat Ziemi? W jakim kierunku ów klimat podąża, oraz czy ten kierunek powinien być powodem naszych obaw. Za nim jednak rozpoczniemy dyskusję, prześledźmy bieg wydarzeń od chwili, gdy człowiek rozpoczął niemający precedensu intensywny rozwój, który jak twierdzi część naukowców, bo tutaj zgody na świecie nie ma, jest przyczyną zmieniającego się klimatu naszej planety. Przełom XVIII i XIX w. Rozpoczyna się rewolucja przemysłowa, nowe wynalazki umożliwiają produkcję na dużą skalę. Maszyny parowe korzystają najpierw z drewna, a później węgla. Rok Polski farmaceuta Ignacy Łukasiewicz konstruuje pierwsza w historii lampę naftową. Nowy surowiec, ropa naftowa rozpoczyna swoją światową karierę. Rok 1859 i Publikacja hipotez opartych badaniami, które zakładają związek między emisją dwutlenku węgla do atmosfery, a zmianą klimatu. Trwa rewolucja przemysłowa, którą napędzają paliwa kopalne, przede wszystkim węgiel. Wiek XX, lata 20. Odkrycie bardzo dużych i tanich w eksploatacji złóż ropy naftowej w Teksasie, w Stanach Zjednoczonych, oraz w Wenezueli. Ceny ropy spadają, jej zużycie rośnie. Lata 30. Pierwsze raporty wskazujące na wzrost globalnej temperatury Ziemi od początku XIX w. o 0,5 o C. Jako możliwą przyczyną wskazywana jest emisja dwutlenku węgla. Jednocześnie rozwija się paleoklimatologia, która bada zmiany klimatyczne w czasach prehistorycznych. Wielu naukowców uważa, że klimat Ziemi zmienia się cyklicznie, niezależnie od działań człowieka. Lata 60. Do badań klimatycznych używane są już komputery. Prognoza japońsko-amerykańskiego duetu naukowców Manabe i Wherewalda wskazuje na możliwość podniesienia się temperatury globalnej o 2 o C, jeśli emisja dwutlenku węgla do atmosfery zostanie podwojona. Lata 70. Zagadnienia zmian klimatycznych i efektu cieplarnianego pojawiają się w masowych mediach, czasem w zaskakującej formie. W 1975 r. tygodnik Newsweek publikuje artykuł w którym mowa o dramatycznie zmieniającym się klimacie, który przyniesie globalne ochłodzenie. Pod koniec lat 70. Światowa opinia publiczna dowiaduje się o dziurze ozonowej, wtedy też ma miejsce pierwsza światowa konferencja klimatyczna. Lata 80. Najbardziej gorący rok XX w. Takim mianem okrzyknięto rok Lata 90. Pierwszy raport IPCC (Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu) przy OZN stwierdza, że klimat Ziemi rzeczywiście się zmienia, jednak trudno ocenić przyczyny tego zjawiska, które mogło mieć podłoże naturalne. XXI w. Rok Do mediów wypływa prywatna korespondencja amerykańskich klimatologów z Climate Research Unit, wynika z niej, że niektórzy klimatolodzy manipulowali danymi, a także nawoływali do bojkotu tych badaczy, którzy nie wspierali popularnych teorii o przyczynach zmieniającego się klimatu Ziemi. Tymczasem na Grenlandii i na Antarktydzie Zachodniej postępuje topnienie pokrywy lodowej, szybsze niż przewidywano. Rok 2014, listopad. Prezydenci Stanów Zjednoczonych, oraz Chin osiągają porozumienie uznawane za historyczne. Na mocy ustaleń, oba kraje zobowiązują się ograniczyć znacząco emisje dwutlenku węgla. Zobowiązanie Chin jest pierwszym tego typu w historii. Rok 2015, styczeń. Z danych opublikowanych m.in. przez NASA wynika, że rok 2014 był najcieplejszym okresem od roku Również w styczniu podczas corocznego orędzia o stanie państwa prezydent Barack Obama powiedział, że globalne ocieplenie jest najpoważniejszym zagrożeniem dla przyszłych pokoleń Stanów Zjednoczonych. Do tego kalendarium wydarzeń dodajmy jeszcze jeden element, niemal dokładnie rok temu IPCC przy ONZ opublikowało kolejny raport dotyczący zmian klimatycznych. Według IPCC zmiany klimatu są spowodowane przede wszystkim przez człowieka, ich skutki będą, cytuję Poważne, powszechne i nieodwracalne. Rosnący poziom mórz i oceanów zmusi setki milionów ludzi do przeniesienia się na wyżej położone tereny. Wzrost temperatur ograniczy zbiory na polach, a to spowoduje ograniczenia w dostępie żywności. Możliwe będą masowe migracje ludności, wzrośnie też ryzyko wojen. Jednocześnie też wg badaczy z IPCC wciąż jeszcze możemy przystosować się do większości zmian klimatycznych. Choć raport jest utrzymany w tonie alarmistycznym, to niektórzy z naukowców idą nawet dalej w kreśleniu pesymistycznych wizji przyszłości. Jednym z nich jest dr Guy McPherson, biolog, emerytowany profesor Uniwersytetu w Arizonie. Rozmawiałem z nim w zeszłym tygodniu. Zapytałem, czy może wyjaśnić nowe hasło, które zaczyna coraz częściej pojawiać się w dyskusjach o zmianach klimatu. Mam na myśli Nagłą zmianę klimatu Guy McPherson:

2 Zmiana klimatu oznacza relatywnie niewielkie różnice temperatur w okresie 10 lat. Mam na myśli średnie wzrosty rzędu 0,1 o C, takie zmiany możemy nazwać normalnymi, albo zmianami o charakterze liniowym. Natomiast obecnie wchodzimy w okres nagłej zmiany klimatu, a to oznacza wykładniczy wzrost temperatur z dekady na dekadę. Chodzi o zmiany, które narastają coraz szybciej. To widać choćby w rosnącej obecności metanu w atmosferze. O tym mówił w listopadzie zeszłego roku jeden z kanadyjskich klimatologów, który poświęcił swoje życie badaniu klimatu Ziemi. Paul Beckwith powiedział mianowicie, że rozpoczęliśmy właśnie okres nagłej zmiany klimatu, jesteśmy w jego początkowej fazie, w jego konsekwencji, w ciągu dekady lub dwóch możemy spodziewać się wzrostu globalnej temperatury średnio od 5 do 12 o C. Więc jak już wskazywała w swoich publikacjach organizacja Truthout, niemal dokładnie rok temu, problemem ludzkości nie jest zmiana klimatu, jako taka, ale właśnie nagła zmiana klimatu. To określenie weszło już do słownika naukowego. O tym się pisze i mówi. Używają go nawet niektóre mass media. Dlaczego wyższe globalne temperatury są niebezpieczne? Np. w Polsce latem termometry nierzadko wskazują 30 lub więcej stopni. Wydaje się, że gdybyśmy mieli o 5 stopni więcej, nietrudno byłoby się do tego przyzwyczaić. Zgadza się, problem polega jednak na tym, że już dziś, kiedy średni wzrost temperatur na Ziemi jest względnie powolnym procesem, jest on i tak zbyt szybki, by żywe organizmy, jak zwierzęta i rośliny miały szanse przystosować się do nowych warunków. Oczywiście, my ludzie jesteśmy inteligentni, bardzo inteligentni. Możemy regulować temperaturę w naszych domach, przy użyciu wielu technologii, możemy budować skomplikowane budynki i konstrukcje dbające o zachowanie takiej, czy innej temperatury. Możemy wreszcie założyć i zdjąć ubranie. Rzecz jednak w tym, że podobnie jak inne żywe organizmy na Ziemi, nasza egzystencja opiera się o środowisko naturalne. To oznacza dostęp do czystej wody, zdrowej żywności, powietrza, którym można oddychać. Tak, więc jeśli rośliny i zwierzęta na planecie nie mogą nadążyć za zmianami klimatu, będzie to miało bezpośredni wpływ na nas. Stracimy źródło pożywienia, a skoro nie będziemy mieli co jeść nie przetrwamy. To się zaczyna już dziać, weźmy choćby katastrofalną sytuację z dostępem do wody w Kalifornii, jak i w wielu innych miejscach na świecie. Na przykład w Afryce. Coraz częściej pojawiają się problemy z dostępem do żywności, już teraz zagrożeni są ludzie. Mając to wszystko w pamięci, jest mi trudno sobie wyobrazić przyszłość, kiedy te wszystkie zjawiska będą występować w znacznie większej skali i natężeniu. Zmieni się klimat, będą miejsca na planecie, gdzie zrobi się chłodniej, będzie bardziej wilgotno. W innych, nowa sytuacja będzie oznaczała upały i susze. W tych okolicznościach rośliny i zwierzęta nie będą mogły rosnąć i rozmnażać się, więc nie przetrwają, a my stracimy środowisko, od którego jesteśmy uzależnieni. Jesteśmy niezwykle inteligentni i kreatywni, nasze umiejętności do adaptacji, do zmieniających się warunków są niezwykłe, ale nie przeżyjemy bez wody, bez powietrza, bez jedzenia. Obawiam się, że w tym kierunku zmierzamy. Pańska ostania książka nosi tytuł Rozmowy o zagładzie, jak żyć myśląc o śmierci. De facto jest to przewodnik dla tych, którzy chcą się zmierzyć z przyszłością i przygotować na rychły koniec. Wygląda na to, że zupełnie stracił pan nadzieję. Tak właśnie jest. Moim zdaniem obecnie nadzieja nie jest dla nas czymś dobrym. W punkcie, w którym jesteśmy jest za późno na jakiekolwiek działania, które wpłynęłoby na proces nagłej zmiany klimatu, gdy doświadczają teraz i doświadczą jeszcze bardziej ludzie, nie widzę sposobu, byśmy mogli w stanie przetrwać wzrost temperatur, które zgodnie z ostatnimi badaniami niedługo staną się naszym udziałem. Niektóre badania prognozują czterostopniowy wzrost do roku Inne, choćby wspomnianego Paula Beckwitha o 5 do 12 o C. W ciągu maksymalnie 20 lat. Taka skala i rozmach przeobrażeń klimatu nie pozwolą ludziom na przetrwanie. Ale jesteśmy może w stanie zrobić coś z tym zagrożeniem. Mamy przecież regularne spotkania szefów państw świata, którzy rozmawiają o problemie ocieplenia. Trwają badania nad wykorzystaniem energii słonecznej i wiatrowej, z której już korzystamy. Wydaje się też, że dni węgla, gazu i ropy naftowej są policzone, więc być może, wkrótce wkroczymy w erę społeczeństwa dbającego o środowisko naturalne. To możliwe, oczywiście nie jesteśmy w stanie przewidzieć przyszłości z wielką dokładnością. Jeśli jest coś, co moglibyśmy zrobić, by zapobiec kresowi ludzi na planecie powinniśmy to zrobić. W teorii jest rozwiązanie, badacz ziemskiej atmosfery, profesor Tim Garret w roku 2009 opublikował artykuł w prestiżowym miesięczniku Climate Change, jego zdaniem jedynie załamanie cywilizacji przemysłowej i natychmiastowe jej całkowite zatrzymanie mogłoby odwrócić bieg wydarzeń, które mają nastąpić. Nie sądzę, abyśmy byli w stanie to zrobić i jednocześnie zachować nasze środowisko. Dlatego nie mam już nadziei. Mówi Pan o wymarciu gatunku ludzkiego, nie wydaje się Panu, że jest Pan teraz w pozycji kaznodziei, który stoi na ulicy i krzyczy: Musicie się modlić, bo koniec jest bliski. Mijają go kolejni ludzie, którzy myślą, że mają do czynienia z szalonym człowiekiem. Brzmi znajomo? O tak, oczywiście. Zwykle ludzie słyszą od kaznodziei stojącego na rogu ulicy następujący przekaz: Koniec jest bliski. Natomiast w moim wypadku przekaz brzmi: Koniec jest całkowicie ignorowany. Oczywiście, że w rezultacie ludzie myślą, że jestem szalony, ale moja praca polega na połączeniu kropek różnych elementów dostępnej wiedzy i dowodów. Na nagłą zmianę klimatu i mający nastąpić kres środowiska naturalnego ludzi, nie jestem w tym osamotniony. W tym duchu wypowiada się coraz więcej

3 naukowców, część z nich, to osoby publiczne z dużym dorobkiem naukowym. Oni też uważają, że wymarcie gatunku ludzkiego nie jest daleką perspektywą. Są wśród nich biolodzy, antropolodzy, a także osoby publiczne jak Noam Chomsky, czy Sir Bob Geldof. Ta lista rośnie i jestem już sam z moim przekonaniem co do przyszłości. Rośnie liczba dowodów na słuszność naszych opinii. A co jeśli się Pan myli i prognozy są błędne? Byłoby świetnie, byłoby wspaniale. Nie jestem fanem kierowania gatunku ludzkiego ku zagładzie. Tak samo, jak nie jestem fanem doprowadzania do wymarcia od 150 do 200 gatunków roślin i zwierząt dziennie, jak to czynimy obecnie. Czy jest łatwo Panu wstawiać codziennie rano z łóżka, mając w głowie to, o czym dzisiaj tutaj rozmawiamy? Nie, zdecydowanie nie jest to łatwe. Noszę w sobie tę wiedzę już niemal 13 lat. To naprawdę długo, szczególni, gdy w grę wchodzi najgorsza wiadomość dla rodzaju ludzkiego i jego historii. To bolesne, przykre, straszne. Żeby ten stan zrównoważyć czymś pozytywnym, staram się sobie uświadomić, że z kosmologicznego punktu widzenia, moja obecność tu i teraz jest czymś cudownym, niezwykłym, że jest czymś wspaniałym. To, że żyję na tej planecie, w jednym z najwspanialszym momentów ludzkiego istnienia. Staram się w swoim życiu dążyć do doskonałości, do miłości. Do tego też zachęcam innych ludzi. Przynajmniej tyle mogę zrobić, by oddalić to, co mam w głowie od bardzo długiego czasu. Dr Guy McPherson, emerytowany profesor Uniwersytetu w Arizonie W studiu Trójki jest z nami prof. Piotr Głowacki geofizyk z PAN. Dobry wieczór. Witam wszystkich. A w studiu Radia Wrocław, prof. Krzysztof Migała, klimatolog z Uniwersytetu Wrocławskiego. Dobry wieczór. Dzień dobry. Mamy raport IPCC, międzynarodowego grona skupionego przy ONZ, raport alarmistyczny, mamy też słowa dr Guy a McPhersona, słowa bardzo mocne i przygnębiające w treści, zresztą dr McPherson należy do tych naukowców, którzy widzą przyszłość w najczarniejszych barwach, jak sam powiedział, nie jest sam. Ja muszę powiedzieć, jako mieszkaniec tej planety czuję duży niepokój, tylko czy Panowie ten niepokój ze mną podzielają? Może prof. Głowacki na początek: Tak, jeśli chodzi o same środowisko naukowe, to takie, jak i międzynarodowe, jak i polskie jest dosyć zgodne w jednym obserwujemy w ostatnich latach, przynajmniej tych 30 latach, czyli tego minimum do określenia trendów w klimacie, tą zmianę i wzrost globalnej temperatury. Natomiast to samo środowisko nie jest już zgodne, co do poszukiwania przyczyn i szukania winnych za to podnoszenie się temperatury. Czyli wiemy, że jest cieplej, ale nie wiemy, dlaczego. Prof. Piotr Tak i to by, przy rozwiniętej nauce okazuje się, że badając procesy, jakie zachodzą w atmosferze, mamy jeszcze wiele elementów niewiadomych. Te elementy mogą działać w formie takie katalizatora, że wprowadzenie dodatkowego elementu do środowiska, może spowodować, to, co żeśmy słyszeli przed chwileczką z wypowiedzi gościa amerykańskiego - zmiany o wiele szybsze, nieliniowe, a wykładnicze, ale to jest pisanie, jak to się mówi, tego najczarniejszego scenariusza. Myśmy ostatnio uczestniczyli m.in. w dostarczeniu danych dla raportu IPCC przez zespół kierowany przez Davida Boughana - zastępcę dr British Antarctic Suvey. Był to projekt o podnoszeniu się mórz i oceanów, badanych najnowszymi metodami z uwzględnieniem wszelkiego rodzaju analizy różnych błędów. I tu żeśmy nie spełnili, jako naukowcy oczekiwań wielu polityków, ponieważ ten scenariusz nie jest tak katastroficzny, jak go 10 lat temu prezentowano. To jaki był wynik, tak w skrócie? Okazuje się, że prognozy lat temu zakładały wzrost poziomu mórz i oceanów do końca tego teraz stulecia o minimum 60 cm, a niektórzy twierdzili, że będzie ponad metr do nawet półtorej metra. Okazuje się, że ostatnie 10 lat widzimy duże przyspieszenie w topnieniu pokryw lodowych. Okazuje się, że poziom mórz i oceanów średnio rocznie przyrasta tylko ponad 3,2 mm. Jeśli popatrzmy, że mamy do końca tego wieku 85 lat, to gdyby przyjąć nawet i takie obliczenia, to raptem jest to mierzalnie 30 cm. Ale sam Pan powiedział, że te zmiany mogą nie mieć charakteru liniowego, czyli mogą przyspieszyć. Tak, jeśli nawet założymy, że nie będzie to proces liniowy, będzie to wykładniczy. To on w tym przypadku nie osiągnie jednak tych 60 cm. Ja byłem w Londynie na prezentacji rezultatów tych badań. I co ciekawe, jeśli ktoś przypomina sobie różnego rodzaju

4 wykresy, modelowania przyrostu mórz i oceanów do końca tego wieku, to one są wszystkie wykładnicze. Według różnych scenariuszy różnie to przebiegało i skala czasowa zaczynała się od 2000 i kończyła się na 2100 roku. Teraz tam prezentowane wykresy były wręcz podobne, tylko, że jeśli ktoś się przyjrzał, to skala czasowa, ten horyzont z tego 2100, to jest Czyli oddaliliśmy tą, jakby groźbę nawet w modelowaniu tego, co nas czeka. We Wrocławiu jest prof. Krzysztof Migała, klimatolog. Panie profesorze, czy Pan się boi? Prof. Krzysztof Migała: Przeraziły mnie te słowa, czarny scenariusz roztoczony przez gościa z Ameryki. Dr Guy McPherson, tak? Tak i. No cóż, ja myślę, że jest to też punkt widzenia Amerykanina, który być może mieszka w środku dżungli manhattańskiej, i w kraju, który jest największym konsumentem na świecie. Z tego co się orientuje, profesor potem, jak rzucił pracę na uniwersytecie, bo stwierdził, że to już nie ma sensu, chyba w roku Wyprowadził się do stanu Nowy Meksyk, więc tam chyba zamieszkuje w tej chwili. Tam jest może więcej, oczywiście, tam jest więcej przestrzeni. Chodzi o taki amerykański punkt widzenia, to czarnowidztwo jest przerażające, ale ja bym się tu zgodził z opinią mojego kolegi, szanownego Piotra Głowackiego, którego pozdrawiam. Może ja bym powiedział tak, to do końca nie jest tak, że dekadowo te temperatury tak sobie powolutku rosną, bo gdyby wziąć pod lupę także notowania temperatur z takiego to obserwatorium na Śnieżce, które jest oddalone od bezpośrednich pyłów antropogenicznych źródeł, jak bliskość miasta, jak bliskość fabryk, powierzchni betonowych, to z ostatnich 30 lat obserwowanych tam temperatur, no wskazują na ten taki gwałtowny, logarytmiczny wzrost, bo chciałbym powiedzieć, że przy średniej wieloletniej, tam obserwacje prowadzone są 130 lat, od 1881 roku. Przy średniej wieloletniej 0,60oC, ostatnia dekada 2010 wyróżniła się średnią 1,5oC. Więc jest to wzrost dwukrotny. Średnia roczna temperatura w tym oryginalnym miejscu w zeszłym roku, w roku okrzyczanym, jako najcieplejszy w skali historycznej, globalnej, wniosła aż 2,70 stopnia. Ale czy to oznacza, że myśmy wpompowali takie ilości węgla, czy dwutlenku węgla do atmosfery, że ostatnie 30 lat jest skutkiem tego rozwoju cywilizacji przemysłowej, która trwa już od 200 lat, od 250, kiedy, kiedy wymyślono maszynę parową zaczął być potrzebny węgiel, jako paliwo kopalne do rozwoju cywilizacji? boje się, że nie, że istnieje szereg naturalnych procesów, które synergicznie działają i boję się, że to co powiem, to wyląduje na stosie czarownic. Ale ten straszak w postaci bezwzględnej, antropogenicznej winy człowieka jest straszakiem politycznym. No i to się spieramy też. Czyli zdaniem Pana też, ta emisja dwutlenku węgla, która jest takim hasłem głównym podczas rozmów na temat oceniania stanu ocieplania się klimatu. Czyli to, że cywilizacja ludzka, a konkretnie ta era przemysłowa spowodowała poprzez swoje działanie, poprzez emisje dwutlenku węgla, spowodowała te wszystkie zmiany, których doświadczamy to jest teza błędna? To znaczy tak, dokładamy się oczywiście w jakimś odsetku do tego, ale przecież trzeba zwrócić uwagę na procesy wymiany ciepła, przenoszenia energii przez strefy oceaniczne, głęboko oceaniczne, które trwają w najkrótszych skalach naście lat, setki lat. Trzeba zwrócić uwagę na zachowanie się systemu słonecznego. Energią związaną z aktywnością słoneczną, która zmienia warunki promieniowania kosmicznego, które kształtuje główne warstwy atmosfery na naszej planecie. Więc jest, szereg takich przyczyn nie do końca jeszcze ze sobą połączonych, które czekają na wyjaśnienie. Co też nie oznacza, że nie należy lekceważyć słowa, słowa biologa amerykańskiego, czy w ogóle lekceważyć poważne grono twórców raportu IPCC. Bo jednak dobrze jest, jeśli ktoś takie czerwone światełko włącza i pozwala się zastanowić nad tym, jak, jak eksploatujemy, przede wszystkim środowisko, a eksploatujemy w sposób zły. To na pewno nie ulega wątpliwości. No, bo są takie wiadomości, które docierają poprzez media te główne, bo nie mówię tu o mediach zbyt specyficznie naukowych, no stawiają, co najmniej znak zapytania w kwestii tego, w jakim stanie Ziemia nasz planeta i nasze społeczeństwo się znajdują, Mam na myśli chociażby na początku tego miesiąca informacje z Kalifornii, gdzie po kilkuletniej suszy, na początku tego miesiąca gubernator Kalifornii wprowadził obowiązkową reglamentację wody dla miast. Od roku 2016 zużycie wody w miastach ma spaść o jedną czwartą. To po to, żeby pomóc rolnictwu, które jest w katastrofalnej kondycji; i trzeba powiedzieć, że Kalifornia jest takim spichlerzem Stanów Zjednoczonych. Jeżeli tam jedzenia będzie mniej, no to odczują to prawdopodobnie całe Stany Zjednoczone. I to się dzieje już teraz. Ale proszę zwrócić też uwagę na to, że u nas też jest woda reglamentowana. I też nie możemy tak z wody wodociągowej podlewać trawników, czy ogródków, bo Są takie miesiące w roku.. prawda? Zasoby wodne trzeba szanować. I myślę, że, że decyzja gubernatora Kalifornii była podyktowana też ograniczeniem takiego rozpasanego konsumpcjonizmu, że nie wszystko wolno, że ja mogę mieć basen stumetrowy w ogródku, w którym mogę wymieniać wodę codziennie prawda, no bo mam taki kaprys. A trawę muszę mieć zieloną i tą trawę muszę podlewać, więc nie dziwiłbym się takim decyzjom. To one nie świadczą też o jakieś

5 katastrofalnym stanie gospodarki, tylko o okresie przejściowym, powiedzmy sezonowych też warunków klimatycznych, które wymagają powiedzmy roztropniejszej gospodarki zasobami wodnymi tam, w tym regionie. Zmiany klimatu, a przede wszystkim związane z nimi prognozy na przyszłość są tematem wielu badań od kilku dekad. Jedną z pierwszych takich dużych prognoz, takich obejmujących wiele dziedzin naszego życia, życia człowieka był raport naukowy Klubu Rzymskiego z roku 1982, tytuł Granice Wzrostu. Nie był to raport optymistyczny, tak w skrócie powiem. Natomiast jeden z jego współautorów, klimatolog profesor Jorgen Randers z Norwegii opublikował rok temu, czy dwa lata temu, taką książkę pod tytułem Rok globalna prognoza na następne 40 lat. I z profesorem Jorgenem Randersem rozmawiała Wioletta Myszkowska: Jorgen Randers: W książce Rok 2052 starałem się przewidzieć, co wydarzy się w ciągu następnych 40 lat. Obserwowałem, jakie decyzje ludzie podejmują zarówno na poziomie globalnym, jak i państwowym, czy indywidualnym. Na tej podstawie starałem się oszacować, jakie będą konsekwencje tych wyborów. Korzystając z tej metody przewiduje, że zachodnia cywilizacja podejmie pewne działania zapobiegające emisji gazów cieplarnianych. Aktywnie postąpią Chiny i kraje rozwijające się, ale to i tak nie wystarczy, by zahamować globalny wzrost temperatury. Dlatego w 2050 r. będzie ona wyższa od 2 o C, później nawet o 3 stopnie powyżej poziomu z czasów rozpoczęcia cywilizacji przemysłowej. Pojawia się zatem pytanie: Czy temperatura wyższa o 2 stopnie jest dla nas dobra, czy zła? Odpowiedź brzmi: zła. To oznacza, że w ciągu następnych 35 lat nasz klimat będzie coraz mniej stabilny. Będzie więcej susz, powodzi, gorące okresy będą dłuższe, poziom mórz podniesie się o około 30 cm. Rolnikom będzie coraz trudniej określić, co zasiać, i o której porze roku. Ptaki nie będą wiedziały, kiedy składać jaja. Mieszkańcy Bangladeszu będą musieli przenieść się na północ, w głąb lądu, a pamiętajmy, że Indie już wybudowały blokady, które mają ograniczyć napływ imigrantów. W skrócie staniemy twarzą w twarz z trudną sytuacją zarówno pod względem ekonomicznym, jak i społecznym, w wielu częściach świata jednocześnie. Wtedy w niektórych rejonach naszego globu wybuchną wojny. Jest oczywiste, że efekt cieplarniany jest spowodowany przez ludzi. Ci, którzy jeszcze w to wątpią, po ostatnich 25 latach nie odrobili pracy domowej, i powinni mieć zakaz publicznych wypowiedzi. Nauka wie już dokładnie jak bardzo nasz klimat się ociepli, jeśli ludzkość nie przestanie emitować tak dużych ilości dwutlenku węgla. Nie ma wątpliwości, nie wiemy jedynie jak szybko ludzie zaczną działać, by obniżyć emisje gazów cieplarnianych. Jeśli nie zrobimy niczego, w ciągu następnych 20 lat, temperatura wzrośnie o 2,5 stopnia. Możliwe, że będziemy w stanie zatrzymać wzrost temperatury na poziomie półtora stopnia. Są jednak dwa warunki. Zareagujemy bardzo szybko i bardzo radykalnie, w mojej opinii jest to bardzo mało prawdopodobne. Jestem bardzo sfrustrowany, ostatnie 40 lat spędziłem pracując na rzecz zrównoważonego rozwoju świata, ale teraz jest on mniej stabilny niż wtedy, gdy zaczynałem pracę. W tej dziedzinie zawiodłem, jestem sfrustrowany także dlatego, że rozwiązanie problemu efektu cieplarnianego i źródeł zanieczyszczeń jest w zasadzie proste, wystarczy użyć 2% siły roboczej na świecie, oraz 2% światowego kapitału i przesunąć je z brudnych sektorów gospodarki od czystych. To rozwiązałoby problem. Klimatolog prof. Jorgen Randers z Norwegii, autor książki globalna prognoza na następne 40 lat. Prof. Randers twierdzi, że wie dokładnie o ile stopni wzrośnie temperatura w wyniku takiej, czy innej emisji dwutlenku węgla. I co więcej, mimo, że pesymistyczne wizje kreśli wie, co zrobić, żeby to zatrzymać. Wróćmy jeszcze do podstawowego pytania, skutki ocieplenia w skali globalnej. Trzeba pamiętać o tym, że niecały glob reaguje dokładnie tak samo. Przykładem jest tego jest chociażby Arktyka. Jeśli popatrzeć na ostatnie lat, to w Arktyce temperatury wzrosły o 2,5 stopnia przy wzroście temperatur w Polsce średnio jeden stopień, i dla nie-naukowca nasuwa się pierwsze pytanie: To jak to jest, my w Europie emitujemy i w Polsce emitujemy gazy, u nas wzrasta o jeden stopień, a tam w Arktyce przecież nikt nie żyje. Nikt nie ma przemysłu i rośnie temperatura o 2,5 stopnia. Odpowiedź jest natychmiastowa. Część naukowców, że no przecież w atmosferze, wszystko się szybko wymiesza. W związku z tym te nasze zanieczyszczenia, nasze gazy także, dopłyną do Arktyki. Ale tu jest ciągle to samo pytanie: To dlaczego tam wzrosło 2,5 raza więcej i tu dochodzimy do czynników naturalnych. Niektórzy za bardzo nie przywiązują uwagi, do tzw. czynników naturalnych, które mogły być wywołane, mogą być wywołane działalnością człowieka, jako inspiracja. I rodzaj zapalnika, podpaliliśmy coś, tam się pali. I nawet, gdy wyeliminujemy człowieka z tego działania, to, to działanie już sobie pobiegnie. To jest coraz częściej rozumiane, jako pozytywne sprzężenie zwrotne. Bo jeśli w Arktyce ubywa lodu, który odbija promieniowanie słoneczne i mamy więcej otwartego oceanu, który bardzo chłonie to ciepło. Bardzo chłonie to ciepło, potem prądy morskie to ciepło jeszcze przenoszą

6 Tak. Dodatkowo, jeśli w Arktyce na lodowcach, kopułach lodowych, szczególnie na Grenlandii mamy śnieg, który odbija promieniowanie słoneczne. Jeśli on ustępuje, to zaczyna się nagrzewać się grunt, nagrzewa się morze. Nagrzewa się grunt, który w kolejnym etapie ogrzewa atmosferę. Z tego tytułu mamy wyższą temperaturę i jeszcze szybciej topi się lód, i na morzu i na lądzie. W związku z czym mamy tą akcelerację procesu i ten czynnik naturalny, jak widzimy już chociażby porównując tylko nasz kraj i Arktykę, to spowodował to, że tam mamy dwa razy większy wzrost tej temperatury, bo tam są takie warunki. W krajach, gdzie nie mamy pokryw lodowych, nie mamy śniegu, lodu ta akceleracja nie następuje w wyniku tego pozytywnego sprzężenia zwrotnego. W związku z czym, musimy na te prognozy klimatycznej i skutki także nałożyć element środowiska, co do którego to prognozujemy. Nie możemy zaprząc jednego modelu, który będzie dobry dla wszystkich i wytłumaczy nam wszystko. Migała: Dobrze, że prof. Głowacki wspomniał o modelach co do scenariuszy zmian klimatu. Przede wszystkim trzeba przypomnieć, że scenariusze klimatyczne, to scenariusze, które zakładają, jak się będzie zachowywała gospodarka światowa przez najbliższe kilkadziesiąt lat. Prawda? Czy musimy redukować, czy będziemy robić biznes jak zwykle, czyli będziemy konsumpcyjni i bezwzględni, pompując dwutlenek węgla do atmosfery. I na tych scenariuszach przypadające ilości dwutlenku węgla do atmosfery, opierają się modele klimatyczne, modele klimatyczne globalne. Modele, które schodzą do skali regionalnej. W skali Europy, kontynentu i innych, itd. itd. Problem jest w tym, że jeśli zaczynamy się przyglądać modelom klimatycznym w skali regionalnej, to w zależności od tego, jaki model przyjmiemy. Jakie przyjmiemy zachowania dynamiki atmosfery, wód oceanicznych, to otrzymujemy wyniki bardzo rozbieżne co do prognoz temperatur lata, temperatur zimy, długości trwania pokrywy śnieżnej itd. Itd. Więc ten problem precyzji przewidywań, czy scenariuszy klimatycznych, on istnieje i tego problemu w tej chwili nie rozwiążemy. Więc tutaj prof. Głowacki ma rację o tym dużym zróżnicowaniu regionalnym tych właściwości. W Polsce już trwają badania, trwają badania nad uprawami roślin, które mogą być lepiej przystosowane do tego cieplejszego klimatu, który będzie być może naszym udziałem za kilkanaście lat. W połowie lutego natomiast miało miejsce spotkanie na szczeblu rządowym w Polsce, które dotyczyło przygotowań na mające nastąpić zmiany klimatyczne. I tam podczas tego spotkania minister środowiska Maciej Grabowski powiedział wtedy m.in. cytuję: Powodzie, susze, wysokie temperatury i związane z nimi konsekwencje zagrażają ludności i infrastrukturze miast, szczególnie tych dużych. Konieczność adaptacji do zmian klimatu stanowi wielkie wyzwanie dla ich włodarzy. I tak sobie myślę, że nie ma już rozmów czy klimat się zmienia. Tylko jesteśmy już na etapie rozmów, co zrobić, żeby się do tych zmian przystosować. To nie jest szczególnie optymistyczna konkluzja, szczególnie dla mnie. Tak, jeśli chodzi o przede wszystkim problem, czy dalej tylko brnąć w kierunku przeciwdziałania. Czy po prostu nie zacząć bardziej myśleć o adaptacji, przykładowo: Jeśli byśmy mieli określoną miejscowość u podnóża gór, gdzie istnieje duże zagrożenie powodziowe, to mamy dwie opcje. Możemy przecież współcześnie rozgonić chmury, spowodować, że opad atmosferyczny wystąpi nie tam, w górach, a już wcześniej. Są to określone koszty. Mówi Pan o geoinżynierii w tym momencie? Tak. Możliwe działania. Albo przystosować się, przyjąć za pewnik, że mogą wystąpić chociażby katastrofalne opady w tym miejscu i zabezpieczyć się chociażby powodziowo. Zmienić infrastrukturę zabudowy doliny. Są to dwie kwestie, w którym kierunku pójdziemy. Oczywiście ciekawsza jest ta inżynieria, eksperymentowanie, przy czym z takiego eksperymentu nie zawsze możemy przewidzieć, czy ten skutek ostatecznie będzie dobry. Na tym polega eksperyment, że niby Tak. Dlatego też w przyszłych działaniach, także i w naszym kraju, powinnyśmy więcej miejsca poświęcać, więcej środków na już adaptację. A mniej na bezpośrednie przeciwdziałanie, bo nie wszystko będziemy w stanie zmienić. Nie jest ta moja wypowiedź, też nie może być traktowana, jako hulaj dusza piekła nie ma. To nie jest to pozwólmy sobie na emisje, na zanieczyszczanie atmosfery, bo jak się nam podoba, bo nam tak wygodniej i taniej. Dbajmy o klimat, spróbujmy coś zrobić. Ale znów nie możemy posunąć się do tego, że mając pewne idee, po prostu wyeliminujemy człowieka z życia na tej planecie. Prof. Krzysztof Migała, klimatolog we Wrocławiu - Chciałem się odnieść do tej adaptacji, do tych pomysłów na rolnictwo, tu naprawdę społeczeństwo nawet w skali eksperymentu trwającego dziesiątki lat musi być niezwykle rozważne. Możemy wyrządzić krzywdę funkcjonującym ekosystemom, jeżeli będziemy wprowadzać, czy zmieniać w ogóle strukturę ekosystemów, pod hasłem adaptacja do warunków do przyszłości Rośliny zwykle się same adaptują. W zasadzie naturalnych ekosystemów nie jesteśmy w stanie uchronić, bo one się same odtwarzają. Więc tutaj potrzeba wielkiej roztropności. Taki przykładem jest winorośl, jako roślina, która chętnie byłaby przyjmowana na obszary, gdzie jest cieplej, prawda? Gdzie te warunki korzystne są dla uprawy winorośli. Ale proszę pamiętać, że wyhodowano już też winorośl,

7 która jest odporna na, na przymrozki. W Skandynawii się też winorośl uprawia. Więc tutaj takie hasło adaptacja trzeba rozumieć bardzo, bardzo rozważnie. Ale teraz jest pytanie: Jak rozumieć tę adaptację? Czy to chodzi o przystosowanie do zmian? Czy ograniczenie potencjalnych zagrożeń? Czy, czy minimalizowanie negatywnych skutków, które wynikają z tych gwałtownych zachowań warunków atmosferycznych i zmienności klimatycznej? Czy to ma być obrona przed brakiem wody i suszą, czy obrona przed zagrożeniem pożarami, nadmiarem ciepła? Bo tych pytań w zależności od strefy klimatycznej jest wiele i one są różne. Więc jakie działania przyjąć, aby sobie nie zaszkodzić? To jest chyba też kluczowe pytanie w tej kwestii, adaptacja do zmian klimatu. Ja muszę też powiedzieć, że mój niepokój, który był na początku, naszego spotkania, naszej audycji w zasadzie nie zmalał. Dlatego głównie, że rozmawiamy o pewnych zmianach, pewnych zjawiskach w skali globalnej, a nie w skali Polski, kontynentu nawet, czy Unii Europejskiej powiedzmy, tylko w skali świata. Rozmawiamy o zmianach, które są faktyczne, to znaczy one się dzieją, tutaj się zgadzamy przecież, że one mają miejsce. Nie zgadzamy się, czy grono naukowe nie zgadza się, bo nie ma jednego zdania w kwestii tego, co jest przyczyną ty zmian i w jakim kierunku. Natomiast to dzieje się teraz i cały czas mamy tak wiele znaków zapytania. Panowie mówią, że być może, że prawdopodobnie. Czy to nie jest też dla Panów niepokojące to, że, że w momencie, kiedy jest zagrożone coś, co jest podstawą naszej egzystencji, czyli naszego środowiska? To zresztą, co mówił profesor Guy McPherson, że zagrożone jest środowisko, w którym istniejemy. I nawet, jeśli będziemy mieli najtęższe umysły naukowe naszego świata, dziesiątki Einsteinów, którzy wymyślą niewiadomo co. To, jeżeli nie będziemy mieli Ziemi, która będzie nam dawała pożywienie, nie będziemy mieli wody, z której będziemy mogli skorzystać. No to co dalej? Zacznijmy szanować tą wodę. Prawda? Chociażby Mówię Panom w charakterze apelu, zacznijmy. Ale to może trzeba zrobić teraz, już. W grudniu, w Paryżu będzie kolejne spotkanie. Kolejny szczyt klimatyczny. Spotkają się głowy państw z całego świata. Rozmawiać będą oczywiście o ograniczeniu zmian klimatycznych. I ja pamiętam jak w 2008 roku byłem w Poznaniu na takim właśnie szczycie klimatycznym. Wielkie zgromadzenie ludzki, setki tysięcy ludzi i pamiętam, że to co było ujmujące to, to, że tak wiele było punktów widzenia. Tak wiele było interpretacji, wzajemnie się wykluczających interesów i rozmów, które do niczego nie doprowadziły. I moje pytanie jest takie: Czy my, jako ludzkość, to może to patetycznie trochę zabrzmi, ale to może jest taki moment, żeby w taki ton uderzyć. Czy my, jako ludzkość jesteśmy w stanie działać wspólnie, żeby cokolwiek zrobić, myśląc o przyszłości? Tak jak mówimy o globalnym ociepleniu, tak nie wypracujemy globalnego spojrzenia na tą przyszłość wspólnej idei koncepcji, przede wszystkim, to jak zachowujemy, zachowujemy się według ekonomi. Nikt sobie nie pozwoli wyłączenia prądu, albo płacenia 20 zł za kilowat, no, bo mamy dobrą ideę. Po prostu ekonomia jest tym pierwszym narzędziem weryfikującym. I myślenie krótkoterminowe też? Tak. I tu musimy popatrzeć długoterminowo na cały proces. Ludzie wtedy mają możliwość zrozumienia, ewentualnie zgodzenia się na pewne wyrzeczenia. Ale najgorzej jest, jeśli do tego zaprzęgamy politykę. Ta polityka to nie jest tylko czasami efekt ekonomiczny, ale i ekspansji, ekspansji, przerzucenia odpowiedzialności. I tu jest niedobrze, kiedy czasami wątpliwości naukowców są skwapliwie podsycane. Wyłapywane przez polityków, a żeby zbić kapitał na najbliższą chociażby kadencję. Bo polityk myśli od wyborów do wyborów, a nie dekadami. Tak. Dlatego też najwięcej sceptyków, co do takich szybkich rad. Czy nawet uzdrowicielskich eksperymentów jest wśród naukowców, którzy mają tą perspektywę badawczą na wiele lat. Można też złośliwie powiedzieć no, że dbają o to, żeby mieli co badać. Nie o to chodzi, żeby wyciągać wnioski długofalowe, to trzeba mieć jednak sporo danych przez długi okres czasu. Proszę popatrzeć nawet w medycynie. Wszyscy się boją raka, ale każdy element nowego leku, to nie jest skwapliwie od razu wdrażany. Wymaga WIELU lat niekiedy eksperymentów. Niekiedy ludzie byliby w stanie zgodzić się na to, żeby na nich poeksperymentować. A jednak to, na to naukowcy się nie zgadzają, bo w przyszłości mogliby być oskarżeni, że spowodowali więcej zła swoimi szybkimi niekiedy decyzjami. Także rozwaga. Rozwaga przy naszych działaniach, a kompromizm można wypracować przy rozwadze, a nie zacietrzewieniu. Migała Ja bym chciał powiedzieć to, iż wierzę w takie mądre hasło: Kropla drąży kamień. Mam na myśli to, że jednak przez te lata, czy sporów naukowych, a przede wszystkim tych wysiłków IPCC, ekstremalnych ekologów, czy osób związanych z Partiami Zielonych, to jednak wzrosła świadomość ekologiczna, znaczy proekologiczna, że bardziej dbamy o środowisko. Oczywiście nie zawsze to nam wychodzi. Chociażby jak nam nie wyszła ustawa o odpadach. Prawda? Czy recykling w Polsce. Ale, ale w skali dziesiątków lat widać ten postęp. Proszę też zwrócić uwagę na rozwój nowych technologii, biotechnologii, czy nanotechnologii, to są też efekty, które przynoszą oszczędności w eksploatacji środowiska. Więc gdzieś tam to światełko w tunelu istnieje. I ja myślę, że, że głęboko

8 wierzymy to, że źle tak z tą naszą planetą nie będzie, że my jej nie zniszczymy, tak jak by to w najczarniejszych, proroczych wizjach należało się spodziewać. Ja bym tu jeszcze dodał jedną rzecz. Jeśli mamy działania, mamy wizje poprawy środowiska, to w tym momencie także jest nacisk społeczny na to i zrozumienie społeczne. A żeby więcej środków przeznaczyć chociażby na nowoczesną technologię i technikę pozyskiwania chociażby energii, aniżeli na zbrojenia, gdzie po prostu ten sam pieniądz zainwestowany wiadomo, będzie miał lepsze wykorzystanie. W związku z czym ten wyścig, dawniej technologiczny, jak pamiętamy jeszcze z okresu Zimnej Wojny, to był w kierunku potencjałów wojskowych i zastraszania. Teraz widzimy w świecie wyścig jest w kierunku tych najnowszych technologii. Popatrzmy na same ogniwa fotowoltaiczne. Jeszcze 15 lat temu my, wyjeżdżając do stacji polarnej, żeśmy wydawali duże pieniądze na małe ogniwa słoneczne. Teraz każdy sobie stawia panele i po pierwsze ceny spadły, technologia poszła do przodu. I ta świadomość społeczna dbania o klimat i o to, co ewentualnie może się zdarzyć, inspiruje nas do tych nowych takich wyzwań i lepszego lokowania naszych pieniędzy, naszych zysków i inwestycji. Migała: To żeby nie pozostawiać wrażenia takiego, że odwracamy uwagę od problemów globalnych, tutaj to zagrożenie klimatyczne może być tutaj takim dyżurnym hasłem, czy dużym wrogiem społeczeństwa globalnego chociażby, dlatego by odwrócić uwagę np. od spraw, które są równorzędnie istotne. To jest wyczerpywalność zasobów, zasobów złóż mineralnych i kopalin. To jest nieopanowanie globalnych procesów demograficznych. Przecież nasze społeczeństwo w skali globalnej rośnie. Nad tym trzeba zapanować, trzeba mieć wizję zagospodarowania zasobów ludzkich. Prawda? Przede wszystkim też i zgodę w tym zakresie. Prawda? Prawda. Więc tu chodzi o też kraje wielkie, kraje Trzeciego Świata. Tylko z drugiej strony bawimy się w eleganckich obrońców środowiska, a lokujemy nasze interesy w krajach Trzeciego Świata. I na nich patrzmy, jak oni sobie tam trują, pompują prawda dwutlenek węgla, a my umywamy ręce, bo my tylko wspieramy ich finansowo. Prawda? Ich przemysł. Jest w tym trochę takiego kabotymizmu i nieuczciwości też politycznej. Więc boję się, że to hasło klimatu dla wielu polityków jest takim wygodnym narzędziem do odwracania uwagi od spraw tak naprawdę bardzo istotnych. Ja bym tu jeszcze dodał jedną rzecz do tego, co dodał Pan prof. Migała. Popatrzmy na sam proces handlu emisjami. Dla mnie jest to, dla naukowca niepojęte. To jest zupełnie coś popłatanie z pomysłem Chodzi o to, że państwa mają pewne limity w zakresie emisji i mogą sprzedać, odkupić Tak i jeśli, jeśli zgodziliśmy się na ograniczanie i ochronę, no to nie może być zgody na to, że jeśli mnie stać, to ja sobie mogę kupić to. Tak samo, jeśli byśmy mieli podwórko i na tym podwórku wyrzucili sobie kosz ze śmieciami, bo co mnie to obchodzi. Niech inny posprząta. Nie możemy patrzeć na to, że, że nas na to stać. Handel emisjami jest według mnie jedno z elementów zaprzeczających rozsądnemu myśleniu i naprawdę nieekologicznemu podejściu do problemu. Dr Guy a McPhersona z którym rozmawiałem, zapytałem na końcu, z jaką myślą w głowie codziennie się rano budzi, kiedy wie, jak, przynajmniej z jego punktu widzenia, jak daleko posunięte są zmiany klimatyczne. I teraz Panów chciałbym o to właśnie zapytać. Prof. Głowacki. Jak Pan się rano budzi wiedząc, że zmiany klimatu postępują i co dalej? Trzeba pamiętać o tym, że nasze życie jest krótkie. Mimo wszystko do tych zmian, to co jest prognozowane. My tych ewentualnych, tych najgorszych skutków, przynajmniej moje pokolenie, może moje dzieci, część lizną tego zła, tych konsekwencji. Natomiast nie jestem jeszcze tak przerażony. To znaczy niekiedy człowiek jest zasmucony, ale to jeszcze nie jest powód, żeby rano się budzić przerażonym. Prof. Krzysztof Migała - Taki pesymizm każdego dnia powtarzany wcale nie ustawia człowieka do chęci. Nie, nie nabiera człowiek chęci do walki w ogóle z problemem. Więc tu się z prof. Głowacki zgadzam. Oczywiście można powiedzieć pół-żartobliwie jedno: Żal nam np. sezonów zimowych, gdzie brak śniegu. Prawda? Ale problem jest poważny i można tylko powiedzieć, jak leśnik odpowiada, że on las sadzi nie dla siebie. Więc dbajmy o tą planetę dzisiaj, bo niekonieczne dbamy o to by dzisiaj było dobrze. By za kilka pokoleń skutki naszej dbałości powinny dać pozytywne efekty. Tak chyba trzeba się zachowywać, tak trzeba działać.

9 Bardzo dziękuję za rozmowę. W studiu Trójki był z nami Pan prof. Głowacki, geofizyk z PAN. Dziękuję A w studiu Radia Wrocław Pan prof. Migała, klimatolog z Uniwersytetu Wrocławskiego. Dziękuję również Dziękuję Do usłyszenia.

Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie

Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie Zmiany klimatyczne a rolnictwo w Polsce ocena zagrożeń i sposoby adaptacji Warszawa, 30.09.2009 r. Globalne ocieplenie, mechanizm, symptomy w Polsce i na świecie Jerzy Kozyra Instytut Uprawy Nawożenia

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

ZMIENIAJCIE POLITYKĘ A NIE KLIMAT!

ZMIENIAJCIE POLITYKĘ A NIE KLIMAT! ZMIENIAJCIE POLITYKĘ A NIE KLIMAT! IPCC Sprawozdania Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (The Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC) to jak dotąd najbardziej kompleksowe globalne spojrzenie

Bardziej szczegółowo

Początki początków - maj br.

Początki początków - maj br. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie egzekwowania i ujmowania zagadnień klimatycznych w składanych dokumentach na etapie ooś w województwie kujawsko - pomorskim Rdoś Bydgoszcz Początki początków - maj

Bardziej szczegółowo

More Baltic Biogas Bus Project 2013 2014. www.balticbiogasbus.eu 1

More Baltic Biogas Bus Project 2013 2014. www.balticbiogasbus.eu 1 More Baltic Biogas Bus Project 2013 2014 1 Autobusy napędzane biometanem i eco-driving dr inż. Wojciech Gis, ITS mgr Mikołaj Krupiński, ITS Jonas Forsberg, Biogas Öst dr inż. Jerzy Waśkiewicz, ITS dr inż.

Bardziej szczegółowo

Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność

Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność TEMPERATURA Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność dwóch układów pozostających w równowadze

Bardziej szczegółowo

Naturalne i antropogeniczne zmiany klimatu

Naturalne i antropogeniczne zmiany klimatu Zmiany klimatu Naturalne i antropogeniczne zmiany klimatu Duża zmienność w przeszłości Problem z odzieleniem wpływów naturalnych i antropogenicznych Mechanizm sprzężeń zwrotnych Badania naukowe Scenariusze

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Część I Zmiany klimatu

Część I Zmiany klimatu Część I Zmiany klimatu 1. Nazwij kontynenty i oceany 2. Najciemniejsze kraje są najbardziej rozwinięte, nowoczesne 3. Najjaśniejsze najmniej rozwinięte czyli najbiedniejsze, 2014_UN_Human_Development_Report

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ

EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ Ryszard Purski Program prezentacji 1. Protokół montrealski ochrona

Bardziej szczegółowo

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski?

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? W najbliższych dniach sejm zadecyduje o przyszłości energetyki odnawialnej w Polsce. Poparcie dla rozwoju tych technologii wyraża aż trzy czwarte społeczeństwa.

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Stan środowiska i zmiany klimatu NR 39/2016 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Stan środowiska i zmiany klimatu NR 39/2016 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 39/2016 ISSN 2353-5822 Stan środowiska i zmiany klimatu Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz danych

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

PRACA KONKURSOWA. "I Mała Wojewódzka Liga Przyrodnicza"

PRACA KONKURSOWA. I Mała Wojewódzka Liga Przyrodnicza PRACA KONKURSOWA "I Mała Wojewódzka Liga Przyrodnicza" Czym różni się kra od lodowca? Seweryna Gornowicz ZSP w Szlachcie Co to jest lód? Lód jest to stan stały wody. Lód dzięki zawartości powietrza ma

Bardziej szczegółowo

Zmiany klimatu ATMOTERM S.A. Gdański Obszar Metropolitalny 2015. Dla rozwoju infrastruktury i środowiska

Zmiany klimatu ATMOTERM S.A. Gdański Obszar Metropolitalny 2015. Dla rozwoju infrastruktury i środowiska ATMOTERM S.A. Inteligentne rozwiązania aby chronić środowisko Dla rozwoju infrastruktury i środowiska Zmiany klimatu Gdański Obszar Metropolitalny 2015 Projekt "Plan gospodarki niskoemisyjnej dla Gdańskiego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2010 BS/1/2010 POLACY O STANIE ŚRODOWISKA I ZMIANACH KLIMATU

Warszawa, styczeń 2010 BS/1/2010 POLACY O STANIE ŚRODOWISKA I ZMIANACH KLIMATU Warszawa, styczeń 2010 BS/1/2010 POLACY O STANIE ŚRODOWISKA I ZMIANACH KLIMATU Ekologia i problematyka zmian klimatu to tematy, które na dobre weszły do dyskusji publicznej i mają swoje stałe miejsce w

Bardziej szczegółowo

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW 3 / ZAPEWNIENIE NISKOWĘGLOWEJ PRZYSZŁOŚCI Europa zobowiązała się do obniżenia globalnego wzrostu temperatury do 2 C. Oczekuje się, że poniżej tego poziomu uda się uniknąć

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPÓŁEK 08.06.2006. Witam.

ANALIZA SPÓŁEK 08.06.2006. Witam. ANALIZA SPÓŁEK 08.06.2006 Witam. Almamarket Jest to spółka, która miała jeden z najbardziej spektakularnych wzrostów w tym roku. W grudniu 2005 cena akcji wynosiła w okolicy 22 złote, podczas gdy w szczycie

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Czym jest rozwój zrównowaŝony

Czym jest rozwój zrównowaŝony Rozwój zrównowaŝony Millenimacje Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej pomocy zagranicznej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w 2010 r. www.polskapomoc.gov.pl Czym jest rozwój zrównowaŝony

Bardziej szczegółowo

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP

Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego. Badanie TNS Polska. Jeden procent dla OPP Jeden procent dla Organizacji Pożytku Publicznego Badanie TNS Polska Jeden procent dla OPP Wprowadzenie Na początku funkcjonowania ustawa o OPP nie ułatwiała podatnikom dokonywania odpisów 1%. Musieli

Bardziej szczegółowo

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze 1 Kwartalnik Ekologiczny Powstaje przy udziale uczniów : KOŁA PRZYRODNICZEGO KOŁA EKOLOGICZNEGO Pod

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

Psychologia gracza giełdowego

Psychologia gracza giełdowego Psychologia gracza giełdowego Grzegorz Zalewski DM BOŚ S.A. Hipoteza rynku efektywnego 2 Ceny papierów wartościowych w pełni odzwierciedlają wszystkie dostępne informacje. Hipoteza rynku efektywnego (2)

Bardziej szczegółowo

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28 Z Olgierdem Bagniewskim*, szefem zespołu analityków niemieckiego instytutu East Stock Informationsdienste GmbH w Hamburgu, rozmawia Iwona Bartczak. I.B.: Brak równowagi finansów publicznych jest znanym

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekologicznie znaczy trendy Prof. Alina Matuszak-Flejszman Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 9 kwietnia 2015 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Szybciej poznaję ceny. To wszystko upraszcza. Mistrz konstrukcji metalowych, Martin Elsässer, w rozmowie o czasie. Liczą się proste rozwiązania wizyta w

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy

Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta. Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Cele klimatyczne Warszawy\ kierunki rozwoju Miasta Leszek Drogosz, Dyrektor Biura Infrastruktury, Urząd m.st. Warszawy Wyzwania Warszawy związane z polityką klimatyczną Dostosowanie gospodarki do zaostrzających

Bardziej szczegółowo

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI

Międzyrynkowa analiza kursów walutowych SPIS TREŚCI Międzyrynkowa analiza kursów walutowych Ashraf Laidi SPIS TREŚCI Przedmowa Podziękowania Wprowadzenie Rozdział 1. Dolar i złoto Koniec systemu z Bretton Woods złoto rozpoczyna hossę Restrykcyjna polityka

Bardziej szczegółowo

Temat: Co można zrobić, aby zmniejszyć emisję dwutlenku węgla do atmosfery?

Temat: Co można zrobić, aby zmniejszyć emisję dwutlenku węgla do atmosfery? Autor: Bożena Sienkiewicz Dla kogo: gimnazjum, klasy I-III Temat: Co można zrobić, aby zmniejszyć emisję dwutlenku węgla do atmosfery? Cele lekcji: Uświadamianie zagrożeń ekologicznych związanych ze wzrostem

Bardziej szczegółowo

LED - rewolucja w oświetleniu

LED - rewolucja w oświetleniu LED - rewolucja w oświetleniu Dziękujemy za wynalezienie żarówki, Panie Edison. Teraz nasza kolej! Oczywiście jesteśmy wdzięczni Panu Edisonowi za wynalezienie żarówki. Niestety, tradycyjne żarówki już

Bardziej szczegółowo

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna październik 2014 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski

Bardziej szczegółowo

Projektowanie systemu krok po kroku

Projektowanie systemu krok po kroku Rozdział jedenast y Projektowanie systemu krok po kroku Projektowanie systemu transakcyjnego jest ciągłym szeregiem wzajemnie powiązanych decyzji, z których każda oferuje pewien zysk i pewien koszt. Twórca

Bardziej szczegółowo

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów)

REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1. (wersja dla studentów) REKLAMA. TRYB ROZKAZUJĄCY AUDIO A2 / B1 (wersja dla studentów) Reklama jest obecna wszędzie w mediach, na ulicy, w miejscach, w których uczymy się, pracujemy i odpoczywamy. Czasem pomaga nam w codziennych

Bardziej szczegółowo

Rozmowa ze sklepem przez telefon

Rozmowa ze sklepem przez telefon Rozmowa ze sklepem przez telefon - Proszę Pana, chciałam Panu zaproponować opłacalny interes. - Tak, słucham, o co chodzi? - Dzwonię w imieniu portalu internetowego AmigoBONUS. Pan ma sklep, prawda? Chciałam

Bardziej szczegółowo

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r.

Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. Warunki I konkursu wniosków w ramach programu priorytetowego Edukacja ekologiczna w 2013 r. 1. Termin naboru wniosków od 02.04.2013 r. do 06.05.2013 r. 1. Konkurs ogłoszony w ośmiu kategoriach. 2. Całkowita

Bardziej szczegółowo

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok.

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Dziś jeszcze cieplej Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Ponownie padły rekordy ciepła m.in. w Tromsø, gdzie temperatura

Bardziej szczegółowo

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Krajowe Konsultacje Slide 1 Cele ogólne i działania Konsultacje wodne, będące częścią tematycznych konsultacji, mających na celu osiągniecie Celów Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Dwutlenek węgla a zmiany klimatyczne

Dwutlenek węgla a zmiany klimatyczne Ryszard Wilk Sławomir Sładek Politechnika Śląska Dwutlenek węgla a zmiany klimatyczne Streszczenie W referacie przedstawiono w skrócie główne kierunki polityki energetycznej Unii Europejskiej. Ukierunkowanie

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Protokół. z posiedzenia Komisji Rozwoju i Polityki Przestrzennej w dniu 13 lipca 2009 r.

Protokół. z posiedzenia Komisji Rozwoju i Polityki Przestrzennej w dniu 13 lipca 2009 r. SE-PO.0063-3-7/09 Protokół z posiedzenia Komisji Rozwoju i Polityki Przestrzennej w dniu 13 lipca 2009 r. Obecni 1. Władysław Oczkowicz Przewodniczący Komisji obecny 2. Czesław Badura Z ca Przewodniczącego

Bardziej szczegółowo

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb.

Ryby mają głos! Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Ryby mają głos! w w w. k l u b g a j a. p l fot. www.dos-bertie-winkel.com Klub Gaja działa na rzecz ochrony mórz i oceanów oraz zagrożonych wyginięciem gatunków ryb. Klub Gaja to jedna z najstarszych

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii (OZE)

Odnawialne Źródła Energii (OZE) Odnawialne Źródła Energii (OZE) Kamil Łapioski Specjalista energetyczny Powiślaoskiej Regionalnej Agencji Zarządzania Energią Kwidzyn 2011 1 Według prognoz światowe zasoby energii wystarczą na: lat 2 Energie

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO

Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO Gminazjum 67 maj 2014 Ogarniamy prąd, żeby nie ogarnęła nas ciemność TŁO 1. Jakie możliwości daje nam 3Rewolucja Przemysłowa? 2. Jaka jest rola sieci społecznościowych? 3. Jak to robią inni? 4. Jaki jest

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Klimat i pogoda poznaj różnice!

Klimat i pogoda poznaj różnice! Klimat i pogoda poznaj różnice! Pogoda to ogół zjawisk atmosferycznych Klimat to przebieg pogody występujących w ciągu roku w danym miejscu i czasie na danym obszarze, określony na podstawie wieloletnich

Bardziej szczegółowo

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz,

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz, Światowy Dzień AIDS obchodzony jest co roku 1 grudnia. Uroczyste obchody niosą przesłanie współczucia, nadziei, solidarności z ludźmi żyjącymi z HIV i AIDS, a także zrozumienia problemów związanych z HIV,

Bardziej szczegółowo

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Promieniowanie ciała doskonale czarnego Ciało doskonale czarne ciało pochłaniające całkowicie każde promieniowanie, które padnie na jego powierzchnię, niezależnie od

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006. Witam.

ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006. Witam. ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006 Witam. DWORY Spółka zadebiutowała na GPW w grudniu 2004 roku. Przez pierwszych dziesięć miesięcy notowania przebiegały w bardzo wąskiej stabilizacji. Cena akcji wahała się pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Debata przygotowana przez Michała Fronca i Monikę Nowak

Debata przygotowana przez Michała Fronca i Monikę Nowak Debata przygotowana przez Michała Fronca i Monikę Nowak Klimat średnie warunki pogodowe notowane przez wiele lat w danym miejscu; sekwencje pogodowe, np. zima, wiosna, lato, jesień, przewidywane statystycznie

Bardziej szczegółowo

Agata Gąsieniec Klasa V B

Agata Gąsieniec Klasa V B Agata Gąsieniec Klasa V B Nasza Ziemia jest zależna od równowagi, w której każda istota odgrywa jakąś rolę i istnieje tylko dzięki istnieniu innej istoty. To harmonia... Nasza Ziemia liczy ponad 4 mld

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Bożena Ewa Matusiak UŁ REC 2013 2013-11-24 REC 2013 Nałęczów 1 Agenda 1 2 3 Wprowadzenie Model prosumenta i model ESCO Ciepło rozproszone a budownictwo

Bardziej szczegółowo

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY

AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY YOUTH 4 EARTH MŁODZI DLA ŚWIATA Projekt współfinansowany z funduszy Unii Europejskiej i Miasta Częstochowy WARSZTATY OPEN BOOK AKTYWNY ŚWIADOMY ODPOWIEDZIALNY MIESZKANIEC domu, miejscowości, kraju, kontynentu,

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 1 Wymiary optymalizacji w układzie trójkąta energetycznego perspektywa makro Minimalizacja kosztów dostarczanej

Bardziej szczegółowo

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej Technik urządzeo i systemów Nauka trwa 4 lata, absolwent uzyskuje tytuł zawodowy: Technik urządzeń i systemów, wyposażony jest w wiedzę i umiejętności niezbędne do organizowania i wykonywania prac związanych

Bardziej szczegółowo

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą.

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą. Taryfa dla ciepła Popatrzmy na tabelkę poniżej. Przedstawiam w niej ceny energii przeliczone na 1GJ różnych paliw. Metodyka jest tu prosta; musimy znać cenę danej jednostki paliwa (tona, kg, litr, m3)

Bardziej szczegółowo

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl

Złoty trend. Wszystko o rynku złota. Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoty trend Wszystko o rynku złota Raport specjalny portalu Funduszowe.pl Złoto w dzisiejszych czasach jest popularnym środkiem inwestycyjnym. Uważa się przy tym, że inwestowanie w kruszec (poprzez fundusze,

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

klimat.edu.pl nie podgrzewaj atmosfery

klimat.edu.pl nie podgrzewaj atmosfery nie podgrzewaj atmosfery foto: Flash Press Media Organizator projektu: Ośrodek Działań Ekologicznych Źródła Projekt dofinansowany ze środków: Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu

Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Ekonomiczne i ekologiczne aspekty segregacji i recyklingu Dr Wojciech Piontek X SPOTKANIE FORUM: Dobre praktyki w gospodarce odpadami WARSZAWA - 26 KWIETNIA 2012 Czemu służy polityka środowiskowa (klimatyczna,

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Patryk Rutkowski DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Problem z Dekalogiem Znacznej części katolików, zwłaszcza tej która odwiedza Kościół jedynie przy okazji większych uroczystości, wydaje się, że chrześcijaństwo

Bardziej szczegółowo

,,Piękno tej Ziemi zmusza mnie do wołania o zachowanie jej dla przyszłych pokoleń

,,Piękno tej Ziemi zmusza mnie do wołania o zachowanie jej dla przyszłych pokoleń - propozycja do modyfikacji i wdrażania,,piękno tej Ziemi zmusza mnie do wołania o zachowanie jej dla przyszłych pokoleń Jan Paweł II Spis treści: I. Cele ogólne II. Cele szczegółowe III. Przewidywane

Bardziej szczegółowo

Plan Prezydenta Baracka Obamy dotyczący ograniczenia zanieczyszczenia dwutlenkiem węgla Podejmujemy działania dla naszych dzieci

Plan Prezydenta Baracka Obamy dotyczący ograniczenia zanieczyszczenia dwutlenkiem węgla Podejmujemy działania dla naszych dzieci Plan Prezydenta Baracka Obamy dotyczący ograniczenia zanieczyszczenia dwutlenkiem węgla Podejmujemy działania dla naszych dzieci Mamy moralny obowiązek pozostawienia naszym dzieciom nieskażonej i niezniszczonej

Bardziej szczegółowo

zwany jest także efektem szklarniowym. Szklarnia jest bardzo dobrym modelem, umożliwiającym wyjaśnienie podstaw tego procesu.

zwany jest także efektem szklarniowym. Szklarnia jest bardzo dobrym modelem, umożliwiającym wyjaśnienie podstaw tego procesu. Efekt cieplarniany zwany jest także efektem szklarniowym. Szklarnia jest bardzo dobrym modelem, umożliwiającym wyjaśnienie podstaw tego procesu. Każdy na pewno zauważył, że w słoneczny dzień w szklarni

Bardziej szczegółowo

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii

Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Moje pierwsze wrażenia z Wielkiej Brytanii Polska Szkoła Sobotnia im. Jana Pawla II w Worcester Opracował: Maciej Liegmann 30/03hj8988765 03/03/2012r. Wspólna decyzja? Anglia i co dalej? Ja i Anglia. Wielka

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Wprowadzenie i prezentacja wyników do dalszej dyskusji Grzegorz Wiśniewski Instytut Energetyki Odnawialnej (EC BREC

Bardziej szczegółowo

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych

Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Pułapki podejmowania decyzji inwestycyjnych Decyzje inwestycyjne na Giełdzie Akademia Młodego Ekonomisty program edukacji ekonomicznej gimnazjalistów 17 lutego 2009 r. Żeby zarobić? Żeby nie stracić? Po

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z wycieczki do Bełchatowa

Sprawozdanie z wycieczki do Bełchatowa Wycieczka do Bełchatowa Sprawozdanie z wycieczki do Bełchatowa zadania 2 harmonogramu rzeczowo- finansowego projektu ekologicznego Ratujmy naszą planetę dla Szkoły Podstawowej w Babach W dniu 2 października

Bardziej szczegółowo

Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji. Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie.

Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji. Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie. Jak Zarobić Na Fakcie Własnego Rozwoju I Edukacji Czyli propozycja, której NIKT jeszcze nie złożył w e-biznesie ani w Polsce ani na świecie. Przede wszystkim dziękuję Ci, że chciałeś zapoznać się z moją

Bardziej szczegółowo

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998 A- Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI Warszawa 1998 SPIS TREŚCI Przedmowa 12 Od autora 13 Rozdział I. Czy i jak można zdynamizować rozwój Europy 18 1. Główne przejawy słabości

Bardziej szczegółowo

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Raport z badania w urzędach marszałkowskich przeprowadzonego w miesiącach kwiecień-maj 2016 r. Warszawa, 13 maja 2016 roku Ochrona danych osobowych

Bardziej szczegółowo

Kampania edukacyjna "Każdy stopień ma znaczenie" - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu

Kampania edukacyjna Każdy stopień ma znaczenie - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu Kampania edukacyjna "Każdy stopień ma znaczenie" - Nawet o 46% można obniżyć rachunki za ogrzewanie w mieszkaniu W ramach kampanii edukacyjnej "Każdy stopień ma znaczenie" przeprowadzonej przez SMG/KRC

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej

Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej 1 Specjalne strefy ekonomiczne, klastry i co dalej Seminarium naukowe Instytut Przedsiębiorstwa Kolegium Nauk o Przedsiębiorstwie Warszawa, 11 marca 2014r. Atrakcyjne miejsce dla 2 obecnych i przyszłych

Bardziej szczegółowo

Gdzie schowała się ekologia? Raport z analizy podręczników

Gdzie schowała się ekologia? Raport z analizy podręczników Gdzie schowała się ekologia? Raport z analizy podręczników Gdzie schowała się ekologia? Raport z analizy podręczników Gosia Świderek ISBN 978-83-932700-0-2 Łódź 2011 Publikacja powstała w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH

PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH 50 % światowego produktu brutto generowane jest w ramach krajów wschodzących. Wnioski same się nasuwają. Warto inwestować w rosnące przedsiębiorstwa oraz przybierające

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób Rotary może pomagać?

W jaki sposób Rotary może pomagać? W jaki sposób Rotary może pomagać? Co spowodowało ideę powstanie grupy klimatycznej? Panel klimatyczny ONZ (IPCC) 2007: Duże prawdopodobieństwo globalnego ocieplenia klimatu. Fińska delegacja DGEs w Instytucie

Bardziej szczegółowo

Co najbardziej przyczyniło się do ich zmniejszenia?

Co najbardziej przyczyniło się do ich zmniejszenia? EMISJE GAZÓW CIEPLARNIANYCH: Co najbardziej przyczyniło się do ich zmniejszenia? Zmiana klimatu Zaprzestanie stosowania gazów typu CFC (chlorofluorometanów)! Bardzo istotną rolę odegrały w tym gazy typu

Bardziej szczegółowo

Z Mirosławem Krutinem, prezesem KGHM Polska Miedź, rozmawia Adam Roguski.

Z Mirosławem Krutinem, prezesem KGHM Polska Miedź, rozmawia Adam Roguski. Z Mirosławem Krutinem, prezesem KGHM Polska Miedź, rozmawia Adam Roguski. Wierzy Pan, że Skarb Państwa, kontrolujący 42 proc. akcji KGHM, zrezygnuje z dywidendy z ubiegłorocznego zarobku, szacowanego na

Bardziej szczegółowo

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Od 10 lat działamy na rynku, starając się utrzymywać wysoką pozycję, zarówno na polu ogólnopolskim, jak i lokalnym. Współpracujemy z najlepszymi producentami,

Bardziej szczegółowo