Angiogeneza możliwości, problemy, perspektywy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Angiogeneza możliwości, problemy, perspektywy"

Transkrypt

1 Angiogeneza możliwości, problemy, perspektywy STRESZCZENIE Angiogeneza to tworzenie nowych cienkościennych naczyń krwionośnych z już istniejących. Proces ten zachodzi poprzez tzw. pączkowanie (ang. sprouting angiogenesis) komórek śródbłonka w okresie życia pozapłodowego. Proces ten ma zasadnicze znaczenie dla wielu zjawisk fizjologicznych i patologicznych, tj. wzrost nowotworów litych, rozwój chorób niedokrwiennych i przewlekłych zapaleń. Poznano różne mechanizmy tworzenia nowych naczyń krwionośnych i odkryto szereg czynników działających proangiogennie i antyangiogennie. Zrozumienie funkcji tych czynników, przyczynia się do tworzenia nowych narzędzi terapii klinicznych w procesach patologicznych. W pracy przedstawiono charakterystykę procesów regulacji angiogenezy z uwzględnieniem najważniejszych czynników proangiogennych i ich inhibitorów. Opisuje wybrane mechanizmy, na których opiera się działanie obecnie stosowanych leków antyangiogennych oraz jest przeglądem prowadzonych badań wykorzystujących czynniki w terapii antyangiogenicznej. WPROWADZENIE Angiogeneza, czyli tworzenie nowych naczyń krwionośnych, jest sekwencją procesów o kluczowym znaczeniu fizjologicznym i patologicznym [1-3]. Jest zjawiskiem ściśle regulowanym, a regulacji podlega zarówno lokalizacja, jak i czas trwania tego procesu. W warunkach fizjologicznych zachodzi między innymi na pewnych etapach cyklu menstruacyjnego w śluzówce macicy czy formowania ciałka żółtego. Odgrywa znaczącą rolę podczas implantacji zarodka do błony śluzowej macicy i tworzeniu łożyska. W warunkach patologicznych jest jednym z elementów zaangażowanych w powstawanie i przebieg schorzeń kardiologicznych, gastrologicznych i reumatoidalnych. Jest także związana z tworzeniem tkanki tłuszczowej, zatem bierze udział w powstawaniu otyłości. W procesie nowotworzenia proces angiogenezy wymyka się spod kontroli dając w efekcie warunki korzystne dla rozwoju guza [1,2,6]. ROLA KOMÓREK ŚRÓDBŁONKA W PROCESIE ANGIOGENEZY Podczas rozwoju embrionalnego układ krążenia powstaje z hemangioblastu. We wczesnym stadium rozwoju, komórki krwi i naczynia krwionośne powstają z angioblastu, który w życiu postnatalnym nie występuje [5,7], natomiast komórki o podobnym do angioblastu potencjalne różnicowania, znajdują się we krwi obwodowej osób dorosłych. Populację tych komórek nazwano prekursorami komórek śródbłonka (EPC, ang. endothelial progenitor cells) [4,5]. Głównymi markerami błonowymi tej populacji są antygeny: CD133, CD34, CD31 oraz receptor czynnika wzrostu śródbłonka naczyń VEGFR-2. W procesie formowania nowego naczynia włosowatego, czoło naczynia utworzone zostaje przez komórki EPC, które migrują do otaczającej tkanki, tworząc strukturę rurki otoczonej pojedynczą warstwą komórek, stanowiącej w dalszym etapie wewnętrzną ścianę naczynia. Podczas migracji, komórki przylegają do białek macierzy pozakomórkowej (np. fibrynogenu) za pośrednictwem receptorów integrynowych. Poza tym, komórki śródbłonka wydzielają liczne czynniki wpływające m.in. na proces krzepnięcia i fibrynolizę (wydzielają przeciwzakrzepowe czynniki syntetyzowane przez trombomoduliny). Biorą też udział w regulacji procesów zapalnych, interakcji pomiędzy ścianą naczyń a komórkami krwi oraz wpływają na przepuszczalność ściany naczyń [4,5]. Agata Kurzyk Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Warszawa Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Zakład Onkologii Molekularnej i Translacyjnej, Pracownia Inżynierii Komórkowej, ul. Roentgena 5, Warszawa; tel: (22) , faks: (22) , Artykuł otrzymano 25 sierpnia 2014 r. Artykuł zaakceptowano 5 listopada 2014 r. Słowa kluczowe: angiogeneza, śródbłonek, czynnik proangiogenny, czynnik antyangiogenny, antyangiogenna terapia, nowotwór, komórki macierzyste Wykaz skrótów: AML (ang. acute myeloid leukemia) ostra białaczka szpikowa; FGF (ang. fibroblast growth factor) czynnik wzrostu fibroblastów; MMP (ang. matrix metalloproteinases) metaloproteazy macierzy pozakomórkowej; PDGF (ang. platelet-derived growth factor) płytkowy czynnik wzrostu; PF (ang. plasmapheresis) plazmaferaza; PIGF (ang. placental growth factor) łożyskowy czynnik wzrostu; TGF-β (ang. Transforming Growth Factor beta) transformujący czynnik wzrostu; VEGF (ang. vascular endothelial growth factor) czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego Podziękowania: Praca powstała podczas realizacji projektu badawczego finansowanego ze środków UE dla Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka BIO- IMPLANT dla potrzeb leczenia ubytków tkanki kostnej u chorych onkologicznych POIG / MECHANIZMY TWORZENIA NACZYŃ KRWIONOŚNYCH Odkryto kilka mechanizmów wieloetapowego procesu tworzenia naczyń krwionośnych [7,8]: Postępy Biochemii 61 (1)

2 1. Tzw. pączkowanie (ang. sprouting angiogenesis) polega na formowaniu się kolumn ( pączków ) komórek śródbłonkowych (ang. endothelial sprouts), których wydłużanie odbywa się w kierunku guza nowotworowego i ostatecznie prowadzi do powstawania zamkniętych pętli i sieci kapilarnych. Jest to proces najczęściej występujący w przebiegu nowotworzenia i jednocześnie najlepiej opisany. 2. Podział naczynia matki w wyniku nacisku tkanek pozanaczyniowych (ang. intusussception). 3. Podział naczynia matki poprzez powstawanie wewnątrznaczyniowych, śródbłonkowych przegród (ang. splitting angiogenesis). Powyższe mechanizmy, w różnych kombinacjach występują we wszystkich procesach prowadzących do powstania nowych naczyń krwionośnych: 1. Waskulogenezy która zachodzi głównie we wczesnej embriogenezie [2,8] i polega na formowaniu naczyń krwionośnych komórek macierzystych śródbłonka hemangioblastów, powstających w wyspach krwionośnych woreczka żółtkowego zarodka. Efektem jest wytworzenie pierwotnego splotu naczyniowego w trzecim tygodniu embriogenezy. Angioblasty okrywające komórki hematopoetyczne charakteryzują się produkcją antygenu CD34. W życiu pozapłodowym nie dochodzi do tworzenia naczyń krwionośnych na drodze waskulogenezy. Wyjątkiem są pewne stany patologiczne takie jak: choroby nowotworowe czy niedokrwiennne [4,8,9] 2. Arteriogenezy prowadzącej do tworzenia dojrzałych naczyń, przekształcających się w funkcjonalne tętnice, w wyniku pogrubienia ich warstwy mięśniowej. Arteriogeneza zachodzi także w życiu pozapłodowym organizmu (np. w przebiegu niedotlenienia mięśnia sercowego czy niedokrwistość) [10,11]. 3. I wreszcie angiogenezy czyli tworzenia nowych naczyń krwionośnych w drodze tzw. pączkowania komórek śródbłonka ścian i końców naczyń włosowatych [7,8]. Proces ten jest regulowany szeregiem czynników proangiogennych i antyangiogennych. W zależności od tego, która grupa czynników dominuje, ma miejsce indukcja lub hamowanie angiogenezy. W zdrowym organizmie naczynia włosowate, a także naczynia przed- i pozawłosowate uczestniczą w wymianie gazów i substancji pomiędzy krwią a tkankami. Pozostałe, większe naczynia stanowią jedynie drogi transportu krwi. Równowaga pomiędzy czynnikami pro- i antyangiogennymi stanowi gwarancję prawidłowego funkcjonowania organizmu, zaś wynikiem jej naruszenia jest rozwój chorób naczyniowo-sercowych czy niedokrwiennych [9]. Szczególnym przypadkiem jest proces naczyniotwórczy w chorobie nowotworowej. Przesunięcie równowagi w kierunku angiogenezy staje się punktem zwrotnym dla transformacji złośliwej, powstają sieci naczyń przenikających guz, którego odżywione komórki zaczynają się intensywnie namnażać. Dostępność czynników wzrostu (w tym pochodzących z tworzących się naczyń) warunkuje szybki wzrost nowotworu i tworzenie nacieków nowotworowych [6,9]. ETAPY POWSTAWANIA NACZYŃ Neowaskularyzacja, czyli tworzenie de novo (nowych naczyń) naczyń krwionośnych dokonuje się w następujących etapach: 1. Inicjacja - Sygnałem zapoczątkowującym kaskadę neowaskularyzacji jest zwiotczenie ściany naczynia krwionośnego, najczęściej pod wpływem tlenku azotu. Dochodzi do pobudzenia komórek śródbłonka i zmian morfologicznych powodujących zmniejszenie ich przylegania. Etap ten opiera się na interakcji różnego rodzaju komórek, składników macierzy zewnątrzkomórkowej oraz związków o charakterze stymulującym bądź hamującym angiogenezę. Kluczową rolę odgrywa VEGF zwiększając przepuszczalność naczyń krwionośnych, co umożliwia gromadzenie się białek osocza w przestrzeni pozakomórkowej. Kolejnym procesem jest destabilizacja naczyń i degradacja błony podstawnej. Procesy te przygotowują tkankę do następnego etapu, w którym dochodzi do inwazji, migracji i proliferacji komórek śródbłonka [7,8]. 2. Migracja i proliferacja komórek śródbłonka - Migracji komórek śródbłonka towarzyszy wytwarzanie nowej błony podstawnej naczyń. Wbudowane w nią perycyty (komórki przydanki) stabilizują i utrzymują nowo powstające naczynie. Komórki śródbłonka, dzięki obecnym na powierzchni błony komórkowej cząstek adhezyjnych (np. integryny, E- -selektyny), mają zdolność przylegania do siebie i nowej błony podstawnej. Reakcją komórek śródbłonka na działania takich czynników jak VEGF, FGF, angiopoetyny i angiogeniny jest ich proliferacja. Skutkuje ona pojawianiem się Rycina 1. Etapy powstania naczyń krwionośnych [15]. Proangiogenne czynniki (VEGF i FGF) wiążą się z receptorami (VEGFR i FGFR). MMP rozkładają błonę podstawną. Działanie integryn α i β ułatwiających adhezję i migrację komórek. Proliferacja komórek śródbłonka. Dojrzewanie i stabilizacja przy udziale angiopoetyny-1 za pomocą receptora Tie

3 wydłużonych pędów łączących się końcami, tworząc w ten sposób pętle naczyń włosowatych [8,9]. 3. Dojrzewanie nowych naczyń krwionośnych - Ostatnim etapem jest dojrzewanie nowego naczynia i jego stabilizacja. Odbywa się to przy udziale VEGF, angiopetyny-1 (Ang-1, ang. angiopoietin), uwalnianej przez komórki mezenchymalne i wiążącej się z receptorami Tie-2 (receptor kinaz tyrozynowej, ang. receptor tyrosine kinase) [12] i angiopoetyny 2 (Ang-2). W rozwoju naczyń VEGF i angiopoetyny uzupełniają się. Aktywacja receptora Tie-2 uruchamia kaskadę sygnałów, poprzez aktywację oddziaływań pomiędzy komórkami śródbłonka i otaczającymi je komórkami podporowymi, co powoduje przebudowę prymitywnych naczyń oraz stabilizuje naczynia dojrzałe. Ang-2 występuje głównie w miejscach przebudowy naczyń, gdzie jest w stanie blokować działanie stabilizujące Ang-1. Angiopoetyna 2, kiedy brak jest VEGF, powoduje regresję naczyń przez indukcję apoptozy komórek śródbłonka, natomiast w obecności dużych stężeń VEGF aktywuje proces angiogenezy. Ważnym regulatorem procesu dojrzewania naczynia są monocyty/ makrofagi, które kontrolują oddziaływania między komórkami wchodzącymi w skład nowo powstałego naczynia [13-15] (Ryc. 1). METODY OCENY ANGIOGENEZY Metody oceny procesu angiogenezy można podzielić na bezpośrednie [16-22] i pośrednie [25-36]. W tych pierwszych podstawową techniką jest badanie histopatologiczne, polegające na mikroskopowej analizie pobranego wycinka materiału. Zazwyczaj analizuje się 10 pól widzenia o największej liczbie naczyń tzw. hot spots, a następnie dokonuje się oceny całkowitej powierzchni TVA (ang. total microvascular area). Bezpośrednim wykładnikiem intensywności neoangiogenezy jest ocena gęstości mikrounaczynienia (MVD, ang. microvessel density), którą wykonuje się za pomocą badań immunohistochemicznych, przy użyciu przeciwciał przeciw antygenom specyficznym dla śródbłonka naczyń. Należą do nich m.in. antygen CD34, CD31 oraz czynnik von Willebrandta; pozwalają określić lokalizację naczyń krwionośnych, średnią ich długość oraz średnią powierzchnię pojedynczego naczynia [23]. Czynnik von Willebrandta (czynnik VIII; (FVIII)) jest najlepiej poznanym i opisanym markerem komórek śródbłonka. Glikoproteina ta odgrywa istotną rolę w adhezji komórek i jest umiejscowiona na ich powierzchni. Kolejnym markerem charakterystycznym dla komórek śródbłonka jest sialomucyna, przezbłonowa glikoproteina CD34, regulująca migrację komórek podczas dojrzewania nowych naczyń, pojawia się we wczesnych etapach ich tworzenia i jest obecna w trakcie ich różnicowania [16-18]. Innym markerem komórek śródbłonka jest CD31, glikoproteina należąca do nadrodziny immunoglobulin zwanych PECAM (płytkowo-śródbłonkowa cząsteczka adhezji komórkowej, ang. platelet endothelial cell adhesion molekule). W porównaniu z czynnikiem von Willebranda CD34 występuje w o wiele wyższym stężeniu, stąd jest najłatwiejsza do zlokalizowania [25]. Biorąc pod uwagę brak specyficzności komórkowej w/w markerów, analiza komórek śródbłonka opiera się na wyznakowaniu ich wszystkimi trzema markerami, a za wynik pozytywny uważa się potrójne wybarwienie komórek. Ostatnie doniesienia sugerują przydatność antygenu CD105 (endoglina, ENG, ang. endoglin) w obrazowaniu procesów angiogenezy. Glikoproteina ta jest koreceptorem dla transformującego czynnika wzrostu TGF-β. Wykazano, że CD105 ulega nadprodukcji w śródbłonku naczyń krwionośnych tkanek, w których dochodzi do waskularyzacji. Badania tego markera znajdują coraz większe zastosowanie w analizie procesów neoangiogenezy fizjologicznej, jak i w procesach nowotworzenia [24]. Do metod pośrednich oceny angiogenezy należy oznaczenie produkcji cytokin angiogennych. Wśród czynników najsilniej stymulujących ten proces wyróżnia się VEGF oraz bfgf [25,26]. Poziom syntezy tych czynników i ich receptorów oznacza się testem immunoenzymatycznym ELISA [30,34], który pozwala ilościowo oznaczyć poziom tych czynników i jest on wprost proporcjonalny do poziomu stopnia zaangażowania procesu angiogenezy wpływającej na migrację i proliferację komórek epitelialnych [29-31]. Do nowszych metod, opartych na technikach biologii molekularnej należy ocena stopnia produkcji różnych receptorów, czynników zaangażowanych w angiogenezę najczęściej flt-1 (ang. vascular endothelial growth factor receptor 1) i flk-1 (ang. kinase insert domain receptor) [32,33]. Charakterystyka i obrazowanie procesu angiogenezy oparta na opisanych technikach jest wciąż niewystarczająca dla pełnego zrozumienia tego procesu i bezpośredniego przełożenia jego znaczenia na procesy nowotworzenia tkankowego [34-36]. NACZYNIA KRWIONOŚNE A NOWOTWORZENIE Nowotworzenie jest procesem zależnym od genetycznych i epigenetycznych zmian kumulowanych w komórkach w trakcie ich fizjologicznych podziałów. Komórki nowotworowe są oporne na apoptozę i są zdolne do nieograniczonej liczby podziałów. Wydzielają i wykorzystują własne czynniki wzrostu, stając się oporne na te dostarczone z zewnątrz. Wytwarzają własną sieć naczyń krwionośnych, które odgrywają ważną rolę w powstawaniu immunosupresyjnego środowiska ułatwiającego ucieczkę nowotworu przed układem odpornościowym. Nowe naczynia pośredniczą w rozsiewie komórek nowotworowych i utrzymaniu specyficznego mikrośrodowiska nowotworowego. Wykazują wiele strukturalnych i funkcjonalnych nieprawidłowości. Chaotyczny przebieg naczyń i ślepe zakończenia spowalniają przepływ krwi obwodowej, a nieszczelności naczyń powodują wzrost ciśnienia śródmiąższowego, który jest przyczyną wspomnianego ograniczenia w dopływie krwi obwodowej do tkanki guza [35]. Judah Folkman jako pierwszy 1 postawił hipotezę, że wzrost guza nowotworowego wydaje się być zależny od angiogenezy (ang. tumor growth is angiogenesis dependent) i hamowanie angiogenezy może stanowić cel bezpośredniej interwencji terapeutycznej w leczeniu przeciwnowotworowym [3]. Do rozwoju nowotworu, zarówno miejscowego 1 Judah Folkman J (1971) Tumor angiogenesis. Therapeutic implications. N Engl J Med 285: Postępy Biochemii 61 (1)

4 jak i rozsiewu, niezbędne są składniki odżywcze dostarczane przez sieć nowych naczyń krwionośnych [18,34]. Zahamowanie proliferacji komórek śródbłonkowych naczyń przez leki antyangiogenne może prowadzić do zahamowania wzrostu guzów pierwotnych i przerzutów. Ten kierunek walki z chorobą nowotworową stanowi obecnie intensywnie rozwijającą się dziedziną badań [18,34,35,37]. REGULACJA PROCESU ANGIOGENEZY Powstanie nowych naczyń krwionośnych następuje w momencie kompleksowego zaburzenia syntezy czynników hamujących angiogenezę [8,9]. W rezultacie prowadzi to do wzrostu stężenia tak, aby przewagę uzyskały czynniki stymulujące angiogenezę czynników proangiogennych. Folkman nazwał ten proces pojęciem przełącznika angiogennego (ang. angiogenic switch). W warunkach fizjologicznych proces tworzenia nowych naczyń jest praktycznie wyłączony. Jednym z mechanizmów utrzymujących ten stan równowagi jest oddziaływanie VEGF i angiostatyny. Czynnik wysoce proangiogenny jakim jest VEGF, ułatwia aktywację plazminogenu, którego proteolityczny fragment to angiostatyna, jeden z najsilniejszych inhibitorów angiogenezy. Czynniki regulujące angiogenezę mogą działać endokrynnie, parakrynnie lub autokrynnie zaś zasadniczym celem ich działania w każdym przypadku są komórki śródbłonka (Tab. 1) [3-9,29]. CZYNNIKI ANGIOGENNE Tabela 1. Działanie stymulatorów i inhibitorów angiogenezy na poszczególnych jej etapach [29]. Etapy angiogenezy Migracja błony podstawnej Proliferacja komórek śródbłonka Proliferacja komórek śródbłonka Tworzenie zawiązków światła naczynia Stabilizacja przewodu powstałego naczynia Czynniki stymulujące upa, TPA, MMPs VEGF-A,-B,-C,-D PDGF, PDECGF, FGF angioopetyna 1 TGF-α EGF angiogenina Czynniki hamujące TiMPs, PAI trombospondyna angiostatyna endostatyna prolaktyna interferony angiopoetyna-2 upa (ang. urokinase plasminogen activator) urokinazowy aktywator plazminogenu; TPA (ang. tissue plasmingoen activator) tkankowy aktywator plazminogenu; MMPs (ang. metallproteinases)-metaloproteinazy; TiMPs (ang. tissue inhibitors of metalloproteinases) tkankowe inhibitory metaloproteinaz; TGF (ang. tumor growth factor) czynnik wzrostu nowotworu; EGF (ang. epidermal growth factor) naskórkowy czynnik wzrostu; PDG F(ang. platelet-derived growth factor) czynnik wzrostu pochodzenia płytkowego; PDECGF (ang. platelet-derived endothelial cell growth factor) czynnik wzrostu pochodzenia płytkowego komórek śródbłonka; FGF (ang. fibroblast growth factor) fibroblastyczny czynnik wzrostu Tabela 2. Ważniejsze endogenne czynniki stymulujące angiogenezę [30,39]. Czynniki wzrostu Proteazy Pierwiastki śladowe Onkogeny Cytokiny Inne angiogeniny angiotropiny nabłonkowy czynnik wzrostu (EGF) czynnik stymulujący wzrost kolonii granulocytarnych (GCSF) czynnik wzrostowy hepatocytów (HGF) płytkowy czynnik wzrostu (PDGF) czynnik martwicy nowotworów (TNF-α) transformujący czynnik wzrostu (TGF α i β) czynnik wzrostowy fibroblasów (a i b FGF) aktywatory plazminogenu typu urokinazy (upa) macierzy pozakomórkowej miedź c-myc, ras, c-src, v-raf, c-jun interleukina-1 (IL-1) interleukina-6 (IL-6) interleukina-8 (IL-8) integryna αvβ3 angiopoetyna-1 angiostatyna II endotelina erytropoetyna hipoksja tlenek azotu czynnik aktywujący płytki prostaglandyna E1 i E2 trombopoetyna ceruloplazmina urokinaza Większość czynników proangiogennych występuje w dużych stężeniach w przestrzeni pozanaczyniowej. Natomiast prawie wszystkie z substancji hamujących powstawanie naczyń działają endokrynnie i oddziałują na komórki, które wraz z krwią obwodową krążą po całym organizmie. Są one strażnikami pilnującymi, aby neowaskularyzacja była w stanie uśpienia. Lokalnie, w miejscu gdzie konieczne jest powstanie nowych naczyń, następuje wzmożona produkcja aktywatorów, które przełamują ogólnoustrojową blokadę angiogenezy (Tab. 2 i 3) [18,30,34,39]. Do czynników proangiogennych zalicza się szereg cytokin i mediatorów komórkowych, które stymulują proliferację i dojrzewanie komórek śródbłonka (np. FGF,VEG- F,IGF-1), degradują macierz zewnątrzkomórkową (np. MMP,TF,IL-8), bądź wpływają na dojrzewanie naczyń krwionośnych (np. PDGF,FGF-1,Tie-1,Tie-2) [3,9,40,41]. bfgf - ZASADOWY CZYNNIK FIBROBLASTÓW Pierwszą molekułą proangiogenną, która została odkryta [27,28] był zasadowy czynnik wzrostu fibroblastów. bfgf jest jednym z najlepiej scharakteryzowanych modulatorów angiogenezy. Może działać jako czynnik wzrostu i stymulować neowaskulogenezę wpływając na wzrost nowych naczyń krwionośnych podczas gojenia ran, jak i w czasie embriogenezy [36]. Cytokina ta wywiera biologiczne działanie za pośrednictwem receptorów należących do rodziny receptorów kinazy tyrozynowej. bfgf jest uznawany za silny induktor angiogenezy w przebiegu chorób takich jak: niedokrwienie kończyn i choroby niedokrwiennej serca. Choroby te są skutkiem znacznego zwężenia lub zamknięcia głównych szlaków tętniczych, u podstaw których leży szereg zmian patologicznych związanych z rozwojem miażdżycy [35]. 28

5 VEGF - CZYNNIK WZROSTU ŚRÓDŁONKA NACZYNIOWEGO VEGF jest jednym z kluczowych regulatorów tworzenia naczyń krwionośnych, określanym początkowo jako czynnik przepuszczalności naczyń (VPF, ang. vascular permeability factor) [28,37]. 2 VEGF jest syntetyzowany przez wiele typów komórek, a jego produkcja stymulowana w środowisku o niedostatecznej ilości tlenu. Przewlekła hipoksja indukuje komórkową produkcję HIF (ang. hypoxia inducible factor), czynnika transkrypcji, który stymuluje produkcję i nasila uwalnianie VEGF [21,22,39,42]. Rodzina VEGF składa się z: VEGF-A, VEGF-B, VEGF-C, VEGF-D, VEGF-E, VEGF- -F oraz łożyskowego czynnika wzrostu PlGF. Czynniki te wiążą się do swoistych specyficznych receptorów, obecnych na komórkach śródbłonka. Receptory te ulegają dimeryzacji, aktywują wewnątrzkomórkowe kinazy tyrozynowe, przekazując sygnał promujący angiogenezę. Receptory te, to przede wszystkim VEGFR-1, VEGFR-2, i VEGFR-3 kolejne dwa to neuropilina-1 i neuropilina-2, które zwiększają powinowactwo wiązania VEGF z jego receptorami [27,28,38,40,41]. Aktywacja receptora VEGFR prowadzi w efekcie do indukcji czynników antyapoptotycznych wpływających na komórki śródbłonka w nowych naczyniach [6,8,9,20]. Indukuje ich proliferację, wzrost i migrację oraz organizację przestrzenną podczas formowania się naczyń [9]. Zwiększa ich przepuszczalność poprzez tworzenie przerw między komórkami, powodując wyciek białek osocza do przestrzeni zewnątrzkomórkowej i formowanie się międzykomórkowej macierzy (Ryc. 2). Produkcję VEGF stwierdzono również w wielu guzach nowotworowych, tj. raku płuc [41 ], piersi [43], żołądka [44], nerek [45], pęcherza moczowego [46], jajników, trzonu i szyjki macicy [47], glejaku wielopostaciowym [48]. W licznych badaniach wykazano obecność korelacji pomiędzy stopniem unaczynienia, złośliwością guza oraz ekspresją 2 Po raz pierwszy opisany przez Napoleone Ferrarę i współpracowników z University of California, San Diego Moores Cancer Center. Tabela 3. Ważniejsze czynniki hamujące angiogenezę [30,39]. Inhibitory proteaz Pierwiastki śladowe Produkty genów supresorowych Cytokiny Inne tkankowe inhibitory metaloproteinaz (TIMP-1,TIMP-2), inhibitor aktywatora plazminogenu-1 (PAI-1) cynk P53, RB Interleukina-10 (IL-10) Interleukina-12 (IL-12) angiopoetyna-2 angiotensyna angiostatyna endostatyna interferony α, β, γ, czynnik płytkowy-4 prolaktyna trombospondyna 1 i 2 troponina-1 somatostatyna witamina A retinoidy laminina Rycina 2. Komórki nowotworowe jak i komórki mikrośrodowiska biorące udział w stymulacji angiogenezy. Nowo powstałe naczynia krwionośne są w wysokim stopniu niesprawne. Wokół takich naczyń pojawia się niedotlenienie. W niedotlenowanych komórkach nowotworowych, pod wpływem czynnika transkrypcyjnego HIF-1 indukowanych jest wiele różnych procesów, które modyfikują fenotyp komórek nowotworowych [42]. genu kodującego VEGF. Stąd jednym z rozwijających się kierunków doświadczalnej terapii antynowotworowej jest miejscowe podanie przeciwciał anty VEGF lub anty VEGFR [32]. ANGIOPOETYNA Kolejnym białkiem o silnym działaniu proangiogennym jest angiopoetyna (ang, angiopoietin) [50]. Parakrynnie działająca angiopoetyna 1 indukuje migrację, adhezję, a także przeżycie komórek śródbłonka [5]. Produkowana jest głównie w perycytach, fibroblastach i komórkach mięśni gładkich [51,52]. Ich synteza jest regulowana przez czynnik indukowany hipoksją (HIF-1α) [48,49], a działanie Ang-1 jest głównie miejscowe [52]. Angiopoetyna 2 (Ang-2, ang. angiopoietin-2) lokalizowana jest w komórkach śródbłonka w miejscach przebudowy naczyń [50,53]. Jej autokrynne działanie osłabia oddziaływania pomiędzy komórkami śródbłonka i otaczającymi je komórkami, zwłaszcza perycytami [53]. Regulacja jej syntezy odbywa się z udziałem HIF-1α i VEGF [49]. Angiopoetyna 2 przy braku VEGF powoduje regresję naczyń poprzez indukcję apoptozy komórek śródbłonka. W obecności dużych stężeń VEGF aktywuje proces angiogenezy, zatem poziom syntezy Ang-2 i VEGF może decydować o tym czy nastąpi regresja naczyń, czy też ich rozwój. Angiopoetyny uczestniczą również w regulacji angiogenezy nowotworowej. Badania doświadczalne pokazują, że Ang-1 może być zarówno czynnikiem proangiogennym, jak i antyangiogennym. Z jednej strony mogą promować wzrost guza poprzez indukcję angiogenezy nowotworowej i zahamowanie apoptozy komórek nowotworowych [42]. Z kolei z drugiej strony, nadprodukcja Ang-1 może powodować hamowanie wzrostu guza [54,56]. Niejasną rolę we Postępy Biochemii 61 (1)

6 wzroście guzów nowotworowych odgrywa również Ang-2. Według Cao i wsp. [55] nadprodukcja Ang-2 prowadzi do masywnej regresji naczyń (nawet bez zahamowania VEGF), aktywacji apoptozy i zahamowania wzrostu guza. Z kolei Oliner i wsp. dowiedli [54], że zastosowanie inhibitora Ang- 2 powoduje zahamowanie proliferacji komórek śródbłonka, ale i wzrost guza. Jakkolwiek wzrost produkcji angiopoetyn w komórkach nowotworowych wykazano, np. w raku jelita grubego [56], wątroby [57], w glejaku czy zwojaku zarodkowym [58,59], to rola ich w procesie nowotworzenia wymaga dalszych badań. CZYNNIKI ANTYANGIOGENNE Mechanizmy działania tych czynników mogą być różne, od hamowania proliferacji komórek śródbłonka, ich migracji, poprzez, proteolizę błony podstawnej. Spośród wielu inhibitorów angiogenezy (Tab. 4) na większą uwagę zasługują dwa: Tabela 4. Najważniejsze endogenne inhibitory angiogenezy. Inhibitor Endogenne inhibitory angiogenezy Mechanizm działania angiostatyna hamowanie migracji komórek śródbłonka i apoptoza endostatyna hamowanie proliferacji komórek hamowanie przekazywania sygnału VEGF fragment 16kD i bfgf, prolaktyny utrzymujące w spoczynku komórki śródbłonka w normalnej tkance trombospondyna-1 hamowanie migracji i proliferacji komórek śródbłonka trombospondyna-2 hamowanie migracji komórek śródbłonka TIMPs (tkankowe) hamowanie proteolizy błony podstawnej inhibitory metaloproteinaz macierzy PAI-1, PAI-2 hamowanie proteolizy błony podstawnej TGF-β hamowanie migracji i proliferacji komórek śródbłonka TNF-α hamowanie proliferacji komórek śródbłonka wzrost wytwarzania IP-10 i zmniejszenie IFN-α syntezy bfgf, wytwarzania IL-8, GRO ( ang. growth-related oncogene) i ENA-78 IL-1 hamowanie proliferacji komórek śródbłonka i hamowanie syntezy receptorów bfgf IL-10 obniżenie wytwarzania VEGF pochodzenia makrofagowego IL -12 indukcja wytwarzania INF-γ F-4 hamowanie działania VEGF, bfgf, IL-8 PAI-1, PAI-2 (ang. plasminogen activator inhibitor-1) inhibitor aktywatora plazminogenu; TNF-α (ang. Tumor Necrosis Factor) czynnik martwicy guza, czynnik nekrozy nowotworów; IFN-α (ang. Interferon type I) interferony typu I); ENA-78 (ang. epithelial neutrophil activating peptide-78) nabłonkowo-neutrofilowy peptyd aktywujący. ANGIOSTATYNA (ang. angiostatin) jest jednym z najsilniejszych inhibitorów angiogenezy [60,62]. Jest produktem proteolizy plazminogenu, wykazującym swoiste działanie w stosunku do komórek śródbłonka naczyń, w odwracalny sposób hamując proliferację. Angiostatyna aktywując kinazy FAK (ang. focal adhesion kinase), prowadzi do wzbudzenia sygnałów, zaburzających prawidłowe funkcjonowanie połączeń pomiędzy komórkami śródbłonka, indukując tym samym apoptozę. Poprzez wzbudzenie przejściowej defosforylacji w komórkach śródbłonka, angiostatyna zmniejsza wpływ proangiogennych czynników tj. bfgf i VEGF na aktywację kinaz. Badania w układzie in vitro jednoznacznie pokazują, że dodatek do hodowli plazminogenu blokuje tak proliferację jak i rozprzestrzenianie się komórek śródbłonka. Antyangiogenne działanie angiostatyny pozwala mieć nadzieję na możliwość wykorzystania jej w terapii antynowotworowej. Wykazano już, że znacząco podnosi się poziom apoptozy w komórkach nowotworowych, co jest skutkiem, jak się wydaje, zmniejszenia unaczynienia guza [62,65] (Tab. 4). ENDOSTATYNA (ang. endostatin) powstaje w wyniku proteolitycznego odszczepienia NCI, końcowego fragmentu kolagenu XVIII (NCI), lokalizującego się dalej w błonie podstawnej ściany naczyń [63]. Hamuje proliferację komórek śródbłonka i ich migrację stymulowaną przez VEGF. W wyniku działania endostatyny zmniejsza się napływ komórek śródbłonka do nowo tworzonej błony podstawnej oraz dochodzi do indukcji apoptozy. Molekularny mechanizm komórkowego działania endostatyny niestety nie jest jeszcze w pełni poznany [60,63]. Tak jak w poprzednim przypadku jest to czynnik pozytywnie działający w terapii antynowotworowej. REGULACJA ANGIOGENEZY ZASTOSOWANIA KLINICZNE Znaczny postęp w opracowaniu strategii antyangiogennych datuje się na lata 90., kiedy poznano dokładnie mediatory neowaskularyzacji i mechanizm ich działania. Umożliwiło to opracowanie terapii celowanych hamujących powstanie nowych naczyń w zastosowaniu szczególnie w terapii antynowotworowej. Obecnie znanych jest ponad 20 czynników o działaniu antyangiogennym, które przechodzą kolejne fazy badań klinicznych. W grupie leków antyangiogennych znajdują się substancje otrzymane technikami inżynierii molekularnej np. przeciwciała monoklonalne skierowane przeciwko i blokujące działanie czynników proangiogennych, jak również rekombinowane inhibitory krwiotworzenia. Działanie leków (substancji) hamujących proces powstawania naczyń krwionośnych opiera się na dwóch podstawowych mechanizmach: 1) bezpośrednich: - hamowanie proliferacji komórek śródbłonka (taxol, herbimycyna, TNP-470, talidomid) [33], - hamowanie migracji komórek śródbłonka (linomid, genistenina) [17]; 2) pośrednich: - blokowanie cytokin proangiogennych oraz substancji współdziałających, oparte głównie na zastosowaniu skierowanych przeciwko nim specyficznych przeciwciał monoklonalnych (np. bevacizumab-vegf) lub brokerów receptorów komórek śródbłonka (np. sorafenib, sunitinib) [71], 30

7 - hamowanie angiogenezy, poprzez zastosowanie rekombinowanych czynników hamujących takich jak angiostatyna i endostatyny, retinoidy, - hamowanie enzymów proteolitycznych (inhibitory metaloproteinaz np. marimastat, prinomastat) [27]. Jakkolwiek zastosowanie leków antyangiogennych celowane jest głównie na terapię antynowotworową (pierwszy oficjalnie zatwierdzony specyfik tego typu: bewacizumab był wykorzystywany w leczeniu raka jelita) [74], to znajduje ono zastosowanie również w takich przypadkach jak: zwyrodnienie plamki żółtej [72], cukrzycowa ślepota [72,73], reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczyca, wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z anomaliami fizjologicznymi w zakresie tworzenia naczyń krwionośnych [3]. Zastosowanie leków/specyfików antyangiogennych w terapii antynowotworowej obejmuje większość guzów i znajduje się na różnych etapach badań klinicznych. Ostatnie doniesienia opisują aktywną fazę III w przypadkach takich jak: rak piersi [76], rak jelita grubego [77], rak przełyku [78], nowotwór podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) [79], nowotwór nerek [80], nowotwór wątroby [81], chłoniak [82], czerniak [83], niedrobnokomórkowy rak płuca (NSCLC) [84], nabłonkowy rak jajnika [85], rak trzustki [86], rak prostaty [87], rak żołądka [88]. Jednym z rozwiązań, w którym nie powinno pojawić się zjawisko oporności, może być indukcja odpowiedzi odpornościowej skierowanej przeciwko białkom swoistym dla komórek śródbłonkowych naczyń nowotworowych. Odpowiedź ta powinna łamać tolerancję immunologiczną wobec własnych antygenów i eliminować komórki śródbłonkowe naczyń nowotworowych przez aktywowane cytotoksyczne limfocyty T. Odpowiedź taką można uzyskać przeciwko endoglinie (CD105) [60-62,64-69]. Endoglina (CD105) (ENG, ang. endoglin) to glikoproteina towarzysząca receptorowi TGF-β, występuje na proliferujących, aktywnych komórkach śródbłonkowych naczyń krwionośnych [64-69]. TGF-β reguluje główne procesy komórkowe, takie jak: proliferacja, migracja, programowana śmierć komórki, adhezja, organizacja cytoszkieletu, przekształcanie macierzy pozakomórkowej i plastyczność fenotypowa. Produkcja endogliny w warunkach fizjologicznych jest niewielka, w stanach patologicznych występuje w formujących się komórkach śródbłonka w obrębie tkanek zmienionych zapalnie, nowotworowo i regenerujących się, przez co odgrywa ważną rolę m.in. w progresji nowotworu oddziałując na procesy angiogenezy, migracji i przerzutowania [67,69] (Ryc. 3). Nowatorskim podejściem w terapii antyangiogennej jest wykorzystanie właściwego układu immunologicznego w blokowaniu angiogenezy. Tworzenie specyficznych szczepionek immunologicznych sprowadza się do produkcji w warunkach in vitro limfocytów T uczulonych na jakieś proangiogenne mediatory i miejscowe ich podanie. Pozytywne efekty uzyskano tutaj w odniesieniu do wspomnianej już endogliny (CD105) [30,64,65,67]. Rycina 3. Poziom endogliny i wpływ na angiogenezę, migrację i przerzutowanie [69]. TERAPEUTYCZNA ANGIOGENEZA W CHOROBACH SERCA Odwrotnymi do opisanych powyżej terapii są te, których efektem ma być wywołanie angiogenezy i poprawienie unaczynienia danego obszaru ciała czy narządu. Dotyczy to takich schorzeń jak choroba niedokrwienna serca, niewydolność krążeniowa, kardiomiopatia czy terapia pozawałowa. Zastosowaną techniką może w takich przypadkach być podanie proangiogennych substancji i czynników wzrostowych, co jest stosowane w klinice dość pospolicie [1-3,8,9,17] lub przeszczepienie namnożonych wcześniej w układzie in vitro komórek, biorących udział w angiogenezie, jak chociażby komórki śródbłonka [89]. Zarówno czynniki jak i wybrane komórki podawane są miejscowo do naczyń wieńcowych. Takie podanie mioblastów, w układzie doświadczalnym, powodowało znaczący wzrost VEGF w miejscu ich podania i znaczące przyspieszenie procesów angiogennych [57]. Bardzo obiecującą i szeroko badaną w ostatnich czasach techniką wspomagania angiogenezy jest przeszczepienie w wybrane miejsce prekursorów komórek śródbłonka (EPC). Komórki te w miejscu docelowym różnicują się w komórki śródbłonkowe znacząco przyspieszając proces tworzenia naczyń. Obiecujące efekty otrzymano przy zastosowaniu tej metody w eliminacji skutków zawału serca w zwierzęcym modelu doświadczalnym [90]. KOMÓRKI MACIERZYSTE W TERAPII UKŁADU WIEŃCOWEGO Użycie komórek macierzystych w przypadkach konieczności regeneracji tkanek czy narządów pomału zaczyna być rutyną i staje się metodą z wyboru. Podanie ich dożylne w przypadkach chorób niedokrwiennych serca [91,92] powoduje znaczące przyspieszenie regeneracji funkcji serca, jednak wydajność takiej ich aplikacji nie jest satysfakcjonująca. Stąd sposób aplikacji komórek w uszkodzone miejsca jawi się obecnie kluczowym problemem w tej metodzie terapii. Obiecujące wydaje się tutaj rozwiązanie zaproponowane przez Liao i wsp. [91]. Technika zwana UTMD (ang. ultrasound targeted microbubble destruction) polega na podaniu do krążenia lipidowych pęcherzyków, wewnątrz których zamknięte mogą być bioaktywne substancje, jak i komór- Postępy Biochemii 61 (1)

8 Rycina 4. Mechanizm działania techniki UTMD (ang. Ultrasound Targeted Microbubble Destruction) [91]. ki. Przy pomocy USG droga tych pęcherzyków może być śledzona i po dotarciu do miejsca przeznaczenia, pęcherzyk taki jest degradowany impulsem ultradźwiękowym, a zawartość uwalniana do środowiska. Jakkolwiek technika UTMD dedykowana była dystrybucji na terenie organizmu czynników wzrostowych, wektorów czy genów, to w ostatnim roku wiele doświadczalnych modeli wykazuje jej skuteczność w dystrybucji komórek krwiotwórczych ze szpiku, komórek mezenchymalnych ze szpiku czy z tkanki tłuszczowej, czy komórek EPC [93-95,98,99] w takich schorzeniach jak zawał serca, choroba niedokrwienna mięśnia sercowego czy przewlekłe niedokrwienie kończyn (Ryc. 4) [91]. PODSUMOWANIE Komórki śródbłonka odgrywają podstawową rolę w migracji i tworzeniu się sieci naczyń, a czynniki angiogenne zostają aktywowane poprzez ściśle regulowane procesy kontrolujące stan komórki. Szeroko rozwinięte badania nad wykorzystaniem tych czynników podczas leczenia chorych, mogą wspomóc założenia, że proces angiogenezy, w zależności od zastosowanych czynników może być regulowany na wielu poziomach. Jakkolwiek badania prowadzone nad terapiami angiogennymi są nadal w fazach klinicznych lub nawet na poziomie badań podstawowych. Obiecujące wydaje się połączenie klasycznych koncepcji komórkowego wspomagania procesu angiogenezy w połączeniu z innowacyjnymi technikami ich podania. Jakkolwiek proces tworzenia nowych naczyń krwionośnych jest poznany w dość dużym zakresie to pełne jego wykorzystanie w klinice wymaga długich i zaawansowanych na szeroką skalę badań. PIŚMIENNICTWO 1. Kinja K, Rohit S, Mandloi A, Sharma I, Savita S (2011) Anti-angiogenic therapy - past, present and future. Rec Res Sci Tech 3: King A, Balaji S, Keswani SG, Crombleholme TM (2014) The Role of Stem Cells in Wound Angiogenesis. Adv Wound Care (New Rochelle) 3: Shojaei F (2012) Anti-angiogenesis therapy in cancer: Current challenges and future perspectives. Cancer Lett 320: Tomczyk M, Nowak W, Jaźwa A (2013) Śródbłonek w fizjologii i patogenezie chorób. Postepy Biochem 59: Lee PS, Poh KK (2014) Endothelial progenitor cells in cardiovascular diseases. World J Stem Cells 6: Shahneh FZ, Baradaran B, Zamani F, Aghebati-Maleki L (2013) Tumor angiogenesis and anti-angiogenic therapies. Hum Antibodies 22: De Bock K, Georgiadou M, Carmeliet P (2013) Role of endothelial cell metabolism in vessel sprouting. Cell Metab 18: Skóra J, Biegus J, Pupka A, Pupka A, Barć P, Sikora J, Szyber P (2006) Molekularne podstawy angiogenezy. Postepy Hig Med Dosw (online) 60: Zielonka TM (2003) Angiogeneza - część I. Mechanizm powstawania nowych naczyń krwionośnych. Alergia Astma Immunologia 8: Xu WH (2014) Large artery: an important target for cerebral small vessel diseases. Ann Transl Med 2: Tian XL, Li Y (2014) Endothelial Cell Senescence and Age-Related Vascular Diseases. J Genet Genomics 41: Moss A (2013) The angiopoietin:tie 2 interaction: a potential target for future therapies in human vascular disease. Cytokine Growth Factor Rev 24: Benton G, Arnaoutova I, George J Kleinman HK, Koblinski J (2014) Matrigel: From discovery and ECM mimicry to assays and models for cancer research. Adv Drug Deliv Rev 79-80C: Bai Y, Zhao M, Zhang C, Li S, Qi Y, Wang B, Huang L, Li X (2014) Antiangiogenic effects of a mutant endostatin: a new prospect for treating retinal and choroidal neovascularization. PLoS One 9: e Harper J, Moses MA (2006) Molecular regulation of tumor angiogenesis: mechanisms and therapeutic implications. EXS 96: Cao Y (2014) VEGF-targeted cancer therapeutics-paradoxical effects in endocrine organs. Nat Rev Endocrinol 10: Eichholz A, Merchant S, Gaya A (2010) Anti-angiogenesis therapies: their potential in cancer management. OncoTargets Therapy 3: Ausprunk DH, Folkman J (1977) Migration and proliferation of endothelial cells in preformed and newly formed blood vessels during tumor angiogenesis. Microvasc Res 14: Pan Q, Wang M (2011) Predictive biomarkers for bevacizumab in antitumor therapy. Zhongguo Fei Ai Za Zhi 14: Poulsen HS, Urup T, Michaelsen SR, Staberg M, Villingshøj M, Lassen U (2014) The impact of bevacizumab treatment on survival and quality of life in newly diagnosed glioblastoma patients. Cancer Manag Res 6: Dong R, Yang GD, Luo NA, Qu YQ (2014) HuR: a promising therapeutic target for angiogenesis. Qu YQ Gland Surg 3: Choi KS, Bae MK, Jeong J, Moon HE, Kim KW (2003) Hypoxia-induced angiogenesis during carcinogenesis. J Biochem Mol Biol 36: Bamias A, Kyriakou F, Chorti M (2008) Microvessel density (MVD) and cyclooxygenase-2 (COX-2)/ beta-catenin interaction are associated with relapse in patients with transitional carcinoma receiving adjuvant chemotherapy with paclitaxel/carboplatin: a hellenic cooperative oncology group (HECOG) study. Anticancer Res 28: Kuiper P, Hawinkels LJAC, de Jonge-Muller ESM, Biemond I, Lamers CB, Verspaget HW (2011) Angiogenic markers endoglin and vascular endothelial growth factor in gastroenteropancreatic neuroendocrine tumors. World J Gastroenterol 17: Funakoshi T, Lee CH, Hsieh JJ (2014) A systematic review of predictive and prognostic biomarkers for VEGF-targeted therapy in renal cell carcinoma. Cancer Treat Rev 40: Eriksson U, Alitalo K (2002) VEGF receptor 1 stimulates stem-cell recruitment and new hope for angiogenesis therapies. Nature Medicine 8: Keerl S, Gehmert S, Gehmert S, Song YH, Alt E (2010) PDGF and bfgf modulate tube formation in adipose tissue-derived stem cells. Ann Plas Sur 64: Katoh M, Nakagama H (2014) FGF receptors: cancer biology and therapeutics. Med Res Rev 34:

9 29. Dmoszyńska A (2009) Angiogeneza i leczenie antyangiogenne w szpiczaku mnogim. Onkologia w Praktyce Klinicznej, tom 5, supl. A, A56 A Brem H, Folkman J (1975) Inhibition of tumor angiogenesis mediated by cartilage. J Exp Med 141: Eleutherakis-Papaiakovou V, Karali M, Kokkonouzis I, Tiliakos I, Dimopoulos MA (2003) Bone marrow angiogenesis and progression in multiple myeloma:clinical significance and therapeutic approach. Leukemia Lymphoma 44: De Falco S (2012) The discovery of placenta growth factor and its biological activity. Exp Mol Med 44: Losordo DW, Isner JM, Diaz-Sandoval LJ (2003) Endothelial recovery. The next target in restenosis prevention. Circulation 107: Hanahan D, Folkman J (1996) Patterns and emerging mechanisms of the angiogenic switch during tumorigenesis. Cell 86: Döme B, Hendrix MJC, Paku S, Tóvári J, Tímár J (2007) Alternative Vascularization Mechanisms in Cancer: Pathology and Therapeutic Implications. Am J Pathol 170: Amat D, Becerra J, Medina MA, Quesada AR, Marí-Beffa M (2012) Stem cell therapies embryology - updates and highlights on classic topics stem cell therapies, chapter 8, ISBN Kerbel RS (2000) Tumor angiogenesis: past, present and the nearest future. Carcinogenesis 21: Prigent A, Chaumet-Riffaud P (2014) Clinical problems in renovascular disease and the role of nuclear medicine. Semin Nucl Med 44: Hawighorst T, Skobe M, Streit M, Hong YK, Velasco P, Brown LF, Riccardi L, Lange-Asschenfeldt B, Detmar M (2002) Activation of the tie2 receptor by angiopoietin-1 enhances tumor vessel maturation and impairs squamous cell carcinoma growth. Am J Pathol 160: Gong Y, Koh DR (2010) Neutrophils promote inflammatory angiogenesis via release of preformed VEGF in an in vivo corneal model. Cell Tissue Res 339: Wójcik E, Jakubowicz J, Skotnicki P, Sas-Korczyńska B, Kulpa JK (2010) IL-6 and VEGF in small cell lung cancer patients. Anticancer Res 30: Szala S (2009) Angiogeneza i immunosupresja: jin i jang progresji nowotworów? Postepy Hig Med Dosw 63: Adams J, Carder PJ, Downey S, Forbes MA, MacLennan K, Allgar V, Kaufman S, Hallam S, Bicknell R, Walker JJ, Cairnduff F, Selby PJ, Perren TJ, Lansdown M, Banks RE (2000) Vascular endothelial growth factor (VEGF) in breast cancer: comparison of plasma, serum, and tissue VEGF and microvessel density and effects of Tamoxifen. Cancer Res 60: Wang X, Chen X, Fang J, Yang C (2013) Overexpression of both VEGF- A and VEGF-C in gastric cancer correlates with prognosis, and silencing of both is effective to inhibit cancer growth. Int J Clin Exp Pathol 6: Schrijvers BF, Flyvbjerg A, De Vriese AS (2004) The role of vascular endothelial growth factor (VEGF) in renal pathophysiology. Kidney Int 65: Yang Y, Zhang X, Song D, Wei J (2014) Association between vascular endothelial growth factor gene polymorphisms and bladder cancer risk. J Mol Clin Oncol 2: Shimizu T, Hoshino Y, Miyazaki H, Sato E (2012) Angiogenesis and microvasculature in the female reproductive organs: physiological and pathological implications. Curr Pharm Des 18: Kumar S, Arbab AS (2013) Neovascularization in Glioblastoma: Current Pitfall in Anti-angiogenic therapy. Zhonghua Zhong Liu Za Zhi 1: Yamakawa M, Liu LX, Date T, Belanger AJ, Vincent KA, Akita GY, Kuriyama T, Cheng SH, Gregory RJ, Jiang C (2003) Hypoxia-inducible factor-1 mediates activation of cultured vascular endothelial cells by inducing multiple angiogenic factors. Circ Res 93: Harfouche R, Hussain SN (2006) Signaling and regulation of endothelial cell survival by angiopoietin-2. Am J Physiol Heart Circ Physiol 291: H Stuart J (2005) Cyclo-Oxygenase-2 Inhibitors Beneficial or Detrimental for Athletes with AcuteMusculoskeletal Injuries? Warden Sports Med 35: Yeo NH, Woo J, Shin KO, Park JY, Kang S (2012) The effects of different exercise intensity on myokine and angiogenesis factors. J Sports Med Phys Fitness 52: Fiedler U, Krissl T, Koidl S, Weiss C, Koblizek T, Deutsch U, Martiny- Baron G, Marmé D, Augustin HG (2003) Angiopoietin-1 and angiopoietin-2 share the same binding domains in the Tie-2 receptor involving the first Ig-like loop and the epidermal growth factor-like repeats. J Biol Chem 278: Oliner J, Min H, Leal J Yu D, Rao S, You E, Tang X, Kim H, Meyer S, Han SJ, Hawkins N, Rosenfeld R, Davy E, Graham K, Jacobsen F, Stevenson S, Ho J, Chen Q, Hartmann T, Michaels M, Kelley M, Li L, Sitney K, Martin F, Sun JR, Zhang N, Lu J, Estrada J, Kumar R, Coxon A, Kaufman S, Pretorius J, Scully S, Cattley R, Payton M, Coats S, Nguyen L, Desilva B, Ndifor A, Hayward I, Radinsky R, Boone T, Kendall R (2004) Supression of angiogenesis and tumor growth by selective inhibition of angiopoietin-2. Cancer Cell 6: Cao Y, Sonveaux P, Liu S, Zhao Y, Mi J, Clary BM, Li CY, Kontos CD, Dewhirst MW (2007) Systemic overexpression of angiopoietin-2 promotes tumor microvessel regression and inhibits angiogenesis and tumor growth. Cancer Res 67: Conde-Agudelo A, Papageorghiou AT, Kennedy SH, Villar J (2013) Novel biomarkers for predicting intrauterine growth restriction: a systematic review and meta-analysis. BJOG 120: Moon WS, Rhyu KH, Kang, Lee DG, Yu HC, Yeum JH, Koh GY, Tarnawski AS (2003) Overexpression of VEGF and angiopoietin 2: a key to high vascularity of hepatocellular carcinoma? Mod Pathol 16: Koga K, Todaka T, Morioka M, Hamada J, Kai Y, Yano S, Okamura A, Takakura N, Suda T, Ushio Y (2001) Expression of angiopoietin-2 in human glioma cells and its role for angiogenesis. Cancer Res 61: Reiss Y, Machein MR, Plate KH (2005) The role of angiogenesis during angiogenesis in gliomas. Brain Pathol 15: Zielonka TM (2004) Angiogeneza - część II. Czynniki modulujące proces powstawania nowych naczyń krwionośnych. Alergia Astma Immunologia 9: Pérez-Gómez E, Del Castillo G, Juan Francisco S, Lopez-Novoa JM (2010) The role of the TGF-β coreceptor endoglin in cancer. Sci World J 10: Wietecha MS, Cerny WL, DiPietro LA (2013) Mechanisms of vessel regression: toward an understanding of the resolution of angiogenesis. Curr Top Microbiol Immunol 367: Yamaguchi Y, Feghali-Bostwick CA (2013) Role of endostatin in fibroproliferative disorders.-as a candidate for anti-fibrosis therapy. Nihon Rinsho Meneki Gakkai Kaishi 36: Bernabeu C, Lopez-Novoa JM, Quintanilla M (2009) The emerging role of Tgf-β superfamily co-receptors in cancer. Biochim Biophys Acta 1792: O Reilly MS, Holmgren L, Shing Y, Chen C, Rosenthal RA, Moses M, Lane WS, Cao Y, Sage EH, Folkman J (1994) Angiostatin: A novel angiogenesis inhibitor that mediates the suppression of metastases by a Lewis lung carcinoma. Cell 79: Hawinkels LJ, Kuiper P, Wiercinska, Verspaget HW, Liu Z, Pardali E, Sier CF, ten Dijke P (2010) Matrix metalloproteinase-14 (MT1-MMP)- mediated endoglin shedding inhibits tumor angiogenesis. Cancer Res 70: Romero D, O Neill C, Terzic A, Contois L, Young K, Conley BA, Bergan RC, Brooks PC, Vary CP (2011) Endoglin regulates cancer-stromal cell interactions in prostate tumors. Cancer Res 71: Pardali E, van der Schaft DW, Wiercinska E, Gorter A, Hogendoorn PC, Griffioen AW, ten Dijke P (2010) Critical role of endo- glin in tumor cell plasticity of Ewing sarcoma and melanoma. Oncogene 30: Jarosz M, Szala S (2013) Endoglina jako cel terapii przeciwnowotworowej. Postepy Hig Med Dosw 67: Postępy Biochemii 61 (1)

10 70. Vosooghi M, Amini M (2014) The discovery and development of cyclooxygenase-2 inhibitors as potential anticancer therapies. Expert Opin Drug Discov 9: Gotink KJ, Verheul HM (2010) Anti-angiogenic tyrosine kinase inhibitors: what is their mechanism of action? Angiogenesis 13: Ng EW, Adamis AP (2005) Targeting angiogenesis, the underlying disorder in neovascular age-related macular degeneration. Can J Ophthalmol 40: Małecki M, Jastrzębski Z, Przybyszewska M, Proczka R, Janik P (2004) Antiangiogenic Gene Therapy Applications of Soluble FLT-1 Receptor. Adv Clin Exp Med 2: Khoo CP, Micklem K, Watt SM (2011) A comparison of methods for quantifying angiogenesis in the Matrigel assay in vitro. Tissue Eng Part C Methods 17: Siemann DW (2011) The unique characteristics of tumor vasculature and preclinical evidence for its selective disruption by tumor-vascular disrupting agents. Cancer Treatment Rev 37: id= id= id= id= id= id= id= id= id= id= hid= id= id= Reiner Ž, Catapano AL, Backer De G (2011) The Task Force for the Management of Dyslipidaemias of the European Society of Cardiology (ESC) and the European Atherosclerosis Society (EAS). Eur Heart J 32: Kawamoto A, Gwon HC, Iwaguro H, Yamaguchi JI, Uchida S, Masuda H, Silver M, Ma H, Kearney M, Isner JM, Asahara T (2001) Therapeutic potential of ex vivo expanded endothelial progenitor cells for myocardial ischemia. Circulation 103: Liao Y-Y Chen Z-Y, Wang YX, Lin Y, Yang F, Zhou QL (2014) New Progress in Angiogenesis Therapy of Cardiovascular Disease by Ultrasound Targeted Microbubble Destruction. Biomed Res Int 2014: Imada T, Tatsumi T, Mori T, Nishiue T, Yoshida M, Masaki H, Okigaki M, Kojima H, Nozawa Y, Nishiwaki Y, Nitta N, Iwasaka T, Matsubara H (2005) Targeted delivery of bone marrow mononuclear cells by ultrasound destruction of microbubbles induces both angiogenesis and arteriogenesis response. Arterioscler Thromb Vasc Biol 25: Otani K, Yamahara K, Ohnishi S, Obata H, Kitamura S, Nagaya N (2009) Nonviral delivery of sirna into mesenchymal stem cells by a combination of ultrasound and microbubbles. J Control Release 133: Xu Y-L, Gao Y-H, Liu Z, Tan KB, Hua X, Fang ZQ, Wang YL, Wang YJ, Xia HM, Zhuo ZX (2010) Myocardium-targeted transplantation of mesenchymal stem cells by diagnostic ultrasound-mediated microbubble destruction improves cardiac function in myocardial infarction of New Zealand rabbits. Int J Cardiol 138: Ucuzian AA, Greisler HP (2007) In vitro models of angiogenesis. World J Surg 31: Ling ZHI Yu, Shu SY, Zhongetal SG (2013) Ultrasoundtargeted microbubble destruction promotes angiogenesis and heart function by inducing myocardial microenvironment change. Ultrasound Med Biol 39: Song X, Zhu H, Jin L, Zhang CM, Liu L, Pan SH, Wu CJ (2009) Ultrasound-mediated microbubble destruction enhances the efficacy of bone marrow mesenchymal stem cell transplantation and cardiac function. Clin Exp Pharmacol Physiol 36: Kuliszewski MA, Kobulnik J, Lindner JR, Stewart DJ, Leong-Poi H (2011) Vascular gene transfer of SDF-1 promotes endothelial progenitor cell engraftment and enhances angiogenesis in ischemic muscle. Molec Ther 19: Zhong S, Shu S, Wang W, Luo J, Zhong W, Ran H, Zheng Y, Yin Y, Ling Z (2012) Enhanced homing of mesenchymal stem cells to the ischemic myocardium by ultrasound-targeted microbubble destruction. Ultrasonics 52: Angiogenesis - possibilities, problems and perspectives Agata Kurzyk M. Skłodowska-Curie Memorial Cancer Center and Insitute of Oncology, Department of Molecular and Translational Oncology, Laboratory of Cell Engineering, 5 Roentgena St., Warsaw, Poland Key words: angiogenesis, endothelium, pro-angiogenic factor, antiangiogenic factor, antiangiogenic therapy, cancer, stem cells ABSTRACT Angiogenesis is the formation of new blood vessels from existing vessels. This process occurs via budding endothelial cells in postnatal period, which is essential to many physiological phenomena (e.g. wound healing, formation of the placenta) and pathological ones such as cancer, ischemic diseases, and chronic inflammation. Various mechanisms of the formation of new blood vessels have been discovered and a number of pro-angiogenic and anti-angiogenic factors have been found. Understanding the function of these factors contributes to the creation of new tools and applications in the treatment of pathological processes. Article describes the regulation of angiogenesis and is a review of the most significant angiogenic factors and their inhibitors. It shows the selected mechanisms which underlie the action of currently used anti-angiogenic drugs and is a review of research which use these factors in anti-angiogenic therapy. 34

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Agnieszka Gładysz Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Katedra i Zakład Biochemii i Chemii Klinicznej Akademia Medyczna Prof.

Bardziej szczegółowo

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Jadwiga Dwilewicz-Trojaczek Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII. Procesy naprawcze

PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII. Procesy naprawcze PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII Procesy naprawcze Możliwości naprawcze uszkodzonych tkanek ustroju! Regeneracja (odrost, odnowa)! Organizacja (naprawa, gojenie) Regeneracja komórek, tkanek,

Bardziej szczegółowo

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego raka jajnika Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Sześć diabelskich mocy a komórka rakowa (Gibbs

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Aleksandra Sałagacka Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Pracownia Biologii Molekularnej i Farmakogenomiki

Bardziej szczegółowo

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ KOMÓRKI SATELITARNE (ang. stem cells) potencjał regeneracyjny mięśni HIPERTROFIA MIĘŚNI University College London,

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki włóknienia nerek

Wskaźniki włóknienia nerek Wskaźniki włóknienia nerek u dzieci z przewlekłą chorobą nerek leczonych zachowawczo Kinga Musiał, Danuta Zwolińska Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich

Bardziej szczegółowo

Krwiotworzenie (Hematopoeza)

Krwiotworzenie (Hematopoeza) Krwiotworzenie (Hematopoeza) Zgadnienia Rozwój układu krwiotwórczego Szpik kostny jako główny narząd krwiotwórczy Metody badania szpiku Krwiotwórcze komórki macierzyste (KKM) Regulacja krwiotworzenia Przeszczepianie

Bardziej szczegółowo

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 4 Patofizjologia NOSów

Biochemia stresu oksydacyjnego. Wykład 4 Patofizjologia NOSów Biochemia stresu oksydacyjnego Wykład 4 Patofizjologia NOSów Porównanie NOSów oxygenase domain reductase domain Alderton et al. Biochem J. 2001 Aktywność enos Forstermann U. Eur J Physiol 2010 Wpływ NO

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Angiogeneza: sprawa życia i śmierci

Angiogeneza: sprawa życia i śmierci Angiogeneza: sprawa życia i śmierci Angiogeneza powstawanie nowych naczyń krwionośnych * Termin ten po raz pierwszy został użyty w roku 1787 przez brytyjskiego chirurga, Dr. Johna Huntera, by opisać wzrost

Bardziej szczegółowo

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Metody fotodynamiczne PDT Technika diagnostyczna i terapeutyczna zaliczana do form fotochemioterapii

Bardziej szczegółowo

Biologia nowotworów. i markery nowotworowe ROZDZIAŁ. Częstość nowotworów złośliwych na świecie EPIDEMIOLOGIA. Nowotwory złośliwe a wiek

Biologia nowotworów. i markery nowotworowe ROZDZIAŁ. Częstość nowotworów złośliwych na świecie EPIDEMIOLOGIA. Nowotwory złośliwe a wiek ROZDZIAŁ 29 i markery nowotworowe R o z d z i a ł 29 i Marcus C.B. Tan, Peter S. Goedegebuure i Timothy J. Eberlein Epidemiologia Karcinogeneza Markery nowotworowe Przez pojęcie nowotwór (dosłownie nowy

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

PRACE POGL DOWE. Tworzenie naczyñ krwionoœnych w organizmie odbywa siê na drodze waskulogenezy,

PRACE POGL DOWE. Tworzenie naczyñ krwionoœnych w organizmie odbywa siê na drodze waskulogenezy, PRACE POGL DOWE Agnieszka MIZIA-MALARZ Gra yna SOBOL Halina WOŒ Czynniki proangiogenne: naczyniowoœródb³onkowy czynnik wzrostu (VEGF) i zasadowy czynnik wzrostu fibroblastów (bfgf) charakterystyka i funkcje

Bardziej szczegółowo

MMP-9, TIMP-1 i VEGF u chorych na drobnokomórkowego raka płuca

MMP-9, TIMP-1 i VEGF u chorych na drobnokomórkowego raka płuca diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2010 Volume 46 Number 3 299-305 Praca oryginalna Original Article MMP-9, TIMP-1 i VEGF u chorych na drobnokomórkowego raka płuca MMP-9, TIMP-1

Bardziej szczegółowo

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii experience makes the difference Magdalena Władysiuk, lek. med., MBA Cel terapii w onkologii/hematologii Kontrola rozwoju choroby Kontrola objawów

Bardziej szczegółowo

Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika

Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika Rak jajnika: nowe wyzwania diagnostyczno - terapeutyczne Warszawa, 15-16.05.2015 Dagmara Klasa-Mazurkiewicz Gdański Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Leczenie biologiczne co to znaczy?

Leczenie biologiczne co to znaczy? Leczenie biologiczne co to znaczy? lek med. Anna Bochenek Centrum Badawcze Współczesnej Terapii C B W T 26 Październik 2006 W oparciu o materiały źródłowe edukacyjnego Grantu, prezentowanego na DDW 2006

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomagające uzyskać gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują

Bardziej szczegółowo

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE Beata Brajer-Luftmann Katedra i Klinika Pulmonologii, Alergologii i Onkologii Pulmonologicznej UM w Poznaniu TPT 30.11.2013r. Najczęstszy nowotwór na świecie (ok. 1,2 mln zachorowań i ok. 1,1ml zgonów)

Bardziej szczegółowo

Streszczenie. Maciej S. Wideł 1, Maria Wideł 2. Postepy Hig Med Dosw. (online), 2006; 60: 453-470 e-issn 1732-2693. Słowa kluczowe: www.phmd.

Streszczenie. Maciej S. Wideł 1, Maria Wideł 2. Postepy Hig Med Dosw. (online), 2006; 60: 453-470 e-issn 1732-2693. Słowa kluczowe: www.phmd. Postepy Hig Med Dosw. (online), 2006; 60: 453-470 e-issn 1732-2693 www.phmd.pl Review Received: 2006.05.02 Accepted: 2006.08.04 Published: 2006.09.01 Mechanizmy przerzutowania i molekularne markery progresji

Bardziej szczegółowo

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej MedTrends 2016 Europejskie Forum Nowoczesnej Ochrony Zdrowia Zabrze, 18-19 marca 2016 r. Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej Prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański Katedra i Klinika

Bardziej szczegółowo

Angiogeneza Czêœæ I. Mechanizm powstawania nowych naczyñ krwionoœnych

Angiogeneza Czêœæ I. Mechanizm powstawania nowych naczyñ krwionoœnych Zielonka T.M. Angiogeneza Czêœæ I. Mechanizm powstawania nowych naczyñ krwionoœnych Alergia Astma Immunologia, 2003, 8(4), 169-174 169 Angiogeneza Czêœæ I. Mechanizm powstawania nowych naczyñ krwionoœnych

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 9

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 9 Załącznik nr 9 Nazwa programu: do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) ICD 10 grupa rozpoznań obejmująca nowotwory

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 8

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 8 Załącznik nr 8 Nazwa programu: do Zarządzenia 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) ICD 10 grupa rozpoznań obejmująca nowotwory

Bardziej szczegółowo

Ceny oczekiwane w rodzaju: leczenie szpitalne - programy zdrowotne (lekowe) obowiązujące od 01.07.2012 r. Cena Oczekiwana 03.0000.301.

Ceny oczekiwane w rodzaju: leczenie szpitalne - programy zdrowotne (lekowe) obowiązujące od 01.07.2012 r. Cena Oczekiwana 03.0000.301. Ceny oczekiwane w rodzaju: leczenie szpitalne - programy zdrowotne (lekowe) obowiązujące od 01.07.2012 r. Kod Zakresu Nazwa Zakresu Cena Oczekiwana 03.0000.301.02 PROGRAM LECZENIA PRZEWLEKŁEGO WZW TYPU

Bardziej szczegółowo

Endoglina jako cel terapii przeciwnowotworowej* Endoglin as a target of antitumor therapy

Endoglina jako cel terapii przeciwnowotworowej* Endoglin as a target of antitumor therapy Postepy Hig Med Dosw (online), 2013; 67: 79-89 e-issn 1732-2693 www.phmd.pl Review Received: 2012.05.11 Accepted: 2012.12.10 Published: 2013.02.19 jako cel terapii przeciwnowotworowej* Endoglin as a target

Bardziej szczegółowo

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI

ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI ROLA WAPNIA W FIZJOLOGII KOMÓRKI Michał M. Dyzma PLAN REFERATU Historia badań nad wapniem Domeny białek wiążące wapń Homeostaza wapniowa w komórce Komórkowe rezerwuary wapnia Białka buforujące Pompy wapniowe

Bardziej szczegółowo

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 4 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 4 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 4 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ AVASTIN modulacja ekspresji VEGF IRESSA modulacja ekspresji EGFR ERBITUX modulacja ekspresji EGF TERAPIA GENOWA

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

Ocena stężenia rozpuszczalnego receptora dla naczyniowo-śródbłonkowego czynnika wzrostu (svegfr-2) u kobiet chorych na raka piersi

Ocena stężenia rozpuszczalnego receptora dla naczyniowo-śródbłonkowego czynnika wzrostu (svegfr-2) u kobiet chorych na raka piersi diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2009 Volume 45 Number 4 293-300 Praca oryginalna Original Article Ocena stężenia rozpuszczalnego receptora dla naczyniowo-śródbłonkowego czynnika

Bardziej szczegółowo

Część A Programy lekowe

Część A Programy lekowe Wymagania wobec świadczeniodawców udzielających z zakresu programów zdrowotnych (lekowych) Część A Programy lekowe 1.1 WARUNKI 1. LECZENIE PRZEWLEKŁEGO WZW TYPU B 1.1.1 wymagania formalne Wpis w rejestrze

Bardziej szczegółowo

Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii

Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii Biologiczne podstawy radioterapii Wykład 4 podstawy radioterapii czyli dlaczego komórki nowotworowe są bardziej wrażliwe na działanie promieniowania jonizującego od komórek prawidłowych? A tumor is a conglomerate

Bardziej szczegółowo

Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie

Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie 1 Szymon Skwarcz Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie Wpływ aktywowanego autologicznego osocza bogatopłytkowego (PRP) oraz fosforanu trójwapniowego hydroksyapatytu na

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Nadciśnienie tętnicze a markery dysfunkcji śródbłonka u dzieci z przewlekłą chorobą nerek

Nadciśnienie tętnicze a markery dysfunkcji śródbłonka u dzieci z przewlekłą chorobą nerek Nadciśnienie tętnicze a markery dysfunkcji śródbłonka u dzieci z przewlekłą chorobą nerek Drożdż D, 1 ; Kwinta P, 2, Sztefko K, 3, J, Berska 3, Zachwieja K, 1, Miklaszewska M, 1, Pietrzyk J,A, 1 Zakład

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 6 Przedmowa do wydania pierwszego oryginalnego 6 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego 7 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego zmienionego i uaktualnionego

Bardziej szczegółowo

ONKOLOGIA BOEHRINGER INGELHEIM

ONKOLOGIA BOEHRINGER INGELHEIM ONKOLOGIA BOEHRINGER INGELHEIM ANGIOGENEZA ANGIOGENEZA GUZA Powstawanie nowych naczyń krwionośnych (angiogeneza) odgrywa kluczową rolę we wzroście i tworzeniu przerzutów odległych guza. 1,2 W przypadku

Bardziej szczegółowo

3. Aspekty patofi zjologiczne gojenia się uszkodzonych tkanek

3. Aspekty patofi zjologiczne gojenia się uszkodzonych tkanek 3. Aspekty patofi zjologiczne gojenia się uszkodzonych tkanek Bożena Czarkowska-Pączek W czasie życia osobniczego organizm ludzki jest stale narażony na działanie różnego rodzaju czynników uszkadzających.

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sznurkowska. Ocena stopnia angiogenezy. Promotor: Prof. dr hab. med. Maria Korzon

Katarzyna Sznurkowska. Ocena stopnia angiogenezy. Promotor: Prof. dr hab. med. Maria Korzon Katarzyna Sznurkowska Ocena stopnia angiogenezy w złośliwych guzach germinalnych u dzieci Promotor: Prof. dr hab. med. Maria Korzon Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Onkologii Dziecięcej Akademia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie kliniczne interleukiny 6 (IL-6) jako czynnika rokowniczego w chorobie nowotworowej

Znaczenie kliniczne interleukiny 6 (IL-6) jako czynnika rokowniczego w chorobie nowotworowej Znaczenie kliniczne interleukiny 6 (IL-6) jako czynnika rokowniczego w chorobie nowotworowej Clinical significance of interleukin-6 (IL-6) as a prognostic factor of cancer disease Marta Łukaszewicz, Barbara

Bardziej szczegółowo

Ocena rozprawy doktorskiej mgr Sudipta Das

Ocena rozprawy doktorskiej mgr Sudipta Das C Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów O Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Oddział w Gliwicach ul. Wybrzeże Armii Krajowej 15, 44-101 Gliwice; tel. 32

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT:

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 1 Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (nnkt) EPA + DHA omega-3 chronią organizm człowieka przed chorobą zatorowo-zakrzepową, stanami zapalnymi i miażdżycą. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych

Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych Lp. Kod Nazwa świadczenia Ryczałt roczny (punkty) Uwagi 1 2 3 4 5 1 5.08.08.0000001 Diagnostyka w programie leczenia przewlekłego WZW typu B lamiwudyną

Bardziej szczegółowo

Ocena gęstości mikrounaczynienia (MVD) w raku płaskonabłonkowym krtani

Ocena gęstości mikrounaczynienia (MVD) w raku płaskonabłonkowym krtani PRACE ORYGINALNE Magdalena BODNAR 1 Łukasz SZYLBERG 1 Wojciech KAŹMIERCZAK 2 Andrzej MARSZAŁEK 1,3 Ocena gęstości mikrounaczynienia (MVD) w raku płaskonabłonkowym krtani Evaluation of microvessel density

Bardziej szczegółowo

Molekularna terapia celowana w onkologii. Mirosława Püsküllüoğlu

Molekularna terapia celowana w onkologii. Mirosława Püsküllüoğlu Molekularna terapia celowana w onkologii Mirosława Püsküllüoğlu Onkogeneza Nowotworzenie nieodłącznie wiąże się z zaburzeniami genetycznymi Progresja ze zdrowej tkanki do inwazyjnego nowotworu zajmuje

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Warszawski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki. Najlepszy Student. Nr albumu: 123456. O pewnym modelu

Uniwersytet Warszawski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki. Najlepszy Student. Nr albumu: 123456. O pewnym modelu Uniwersytet Warszawski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Najlepszy Student Nr albumu: 123456 O pewnym modelu Praca licencjacka na kierunku MATEMATYKA w zakresie MATEMATYKI STOSOWANEJ Praca wykonana

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Immunologia komórkowa

Immunologia komórkowa Immunologia komórkowa ocena immunofenotypu komórek Mariusz Kaczmarek Immunofenotyp Definicja I Charakterystyczny zbiór antygenów stanowiących elementy różnych struktur komórki, związany z jej różnicowaniem,

Bardziej szczegółowo

Polimorfizm genu SIPA1 jako potencjalny marker prognostyczny w nieoperacyjnym raku płuca.

Polimorfizm genu SIPA1 jako potencjalny marker prognostyczny w nieoperacyjnym raku płuca. Polimorfizm genu SIPA1 jako potencjalny marker prognostyczny w nieoperacyjnym raku płuca. Dr n. med. Agnieszka Gdowicz-Kłosok Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów When a plant

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomaga osiągnąć gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują wgłębienia potwierdzona naukowo metoda zabiegów estetycznych

Bardziej szczegółowo

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl Molekuły Miłości Borys Palka Katarzyna Pyzik www.agh.edu.pl Zakochanie Przyczyną Hormonalnych Zmian Grupa zakochanych, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet ) Grupa kontrolna, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet)

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych

Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych Katalog ryczałtów za diagnostykę w programach lekowych Lp. Kod Nazwa świadczenia Ryczałt roczny (punkty) Uwagi 1 2 3 4 5 1 5.08.08.0000001 Diagnostyka w programie leczenia przewlekłego WZW typu B lamiwudyną

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Wykazano wzrost ekspresji czynnika martwicy guza α w eksplanta ch naczyniówki i nabłonka barwnikowego siatkówki myszy poddanych fotokoagulacji w

Wykazano wzrost ekspresji czynnika martwicy guza α w eksplanta ch naczyniówki i nabłonka barwnikowego siatkówki myszy poddanych fotokoagulacji w Monika Jasielska Katedra i Klinika Okulistyki Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Kontakt mail: monikaleszczukwp.pl Tytuł pracy doktorskiej: Rola receptora czynnika martwicy guza α Rp75 (TNFRp75) w powstawaniu

Bardziej szczegółowo

Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej

Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej Michał Barwijuk 1. Centralny Szpital Kliniczny MSW, Warszawa Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej 2. NZOZ Medifem, Warszawa

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

Czy jesteśmy świadkami zmierzchu klasycznej reumatologii?

Czy jesteśmy świadkami zmierzchu klasycznej reumatologii? Prof. UM dr hab. med. Paweł Hrycaj Osiągnięcia w badaniach nad etiopatogenezą chorób reumatycznych i ich wpływ na leczenie Zakład Reumatologii i Immunologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego

Bardziej szczegółowo

Angiogeneza i leczenie antyangiogenne w szpiczaku mnogim

Angiogeneza i leczenie antyangiogenne w szpiczaku mnogim Anna Dmoszyńska Klinika Hematoonkologii i Transplantacji Szpiku Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Angiogeneza i leczenie antyangiogenne w szpiczaku mnogim Angiogenesis and antiangiogenic treatment in

Bardziej szczegółowo

I WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM STOMATOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY

I WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM STOMATOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY I WYDZIAŁ LEKARSKI Z ODDZIAŁEM STOMATOLOGII WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Wysoki potencjał naukowo-badawczy 898 pracowników naukowo-dydaktycznych 179 samodzielnych samodzielnych pracowników nauki 2010

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Janusz Matuszyk. Ocena rozprawy doktorskiej. Pani mgr Hanny Baurskiej

Dr hab. Janusz Matuszyk. Ocena rozprawy doktorskiej. Pani mgr Hanny Baurskiej Dr hab. Janusz Matuszyk INSTYTUT IMMUNOLOGII I TERAPII DOŚWIADCZALNEJ im. Ludwika Hirszfelda P OLSKIEJ A K A D E M I I N AUK Centrum Doskonałości: IMMUNE ul. Rudolfa Weigla 12, 53-114 Wrocław tel. (+48-71)

Bardziej szczegółowo

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF

Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Lista wniosków w konkursach obsługiwanych przez system OSF Wartości filtrów: Konkurs 39; Decyzja zakwalifikowany; L.P.: 1 Numer wniosku: N N405 133139 Połączenia gadolinowych kompleksów pochodnych mebrofeniny

Bardziej szczegółowo

Molekularne podstawy angiogenezy Molecular basics of angiogenesis

Molekularne podstawy angiogenezy Molecular basics of angiogenesis Postepy Hig Med Dosw. (online), 2006; 60: 410-415 e-issn 1732-2693 www.phmd.pl Review Received: 2006.02.13 Accepted: 2006.07.05 Published: 2006.08.07 Molekularne podstawy angiogenezy Molecular basics of

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Hiperbaria tlenowa (HBO) w leczeniu powikłań (radio)terapii raka stercza

Hiperbaria tlenowa (HBO) w leczeniu powikłań (radio)terapii raka stercza Krajowy Ośrodek O Medycyny Hiperbarycznej w Gdyni Gdański Uniwersytet Medyczny Hiperbaria tlenowa (HBO) w leczeniu powikłań (radio)terapii raka stercza Dr n. med. Jacek Kot VI Pomorskie Spotkanie Uro-Onkologiczne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Świerblewski M. 1, Kopacz A. 1, Jastrzębski T. 1 1 Katedra i

Bardziej szczegółowo

Lecture VII Inhibitors of angiogenesis

Lecture VII Inhibitors of angiogenesis Lecture VII Inhibitors of angiogenesis 22.05.2006 mały nieunaczyniony guz rosnący unaczyniony guz VEGF (i inne...) rosnące kapilary Wzrost nowotworu zależy od miejsca jego lokalizacji, a dokładnie od dostępu

Bardziej szczegółowo

Tkanka kostna. Kość jest tkanką w której zachodzą stale dwa procesy pozostające ze sobą w stanie dynamicznej równowagi:

Tkanka kostna. Kość jest tkanką w której zachodzą stale dwa procesy pozostające ze sobą w stanie dynamicznej równowagi: Tkanka kostna Kość jest tkanką w której zachodzą stale dwa procesy pozostające ze sobą w stanie dynamicznej równowagi: Osteogeneza (kościotworzenie) - przeważa do 25-30 lat tzn. do osiągnięcia szczytowej

Bardziej szczegółowo

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza

Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza dr hab. Beata Schlichtholz Gdańsk, 20 października 2015 r. Katedra i Zakład Biochemii Gdański Uniwersytet Medyczny ul. Dębinki 1 80-211 Gdańsk Recenzja rozprawy doktorskiej mgr inż. Artura Zajkowicza pt.

Bardziej szczegółowo

Cykl kształcenia 2014-2017 SYLABUS

Cykl kształcenia 2014-2017 SYLABUS 01-017 SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy fizjoterapii klinicznej w chorobach wewnętrznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

TROMBOCYTY. Techniki diagnostyczne w hematologii. Układ płytek krwi. Trombopoeza SZPIK CZERWONY

TROMBOCYTY. Techniki diagnostyczne w hematologii. Układ płytek krwi. Trombopoeza SZPIK CZERWONY Techniki diagnostyczne w hematologii Układ płytek krwi TROMBOCYTY Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW SZPIK CZERWONY Megakariocyt ZATOKA Parzyste błony demarkacyjne umożliwiające oddzielenie bez utraty

Bardziej szczegółowo

Nowe leki onkologiczne kierunki poszukiwań. 20 września 2013 roku

Nowe leki onkologiczne kierunki poszukiwań. 20 września 2013 roku Nowe leki onkologiczne kierunki poszukiwań 20 września 2013 roku Wyzwania Nowotwór ma być wyleczalny. Nowotwór ma z choroby śmiertelnej stać się chorobą przewlekłą o długim horyzoncie czasowym. Problemy

Bardziej szczegółowo

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Warszawa, 27.01.2016 Seminarium naukowe: Terapie przełomowe w onkologii i hematoonkologii a dostępność do leczenia w Polsce na tle Europy Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Dr n.

Bardziej szczegółowo

Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię.

Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię. Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię. Rola radioterapii nie jest ostatecznie ustalona. Dotychczasowe

Bardziej szczegółowo

Stężenie tkankowego aktywatora plazminogenu (t-pa) u chorych na raka gruczołu piersiowego

Stężenie tkankowego aktywatora plazminogenu (t-pa) u chorych na raka gruczołu piersiowego diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2012 Volume 48 Number 2 173-179 Praca oryginalna Original Article Stężenie tkankowego aktywatora plazminogenu (t-pa) u chorych na raka gruczołu

Bardziej szczegółowo

Rafał Becht ANGIOGENEZA W SZPIKU KOSTNYM U CHORYCH NA CHŁONIAKI NIEZIARNICZE. Klinika Hematologii, Pomorska Akademia Medyczna, Szczecin

Rafał Becht ANGIOGENEZA W SZPIKU KOSTNYM U CHORYCH NA CHŁONIAKI NIEZIARNICZE. Klinika Hematologii, Pomorska Akademia Medyczna, Szczecin ANGIOGENEZA W SZPIKU KOSTNYM U CHORYCH NA CHŁONIAKI NIEZIARNICZE Rafał Becht Klinika Hematologii, Pomorska Akademia Medyczna, Szczecin 1 WPROWADZENIE Angiogenezą (neowaskularyzacją) nazywamy tworzenie

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Nefrektomia Nefrektomia jest metodą umożliwiającą całkowite wyleczenie

Bardziej szczegółowo

Zmiany genetyczne indukują karcinogenezę i determinują fenotyp choroby Te same zmiany dotyczą PanIn i choroby zaawansowanej! U wszystkich: geny

Zmiany genetyczne indukują karcinogenezę i determinują fenotyp choroby Te same zmiany dotyczą PanIn i choroby zaawansowanej! U wszystkich: geny PDAC jest czwartą przyczyną zgonu z powodu nabłonkowych nowotworów złośliwych w świecie zachodnim Czas 5-cio letniego przeżycia jest bardzo niski -6% Siegel 2013, ale istnieją różnice w Europie Estonia

Bardziej szczegółowo

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń 1. Scyntygrafia i radioizotopowe badanie czynnościowe tarczycy 1) gamma kamera planarna lub scyntygraf;

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Podstawy fizjoterapii klinicznej w chorobach wewnętrznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

SYLABUS. Podstawy fizjoterapii klinicznej w chorobach wewnętrznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy fizjoterapii klinicznej w chorobach wewnętrznych Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny, Instytut Fizjoterapii Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Nowości z posiedzenia Światowego Stowarzyszenia Trzustkowego w Szanghaju

Nowości z posiedzenia Światowego Stowarzyszenia Trzustkowego w Szanghaju Nowości z posiedzenia Światowego Stowarzyszenia Trzustkowego w Szanghaju Dr n. med. Michał Lipiński Klinika Chorób Wewnętrznych i Gastroenterologii CSK MSW w Warszawie Kierownik Kliniki: prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Angiogeneza w chorobach nowotworowych. Angiogenesis in cancer diseases

Angiogeneza w chorobach nowotworowych. Angiogenesis in cancer diseases 498 Prz. Med. Uniw. Rzesz. Inst. Leków, 2012, 4, 498 507 Wydawnictwo UR 2012 ISSN 2082-369X Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie Rzeszów 2012, 4, 498 507

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Program. 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek

Program. 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek Czwartek, 05 listopada 2009 Program 10.00 10.15 Powitanie 10.15 10.45 Otwarcie Sympozjum Czego dokonaliśmy- dokąd zmierzamy Prof. D.Perek 10.45 11.00 Przerwa na kawę Sesja I 11.00 14.00 Przewodniczą: E.

Bardziej szczegółowo