Podstawy wiedzy o fizjologii przewodu pokarmowego z uwzględnieniem zaburzeń powstałych w przebiegu mukowiscydozy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Podstawy wiedzy o fizjologii przewodu pokarmowego z uwzględnieniem zaburzeń powstałych w przebiegu mukowiscydozy"

Transkrypt

1 Spis treści Podstawy wiedzy o fizjologii przewodu pokarmowego z uwzględnieniem zaburzeń powstałych w przebiegu mukowiscydozy...2 Współczesne zasady leczenia wybranych zaburzeń w obrębie przewodu pokarmowego w przebiegu mukowiscydozy...7 Stanowisko Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy w sprawie zasad stosowania enzymów trzustkowych u dzieci z mukowiscydozą...11 Układ rozrodczy u chorych na mukowiscydozę...14 Informacja o zebraniu Zarządu Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy...17 List do redakcji...18 Z działalności Polskiego Towarzystwa Walki z Mukowiscydozą...19

2 Podstawy wiedzy o fizjologii przewodu pokarmowego z uwzględnieniem zaburzeń powstałych w przebiegu mukowiscydozy prof. dr hab. med. Wojciech Cichy Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Poznaniu Mukowiscydoza jest chorobą wielonarządową choć powszechnie kojarzono ją przede wszystkim z ciężkimi powikłaniami ze strony płuc. Rzeczywiście u wszystkich pacjentów z mukowiscydozą w większym lub mniejszym stopniu występuje tzw. ekspresja płucna. Jednakże zbyt często, także w Polsce, zapominamy dotychczas o znaczeniu jakie ma dla pacjenta jego stan odżywienia mogący się zmieniać w następstwie całej gamy powikłań występujących ze strony przewodu pokarmowego. Do chwili obecnej opisano ponad 40-ci tego typu objawów. Mukowiscydoza dotyczyć może każdego odcinka przewodu pokarmowego zaczynając od przełyku a na odbycie kończąc. Wliczyć należy także powikłania dotyczące wątroby i trzustki, które stanowią integralne części przewodu pokarmowego. By zrozumieć przyczyny prowadzące do powstania wielorakich zaburzeń w obrębie przewodu pokarmowego w przebiegu mukowiscydozy należy zapoznać się choć w ogólnym zarysie z prawidłowymi procesami czynności tego organu. Jak przebiega normalny proces trawienia? Skomplikowany przebieg trawienia rozpoczyna się prostym przyjęciem pokarmu i rozdrobnieniem go przez zęby. Powinniśmy przy tym zwracać uwagę na prawidłowe żucie pozwalające na zmieszanie pokarmu z wydzieliną gruczołów jamy ustnej. Bez prawidłowego żucia pokarm przechodzący do dalszych odcinków przewodu pokarmowego nie może ulec dalszemu trawieniu i następowemu wchłanianiu. Proces ten rozpoczyna się już w jamie ustnej pod wpływem enzymów zawartych w ślinie: amylaza rozkłada skrobię a lipaza podjęzykowa część spożytych tłuszczów. Tak wstępnie przygotowana miazga pokarmowa przechodzi przez przełyk do żołądka. Tutaj cząsteczki spożytego pokarmu ulegają dalszemu rozdrobnieniu i wymieszaniu z sokiem żołądkowym. Sok żołądkowy przede wszystkim kwas solny, trawiącą białka pepsynę oraz w 2

3 niewielkim stopniu enzymy trawiące tłuszcze (lipaza żołądkowa). W żołądku miazga pokarmowa podlega także procesom rozrzedzania i przesuwana jest w sposób fazowy do dwunastnicy i dalej do jelita cienkiego. Jelito cienkie podzielone jest na trzy części: dwunastnicę, jelito kręte i jelito czcze. Szczególne znaczenie w procesach trawienia ma dwunastnica ponieważ w tym odcinku pokarm podlega działaniu zarówno żółci jak i soku trzustkowego. Szczególne znaczenie w fizjologii trawienia mają kwasy żółciowe oraz enzymy zawarte w soku trzustkowym. Najważniejszym enzymem jest lipaza rozkładająca spożyte kwasy tłuszczowe na mniejsze cząsteczki (wolne kwasy tłuszczowe). Może ona tylko wtedy w pełni wykonywać swoje działanie kiedy kwaśna treść żołądkowa przesuwana do dwunastnicy ulega neutralizacji. Następuje to pod wpływem dwuwęglanów produkowanych również przez trzustkę. Ten skomplikowany i łatwy do zaburzenia proces trawienia zarówno roślinnych jak i zwierzęcych tłuszczów prowadzi więc do powstania kwasów tłuszczowych i gliceryny. Tak długo jak proces ten jest sprawny te rozłożone cząsteczki tłuszczów mogą być następnie wchłonięte poprzez ścianę jelita cienkiego. Trawienie białka, które rozpoczyna się w żołądku następuje dalej w jelicie pod wpływem działania enzymów trypsyny i chymotrypsyny. Powstające w następstwie tego trawienia aminokwasy wchłaniane są następnie w jelicie cienkim i transportowane do krwi. Węglowodany spożywane najczęściej pod postacią skrobi ulegają także trawieniu pod wpływem działania enzymów zwanych ogólnie sacharydazami. Enzymy te są wyłącznie produkowane w ścianie jelita cienkiego (dwusacharydazy). Powstające w następstwie trawienia skrobi cząsteczki glukozy, sacharozy, a także fruktoza (owoce) wchłaniane są poprzez ścianę jelita i transportowane do krwi. Ten wielofunkcyjny system trawienia i wchłaniania podstawowych składników pokarmowych (białek, tłuszczów i węglowodanów, witamin, soli mineralnych itd.) pozwala na prawie całkowite wykorzystanie spożytego pokarmu. U osób zdrowych np. tylko 7% spożytego z pokarmem tłuszczu ulega wydaleniu z kałem. Resztki strawionego i wchłoniętego w jelicie cienkim pokarmu przesuwane są następnie do jelita grubego gdzie podlegają fermentacji bakteryjnej. Proces ten jest niezbędny do powstawania i wchłaniania niektórych witamin (witamina K) oraz do wytworzenia prawidłowej konsystencji stolca. W następnych odcinkach jelita grubego ze stolca wchłonięta zostaje woda, a 3

4 masy stolca przesuwane są następnie do bańki odbytnicy z której raz na dobę są defekowane. Częstszemu oddawaniu stolca zapobiega prawidłowe funkcjonowanie mięśni zwieraczy i wypieraczy (odbytu i miednicy małej). Poza opisanymi wyżej funkcjami trawienia i wchłaniania przewód pokarmowy spełnia niezwykle ważną funkcję transportową. Pomiędzy przełykiem a żołądkiem, żołądkiem a dwunastnicą oraz jelitem cienkim i jelitem grubym istnieje system zastawek czynnościowych (zwieracze) zapobiegający zwrotnemu cofaniu się spożytego pokarmu czy powstałego w procesie jego trawienia i fermentacji bakteryjnej gazu. Prawidłowe trawienie i wchłanianie spożytego pokarmu oraz jego właściwy transport poprzez wszystkie odcinki przewodu pokarmowego zabezpiecza u każdego człowieka pokrycie dobowego zapotrzebowania na energię. Dla przypomnienia podajemy, że jeden gram tłuszczu dostarcza 1.3 kcal/g (kj/g), 1 gram białka 4.1 kcal/g (17.1 kj/g), a 1 gram węglowodanów 4.1 kcal/g (17.1 kj/g) energii. Uzyskana ze spożytego pokarmu energia spożytkowana jest przede wszystkim na pracę mięśni, choć oczywiście również i w spokoju czy we śnie organizm zużytkowuje energię (tzw. podstawowa przemiana). Różne są wielkości energii zużytkowane przez poszczególne organy. Mózg i przewód pokarmowy zużywają po około 1/4, a płuca u osób zdrowych tylko 1/10. Zrozumiałe jest więc, że szczególnie u dzieci (w tym również chorych na mukowiscydozę) przyrost wzrostu i masy ciała jest tylko wtedy możliwy, kiedy zużycie energii przez pracujące mięśnie (w mukowiscydozie szczególnie przez mięśnie oddechowe) jest pokryte w nadmiarze przez energię dostarczaną ze spożytego pokarmu. Jakie zaburzenia przełykowo-żołądkowo-jelitowe wystąpić mogą u dzieci z mukowiscydozą? U dzieci z mukowiscydozą zaburzenia czynności przewodu pokarmowego oraz gruczołów wydzielania wewnętrznego (trzustka, wątroba) występują z różną częstością, a także z różnym stopniem nasilenia i w różnym okresie trwania choroby, i tak np. niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki występuje w 90%. Cukrzyca u dzieci 1-2% (po 25 r.ż. w 13 %), zmiany w wątrobie o typie ogniskowej marskości w 15%, podwyższenie ciśnienia wrotnego w 1%, tzw. mały pęcherzyk 54%, kamica żółciowa w 16%, niedrożność smółkowa w 10%, wypadanie odbytu w 22%. 4

5 Co powoduje redukcję aktywności enzymatycznej trzustki w przebiegu mukowiscydozy? W przebiegu mukowiscydozy dochodzi początkowo do zmian morfologicznych w obrębie przewodów wyprowadzających narządu polegających na gromadzeniu się w nich gęstego śluzu. W efekcie tej blokady rozpoczyna się autoliza (samoniszczenie) komórek gruczołowych i zanik miąższu z zastępowaniem tkanki gruczołowej przez tkankę tłuszczową i włóknistą. Następuje więc postępujące w czasie zmniejszanie sekrecji zarówno enzymów jak i dwuwęglanów. Kiedy produkcja tych składników soku trzustkowego obniży się o około 85-90% w stosunku do normy występują pełne objawy tzw. niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki. Jednak u wszystkich pacjentów z mukowiscydozą (także już u niemowląt) stwierdzić można zmniejszenie wydzielania objętości soku trzustkowego. Tak więc przyjmuje się obecnie, że niewydolność zewnątrzwydzielnicza trzustki już od chwili narodzin dziecka z mukowiscydozą (opisywano także zmiany u płodów) jest nieodłączną składową procesu chorobowego. Zaburzenie tej czynności prowadzi do całego zespołu objawów określanych jako zespół złego trawienia i wchłaniania tłuszczów i białek. Skutkiem tego jest niedożywienie, którego stopień nasilenia bywa niezwykle różnorodny. Niedożywienie jest szczególnie niebezpieczne w okresie niemowlęcym (negatywny wpływ na rozwój ośrodkowego układu nerwowego), a dochodzi do niego mimo zachowanego jeszcze wtedy dobrego łaknienia. W obrazie klinicznym zwracają uwagę: duży wzdęty brzuch i wychudzone kończyny górne oraz dolne. Typowe są także bóle brzucha wywołane przez wzdęcia związane z nieprawidłowym trawieniem, jak również stolce tłuszczowe. Jakie zmiany występują w wątrobie i pęcherzyku żółciowym? U pacjentów z mukowiscydozą dochodzi często do gromadzenia się w wątrobie złogów tłuszczu dających ogniska stłuszczenia. Są one następstwem zaburzenia trawienia tłuszczów i łatwo wykryć je obecnie przy pomocy badania ultrasonograficznego. Wątroba może być niekiedy powiększona, a ogniska stłuszczenia niekiedy nie powodują dolegliwości. Ustępują one często przy zastosowaniu prawidłowej dawki enzymów trzustkowych, ułatwiających trawienie tłuszczów. Podobnie jak w płucach i trzustce dochodzić może niekiedy do blokowania przewodów żółciowych przez gęsty śluz. W okresie niemowlęcym może to dać objawy tzw. cholestazy (żółtaczka). W starszym wieku wystąpić mogą objawy marskości wątroby prowadzące do 5

6 ciężkich zaburzeń metabolicznych. U połowy pacjentów z mukowiscydozą obserwuje się zaburzenia wielkości pęcherzyka żółciowego. Zmianie tej nie towarzyszą żadne dolegliwości. Mogą one natomiast wystąpić w przypadku obecności kamicy żółciowej. Czy żołądek i jelito są także dotknięte zmianami w przebiegu mukowiscydozy? U zdrowych ludzi czynność dolnego zwieracza przełyku zapobiega cofaniu się miazgi pokarmowej z żołądka do przełyku. U pacjentów z mukowiscydozą (ostatnio coraz częściej, i to już u niemowląt) obserwuje się zaburzenia czynności tego zwieracza doprowadzające do powstania tzw. refluksu żołądkowo-przełykowego. Kwaśna treść żołądkowa doprowadza do zmian zapalnych w przełyku, które wywołują bóle zamostkowe i objawy ogólnego dyskomfortu. W późniejszym okresie trwania choroby na skutek marskości wątroby dochodzi do ujawniania się bardzo niebezpiecznego powikłania mukowiscydozy pod postacią żylaków przełyku. Poza refluksem żołądkowo-przełykowym bardzo często występują u dzieci z mukowiscydozą nieprawidłowości w sekrecji żołądkowej pod postacią hipersekrecji oraz choroby wrzodowej. Oba zaburzenia mogą łącznie z innymi czynnikami upośledzać trawienie i wchłanianie wszystkich składników pokarmowych. Jelitowe wydzielanie nieprawidłowego śluzu w przebiegu mukowiscydozy rozpoczyna się już w okresie płodowym i wraz z postępującym wskutek ruchów perystaltycznych pasażem tej kitowatej smółki doprowadza do rozdęcia dystalnej części jelita. Zmiana ta występuje u około 10-20% noworodków z mukowiscydozą i uważana jest za patognomoniczny objaw choroby. W naszym kraju rozpoznanie mukowiscydozy na podstawie tego rodzaju zaburzeń należy niestety do rzadkości, gdyż nie docenia się wczesnych objawów ze strony przewodu pokarmowego. Poza opisanymi wyżej zmianami do częstych objawów mukowiscydozy ze strony jelita należy wypadanie odbytu. Spowodowane jest dużą ilością zalegającego stolca, spadkiem napięcia mięśni wynikającym z niedożywienia oraz wzrostem ciśnienia w jamie brzusznej. Zaleganie lepkiego śluzu o zmniejszonej zawartości wody i zwiększonej albumin (podobnie jak w niedrożności smółkowej) w końcowym odcinku jelita krętego prowadzi do występowania kolkowego bólu, wzdęcia, zaparcia i anoreksji. Zespół tych objawów opisywany jest jako tzw. ekwiwalent niedrożności smółkowej, którego częstość występowania u pacjentów z mukowiscydozą wynosi 10-40%. 6

7 Znajomość gastroenterologicznych objawów mukowiscydozy przez rodziców pacjenta zadecydować może o jej bardzo wczesnym rozpoznaniu co posiada kluczowe znaczenie dla dalszego rokowania. Wczesne wdrożenie prawidłowego i wysokoenergetycznego żywienia (150% dobowego zapotrzebowania dziecka zdrowego), prawidłowej suplementacji enzymatycznej (zgodnie ze stanowiskiem Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy u dzieci stosować należy wyłącznie Kreon lub Kreon 25000) oraz innych działań terapeutycznych może znacząco zmniejszyć nasilenie choroby jak i zapobiec występowaniu manifestacji choroby ze strony przewodu pokarmowego. Współczesne zasady leczenia wybranych zaburzeń w obrębie przewodu pokarmowego w przebiegu mukowiscydozy Prof., dr hab. med. Wojciech Cichy Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Poznaniu Mukowiscydoza jest schorzeniem manifestującym się objawami chorobowymi ze strony wielu układów. W tym np. 100% pacjentów ma zmiany w obrębie układu oddechowego, a 90% cierpi na niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki. Przy leczeniu zaburzeń ze strony przewodu pokarmowego rozróżnić musimy pomiędzy długotrwałym (przez cały okres życia) wspomaganiem upośledzonej funkcji trzustki i wątroby, a pomiędzy krótkotrwałym (okresowym) leczeniem ostrych powikłań np. niedrożności jelit czy krwawień z żylaków przełyku. Najważniejszym problemem gastroenterologicznym jest według aktualnego stanu wiedzy wyrównanie upośledzonej zewnątrzwydzielniczej funkcji trzustki. Niewydolność zewnątrzwydzielniczą tego narządu doprowadzająca do nieprawidłowego wchłaniania jelitowego i całej gamy objawów dyskomfortu ze strony przewodu pokarmowego powoduje w konsekwencji niedożywienie. Niedożywienie doprowadza z kolei do obniżenia funkcji płuc i całego organizmu co w decydujący sposób wpływa na długość przeżycia pacjenta. Dodatkowe czynniki posiadające zmienny wpływ na występowanie niedożywienia to nieadekwatna podaż energii oraz zwiększenie jej wewnętrznego wykorzystania. 7

8 W przypadku wystąpienia objawów zaburzeń trawienia i wchłaniania tłuszczów w następstwie niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki konieczne jest ich potwierdzenie przez badanie mikroskopowe stolca, okresową zbiórkę stolca, oznaczanie w nim wydalania kwasów tłuszczowych i chymotrypsyny, oraz oznaczanie w surowicy stężeń immunoreaktywnej trypsyny. Jak można poprawić zmniejszoną sekrecję enzymów trzustkowych? Pacjenci z mukowiscydozą spożywający posiłki zawierające w swoim składzie zgodnie z aktualnymi wymogami do 40% tłuszczów wykorzystują je jednak znacznie mniej niż osoby zdrowe, przede wszystkim z uwagi na niedobór lipazy trzustkowej. Chcąc więc zapobiec wystąpieniu u nich objawów niedożywienia w następstwie zmniejszonej niekiedy podaży energetycznej i nieprawidłowego trawienia należy zastosować: 1. Dowóz wysokokalorycznego pożywienia. 2. Poprawienie procesów trawiennych. W rozważaniach naszych zajmiemy się drugim problemem. Ponieważ pierwszy (leczenie żywieniowe) będzie przedmiotem oddzielnego doniesienia. Jedynym skutecznym i zalecanym aktualnie sposobem poprawy sprawności procesów trawienia i wchłaniania jest zastosowanie wysokoaktywnych preparatów enzymów trzustkowch. Preparaty te uzyskiwane są przeważnie z trzustek wieprzowych i przerabiane jako proszek, granulat lub mikrokapsułki podawane pacjentom. Obecna technika galenowa pozwala produkować mikrokapsułki o średnicy poniżej 1,7 mm, co zapewnia równoczesne przechodzenie ich z miazgą pokarmową do dwunastnicy. W warunkach polskich jedynym preparatem posiadającym takie mikrokapsułki jest Kreon i Kreon Zastosowanie wysokoaktywnych preparatów enzymów trzustkowych (tzw. 4 generacji) wybitnie poprawiło stan odżywienia pacjentów z mukowiscydozą na całym świecie (w tym również i w Polsce) i udowodniło bezspornie, że jego poprawa korzystnie wpłynęła na wydolność układu oddechowego oraz sprawność całego organizmu pacjenta. W oparciu o te obserwacje opracowano następujące zasady stosowania enzymów trzustkowych: dawka enzymu powinna być dostosowana do zalecanej wielkości dobowego spożycia pokarmu, jednak nie należy przekraczać dobowej dawki j. FIP lipazy na kilogram masy ciała. 8

9 należna dawka enzymów powinna być podawana w przeciągu całego posiłku to znaczy pierwsza porcja na jego początku, druga na jego końcu, lub w zależności od wielkości posiłku i apetytu w połowie posiłku. dopuszcza się możliwość otwierania kapsułek z mikrokapsułkami z zachowaniem warunku ich podawania z sokiem, herbatą lub wodą (na łyżeczce), a unikanie ich podawania z płynami zasadowymi (np. mleko). zmiana dawki enzymów u pacjenta może wystąpić wyłącznie po konsultacji z lekarzem leczącym. U niektórych pacjentów pomimo stosowania wystarczającej dawki enzymatycznej obserwuje się występowanie uczucia pełności i braku apetytu. Powodem tego może być zaburzenie (opóźnianie) opróżniania żołądka wymagające niekiedy podania H2-blokerów lub leków przyspieszających pasaż żołądka (Coordinax i Metoclopramid). Stwierdzane niekiedy skłonności do wzdęcia wymagają zmiany diety lub podawania środków odpieniających (np. Ceolat). zasadach: W przypadku przedłużania się braku apetytu rodzice powinni pamiętać o następujących przygotowywać potrawy w atrakcyjnej wzrokowo formie, nie zmuszać dzieci do jedzenia gdyż wywołuje to reakcje przekorowe, ponawiać nieefektywną próbę jedzenia np. po jednej godzinie, chwalić dziecko kiedy dobrze je. Jak można poprawić lub wspomóc zaburzoną funkcję wątroby i pęcherzyka żółciowego? Stłuszczenie wątroby wymaga korektury postaci podawania wysokoaktywnych enzymów trzustkowych. Zmiany włókniste lub marskie wątroby poddają się leczeniu bardzo trudno i źle rokują. Obie zmiany rozwijają się poprzez wiele lat i początkowo przebiegać mogą niestety bez objawów. Nie dysponujemy żadnym sposobem leczenia zapobiegającym ich rozwojowi. W ostatnim czasie rozpoczęto próbę leczenia kwasem ursodezoksycholowym (Ursochol) w dawce mg/kg masy ciała/dzień. Za wcześnie jeszcze na ocenę skuteczności tego typu postępowania. W przypadkach żylaków przełyku (skrajna faza rozwoju choroby) stosowana jest sklerotyzacja. W Polsce zabiegi tego typu wykonuje się m.in. w Centrum Zdrowia Dziecka. 9

10 Występujący w około 50% u pacjentów z mukowiscydozą tzw. mały pęcherzyk wymaga leczenia tylko w przypadkach napadu dolegliwości bólowych. W zapobieganiu tworzenia się w nim złogów stosuje się ostatnio jednoczasowo dwa typy kwasów żółciowych: ursodezoksycholowy i chenodezoksycholowy. Jak przebiega leczenie zaburzeń żołądkowo-jelitowych? W ostatnim czasie w Polsce obserwuje się szczególnie u dzieci z mukowiscydozą (w tym również u niemowląt) nasilenie refluksu żołądkowo - przełykowego. Kolejnymi krokami stosowanymi w jego leczeniu mogą być: wysoka pozycja ułożeniowa (uniesienie głowy około 30 ponad poziom), zagęszczenie pokarmu np. z ryżem czy kukurydzą, farmakoterapia (metoclopramid), redukcja wydzielania żołądkowego (cymetydyna, ranitydyna, omeprazol), czy wreszcie w ostateczności leczenie operacyjne. Najskuteczniejszym sposobem leczenia niedrożności smółkowej w przebiegu mukowiscydozy jest postępowanie operacyjne. Musi jednak ono być poprzedzone próbą leczenia zachowawczego, zwłaszcza w stanach niepowikłanych postaci niedrożności i przy dobrym stanie ogólnym noworodka. Leczenie takie możliwe jest wyłącznie w specjalistycznych oddziałach szpitalnych. Postępowanie to ma także zastosowanie w przypadku leczenia tzw. ekwiwalentów niedrożności smółkowej. Wypadanie odbytu obserwowane u około 22% dzieci z mukowiscydozą powinno być w pierwszej fazie leczone poprzez zmianę stosowanej dawki enzymów trzustkowych. Jeżeli to postępowanie nie przynosi poprawy należy przejściowo zredukować ilość tłuszczów w pożywieniu zachowując podawanie wystarczającej ilości warzyw i owoców, a także jogurtów. Pacjenta nauczyć należy także utrzymywania odpowiedniej pozycji defekacyjnej z ograniczeniem tłoczni brzusznej (nogi dziecka przy oddawaniu stolca na nocnik nie powinny dotykać podłogi). Podane powyżej ogólne zasady leczenia zaburzeń w obrębie przewodu pokarmowego mające związek z mukowiscydozą nie powinny jednak ograniczać kontaktu rodziców dziecka z lekarzem. Istnieje bowiem prawie 40 powikłań ze strony przewodu pokarmowego, z których większość wymaga skorzystania z porady lekarskiej. Celem tego artykułu było bowiem 10

11 zapoznanie rodziców z podstawowymi problemami gastroenterologicznymi w przebiegu mukowiscydozy i zaproponowanie im bezwzględnego przestrzegania dwóch reguł. 1. Stałego stosowania enzymów trzustkowch (optymalne dawki należy ustalać z lekarzem prowadzącym pacjentów z mukowiscydozą w jednym z trzech ośrodków referencyjnych w kraju: Warszawa, Rabka, Poznań). 2. Podawania wysokoenergetycznej, normo- lub wysokotłuszczowej diety (dietę należy ustalić z dietetykiem zaznajomionym z problemami żywienia w mukowiscydozie). Stanowisko Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy w sprawie zasad stosowania enzymów trzustkowych u dzieci z mukowiscydozą W ciągu ostatnich lat szczególnej poprawie uległy jakość i długość życia pacjentów z mukowiscydozą. Zawdzięczamy to wprowadzeniu uznanych przez światowe gremia lekarskie, zajmujące się tą chorobą, dwóch zasad wchodzących w skład nowoczesnego, kompleksowego i aktywnego leczenia, a mianowicie: stałego i konsekwentnego postępowania przeciwbakteryjnego (zwłaszcza w zakresie eliminacji Pseudomonas aeruginosa/cepacia z układu oddechowego) zastosowania nowoczesnych, wysokoaktywnych, opornych na działanie kwasu żołądkowego preparatów enzymów trzustkowych, umożliwiających podawanie wysokokalorycznego normotłuszczowego pożywienia. Zastosowanie wysokoaktywnych preparatów enzymów trzustkowych wybitnie poprawiło stan odżywienia pacjentów z mukowiscydozą na całym świecie i udowodniło bezspornie, że jego poprawa bardzo korzystnie wpłynęła na wydolność układu oddechowego oraz sprawność całego organizmu pacjenta. Wychodząc z tych obserwacji w niektórych krajach wraz z podawaniem pożywienia o wartości energetycznej 150% zapotrzebowania zdrowego rówieśnika zaczęto stosować wysokie dawki, przekraczające 10 tys. j. FIP lipazy/kg m.c./dobę. Wiązało się to również z jednoczasowym wzrostem dawki podawanych proteaz. Postępowanie takie przyniosło niestety - obok niewątpliwych korzyści ogólnych - w pojedynczych przypadkach powikłania pod postacią pogrubienia, włóknienia ściany dystalnej części jelita cienkiego i wstępnicy, doprowadzając niekiedy do zwężeń tych odcinków. Powikłanie takie opisano m.in. w : 11

12 - Lancet 1994, 343, 85 - Lancet 1995, 345, Lancet 1995, 346, 449 Stwierdzono, że opisane zmiany występowały przeważnie u chłopców poniżej 5 roku życia i w przypadkach stosowania wysokoaktywnych enzymów trzustkowych (choć nie tylko) w znaczący sposób przekraczających zwyczajowo przyjęte normy. Dotyczyło to zwłaszcza takich preparatów jak: Panzytrat 10000, Panzytrat 20000, Pancrease HL, Nutrizym 22, Nutrizym GR zawierających w powłokach mikrotabletek lub mikrokapsułek polimery kwasu metakrylowego. Jak dotychczas jedynymi preparatami pozbawionymi tego składnika są Kreon i Kreon i brak do chwili obecnej doniesień o stwierdzeniu wyżej opisanych powikłań w odniesieniu do tych preparatów. Międzynarodowe gremia zajmujące się tym problemem przedyskutowały na swoich posiedzeniach: Consensus Conference on the Management of Cystic Fibrosis, Paris June 3rd, 1994 oraz Satelitę Symposium XX EWGCF Conference, Brussels June 18th, 1995; możliwość zapobiegania tym powikłaniom i ustaliły odpowiednie zasady postępowania żywieniowego oraz leczenia enzymatycznego. Zasady te przedstawiono po raz pierwszy w Polsce na Międzynarodowej Sesji Naukowej Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy, która odbyła się w Gdańsku w dniu 22 września 1995 roku. Polska Grupa Robocza Mukowiscydozy po dyskusji przyjęła je adaptując do warunków polskich. Poczuwając się do obowiązku poinformowania o nich nie tylko pediatrów mających najczęstszy kontakt z pacjentami z mukowiscydozą, ale także coraz częściej współpracujących z nimi internistów, chirurgów, pulmonologów, anestezjologów czy genetyków - pozostając z należytym szacunkiem i tolerancją dla indywidualnych wyborów terapeutycznych PT Koleżanek i Kolegów - podajemy poniżej dwie grupy przyjętych zasad: I. Zasady postępowania zapobiegające niedożywieniu: 1. Zwrócenie uwagi na edukację rodziców i pacjentów w wyrobieniu dobrych nawyków żywieniowych oraz udzielenie informacji o zawartości tłuszczów w poszczególnych pokarmach. 2. Obliczanie podaży energetycznej stosownie do wieku i stanu choroby. 3. Dostosowanie dawki enzymów do wielkości podaży pożywienia i rozważenie celowości włączenia H2-blokerów albo kwasów żółciowych. 12

13 4. Posiadanie pewności, że pacjenci stosują się do naszych zaleceń i wykluczone zostały u nich inne - związane lub niezwiązane z mukowiscydozą - choroby. 5. Optymalizacja leczenia zmian płucnych oraz ocena stanu psychicznego pacjentów z uwzględnieniem możliwości stosowanej interwencji. II. Zasady stosowania enzymów trzustkowych: 1. Dawka winna być dostosowana do zalecanej wielkości dobowego spożycia pokarmu. 2. Należna dawka enzymów powinna być podawana w przeciągu całego posiłku, tzn. pierwsza porcja na jego początku, druga zależnie od jego wielkości (i np. apetytu) na jego końcu (wg Dr Littlewood`a w połowie posiłku). 3. Dopuszcza się możliwość otwierania kapsułek z zachowaniem warunków podania mikropeletek z sokiem, herbatą albo wodą, a unikaniem płynów o zasadowym ph (np. mleko). 4. Podawanie łącznie z enzymami leków przyspieszających opróżnianie żołądka i skracających czas pasażu jelitowego może zmienić ich skuteczność. 5. Nie należy przekraczać dobowej dawki 10 tys. j. FIP lipazy/kg m.c. 6. W celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia powikłań w postaci zwężenia jelita stosować należy, zwłaszcza u dzieci poniżej 5 roku życia, preparaty nie zawierające w swym składzie polimerów kwasu metakrylowego. Aktualnie na polskim rynku warunki takie spełnia jedynie Kreon i Kreon Zmiana dawki enzymów u pacjenta może nastąpić wyłącznie po konsultacji z lekarzem leczącym. W imieniu Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy Prof. dr hab. med. Wojciech Cichy. 13

14 Układ rozrodczy u chorych na mukowiscydozę Andrzej Pogorzelski Rozwój wielu nowych i znacznie skuteczniejszych metod leczenia, lepsze zrozumienie mechanizmów choroby i wcześniejsze jej wykrywanie doprowadziły do wydłużenia i poprawy jakości życia chorych na mukowiscydozę. Coraz więcej chorych osiąga wiek dojrzały i rozpoczyna samodzielne życie. Niesie to za sobą nowe problemy, zarówno dla chorych jak i lekarzy. Jednym z mniej znanych zagadnień są zaburzenia w narządach rozrodczych występujące w przebiegu mukowiscydozy. MĘŻCZYŹNI Plemniki, męskie komórki rozrodcze, powstają w jądrach. Stamtąd są transportowane przez przewód najądrza, a następnie nasieniowód do prostaty i cewki moczowej. Przewód najądrza jest wielokrotnie pozwijanym kanalikiem tworzącym najądrze o długości 4 cm. Po rozciągnięciu jego długość wynosi około czterech metrów. Ma średnicę od 0,2 do 0,6 milimetra. Od wewnątrz jest wyścielony nabłonkiem i pokryty lepkim śluzem. Najądrze jest miejscem dojrzewania i przechowywania plemników. Nasieniowód ma u dorosłego mężczyzny długość cm, średnicę zewnętrzną 3 mm, a średnicę wewnętrzną 0,5 mm. U chorych na mukowiscydozę płci męskiej już w okresie płodowym dochodzi do zatkania przewodów najądrza i nasieniowodów nadmiernie lepkim śluzem, charakterystycznym dla tej choroby. Przewlekła niedrożność prowadzi do zmian zarostowych i degeneracyjnych stwierdzanych już u niemowląt. Często stwierdza się zupełny brak nasieniowodów. Przyjmuje się, że stwierdzenie obustronnej atrofii lub braku nasieniowodów powinno być wskazaniem do diagnostyki w kierunku mukowiscydozy, niezależnie od innych objawów chorobowych. U mężczyzn chorych na mukowiscydozę w badaniach mikroskopowych jąder stwierdza się niewielkie zmiany. Przede wszystkim jest to zmniejszenie ilości komórek Sertoliego ułatwiających dojrzewanie plemników oraz obecność obszarów powstawania nieprawidłowych plemników. Całkowita liczba dojrzałych plemników jest obniżona i stwierdza się zwiększony odsetek plemników nieprawidłowych. 14

15 Powyższe zaburzenia powodują, że 97-98% mężczyzn chorych na mukowiscydozę jest bezpłodnych. Podstawową przyczyną bezpłodności jest przerwanie ciągłości przewodów transportujących plemniki z jąder do prostaty. Dlatego też najważniejszą zmianą stwierdzaną w badaniu seminologicznym (badaniu spermy) jest brak plemników, tzw. azoospermia. Każdy dojrzały mężczyzna może poddać się badaniu seminologicznemu w poradniach andrologicznych znajdujących się w większych miastach wojewódzkich. Pozwala ono ustalić, przynajmniej teoretycznie, szansę na ewentualne ojcostwo. W piśmiennictwie medycznym istnieją tylko nieliczne opisy dobrze udokumentowanego ojcostwa mężczyzn chorych na mukowiscydozę. W USA i Europie Zachodniej podejmowane są próby leczenia bezpłodności męskiej polegające na pobraniu plemników przez nakłucie najądrza i wykorzystanie ich do zapłodnienia in vitro ( w probówce ). U chłopców chorych na mukowiscydozę częściej niż u ich zdrowych rówieśników obserwuje się występowanie przepuklin pachwinowych, wodniaków jąder i niezstąpienia jąder (wnętrostwo). KOBIETY W jajowodach i macicy, podobnie jak np. w układzie oddechowym, jest stale produkowany śluz niezbędny do ich prawidłowego funkcjonowania. U kobiet chorych na mukowiscydozę stwierdza się zwiększone wytwarzanie nadmiernie gęstego i lepkiego śluzu w szyjce macicy. Zawiera on mniej wody i elektrolitów. Nie występuje zjawisko upłynnienia śluzu obserwowane u zdrowych kobiet w czasie owulacji (jajeczkowania). Z tego względu u kobiet chorych na mukowiscydozę nie są wskazane metody antykoncepcyjne polegające na ocenie lepkości (metoda Billingsów) czy zmian w mikroskopowym wyglądzie śluzu szyjkowego (PC 2000). Zaleganie gęstego śluzu jest najprawdopodobniej przyczyną dość częstego powstawania polipów śródszyjkowych. Jednocześnie lepki śluz utrudniając przechodzenie plemników zmniejsza szansę zapłodnienia. Jeżeli już dojdzie do zapłodnienia, to utrudnione jest zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej w ścianie macicy. To wszystko powoduje, że szansę na zajście w ciążę u kobiet chorych na mukowiscydozę są około czterokrotnie mniejsze niż w całej populacji. Każda przewlekła choroba, w tym również mukowiscydoza wpływa na czas wystąpienia pierwszej miesiączki. U dziewcząt chorych na mukowiscydozę dojrzewanie jest opóźnione 15

16 względem zdrowych koleżanek o około 2-3 lata. Im bardziej nasilone są zmiany płucne, zaburzenia ze strony układu pokarmowego jak i niedobory odżywienia, tym później pojawia się pierwsza miesiączka. Ciężki przebieg choroby może spowodować, że miesiączka nigdy nie wystąpi (tzw. pierwotny brak miesiączki). Również nasilenie choroby u kobiety wcześniej miesiączkującej może przyczynić się do zatrzymania miesiączki (tzw. wtórny brak miesiączki) lub występowania cyklów bezowulacyjnych, a więc takich w których nie dochodzi do uwalniania komórki jajowej z jajnika i niemożliwe jest zapłodnienie. CIĄŻA Mukowiscydoza nie wyklucza możliwości zapłodnienia i donoszenia ciąży. Obserwacje dotyczące ciąży u kobiet chorych na mukowiscydozę są w Polsce bardzo skąpe. Doświadczenia zebrane w USA pozwalają na bliższe określenie tego problemu (Lancet 1980; 2:842). Do roku 1980 stwierdzono, że w ciążę zaszło 100 kobiet (129 ciąż). Było to 2% wszystkich dorosłych, chorych na mukowiscydozę kobiet. Przeciętny wiek zajścia w ciążę wynosił 20 lat (od 17 do 32 lat). 89% ciąż zakończyło się urodzeniem zdrowego dziecka. U kobiet zdrowych ten wskaźnik wynosił 97,8%. Do najważniejszych powikłań ciąży należała niewydolność krążenia matki (13%) i słaby przyrost masy ciała (41%). Częstość powikłań mukowiscydozy po porodzie nie różniła się od występującej u kobiet chorych, ale nie rodzących. Istotną cechą odróżniającą kobiety ciężarne od pozostałych chorych na mukowiscydozę był późniejszy wiek rozpoznania choroby (11 lat; u pozostałych 3,7 lat), a więc najprawdopodobniej i zdecydowanie łagodniejszy jej przebieg. Ciąża u chorej na mukowiscydozę niesie ze sobą istotne zagrożenia zarówno dla ciężarnej jak i jej dziecka. Ze względu na dobro dziecka przeciwwskazane jest podawanie ciężarnej wielu leków. Utrudnione jest wykonywanie fizjoterapii. Istnieje predyspozycja do rozwoju niewydolności oddechowej i prawokomorowej niewydolności krążenia, zwłaszcza przy niskich wskaźnikach czynności płuc przed ciążą. Mukowiscydoza może nasilać zmiany zwykle występujące w czasie ciąży jak anemia czy niedobory pokarmowe. Dziecko jest narażone na możliwość zaburzeń w rozwoju wewnątrzmacicznym, np. z powodu niedotlenienia. Zasady dziedziczenia mukowiscydozy powodują, że dziecko na pewno będzie nosicielem mukowiscydozy, a w rzadkich przypadkach, zwłaszcza przy braku badania genetycznego, gdy ojciec jest nosicielem nieprawidłowego genu, może być chore na mukowiscydozę. Stan zdrowia 16

17 matki może uniemożliwiać właściwą opiekę nad dzieckiem, a dziecko może doświadczać poczucia winy za pogarszanie się stanu zdrowia matki. Każda decyzja o ewentualnym macierzyństwie powinna być podjęta świadomie przez oboje rodziców, z pełną znajomością wszystkich konsekwencji i możliwych powikłań ciąży i porodu. Przed zajściem w ciążę niezbędna jest konsultacja lekarska ze szczegółową oceną stanu zdrowia i wykluczeniem ewentualnych przeciwwskazań. ANTYKONCEPCJA Kobiety nie chcące zajść w ciążę muszą stosować antykoncepcję. Metody naturalne nie wydają się godne polecenia. Ich raczej niska skuteczność, u kobiet chorych na mukowiscydozę jeszcze bardziej spada (zmiany w śluzie szyjkowym, stany gorączkowe). Kobiety korzystające z wkładki wewnątrzmacicznej powinny pamiętać o możliwości jej wypadnięcia np. podczas intensywnej fizjoterapii. Stosowanie tabletek antykoncepcyjnych może wiązać się z pewnym ryzykiem, ale objawy uboczne są raczej rzadkie. Progesteron zawarty w tabletkach może zwiększać produkcję i nasilać lepkość śluzu oskrzelowego, może wywoływać bądź nasilać subiektywne uczucie duszności, może wpływać na czynność wątroby i wywoływać zastój żółci. Jednak u wielu chorych kobiet stosowanie tabletek antykoncepcyjnych jest bez porównania bezpieczniejsze niż nieplanowane zajście w ciążę. Zarówno kobieta, jak i lekarz prowadzący powinni pamiętać o możliwości zmniejszenia skuteczności tabletek antykoncepcyjnych pod wpływem innych leków np. antybiotyków (zwłaszcza grupa penicylin i chloramfenikol). Informacja o zebraniu Zarządu Polskiej Grupy Roboczej Mukowiscydozy Zgodnie z ustalonymi wcześniej zasadami, w czasie zebrania Zarządu , na okres dwuletniej kadencji wybrano nowego Przewodniczącego, którym został doc. dr hab. med. Tadeusz Mazurczak i Sekretarza, którym została dr wf Teresa Orlik. Siedziba Zarządu mieści się w Instytucie Matki i Dziecka w Warszawie, ul. Kasprzaka 17. Złożono serdeczne podziękowania za dwuletnią pracę dotychczasowemu Przewodniczącemu, Panu Profesorowi Wojciechowi Cichemu i Sekretarzowi, Panu Docentowi Michałowi Wittowi. 17

18 List do redakcji Artur Kwinta Od urodzenia bardzo często chorowałem. Lekarze z Przychodni Rejonowej sądzili, że to astma i na nią zaczęli mnie leczyć. Kilka razy jeździłem do sanatoriów: nad morze i w góry. Nad morze jeździłem zimą, bo wtedy morskie powietrze jest najbogatsze w jod. Leczenie w sanatoriach położonych w górach również polegało głównie na korzystaniu z mikroklimatu i robieniu inhalacji. Gdy miałem 16 lat, zaczęło się naprawdę gorsze chorowanie. Wylądowałem na cztery tygodnie w szpitalu. Właśnie wtedy zaczęły się wenflony i antybiotyki dożylne. Po moim powrocie do domu, rodzice poszli do lekarza prowadzącego mnie, z prośbą o wysłanie wniosku na leczenie sanatoryjne w Rabce. Po niecałych dwóch miesiącach dostaliśmy zawiadomienie z Instytutu w Rabce, z wyznaczonym terminem przyjazdu na badania. Pod koniec sierpnia 1994 roku pierwszy raz przyjechałem do sanatorium w Rabce. Zrobiono mi wszystkie wymagane badania. W tym samym czasie, gdy ja byłem na oddziale, leczyło się wiele osób. Większość z nich chorowała na tajemniczą dla mnie chorobę - mukowiscydozę. Rozmawiając z kolegami chciałem się czegoś dowiedzieć o tej chorobie, ale oni nie chcieli nic konkretnego powiedzieć. Po pewnym czasie, podczas wizyty, dowiedziałem się, że ja również na nią choruję. Tą diagnozą byłem bardzo zaskoczony. Gdy rodzice przyjechali do mnie w odwiedziny, Pani Doktor poprosiła ich do swego gabinetu i powiedziała im, że jestem chory na mukowiscydozę. Z początku byli bardzo wystraszeni, gdyż nie wiedzieli nic o tej chorobie. Pani Doktor uspokajała ich. Wytłumaczyła im co to za choroba i na czym polega. Wtedy to również rodzice zapisali się do Polskiego Towarzystwa Walki z Mukowiscydozą. Dostali tam różne broszury w których opisywano tę chorobę, jej objawy, leczenie, dietetykę. Pod koniec tego samego roku znów zacząłem chorować i musiałem przyjechać do szóstki (to najbardziej popularna wśród nas, nazwa Kliniki Bronchologii i Mukowiscydozy w Rabce/). Przez cały ten czas opuszczałem dużo lekcji w szkole. Wtedy moi rodzice zaczęli się starać o nauczanie indywidualne. W ten sposób uczę się od połowy drugiej klasy liceum. Byłem pierwszym uczniem w mojej szkole, uczącym się systemem nauczania indywidualnego. Mimo 18

19 wszystko, cały czas utrzymuję kontakt z klasą. Obecnie jestem uczniem trzeciej klasy LO. W dalszym ciągu uczę się w domu. Chciałbym żeby wszystko było jak dawniej. Fajnie byłoby normalnie chodzić do szkoły i brać udział razem z rówieśnikami w zajęciach. Nie chciałbym ciągle pamiętać o przestrzeganiu zaleceń lekarzy. Nie ma jednak innego wyjścia, chorując na mukowiscydozę wciąż muszę pamiętać o tym co mi wolno, a czego nie. Od chwili postawienia diagnozy przez lekarzy leczę się w Rabce, gdyż lekarze w moim miejscu zamieszkania nie znają zbyt dobrze tej choroby i dlatego nie mogą mi pomóc. Z działalności Polskiego Towarzystwa Walki z Mukowiscydozą Konferencja: W dniach października 1995 r odbyła się w Rabce IX KONFERENCJA NAUKOWO - SZKOLENIOWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA WALKI Z MUKOWISCYDOZĄ. W Konferencji wzięli udział: wybitni krajowi specjaliści d/s mukowiscydozy, lekarze ze Słowacji, członkowie PTWM - chorzy na mukowiscydozę, ich rodzice i opiekunowie (138 członków PTWM i 42 chorych dorosłych), Organizatorami konferencji było Polskie towarzystwo Walki z Mukowiscydozą oraz Klinika Bronchologii i Mukowiscydozy w Rabce. Konferencję przeprowadzono w trzech sesjach naukowych, na których omówiono: problemy genetyczne mukowiscydozy, fizjologię, patologię, główne kierunki leczenia układu oddechowego, nowoczesne leczenie zaburzeń w przewodzie pokarmowym, zmiany oskrzelowo-płucne, postępowanie dietetyczne, fizjoterapię, problemy psychologiczne w rodzinach dotkniętych mukowiscydozą. Teksty referatów wygłoszonych podczas Konferencji będą publikowane na łamach Biuletynu MUKOWISCYDOZĄ. 19

20 Wychodząc na przeciw sugestiom chorych na CF w dniu 14 października br. powołano do życia - na roczny okres próbny - Sekcję Chorych Dorosłych przy Polskim Towarzystwie Walki z Mukowiscydozą. Do kierowania jej pracą, zebrani wybrali: Edytę Halik, Marcina Kellnera, Andrzeja Krzemińskiego, Ewę Stachowską i Piotra Szymczyka. W czasie Konferencji Polskie Towarzystwo Walki z Mukowiscydozą ufundowało dla wszystkich uczestników śniadania i kolację. Firma BOEHRINGER INGELHEIM zorganizowała dzieciom zabawę ze słodyczami i maskotką Muko. Uczestnicy Konferencji otrzymali leki, zdrową żywność i materiały szkoleniowe. Główni sponsorzy IX Konferencji: 1. Firmy farmaceutyczne: Kali-Chemie Pharma, Boehringer Ingelheim, abcmed, Bristol-Myers-Sguibb, Roche, Medbryt, Mediom, Glaxo, 2. Tymbark - PPPS z Tymbarku, 3. Joger s.c. - Panów E. Magiery i R. Skipiały z Jordanowa 4. Magda - Pana J. Kubita z Szaflar 5. Okręg Telekomunikacji Polskiej S.A. (Poznań i Łódź) Informacje: W roku bieżącym Fundacja EquiLibre przekazała pacjentom z Kliniki Bronchologii i Mukowiscydozy w Rabce sprzęt rehabilitacyjno - rekreacyjny (rowery treningowe oraz turystyczne) za łączną kwotę 3.711,14 zł. uzyskaną z akcji sprzedaży cegiełek Wszystkie misie świata. W grudniu Br. Polskie Towarzystwo Walki z Mukowiscydozą zorganizowało dla dzieci z Kliniki Bronchologii i Mukowiscydozy akcję Mikołajową. Każde dziecko otrzymało paczkę, w której znajdowały się owoce, słodycze, soki, książki i maskotki. 20

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14

Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 11 Wstęp 13 Podziękowania 14 1. Wstęp i ustalanie rozpoznania 15 Co to jest mukowiscydoza? 15 Skąd nazwa mukowiscydoza? 16 Kiedy można podejrzewać występowanie

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy przekształca pokarm spożywany przez psa, dostarczając jego organizmowi energii i składników odżywczych, których potrzebuje do spełnienia różnorodnych funkcji

Bardziej szczegółowo

Czym jest mukowiscydoza?

Czym jest mukowiscydoza? Czym jest mukowiscydoza? Mukowiscydoza (z ang. cystic fibrosis, CF) jest najczęściej występującą chorobą genetyczną w ludzkiej populacji. Według najnowszych badań, co 25 osoba jest nosicielem nieprawidłowego

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów

Zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki u psów Zewnątrzwydzielnicza niewydolność Roman Lechowski Katedra Chorób Małych Zwierząt z Klinika, Wydział Medycyny Weterynaryjnej SGGW w Warszawie Niewystarczajace wytwarzanie enzymów trawiennych przez trzustkę

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy jest zbudowany z przewodu pokarmowego oraz gruczołów dodatkowych czyli narządów wspomagających jego pracę. Przewód pokarmowy:

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Jama ustna Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Karta pracy I 1. Wykonaj schematyczny rysunek zęba i podpisz jego najważniejsze części. 2. Uzupełnij tabelę. Zęby Rozdrabnianie pokarmu Język Gruczoły

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: zna pojęcia: trawienie, odżywianie, enzymy wymienia narządy układu pokarmowego (jama ustna, przełyk, żołądek, wątroba, trzustka, jelito) zna funkcje

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Kreon Travix 10 000 j. Ph.Eur. lipazy, kapsułki dojelitowe (Pancreatinum) Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zażyciem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Kreon 25 000 25 000 j.ph.eur. lipazy, kapsułki dojelitowe (Pancreatinum)

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Kreon 25 000 25 000 j.ph.eur. lipazy, kapsułki dojelitowe (Pancreatinum) Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Kreon 25 000 25 000 j.ph.eur. lipazy, kapsułki dojelitowe (Pancreatinum) Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zażyciem leku, ponieważ

Bardziej szczegółowo

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Człowiek, aby mógł się rozwijać, wzrastać i wykonywać podstawowe funkcje życiowe musi się odżywiać. Poprzez ten proces każda komórka organizmu otrzymuje niezbędne

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego*

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Konsultacja: prof. dr hab. n. med. Jarosław Reguła Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Klinika Gastroenterologii Onkologicznej

Bardziej szczegółowo

Układ trawienny. Klasyfikuj prace ogólne dotyczące układu trawiennego i zaburzeń układu trawiennego u dzieci w WS 310-312.

Układ trawienny. Klasyfikuj prace ogólne dotyczące układu trawiennego i zaburzeń układu trawiennego u dzieci w WS 310-312. WI Układ trawienny Klasyfikuj prace ogólne dotyczące układu trawiennego i zaburzeń układu trawiennego u dzieci w WS 310-312. Opieka pielęgniarska w chorobach układu trawiennego w WY 156.5. Klasyfikuj prace:

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Tułów człowieka [ BAP_ doc ]

Tułów człowieka [ BAP_ doc ] Tułów człowieka [ ] Prezentacja Wstep Ciało człowieka jest najpiękniejszym i najbardziej skomplikowanym mechanizmem na świecie. W naszym ciele rozgrywa się bez przerwy tysiące zdarzeń. Nasze płuca pracują,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Kreon 40 000, 40 000 j.ph.eur lipazy, kapsułki dojelitowe, twarde 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 kapsułka preparatu Kreon 40 000 zawiera

Bardziej szczegółowo

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii IPCZD, Warszawa HEN program domowego żywienia enteralnego

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum. Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka.

Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum. Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka. Konspekt lekcji diagnozującej z biologii dla kl. II gimnazjum Temat: Budowa i funkcjonowanie układu pokarmowego człowieka. Hasło programowe: Budowa i funkcjonowanie organizmu człowieka. Cele lekcji: w

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii

STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI. Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii STAN ZDROWIA POLSKICH DZIECI Prof. nadzw. Teresa Jackowska Konsultant Krajowy w dziedzinie pediatrii W trosce o młode pokolenie. Jak wychować zdrowe dziecko? Konferencja prasowa 09.09.2015 Sytuacja demograficzna

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania.

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. W czasie zajęć ocenie podlegają wyłącznie zaangażowanie i aktywność ucznia na zajęciach. Planowane są w semestrze: - 3 oceny z zadań

Bardziej szczegółowo

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie

Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności i ich znaczenie Kody niepełnosprawności, będące w istocie symbolami rodzaju schorzenia, mają decydujący wpływ na to, do jakich prac osoba niepełnosprawna może być kierowana, a do

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych.

Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Opieka pielęgniarska nad pacjentem w oddziale chirurgii ogólnej, po zabiegu operacyjnym, w wybranych jednostkach chorobowych. Aby ujednolicić opis opieki pielęgniarskiej nad pacjentem po zabiegu operacyjnym

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy człowieka

Układ pokarmowy człowieka Układ pokarmowy człowieka Odcinki: Jama ustna Gardło Przełyk Żołądek Jelito cienkie (dwunastnica, jelito czcze, jelito kręte) Jelito grube (kątnica, okrężnica, odbytnica) Gruczoły układu pokarmowego: Ślinianki

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet)

Lista rzeczy, które należy sprawdzić przepisując Isoderm ( ) (Kursywą przedstawione są informacje dotyczące wyłącznie kobiet) Broszura dokumentacyjna z wykazem czynności kontrolnych opracowana na podstawie zaleceń Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych dla produktu leczniczego Isoderm

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

"Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci " Urszula Grzybowska-Chlebowczyk

Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci  Urszula Grzybowska-Chlebowczyk "Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci " Urszula Grzybowska-Chlebowczyk Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: Evidence Based Recommendations

Bardziej szczegółowo

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u chorych onkologicznie w dalszej części prezentacji. 1

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ

FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ Dodatkowe informacje: FORMULARZ KWALIFIKACYJNY DLA OSÓB Z NADWAGĄ lek. med. Laura Grześkowiak prom. zdrowia Alina Łukaszewicz Data wypełnienia: DANE OSOBOWE Imię:... Nazwisko:... Adres:... Tel. kontaktowy:

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii. Małgorzata Misiak

Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii. Małgorzata Misiak Przypadek kliniczny Akademia Żywienia w Onkologii Małgorzata Misiak Pacjentka TP l.61 Wzrost 154 cm Wyjściowa masa ciała 47 kg BMI 19.8 Hb 9.8 g/dl; Lym 1.66 G/l TP 56.2 g/l; Alb 28.5 g/l; Prealb 14.0

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

Czym jest nowotwór złośliwy?

Czym jest nowotwór złośliwy? Czym jest nowotwór złośliwy? Nowotwór złośliwy-nowotwór o małym zróżnicowaniu tkanek, za to o skłonności do odrywania się komórek. Nowotwór złośliwy często jest utożsamiany z rakiem, który jest tylko jedną

Bardziej szczegółowo

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego DIETETYKA Dariusz Włodarek SPIS TREŚCI Rozdział I. Planowanie i organizacja żywienia dietetycznego 1.1. Zagadnienia sanitarno-higieniczne w żywieniu dietetycznym 1.2. Dobór surowców i technik przyrządzania

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM SYTUACJA ZDROWOTNA DZIECI I MŁODZIEŻY W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM 2 LICZBA LUDNOŚCI W 2010 ROKU 2010 województwo łódzkie miasto Łódź liczba ludności ogółem 2552000 737098 0 19 r.ż. 504576 (19,7) 117839 (15,9)

Bardziej szczegółowo

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii,

Warszawa 20-21.11.2009. Organizatorzy: Stowarzyszenie na rzecz wspierania i rozwoju Kliniki Gastroenterologii, TRZECIE SYMPOZJUM STANDARDY GASTROENTEROLOGICZNE, HEPATOLOGICZNE I ŻYWIENIOWE W PRAKTYCE LEKARZA RODZINNEGO I PEDIATRY INSTYTUT POMNIK CENTRUM ZDROWIA DZIECKA Warszawa 20-21.11.2009 Organizatorzy: Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA. z dnia 12 marca 2013 r.

ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA. z dnia 12 marca 2013 r. ZARZĄDZENIE NR 9/2013/DSOZ PREZESA NARODOWEGO FUNDUSZU ZDROWIA z dnia 12 marca 2013 r. zmieniające zarządzenie w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju rehabilitacja lecznicza

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wszystkie prawa zastrzeżone Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL-POLSKA 2006 NIE MA śycia BEZ ENZYMÓW dr Edward Howell ENZYMY TRAWIENNE ENZYMY PRODUKOWANE PRZEZ ŚLINIANKI, śołądek, TRZUSTKĘ I KOMÓRKI JELITA CIENKIEGO,

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Wybrane przypadki medyczne na oddziale chirurgii i onkologii dziecięcej

Wybrane przypadki medyczne na oddziale chirurgii i onkologii dziecięcej Wybrane przypadki medyczne na oddziale chirurgii i onkologii dziecięcej Maria Marciniak Opiekun koła: Dr n. med. Janusz Jabłoński Kierownik kliniki: Prof. dr n med. Ewa Andrzejewska Ostre zespoły brzuszne

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

2 Leczenie żywieniowe

2 Leczenie żywieniowe 2 Leczenie żywieniowe Określenie planowe podawanie odpowiednio dobranych składników pożywienia. Składniki pożywienia podaje się przez przewód pokarmowy (żywienie dojelitowe) lub drogą pozajelitową (żywienie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48)

LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 492 Poz. 66 Załącznik B.3. LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) (ICD-10 C 15, C 16, C 17, C 18, C 20, C 48) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie adjuwantowe

Bardziej szczegółowo

Zadanie zawarte w arkuszach egzaminacyjnych CKE w latach 2002-2007

Zadanie zawarte w arkuszach egzaminacyjnych CKE w latach 2002-2007 Układ pokarmowy - zadania Zadanie 1. (2 pkt) Przedstaw schematyczny zapis kolejnych etapów trawienia skrobi przez człowieka bez ich lokalizacji w organizmie. Uwzględnij następujące substancje: glukoza,

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Kreon 25 000, 25 000 j. Ph.Eur. lipazy, kapsułki dojelitowe 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 kapsułka produktu Kreon 25 000 zawiera jako

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Oddział Pediatryczny - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju

Oddział Pediatryczny - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju Nazwa świadczenia A59 bóle głowy A87b inne choroby układu nerwowego < 18 r.ż. C56 poważne choroby gardła, uszu i nosa C57 inne choroby gardła, uszu i nosa C56b poważne choroby gardła, uszu i nosa < 18

Bardziej szczegółowo

Rola położnej w opiece nad ciężarną, rodzącą, położnicą z cukrzycą Leokadia Jędrzejewska Konsultant Krajowy w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologicznego i położniczego Kraków 20 21 maja 2011r. Grażyna

Bardziej szczegółowo

Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku.

Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku. Anoreksja i bulimia psychiczna epidemią XXI wieku. mgr inż. Aleksandra Czarnewicz-Kamińska ola@ladydieta.pl Katedra Żywienia Człowieka Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW, Warszawa 14.05.2008

Bardziej szczegółowo

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE

OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE OPIEKA NAD PACJENTEM CHORYM PRZEWLEKLE Zakład pielęgnacyjno-opiekuńczy i opiekuńczo-leczniczy Zadaniem zakładu opiekuńczego jest okresowe objęcie całodobową pielęgnacją oraz kontynuacją leczenia świadczeniobiorców

Bardziej szczegółowo

Piśmiennictwo... 45. Manometria przełyku Krzysztof Fyderek... 31 Założenia, zasady i wskazania do badania manometrycznego przełyku u dzieci...

Piśmiennictwo... 45. Manometria przełyku Krzysztof Fyderek... 31 Założenia, zasady i wskazania do badania manometrycznego przełyku u dzieci... SPIS TREŚCI ROZWÓJ ONTOGENETYCZNY ORAZ FIZJOLOGIA CZYNNOŚCI MOTORYCZNEJ PRZEWODU POKARMOWEGO Krzysztof Fyderek.. 13 Rozwój strukturalny................. 13 Rozwój śródściennego żołądkowo-jelitowego (enteralnego)

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użycia. Espumisan Kids Rozpuszczalne cienkie listki

Instrukcja użycia. Espumisan Kids Rozpuszczalne cienkie listki Instrukcja użycia Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje. Ten wyrób medyczny jest dostępny bez recepty. Aby jednak uzyskać dobry wynik leczenia, należy przestrzegać

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii

Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii Dr n. med. Krzysztof Powała-Niedźwiecki Zasady, Kryteria Przyjęć i Wypisów Pacjentów do Oddziału Intensywnej Terapii Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 1. Do OIT będą

Bardziej szczegółowo

dziecko z biegunką kompendium wiedzy nadzór merytoryczny prof. dr hab. n.med. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska

dziecko z biegunką kompendium wiedzy nadzór merytoryczny prof. dr hab. n.med. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska lek. med. Julia Gawryjołek dziecko z biegunką kompendium wiedzy nadzór merytoryczny prof. dr hab. n.med. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska trilacplus krople saszetki kapsułki od 1. miesiąca życia poradnik

Bardziej szczegółowo

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka Czynność wątroby Fizjologia człowieka Wątroba (hepar) Jest największym gruczołem, Zbudowana jest w 80% z komórek miąższowych hepatocytów, w 16% z komórek siateczkowo-śródbłonkowych gwieździstych Browicza-Kupffera

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego Omnisolvan przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Nadmierne wydzielanie śluzu w drogach

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Kreon 25 000, 25 000 j.ph.eur lipazy, kapsułki dojelitowe 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 kapsułka produktu Kreon 25 000 zawiera, jako

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun NAZWISKO i IMIĘ DZIECKA Data urodzenia dziecka MIEJSCE i TERMIN turnusu TELEFON do rodzica/opiekuna ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych

Bardziej szczegółowo

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich dr n. med. Agata Korzeniecka - Kozerska Założenia TRUDNOŚCI Z USTALENIEM CZY

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność: Dietetyka Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 45godzin Wykłady: 15godzin, Samokształcenie: 30godzin, Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Kod: Rok

Bardziej szczegółowo

Gdańsk 10.10.2015 r.

Gdańsk 10.10.2015 r. Celiakia- czy nadążamy za zmieniającymi się rekomendacjami Gdańsk 10.10.2015 r. prof. dr hab. n. med. Barbara Kamińska Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdański

Bardziej szczegółowo

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20]

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20] Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH w zawodzie: Dietetyk 322[20] ETAP PRAKTYCZNY SESJA LETNIA 2012 Łomża, lipiec 2012 r. Strona 1 z 35 1. Treść zadania z załącznikami:

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo