PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe KUL 55 (2012), nr 1 (217) VITTORIO POSSENTI * PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ WPROWADZENIE Jeszcze całkiem niedawno nauka nowożytna zdominowana była przez fizykę i ruch lokalny, czyli prawa z porządku geometrycznego i matematycznego oraz konieczność. Od kilku dziesięcioleci wszystko jest sprowadzane do biologii i ewolucji, gdzie dominuje przypadek, życiodajne stawanie się, nowość. Mają miejsce głębokie przemiany epistemologiczne a teoria ewolucji wywiera wpływy często przewyższające te, które miała przez długi czas fizyka newtonowska. Według F. Jacoba teoria ewolucji: stanowi prawdziwą konstrukcję nośną biologii jako nauki, ponieważ: 1) zawiera w sobie niebotyczną ilość informacji, które poza swoimi głównymi zasadami pozostałyby izolowane; 2) stanowi wyłącznie teorię, która porządkuje wielość, niepewną różnorodność, bo tym odznacza się świat ożywiony; 3) jest wyjaśnieniem w kategoriach przyczynowych świata, który żyje dookoła nas, wraz z jego heterogenicznością. Znaczy to, że wszelkie aspekty biologii tj. molekuły, komórki, organizmy, zachowania, narody, wszystkie one wchodzą w skład teorii ewolucji 1. Głównym zadaniem niniejszych analiz jest jasno odpowiedzieć na pytanie, czy (neo)darwinowska teoria ewolucji proponuje jednolity opis złożonego zbioru dziejących się w uniwersum zjawisk, czy też raczej jest wizją świata, która ma wartość pewnej interpretacji, poniekąd integralnej, jednakże nie do utrzymania w sensie nauki normatywnej, zawierającej prawa i wyjaśnienia. Taki właśnie sens ma interpretacja darwinizmu przedstawiona przez R. Dawkinsa w artykule Darwin Triumphant: Darwinizm as Universal Truth (w: A Devil s Chaplain, 2003) utrzymująca, że darwinizm obowiązuje we wszystkich zakątkach uniwersum, gdzie może istnieć życie. Inni autorzy, jak np. D. Dennett (Darwin s Dangerous Idea: Evolution and the * PROF. VITTORIO POSSENTI filozof, pracownik Katedry Filozofii Polityki Uniwersytetu Ca' Foscari w Wenecji. 1 E. M a y r, Biologia ed evoluzione, Turyn 1982, s. 7.

2 22 VITTORIO POSSENTI Meaning of Life, 1995), przyrównują koncepcję Darwina do związku chemicznego o własnościach kwasu uniwersalnego, posiadającego zdolność do rozpuszczania w sobie wszystkiego, co się z nim zetknie: społeczeństwa, moralności, religii ect. Tłem jest nierzadko zabsolutyzowany naturalizm, będący zarazem podstawą materializmu. W przypadku ewolucji kulturowej zagadnienia kontrowersyjnego, lecz nie do pominięcia, zgodnie z którym istota ludzka w ciągu ostatnich lat ewoluowała bardziej na poziomie kulturowym niż biologicznym ulegają pomieszaniu rozważania dotyczące genotypu i fenotypu, jednakże główną perspektywą pozostaje wyrazisty naturalizm. Z większą lub mniejszą intensywnością ewolucja kulturowa uważana jest za replikę mechanizmów biologicznych, gdzie za podstawę przemian uznaje się mózg, nie zaś DNA, które z kolei pozostaje identyczne z genotypem. By móc dyskutować o niektórych zagadnieniach związanych z teorią ewolucji lub ewolucjonizmem, musimy zestawić ze sobą kilka rozstrzygających tematów filozoficznych i naukowych, przy czym podkreślam, że niniejszy tekst dotyczy ewolucji życia, a nie kosmosu. Procesy te zapewne są powiązane: ewolucja życia dzieje się w łonie ewolucji kosmosu, jednakże podążają one innymi ścieżkami, co można by uznać za osobliwą dwubiegunowość zasymilowaną. Zagadnienie ewolucji jest problemem bardziej złożonym i obszernym niż to, z czym przez stulecia zmagała się fizyka, mając na myśli ruch lokalny (zgodnie z terminologią Arystotelesowską) i jego prawa. Przez długie epoki to mechanika wodziła prymat, a problemem centralnym było działanie maszyny, od pewnego czasu zaś w centrum zainteresowania są życie i organizm. Według E. Mayra znaczenie zagadnienia ewolucji rodzi się z faktu, że jego studium stawia przed nami najważniejsze problemy metafizyczne, co rozumieli filozofowie począwszy od XVIII w. To biologia ewolucyjna bardziej od którejkolwiek innej nauki jest w stanie dać wiążące odpowiedzi na pytania typu: Jaki jest kres uniwersum? Co jest celem człowieka? Dlaczego żyję? Udzielane przez biologię ewolucyjną odpowiedzi zmieniają nasz sposób rozumienia świata oraz miejsca, które w nim zajmujemy. Dla Mayra ewolucja stanowi tą część biologii, która dąży do wyjaśnienia wszystkich przyczyn różnorodności organicznej oraz do zinterpretowania wszystkich aspektów struktury, aktywności i zachowań organizmów, jako odpowiedzi dostosowane (a zatem wyszczególnione) do środowiska skrajnie zróżnicowanego i zmiennego 2. Mimo wyolbrzymionej i być może bezpodstawnej wiary w to, że biologia ewolucyjna jest w stanie odpowiedzieć na wszystkie wymienione pytania, podzielam z Mayrem pogląd, że istnieje powiązanie między problemami dotyczącymi ewolucji a tymi metafizycznymi. Poświęcę wiele miejsca rozważaniom na temat najpoważniejszych zagadnień ewolucjonizmu, w pewien sposób również jego 2 Tamże, s. 12 oraz s. 112, kursywa własna.

3 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 23 warunkom i możliwościom. Pozostawię zaś zasadniczo na boku krytykę pojedynczych rozwiązań fundamentalizmu darwinowskiego, które to w ogólnym zarysie polegają na zastosowaniu schematu Darwina do wszystkich istot żywych a nawet do ewolucji kulturowej, jak ma to miejsce np. w fundamentalizmie Edwarda O. Wilsona i w jego materializmie naukowym. Obecnie, poza fundamentalizmami religijnymi, należy bać się nie mniej tych ewolucjonistycznych. Kiedy ewolucja jest traktowana jako wyjaśnienie uniwersalne, wnet przywodzi to na myśl inną teorię, która jeszcze całkiem niedawno pretendowała do bycia ostatecznym wyjaśnieniem historii i człowieka, rozwianiem wszelkiej tajemnicy : marksizm. Ci, którzy byli oszołomieni faktem absolutyzacji marksizmu, być może już powinni zacząć obawiać się tego samego ze strony ewolucjonizmu, jako nowej prawdy, która zastępuje efemerę marksizmu. EWOLUCJA A EWOLUCJONIZM Musimy odróżnić fakt ewolucji od teorii, które dążą do znalezienia w niej rozwiązania, a które nazywamy ewolucjonizmem oraz sprawdzić, czy teoria ewolucji jest nowym i ostatecznym wyjaśnieniem, oczekiwaną od wieków prawdą, która dziś nareszcie została nam dana przez naukę. Obecnie ewolucjonizm przedstawia się jako teoria naukowa (aczkolwiek pełna jest założeń filozoficznych), a selekcja naturalna stanowi tezę naukową, która jest/nie jest potwierdzona przez fakty. Jako teoria naukowa ewolucja wyjaśnia tylko niektóre zdarzenia. W istocie, chociaż nie chcę zapewne być zatwardziałym popperowskim fallibilistą, uważam, że pewna doza fallibilizmu jest pożyteczna, mianowicie do tego, by zwalczać absolutyzowanie teorii ewolucji, uznającej siebie za prawdę. Ewolucja na dodatek prawie powszechnie jest uważana za fakt, chociaż sui generis, skoro nikt w niej nie uczestniczył, a nadto wydaje się być rzeczą niezmiernie trudną realne jej odtworzenie. W tym miejscu nasuwają się następujące pytania: czy teoria ewolucji jako pewna całość wszechobjaśniająca jest falsyfikowana? Gdzie i jak będzie możliwe znalezienie w jakimś zdarzeniu, które trwa od miliardów lat przesłanki, które sfalsyfikują tę globalną teorię? Czy możemy odtworzyć eksperymentalnie przejścia od gatunku do gatunku, co przecież trwało miliony lat zanim osiągnęło swój kres? Słuszniejszym jest uznanie teorii ewolucji za taką, która wyjaśnia pewien zbiór wydarzeń, pozostawia jednak bez odpowiedzi inne, a zatem jest teorią zapewne pożyteczną i niezbędną, jednakże obalaną, niekompletną i otwartą na liczne modyfikacje. Poważny problem tkwi w interpretacji faktów. Należy ten punkt stanowczo podkreślić, ponieważ wielu ludzi spoza nauki wciąż naiwnie myśli, zgodnie z tradycją filozofii indukcyjnej, że wystarczy posiadać odpo-

4 24 VITTORIO POSSENTI wiednie fakty, by automatycznie mniemać, że posiada się słuszną teorię. Nie jest to prawdą. Przecież zdarza się tak, że jeden zbiór faktów służy za podstawę różnych teorii przeciwstawnych, jeśli tylko zostaje zinterpretowany przez autorów oscylujących w odmiennych schematach pojęciowych. 3 Według Mayra historia nauki nie polega na mnożeniu faktów, lecz na rozwoju i dojrzewaniu pomysłów i pojęć. Zgodnie z jego mniemaniem, do tej pory nie było możliwe zreformowanie teorii nauki, wznoszonej przez wieki na fizyce i mechanice, w taki sposób, by mogła zawierać również nauki biologiczne oraz teorie ewolucji. Istnieją oczywiście różne teorie ewolucji. Pierwotną zasadą darwinowską nie była ewolucja, którą odnajdujemy u wielu autorów (wśród nich H. Spencer), lecz dobór naturalny. Podstawowy schemat (neo)darwinizmu głosi, że: w organizmie istnieje określony układ genetyczny; proces dziedziczności genetycznej zapewnia przekazywalność owej złożoności; dobór naturalny determinuje to, że dany układ przetrwa, inny zaś nie. W wariantach ekstremalnych bardziej ukierunkowanych na geny, jak np. u Dawkinsa, organizm jest pojmowany jako czysty nośnik czy instrument mający za zadanie utrzymanie przy życiu genów. U Dawkinsa życie stanowi cyfrowy system informacji oraz program, w tym sensie, że organizmy mogą zostać sprowadzone do genów, te ostatnie zaś do cyfrowego systemu informacji. Według niego: życie to nic innego jak bity, setki tysiące bitów z cyfrowej informacji. Geny to czysta informacja, która może być kodowana, szyfrowana i rozkodowana bez żadnych zakłóceń i zmian znaczenia. Czysta informacja dzięki temu, że ma postać cyfrową może być wielokrotnie powielana z zachowaniem doskonałej wierności kolejnych kopii 4. Sądy, które przyrównują organizm do maszyny żyjącej oraz do czystego, pozostającego w służbie genów nośnika, poprzez który obserwuje się naturę, zniekształcają naukę o organizmach. Ewolucja życia jest niczym innym jak ewolucją organizmu, wydaje się zatem znacznie ważniejsze ustalić wpierw jego naturę, zanim zaczniemy pośpiesznie dociekać praw ewolucji. Organizmy są systemami całkowicie różnymi od świata nieożywionego, mimo że oczywiście są one złożone z tych samych składników elementarnych, co reszta świata, a także są podmiotami tych samych praw fizyczno -chemicznych. Z dwóch pojęć: ewolucjonizmu i organizmu bardziej podstawowe wydaje się to drugie; tzn. mając na celu zrozumienie zdarzeń biologicznych, należy uznać prymat pojęcia organizmu i organizacji nad pojęciem ewolucji. Jeśli rzeczywiście oprzemy zrozumienie ewolucji na bazie mechanistycznej koncepcji organizmu, jak to czynią Monod czy Dawkins, stworzymy model, który wyjaśni jedne zjawiska, pozostawi jednak inne, a prawa ewolucji, które odkryjemy będą być może prawdziwe w jakimś środowisku, jednak fałszywe w innym. Na temat ograniczeń 3 Tamże, str R. D a w k i n s, Rzeka genów. Darwinowski obraz życia, tłum. M. Jonnasz, Warszawa 1995, s. 39.

5 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 25 koncepcji Monoda, jego poglądu na organizm, przypadek oraz celowość pisałem obszernie w Essere e libertà (Rubbettino 2004, roz. IV), tutaj zatem pominę tą kwestię. Aby przybliżyć podstawę zagadnień związanych z ewolucją oraz z warunkami jej możliwości, wprowadzam łącznik między problemami biologicznymi a metafizycznymi, słusznie podkreślany przez Mayra. Obliguje mnie to nadto do poruszenia najróżniejszych kwestii, w tym: różnicy między stwarzaniem z niczego a stawaniem się; problemu przypadku oraz celowości; hipotezy zamkniętości świata fizycznego; pytania o Naturę oraz naturę ludzką itd. Zagadnienia te są oczywiście niezwykle złożone, jednak zarazem fundamentalne do tego, by móc analizować problem ewolucji. STWARZANIE A STAWANIE SIĘ 1. Stwarzanie z nicości oraz stawanie się kosmiczne wszelkiej rzeczy, chociaż powiązane w tym sensie, że stawanie się nie miałoby mieć miejsca, gdyby coś nie zostało wcześniej stworzone, pozostają jednak dwoma zdarzeniami istotnie różnymi. Creatio non est mutatio. 5 Poprzez ten Tomaszowy sąd została wyrażona różnica nie do zniwelowania między stwarzaniem jako takim i absolutnym usytuowaniem wszelkiej rzeczy w bycie (creatio ex nihilo) a zmianą czy przekształcaniem (mutatio), które zakłada istnienie tego, co jest/będzie podmiotem stawania się i przemiany. Zakres ewolucji kosmicznej i życia podpada całkowicie pod mutatio i pozostaje bez wpływu na to, co dotyczy creatio. Ponieważ stwarzać znaczy ustanawiać w sensie totalnym wszelki byt, nie znaczy zaś być przyczyną zmiany; stwarzanie wyjaśnia istnienie rzeczy, nie zaś jego przemiany, przez co mamy do czynienia z dwoma różnymi dziedzinami badań 6. Jedno i to samo przyczynowanie boskie działa odmiennie w dwóch przypadkach: w trakcie stwarzania Bóg jest nie tylko pierwszą przyczyną, lecz przyczyną jedyną i całkowitą wszelkiego bytu; w obrębie stawania się rzeczy Bóg wciąż jest ich pierwszą przyczyną (przekształcającą, kierującą, doskonalącą ect.), jednakże już nie jedyną, gdyż tu zaczynają odgrywać rolę skończone przyczyny drugie, które również mają zdolność działania i przyczynowania. 5 Ś w. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, red. S. Bełch, Londyn 1975, I, q. 45, art W jednym z nowszych artykułów Williama Carrolla czytamy: To use Big Bang cosmology either to affirm creation or to deny it is an example of misunderstandings of both cosmology and creation The Big Bang described by modern cosmologists is a change; it is not creation. The natural sciences cannot themselves provide an ultimate account for the existence of all things. It does not follow, however, that reason remains silent about the origin of the universe. Reason embraces more than the categories of the natural sciences, Thomas Aquinas and Big Bang Cosmology, w: Sapientia 1998, nr 53, s. 81 i 93.

6 26 VITTORIO POSSENTI Mówiąc o różnicy między dwoma płaszczyznami, chce się powiedzieć, że to filozofia i teologia stanowią dziedziny, które zajmują się zagadnieniem kreacji. Zgodnie z często powtarzanym przez Akwinatę poglądem, prawda o stworzeniu, poza tym, że jest objawiona i w tym względzie nieuchwytna rozumowo, ma również swój wymiar całkowicie skończony, tym samym będący poza wiecznością, i w tym względzie jest już w zasięgu poznania rozumowego 7. Inaczej mówiąc od poziomu kreacji cały zakres przemiany, stawania się, przekształcania, ewolucji kosmicznej oraz życia jest podwójnie uchwytny rozumowo: na płaszczyźnie filozoficznej poprzez analizę stawania się (dialektyka aktu i możności) oraz doktrynę hylemorfizmu; oraz po drugie poprzez naukę, np. tą o życiu. Przedmiotem filozofii przyrody oraz nauk jest w istocie zmiana, ujęta w każdym możliwym porządku, typie oraz stopniu. Znaczy to, że podczas ewolucji, w związku z istniejącą przepaścią między stwarzaniem a przemianą tego, co zostało stworzone, nie spotykamy się już w ogóle z jakąkolwiek formą stwarzania z niczego, lecz tylko z procesami przemiany akcydentalnej oraz istotowej, jako procesami z porządku praw i różnicowania się. W istocie nie istnieje żadna możliwość wykazania tudzież obalenia na poziomie naukowym filozoficznej oraz teologicznej teorii kreacjonizmu, gdyż nauka zajmuje się wyłącznie prawami fizycznymi, chemicznymi, mechanicznymi, biologicznymi, które regulują stawanie się kosmosu. Pogląd, zgodnie z którym teorie naukowe fallibilne i często hipotetyczne, jak np. ta o Wielkim Wybuchu, mogą potwierdzać lub obalać prawdę o kreacji, opiera się na niemożliwych zależnościach 8. Jak wynika z powyższego, istnieje możliwość ewolucji w obrębie kreacji, jak również przyjęcie, że stwarzanie jest procesem ciągłym, przynajmniej w tym sensie, że chroni to, co stworzone od pułapki nicości, tj. od vertibilitas in nihilum 9. 7 Cfr ad es. De potentia, q. 3, a Hipoteza Big Bang pobudza do myślenia, o tyle, że zdaje się zaprzeczać powszechnie przyjmowanemu postulatowi rozumu, zgodnie z którym przyczyna nie może być mniejsza od skutku. Przyjmując tego typu postulat, jak można myśleć, że Big Bang, wyszedłszy od mechanicznego, elektrycznego i termodynamicznego jądra początkowego, skrajnie skoncentrowanego, można dojść do twierdzenia, że jest w nim zawarty cały przyszły rozwój kosmosu, we wszelkich nieskończonych jego formach, jak i życie ze swoim nieograniczonym bogactwem? To, że w modelu Big Bang skutek o wiele przerasta przyczynę zaobserwował Jonas: W tym nowym znaczeniu terminu»pochodzenie«obserwujemy odwrócenie starej idei głoszącej wyższość przyczyny twórczej w stosunku do skutku. Zawsze było zakładane, że w przyczynie powinno się zawierać nie tylko więcej siły, ale także wyższa doskonałość niż w skutku. Wytwórca musi mieć więcej»rzeczywistości«od tego, co zostaje przez niego wytwarzane: musi on być również doskonalszy w aspekcie formy, by stanowić odpowiednie wyjaśnienie dla stanu formalnego, którym odznaczają się wydedukowane z niego rzeczy (H. J o - nas, Organismo e libertà, Torino 1999, s. 54). Model dedukcji genetycznej wprowadzony przez współczesnych zdaje się odwracać wspomniany porządek i uznawać coś mniejszego za przyczynę czegoś większego, w tym sensie, że w hipotetycznym jądrze początkowym Big Bang byłby zawarty kosmos wraz z całą swoją różnorodnością. Ewolucja rozumiana wyłącznie jako pchnięcie przez jakieś vis a tergo, która jednak nie bierze pod uwagę vis attractiva. 9 Odnośnie ciągłości procesu stwórczego warty przytoczenia jest następujący wywód Sir Ronalda Fishera ( ), biologa i ewolucjonisty: Dla osób religijnych podstawowa nowość

7 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 27 Stwarzanie i ewolucja nie są w żaden sposób przeciwstawne. Jednakże zagadnienia Big Bang oraz ewolucji stawiają bardzo poważny problem: zgadzamy się, że to, co mniejsze powstaje z tego, co większe, widzimy to w procesie ontogenezy tej, czy innej istoty żywej, ale jak to się dzieje, że to, co wielkie, zróżnicowane, rozwinięte powstaje z tego, co mniejsze tj. z mniejszej przyczyny większy skutek? 2. W związku z istniejącym powiązaniem między kreacją z nicości, ewolucją i ewolucjonizmem, należałoby wziąć pod uwagę leksykę: kreacja i ewolucja oznaczają zdarzenia, natomiast terminy kreacjonizm naukowy i ewolucjonizm wskazują na teorie. Biblijna doktryna o kreacji długo odnosiła się do dwóch znaczeń: 1) stwarzania z niczego; 2) bezpośredniego stwarzania przez Boga gatunków, co możemy nazwać kreacjonizmem. Z interpretacji Księgi Rodzaju ad litteram wynikają dwa wymienione znaczenia; natomiast w perspektywie naturalnej historii kosmosu, mamy do czynienia wyłącznie z pierwszym. W literaturze często nadużywa się terminu kreacjonizm, jak również tych z nim powiązanych (np. neokreacjonizm, postkreacjonizm), gdyż zasadniczo osoby ich używające zarówno oponenci jak i adwersarze nie dokonując właściwej analizy, nie docierają do zawartości tych pojęć; znaczy to m.in. tyle, że często przywołują oni szczegółowe koncepcje naukowe odnośnie mutatio i jego przyczyn, pozostawiając całkowicie na boku kreację z nicości. Obecnie neokreacjonizm łączy się, zwłaszcza w USA, z teorią inteligent design. W gruncie rzeczy realną alternatywą nie jest ta między stworzeniem świata z nicości a jakąś inną teorią o jego początku, lecz ta między kreacjonizmem jako bezpośrednim stwarzaniem gatunków a transformacją gatunków. Ogólnie można powiedzieć, że naukowa teoria o ewolucji wznosi się na przemianie i transformacji, jednocześnie sama będąc przedmiotem tych procesów, natomiast zupełnie inaczej jest z filozoficzną oraz teologiczną doktryną kreacji. Inne poważne zagrożenie wynika z łatwości pomieszania pojęć: ewolucji i postępu, które są względem siebie heterogeniczne: pierwsze odnosi się bezpośrednio tak do kwestii dojrzewania, jak i zamierania, drugie zaś wyłącznie do rozwoju ku temu, co lepsze. Istnieją oczywiście postępowe teorie ewolucji, jak np. Bergsona, które łączą fenomen życia ze wzrostem progresywnym i różnicującym, jest jednak błędem kojarzenie ewolucji i postępu, opierając się na filozoficznym założeniu wprowadzona przez teorie ewolucji życia organicznego polega na tym, że kreacja nie skończyła się dawno temu, lecz wprost przeciwnie, trwa ona do tej pory, wciąż odznaczając się niesamowitą siłą. Używając języka Księgi Wyjścia, jesteśmy dokładnie w szóstym dniu, prawdopodobnie o świcie, a boski artysta nie zakończył jeszcze w istocie swojego dzieła, a określił je już jako»bardzo dobre«, R. A. F i s h e r, The Renaissance of Darwinism, The Listener 1947, nr 37, s. 1009, cyt, za A. M c G r a t h, Dio e l evoluzione, wstęp G. Federspil, Soveria 2006, s Warto odnieść się również do J. Po l k i n g h o r n e, Credere in Dio nell età della scienza, Milano 2000.

8 28 VITTORIO POSSENTI progresywności. Do tego zagadnienia wrócę nieco niżej, w kontekście problemu kruchość życia oraz zagadnienia zła naturalnego w trakcie procesu ewolucyjnego. 3. Nieopodal lokuje się zagadnienie różnicy między teologią naturalną a teologią fizyczną, jak np. tą opracowaną przez Williama Paley a ( ). Druga z nich wychodzi od idei, zgodnie z którą natura naznaczona jest pewnym projektem, który w pierwszym rzędzie ma charakter mechaniczny. Stosuje się w niej słynny przykład zegara, który osoba A przez przypadek napotyka na pustkowiu, a na pytanie o jego pochodzenie i konstruktora -zegarmistrza, pada konkluzja, że Bóg jest jak zegarmistrz wielkiego mechanizmu świata. Tezie tej niespełna 200 lat później Dawkins przeciwstawił tezę o ślepym zegarmistrzu. Teologia naturalna używa kategorii ontologicznych, nie mechanicystycznych czy tych nawiązujących do maszyny: tj. przyczyny, skutku, aktu i możności, czy bytu, a następnie uzyskuje wniosek uniwersalny, w żadnym razie efemeryczny. Jest znamienne, że Darwin pozostawał pod dużym wrażeniem argumentacji Paley a rozwiniętej w Natural Theology or Evidences and Attributes of the Deity (1802) oraz że zagadnienie zegarmistrza w istocie nie dawało mu spokoju. Teologia fizyczna prawdopodobnie ma swój początek w wielkiej dyskusji odnośnie intelligent design. Nie twierdzę, że Paley we wszystkim pobłądził, jednak wyjście od maszyny -zegara nie posiada cechy uniwersalności, ani też siły argumentu metafizycznego czy ontologicznego. Niemało osób żywi się iluzją, że poddawszy krytyce teologię fizyczną typu Paley a, obalają teologię naturalną. PROBLEM PRZYPADKU ORAZ EWOLUCJI W pismach oraz korespondencji Darwina natrafiamy na niemałą ilość problemów filozoficznych, które chociaż wyłaniają się w sposób okazjonalny, niemniej są interesujące. Z jednej strony Darwin zdaje się wykluczać wszelką celowość, z drugiej jednak deklaruje, że świat nie jest owocem przypadku. W liście do Williama Grahama autor The creed of Science, napisał: Nevertheless you have expressed my inward conviction though far more vividly and clearly than I could done, that the Universe is not the result of chance F. D a r w i n (ed.), The Life and Letters of Charles Darwin, I, New York 1905, s. 285, cyt. za F. M i c h e l i n i, Natura senza fine. Il naturalismo moderno e le sue forme, red. P. Costa i F. Michelini, Bologna 2006, s. 60.

9 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 29 Twierdzenie, że świat nie jest owocem przypadku jest równoznaczny obronie poglądu, zgodnie z którym teza U podstawy był przypadek jest fałszywa oraz sprzeczna. Naturalnie, język Darwina nie jest dostatecznie filozoficznie opracowany, jednakże dwie wskazane tezy są równoznaczne. Tak więc odkryciem Darwina jest teza o doborze naturalnym, nie zaś zasada przypadku, która zostanie wprowadzona i rozwinięta dopiero przez przedstawicieli neodarwinizmu. Kiedy wpadło mi w oczy cytowane twierdzenie Darwina, odetchnąłem z ulgą: on był o wiele mądrzejszy od licznych swoich następców, którzy w taki czy inny sposób świat podporządkowują przypadkowi, bez zreflektowania, że już sama teza, iż u początku był przypadek lub że wszystko pochodzi od przypadku jest sprzeczna 11. Przypadek jest oznaką przygodności i skończoności świata, spotykamy go często. Może się jednak zdarzyć, że nawet doświadczając przypadkowości w toku własnego życia, człowiek nie zastanawia się dostatecznie nad jego naturą. Dotyczy to również tych, którzy chcieliby zastosować ją do celów antytelologicznych, aby wykazać, że przypadkowość pozostaje w sprzeczności z jakąś inteligencją przyczynującą i regulującą. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy przypadkowość wyklucza przyczynowość, oraz czy teza o przypadku pozostaje w sprzeczności z twierdzeniem o pierwszej przyczynie, należałoby zatrzymać się przy zagadnieniu natury przypadku, tzn. odpowiedzieć na pytanie co to jest przypadek. Chociaż obszernie rozwinął zagadnienie przypadku J. Monod w Il caso e la necessità, jednak popadł on w pewien impasse, gdyż nie zadał w istocie pytania podstawowego, a mianowicie co to jest przypadek. Innymi słowy, chociaż rozważał wiele na temat przypadku, pozostaje wątpliwym, czy adekwatnie go rozpoznał. Gdyby zwrócił się o pomoc do Arystotelesa czy Boecjusza, być może zrozumiałby, że przypadek jest swego rodzaju spotkaniem niezamierzonym ani też wcześniej przygotowanym, a zatem przypadkowym, kilku niezależnych ciągów przyczynowych: a więc przypadkowość implikuje przyczynowość (przypomnę tu istotę przypadku w ujęciu Boecjusza: A zatem możemy zdefiniować przypadek jako nieprzewidziany wynik połączenia się przyczyn w działaniach dokonywanych dla jakiś zamierzonych celów. 12 ) Przypadek nie jest powodowany przez coś nieprzewidywalnego, lecz wielość niezależnych serii przyczynowych oraz to, że łączą się one w pewnym konkretnym momencie, przez co pojęcie przypadku u swojej podstawy jest sprzeczne. Zanim połączy się kilka ciągów w jedno zdarzenie przypadkowe, stanowią one w istocie powiązane między sobą serie przyczynowe, które z jednej strony wywodzą się od jakiejś jednej przyczyny, a z drugiej, spotykając się w sposób niezaplanowany, dają początek zdarzeniu przypadkowemu. Co więcej, przed zdarzeniem zwanym przypadkowym muszą zachodzić inne zdarzenia, które następnie będą podporząd- 11 Kwestię tą rozwinąłem w pracy pt. Razionalismo critico e metafisica. Quale realismo? (wyd. 2, Brescia 1995), tutaj zaś podejmuję ją tylko w części. 12 Boecjusz, O pocieszeniu, jakie daje filozofia, przeł. i oprac. G. Kurylewicz i M. Antczak, Kęty 2006, K.V, 1, n. 45, s. 114.

10 30 VITTORIO POSSENTI kowane temu przypadkowi, a zatem pozostaje w całej swojej sile problem pochodzenia tych zdarzeń wcześniejszych. Na pytanie o relację między przypadkiem a koniecznością należy więc odpowiedzieć, że obydwa, a nie tylko drugie z nich, mają do czynienia z przyczynowaniem. Zatrzymajmy się jeszcze przez chwilę przy powyższym temacie. Na poziomie sprawców świadomych przypadek dzieje się, kiedy różne zamierzone ciągi przyczynowe łączą się w sposób zupełnie przez owego sprawcę niezamierzony, czyli nieprzewidziany. Rozważmy prosty przykład: dwie osoby A i B wychodzą z domu, jedna na spacer, druga po to, by wrzucić do skrzynki pilny list; przypadkowo spotykają się. Ich spotkanie jest zupełnie niezamierzone: niechcący, czyli w sposób przez nich nieprzewidziany, gdyż każde z nich działało niezależnie i w określonym dla siebie celu. A i B zaczynają ze sobą rozmawiać i poznawać się nawzajem, aż w końcu podejmują decyzję o założeniu stowarzyszenia. Przypadek zatem daje początek nowym zdarzeniom i nowym celom, w tym sensie, że stowarzyszenie, które zostanie przez nich założone stało się celem zapoczątkowanym przez niezamierzone spotkanie. Tego typu zjawiska dzieją się również sprawcom nieświadomym: gdy w jakimś organizmie dokonuje się przypadkowa mutacja, która prowadzi do uformowaniem się nowego organizmu, co z kolei stanowi nowy finalizm wewnętrzny. Celowość wewnętrzna w istocie żywej może ulec zmianie, jednakże nie jest ona oderwana od mutacji przypadkowej zawartej w sekwencji przyczynowej przekazu dziedzicznego oraz doborze. Zneutralizowany i ogólny powrót do zasady przypadku jest oznaką słabości, nie zaś naukowości. Zadowalamy się postulowaniem zdarzenia przypadkowego tam, gdzie bardziej dogłębne dociekanie mogłoby doprowadzić do poznania łańcuchów przyczynowych oraz punktu ich zbiegu, a tym samym dałoby znacznie lepsze poznanie rzeczy. Z drugiej strony powiedzieliśmy, że nie jest rzeczą nie do przewidzenia to, przez co przypadek jest spowodowany, chociaż w naturze oczywiście dzieją się przypadki, o ile ta jest uznawana za przygodną, jak również istnieją one w całym uniwersum fizycznym. Zaćmienie jest zdarzeniem przypadkowym, chociaż dokładnie zdefiniowanym oraz wyliczonym, a dzieje się ono, ponieważ serie przyczynowe, które rządzą ruchem Słońca, Księżyca i Ziemi są od siebie niezależne. Idea przypadku zatem nie stoi w żaden sposób w opozycji do idei Absolutu, to tak jakby wnosić, że świat, który działa na zasadzie całkowitej konieczności jest bardziej spójny wespół z ideą Boga, niż ten, który jest całkowicie podporządkowany zasadzie przypadku. Być może jest wręcz przeciwnie, tzn. zdarzenie przypadkowe, nie posiadając swojej własnej i prawdziwej przyczyny (to, co nie stanowi prawdziwej jedności nie ma przyczyny, a zdarzenie przypadkowe, będące wyłącznie skutkiem połączenia się różnych serii przyczynowych nie stanowi wewnętrznie jednolitego bytu dla siebie ), zmierza do jedności w umyśle Bożym. Przypadek więc istniałby tylko dla człowieka, lecz nie dla Boga: można by nawet stwierdzić, że Ten ostatni jest bardziej bezpośrednio obecny w przypadku niż w konieczności.

11 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 31 Jeśli przypadek nie może być czymś pierwotnym, tym bardziej nie może być pierwszą przyczyną porządku świata. Przypadek nie jest nośnikiem inteligibilności, podczas gdy świat jest inteligibilny w sposób niezależny od naszego umysłu. To, że u początku był Logos jest w pewnym sensie prawdą również dla nauk ścisłych; świat jest przynajmniej częściowo inteligibilny, podczas gdy świat naznaczony wyłącznie przez jakiś wewnętrznie sprzeczny przypadek, byłby całkowicie ainteligibilny, co więcej, byłby niemożliwy. Tak często jak wysuwa się koncepcje samoorganizującej się materii, zmierzającej ku coraz to wyższym poziomom życia i złożoności, głosi się zarazem twierdzenia sprzeczne, gdyż implikujące wraz z tezą o samoorganizacji proces ruchu i rozwoju samoutrzymującego a zatem pewną dialektykę aktu -możności -aktu, nie mającego pierwszego poruszenia i pierwszej przyczyny. Zdolność samoorganizacji czy samotworzenia się organizmu nie implikuje argumentu przeciwko obowiązywalności zasady przyczynowości, ani też przeciw pierwszej nieuprzyczynowanej przyczynie. Owszem, na płaszczyźnie metodologicznej w celu ograniczenia złożoności można rozważać organizm wyłącznie jako świat fizyczny i system zamknięty, jednakże nie można wówczas zapominać, że dokonywane rozważania mają charakter prowizoryczny oraz pozbawiony absolutności. PRZYCZYNOWOŚĆ A CELOWOŚĆ 1. Ścisła korelacja między przypadkiem i przyczyną prowokuje do refleksji nad istotą przyczyny, należy jednak uważać na to, by nie popaść w pułapkę myślenia, że jedyną przyczynowością jest ta sprawcza. Według tradycji, która ciągnie się od Arystotelesa, istnieją cztery przyczyny: materialna, formalna, sprawcza i celowa, i a priori nie istnieje żadna przesłanka do tego, by opierać się na jednej, a eliminować pozostałe. Telos, czyli kres lub cel oraz korespondująca z nim przyczyna celowa jest tym, w aspekcie czego dana rzecz istnieje lub się zdarza. Znaczenie i wartość przyczyny celowej omawiałem w jednym z rozdziałów mojej pracy pt. Essere e libertà, tam gdzie są dyskutowane dwie formy przyczyny celowej. Pogłębiona jest tam kwestia celowości przedmiotów martwych, a także organizmów nieobdarzonych świadomością. Podejmę ją skrótowo teraz i tutaj, jednakże dodając pewne nowe elementy. Wielkim antagonistą finalizmu jest mechanicyzm: ich mecz rozgrywa się od dwudziestu pięciu wieków i do tej pory nie miał swojego finału. W Fizyce (Ks. II, roz. 8, 198b, s. 60, w: Dzieła wszystkie, T. II rozdział o niezwykłej wartości) Arystoteles, obrońca celowości, wysuwa swoistą obiekcję co do możliwości jej

12 32 VITTORIO POSSENTI istnienia; np. zęby trzonowe stwierdza tam rodzą się szerokie nie po to, by służyć do przeżuwania, lecz akcydentalnie, następnie zachowują się, dzięki temu, że się tak właśnie samorzutnie korzystnie ukształtowały. Skrajni materialiści oraz ewolucjoniści negują istnienie celowości, uznając wyłącznie przyczynę sprawczą i materialną; ogólnie rzecz biorąc, popadają oni w redukcjonizm, sprowadzają bowiem to, co wyższe do tego, co niższe. Tego typu postępowanie przeżywa rozkwit w XVII w., wraz z narodzinami nowożytnej nauki, tj. wraz z Baconem, Kartezjuszem, Spinozą, z nową fizyką i mechanicyzmem. W Zasadach (l. I, cap. 28) Kartezjusz stwierdza, że dla rzeczy stworzonych nie należy poszukiwać przyczyny celowej, lecz tylko sprawczą, dzięki czemu uniknie się spekulowania nad granicami, które wyznaczył Bóg czy natura. Spinoza, zastosowawszy do swojej filozofii metodę matematyczną, odrzucił celowość, co zresztą logiczne, gdyż matematyka nie implikuje celu. Od tamtej pory dla licznych celowość przestała być prawem działania jako takiego, lecz wyłącznie charakterystyką działania ludzkiego. Wielu, jak np. Hans Jonas, zauważali, że wykluczenie przyczynowości było kwestią decyzji, nie zaś rezultatem jakiejś argumentacji 13. Obecnie, aby odnowić dyskusję na temat przyczyn oraz celowości, musimy powrócić do zagadnień filozofii pierwszej i stwierdzić przeciwko Kantowi oraz licznym jego następcom, wśród których są naturaliści i pozytywiści (nawet jeśli Kant nie był ani jednym ani drugim) możliwość metafizyki racjonalnej, a zatem ontologicznego poznania bytu, które chociaż oczywiście może czerpać z nauk wiedzę oraz inspiracje, w żadnym jednak razie nie redukuje się do nich. Również Kant powinien był zrezygnować z niebezpiecznej hipotezy, że przedmioty rządzą się kategoriami a priori intelektu. Skrajna powierzchowność tego twierdzenia wychodzi na jaw w sposób szczególnie intensywny w aspekcie organizmu, który złożony jest z wielu oddziałujących na siebie części. W jaki sposób aprioryczne prawa i kategorie umysłu mogłyby wyjaśniać funkcjonowanie organizmów żywych? Inteligibilność świata nie ma swoich korzeni w nas, w naszych mózgach, które są przypadkowymi produktami ewolucji i przemian, my jesteśmy wyłącznie poszukiwaczami, tzn. za pośrednictwem umysłu staramy się dotrzeć do inteligibilności, która prześwituje przez rzeczy: te rzeczy, które chociaż wyłaniają się jeśli chcemy tak to nazwać z mroków ewolucji, to one same noszą w sobie miarę, porządek oraz racjonalność, które z kolei apelują do naszych umysłów i pobudzają je do myślenia. 2. W punkcie wyjścia zauważam, że wśród różnych nieprawidłowych formuł zasady celowości jest jedna, która brzmi: wszystko ma jakiś cel lub jest ukierunkowane ku jakiemuś celowi. Nie ma ona wartości dla zdarzenia przypadkowego, które nie ma 13 H. J o n a s, Organismo e libertà, s. 47.

13 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 33 w istocie swojego celu, ani nawet dla Boga, który przecież nie jest ustanowiony dla jakiegoś celu. Poprawne formuły zasady celowości brzmią następująco: a) możność z istoty jest ukierunkowana na akt; b) wszelki byt działający działa w jakimś celu. Są one omawiane w cytowanej książce, pierwsza z nich nie posiada tej nośności metafizycznej, co druga. Pierwsza ukazuje, że celowość jest powiązana z przyczynowością: nie istnieje przyczynowość bez wewnętrznej teleologii, czyli bez ukierunkowania możności ku aktowi, ani teleologia bez przyczynowości. W drugiej, terminy ogólne działający/działanie oraz cel nie zawsze i nie w sensie absolutnym mają to samo znaczenie, lecz muszą być rozumiane w sensie analogicznym stosownie do natury działającego, którym może być: człowiek, zwierzę, roślina oraz ciała nieożywione. Przechodząc od wyższych poziomów życia do tych niższych, określenie owego celu staje się stopniowo coraz łatwiejsze. Aby zrozumieć celowość, należy przebadać relację działającego do jego działania. Związku, który zachodzi między nimi nie należy pojmować w kategoriach ściśle statycznych, czyli np. jak to jest w relacji między istotą a cechami, które na nią wpływają; taki sposób myślenia był charakterystyczny dla Spinozy, co w rezultacie spowodowało, że nie było u niego miejsca ani na działanie ani na celowość. Należy natomiast związek ten pojmować w kategoriach istnienia i stawania się, tzn. w porządku dynamicznym, co wynika z istoty działającego, ponadto istnienie pojmując jako ruch i zmierzanie. Celem bliższym, ku któremu działający zmierza jest samo działanie, i taki też porządek jest powodem jego działania. Na płaszczyźnie istotnej w aspekcie działającego ukierunkowanego na działanie i skutek, nie wchodzi w grę żaden antropomorfizm, który wyłaniałby się natomiast z przykładu łucznika mierzącego strzałą do tarczy. Porządek transcendentalny działającego ukierunkowanego na działanie może być wpisany w naturę/istotę działającego, a tym samym dziać się zgodnie z określonym stanem naturalnym, lub też może pochodzić od samego działającego na skutek i proporcjonalnie do jego poznania. Zasada celowości, w której skład wchodzą pojęcia działającego i działania, posiada o wiele głębszą zawartość, o wiele bardziej uniwersalną i rozstrzygającą niż zasada przyczynowości sprawczej. Status ten wynika z faktu, że rozważane w zasadzie celowości działanie jest jednocześnie przechodnie, immanentne i samodoskonalące się, natomiast w przyczynowości sprawczej w grę wchodzi wyłącznie przechodniość. W konsekwencji, zasada celowości rozciąga się na te warstwy rzeczywistości, które nie zależą w żaden sposób od przyczyny efficiens, i to nie tylko dlatego, że zasada celowości jest w pełni transcendentalna, a przyczynowość sprawcza nie odnosi się do Pierwszej Przyczyny nieuprzyczynowanej, lecz dlatego, że działanie jest kategorią bardziej uniwersalną i pierwotną od przyczynowania sprawczego. Kauzalizm jako zwrot wyłącznie ku przyczynie sprawczej stanowi zatem pogląd znacznie bardziej powierzchowny niż finalizm. Powyższe rozważania uprawniają do postawienia następującej tezy odnośnie relacji między celowością a naukami (szczegółowe jej opracowanie zabrałoby z pew-

14 34 VITTORIO POSSENTI nością bardzo dużo czasu): wykluczenie, przynajmniej metodologiczne, finalizmu i zwrot nauk wyłącznie ku przyczynie sprawczej implikuje wyjaśnianie wyłącznie mechanicystyczne, które chociaż użyteczne i heurystycznie skuteczne, jednakże nie jest adekwatne, gdyż stanowi formę mniej lub bardziej zaawansowanego redukcjonizmu, w którym działanie sprowadza się wyłącznie do przyczyny sprawczej. Kant w Krytyce sądzenia starał się opracować teleologiczną władzę sądzenia, w której pojawia się coś z celowości, natomiast w sądach orzekających ma się do czynienia wyłącznie z przyczyną sprawczą. Być może również tutaj Kant sytuuje się na pozycji pośredniej, tj. chwiejnej, nie wydaje się bowiem, by w kantyzmie można było dogłębnie rozważać związek działający -działanie -skutek, który formułuje się w terminach bytu i dobra, czyli skrajnie noumenalny. W kantyzmie opór przeciwko hegemonii mechanicyzmu wydaje się słaby, co było konsekwencją jego znikomej zdolności do myślenia w kategoriach działania jako takiego wyłączając być może ludzkie działanie moralne, co ostatecznie doprowadza taki jest też cel kantyzmu do zapomnienia bytu. Zapomnienie o celu i o związku między działającym a działaniem i skutkiem stanowi część zapomnienia o bycie i o istnieniu, a ów związek jest wszechobecny. Można by zatem stwierdzić, że dość rozpowszechnione marginalne traktowanie celowości jest objawem uprzedniego zapomnienia o bycie. 3. Powiedzieć, że każdy działający działa w jakimś celu znaczy, że nie powoduje on jakiegokolwiek skutku, lecz określony, proporcjonalny do jego natury: z bytu ludzkiego rodzi się byt ludzki, z kota kot, oko jest stworzone do widzenia, a nie do słyszenia. Tak też skutek, który jest proporcjonalny do działającego nazywa się celem, będąc dla działającego przyczyną zajścia jego działania. Byty naturalne działają zawsze lub w przeważającej części w ten sam sposób, tj. zmierzając ku pewnemu celowi. Zasada celowości jest w pewien sposób przestrzegana również w obrębie darwinizmu, jako zmierzanie ku skutkom zgodnie z prawami fizyki i biologii, jednak tego, co istotne w celowości darwinizm wolałby się wyrzec. Wyjątki wynikające z przypadku nie przeczą zasadzie celowości, lecz konkretnemu działaniu ku celowi w określonej sytuacji zakłóconemu jakimś zdarzeniem pochodzącym z innego ciągu przyczynowego. Niezwykle ważne jest przeanalizowanie drugiej formuły zasady celowości. Odnosi się ona do (pojedynczego) działającego, tzn. do konkretnego działającego/ działania, nie do całego uniwersum, czy jego części, które przede wszystkim nie posiada jedności indywidualnej, lecz jedność zewnętrzną. W aspekcie tej formy zasady celowości nie ma się podstawy do twierdzenia lub negowania czegoś na płaszczyźnie całości. Kiedy mowa jest o całych systemach, kategorie działania czy działającego nie są odpowiednie. Klasyczna teoria celowości dotyczy celu

15 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 35 wewnętrznego, nie zaś istnienia celowości globalnej historii naturalnej kosmosu czy istot żywych. O takiej celowości globalnej nauka nic nie mówi, natomiast filozofia pogłębiona ontologicznie może podnieść kwestie teleologii człowieka oraz całego stworzenia, być może wychodząc od poglądu, że w celowości istnieje coś pokrewnego inteligencji i pięknu. Aby uniknąć nieporozumień, wypada dokonać rozróżnienia między kilkoma formami celowości: 1) Pierwsza to celowość telematyczna (termin ma swoje źródło u Mayra, Biologia ed evoluzione, s. 43), dotyczy ona procesów prowadzących do celu zapośredniczonego procesem regulowanym przez prawa fizyki: ciężar, który spada; żelazo, które uzyskuje temperaturę środowiska, jak zostanie doprowadzone do koloru białego. 2) Celowość teleonomiczna, która dotyczy organizmów, czyli zachowań skierowanych na cel uformowany przez pewien program lub przez coś, co w języku filozoficznym możemy nazwać przyczyną formalną wewnętrzną. W procesie teleonomicznym działanie skierowane ku pewnemu celowi jest wynikiem funkcjonowania oprogramowania. W przypadku finalizmu wewnętrznego przyczyna celowa pojawia się i prawie utożsamia z przyczyną formalną: to, że dana istota żywa zmierza ku określonemu celowi dzieje się na mocy jej formy czy natury. Z tego powodu nie ma racji bytu opozycja między morfologią a teleologią, te bowiem są ze sobą ściśle powiązane. 3) Celowość intencjonalna bytów świadomych. Zachowania intencjonalne stanowią oczywiście wyłącznie klasę, z pewnością najbardziej typową, procesów teleologicznych. 4) Na czwartym miejscu można postawić pytanie o teleologię kosmiczną, typu: czy ewolucja kosmiczna jest procesem teleologicznym oraz ewentualnie, w jaki sposób jest ona analogiczna do procesów teleonomiczmych i/lub intencjonalnych organizmów w ogóle oraz organizmów świadomych? Czy ewolucja kosmiczna jest analogiczna do ontogenezy? Jean -Baptiste Lamarck dał odpowiedź pozytywną: natura jako łańcuch bytów w swoim stawaniu się zawsze ukierunkowana jest na uzyskiwanie coraz wyższej doskonałości, tzn. ku temu, co wyższe. Trzy komentarze: 1) Neodarwinowski projekt dotyczy wyłącznie przyczyn zewnętrznych, typu przyczyny sprawczej, która z zewnątrz wpływa na organizmy: jakiś czynnik powoduje mutacje genetyczne, środowisko naciska na istoty żywe i powoduje selekcje. Wyjaśnienie to ma charakter mechanicystyczny i zewnętrzny względem istot żywych. Nie wydaje się, by było tu miejsce na rozważanie dynamizmu jako cechy właściwej istotom żywym oraz organizmom ukierunkowanym na autoprojekcję, programowanie i rozwój od wewnątrz. Darwinowski projekt stanowi paradygmat upraszczający rzeczywistość: działa w różnych przypadkach, jednak w wielu okazuje się nieskuteczny. Wszystko to skłania do uznania go

16 36 VITTORIO POSSENTI za projekt otwarty na uzupełnienia i poprawki, a tym samym nie pozwala na traktowanie go jak ostateczną odpowiedź. 2) Z drugiej strony, zredukowanie czterech przyczyn wyłącznie do przyczyny sprawczej może prowadzić do nadużycia samej tej przyczyny, powodując myślenie, że post hoc, ergo poter hoc, twierdzenie, które, zdaje się towarzyszyć licznym argumentacjom ewolucjonistycznym, które mając zestawienia pewnej serii organizmów przeszłych, dedukują, że te młodsze pochodzą od tych starszych wyłącznie poprzez mechanizm przypadkowej mutacji oraz selekcji tych bardziej przystosowanych. Należałoby dogłębniej przebadać przyczynowość oraz zastanowić się nad warunkami możliwości ewolucji. 3) Również Darwin w zakończeniu Pochodzenia człowieka, po dokonaniu wywodu o prostym pochodzeniu człowieka, mówi z wiarą o przeznaczeniu człowieka do celów znacznie wyższych, mając na myśli odległą przyszłość. Perspektywa taka nie jest daleka od finalizmu postępującego, który spędzał sen z oczu wielu myślicielom, a zgodnie z którym istnieje możliwość osiągnięcia form wyższych od życia ludzkiego. 4) O ile druga formuła zasady celowości ma charakter transcendentalny, o tyle ma ona wartość wszechobowiązującą. Ma wartość tak dla świata Dawkinsa, gdzie celem jest skuteczność oraz przetrwanie genu egoizmu, jak dla świata Monoda, który podczas wykładu w Collège de France w 1967 r. stwierdził, być może w akcie niezamierzonej autoironii, że teleonomia jest słowem, które można stosować, wtedy gdy ze względu na przyzwoitość chce się uniknąć terminu»celowość«14. Nie ma innej możliwości, aby umknąć celowości. 14 Cyt. za: E. G i l s o n, Biofilosofia. Da Aristotele a Darwin e ritorno, Genova 2003, s Również Dawkins ma świadomość tego, że utrzymuje usilnie celowość, kiedy pisze z dużą dozą szczerości: Proces kumulacji zmian sterowany jest przez nieprzypadkowy dobór naturalny. [ ] o całej tej sekwencji kroków powiedzieć można wszystko, tylko nie to, że była przypadkowa (R. D a w - kins, Ślepy zegarmistrz, czyli jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, tłum. i wstęp A. Haffman, Warszawa 1994, s. 81). Celowość zatem jest postawiona w opozycji do przypadku. Nie przez ducha przekory, lecz jako smutną prawdę, pozwolę sobie tutaj zauważyć, w jak zabawny sposób autor ten odprawia Boga. Dawkins twierdzi, że kreacjonizm po prostu postuluje istnienie bytu o zadziwiającej inteligencji i złożoności (tamże, s. 491). Chwilę potem jednak wylewa na nas kubeł zimnej wody: Skoro jednak pozwalamy sobie na luksus założenia, że taki byt istnieje i nie potrzebuje wyjaśnienia, to równie dobrze moglibyśmy obyć się bez niego i założyć istnienie życia w jego współczesnej postaci! (tamże, s. 491). Następnie zaś, a propos nieskończenie małego prawdopodobieństwa uformowania się oka w ciągu jednego pokolenia, konkluduje: To samo dotyczy prawdopodobieństwa spontanicznego powstania wszelkich innych w pełni uformowanych, doskonałych istot, w tym także nie wiem jak można by uniknąć takiej konkluzji bogów (tamże, s. 492). Bóg zatem jest tu rozumiany jako czysty postulat, lub jako nieskończenie małe prawdopodobieństwo, które tworzy się przez przypadek i spontanicznie : czy naprawdę możemy tak myśleć, czy raczej jesteśmy w obrębie prowadzących na oślep pustych słów? Prawda jest taka, że Bóg, który ukazuje nam rozum, nie jest w żadnym razie postulatem, lecz wnioskiem wynikającym z przesłanek, bez którego uderzamy i ulegamy rozbiciu o idee sprzeczne, głoszące istnienie nieuprzyczynowanego stawania się bytu, który jest causa sui, czegoś, co tworzy się, wychodząc od nicości: czyli o skrajną

17 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 37 5) Punktem kardynalnym jest to, że istnieje również celowość bez intencjonalności: procesy ukierunkowane ku jakiemuś celowi obserwuje się w całej naturze, czy nawet u wszystkich działających, i nie tylko w bytach obdarzonych świadomością i wolnością. Mając więc na uwadze przypadek, konieczność, celowość, stwierdźmy, że: nie wszystko jest przypadkiem (koncepcja przypadku jako czegoś pierwotnego jest wewnętrzne sprzeczna); nie wszystko jest koniecznością (zdarzenie przypadkowe nie jest z zasady czymś koniecznym); ale we wszystkim jest celowość, czy telematyczność, czy teleonomiczność, czy intencjonalność, w tym sensie, że wszystkie byty działające zmierzają ku celowi, należącemu do jednej z tych trzech klas. Jeśli nawet możemy pozwolić sobie na wzięcie w nawias finalizmu w naukach, na pewno nie możemy wyrzucić go z Natury. Według E. Gilsona nauki naturalne ani nie burzą finalizmu, ani go dowodzą 15. POSTULAT ZAMKNIĘTOŚCI ŚWIATA FIZYCZNEGO Współczesne dyskusje filozoficzne i naukowe wiele by zyskały, gdyby powróciły do badań nad ontologią i filozofią pierwszą. Wzbogaciłoby to znacznie zagadnienie metody, racjonalności oraz istnienia, skądinąd ściśle ze sobą powiązanych: zwrot wyłącznie ku metodzie empirycznej i wynikającej z niej racjonalności likwiduje ipso facto pytanie o istnienie, w tym sensie, że jedynymi bytami, którym przyznaje się istnienie realne są te empirycznie dostępne. Nie możemy nawet w najmniejszym stopniu pozwolić sobie na zawłaszczenie, którego w sposób kategoryczny, a niekiedy wręcz arogancki, dopuszcza się naturalizm, absolutyzując swoje spojrzenie, przyznając sobie niewzruszoną wartość i twierdząc, że królestwo rzeczywistości poznawane jego metodami stanowi całość bytu. U podstawy tego poglądu leżą dwie skrajne formy redukcjonizmu: redukcjonizm gnozeologiczny, zgodnie z którym nie istnieją inne formy wiedzy poza naukami najbardziej przestarzały dogmat pozytywizmu; redukcjonizm ontologiczny, zgodnie z którym nie istnieją inne byty poza tymi ustalonymi przez nauki. Nie ma żadnych przesłanek, by skłaniać się ku którejkolwiek z nich. Naturalizm składa się z trzech tez centralnych, które mają stanowić o jego sile. Pierwsza, często zwana tezą konstytutywną, utrzymuje, że nauka, a jeszcze bardziej filozofia, powinny unikać wszelkich zapytań o byt, własności, zdarzenia czy niedorzeczność, z której Dawkins niestety w najmniejszym stopniu nie zdaje sobie sprawy, a na domiar złego ujawnia beznadziejność swojego położenia, dodając nie wiem jak można by uniknąć takiej konkluzji. 15 E. G i l s o n, Biofilosofia. Da Aristotele a Darwin e ritorno, s. 30.

18 38 VITTORIO POSSENTI wyjaśnienia zwane ponadnaturalnymi : ten skrajnie ambiwalentny termin swoją wieloznacznością często zatruwał i osłabiał znaczną ilość argumentacji. Znajdując się w obrębie naturalizmu naukowego, to, co nadnaturalne można rozumieć jako coś, co przekracza naturę fizyczną i kosmiczną. Zdanie wszystko jest naturą, oznacza zatem, że wszystko jest materią, energią, informacją, i nie istnieje nic, co by poza to wystawało. Sama idea nieśmiertelnej duszy byłaby więc nadnaturalna i nieuchwytna. Jednak dla innej, znacznie starszej tradycji termin nadnaturalność, typowy dla teologii chrześcijańskiej, oznacza coś, co przekracza możliwości i siłę natury ludzkiej, jako docieranie do wizji Boga czy człowieka wywyższonego poprzez łaskę do poziomu dla siebie niespodziewanego. W istotnej różnicy między dwoma znaczeniami terminu nadnaturalny tkwi element decydujący o tym, że nie da się spłaszczyć natury ludzkiej wyłącznie do poziomu physis (zatrzymamy się na tej kwestii poniżej). Powróćmy na chwilę do zagadnienia naturalizmu naukowego, który w swojej skrajnej formie chce wyeliminować byty niedające się zredukować do płaszczyzny czysto fizycznej. Drugą tezą naturalizmu jest twierdzenie, że nie istnieje żadna filozofia pierwsza. Można jednak zapytać: czy nauka nie staje się nową filozofią pierwszą, lub, jeśli chce się użyć innej formy: czy nie jest tak, że nauka staje się wprost nauką pierwszą? Trzecia teza głosi, że filozofii pozostaje wyłącznie zadanie porządkowania i systematyzowania rezultatów badawczych nauk. Zadanie to stało się dla filozofii obligatoryjne, jako pozostałość epoki pozytywizmu oraz neopozytywizmu, co jest również świadectwem na to, że w naturalizmie mamy wiele z różnych pozytywizmów. Quine zawsze wyrażał swoje stanowisko na temat naturalizmu bez żadnego jeśli oraz bez żadnego ale, postrzegając filozofię jako kontynuację nauki: filozofia nie może dać nic, jest wiedzą drugiego sortu, pasożytującą na naukach, nie stanowi choćby w najmniejszej części poznania rzeczywistości niezależnego od nauk 16. Twierdzenie, że nie może istnieć żaden inny punkt widzenia poza naukami jest bezpodstawne, natomiast to, że na takim fundamencie wznosi się metafizyka i epistemologia absolutnego naturalizmu naukowego jest faktem. Postawa ta prowadzi do porzucenia całego obszaru poznania przednaukowego, zmysłu wspólnego oraz świata życia (Lebenswelt) na rzecz naturalizmu zamkniętego w samym sobie, który ma ambicje opisania rzeczywistości na podstawie wyłącznie naukowej, bez żadnej innej pomocy. Z drugiej strony, epistemologia u Quine a nie jest niczym innym jak psychologią, a ta przecież jest działem nauki naturalnej, w liczbie pojedynczej, gdyż nauka jest tylko jedna. Mowa jest o kolej- 16 Na temat epistemologii, naturalizmu Quine a oraz jego redukcji logicznej, w której byt i istota zostają sprowadzone do bycia zmiennymi funkcji, pisałem w Nichilismo e metafisica. Terza navigazione, Roma 2004, cap. IX (uwaga A.F.: praca ta została wydana w języku polskim, jednak w okrojonym zakresie, nie obejmującym rozdziału IX; por. V. P o s s e n t i, Trzecie Żeglowanie, Lublin 2006, przypis 5, s. 15).

19 PRZYPADEK, EWOLUCJA, CELOWOŚĆ 39 nej feralnej próbie odnowienia kartezjańskiego naturalistycznego programu jednej niepodzielnej nauki, która ma polegać na jedności, czy raczej unifikacji metody, a tym samym unifikacji wielości i różnorodności rzeczywistości. Jest to zabieg wysoce problematyczny, o tyle że w absolutnym naturalizmie naukowym postulaty jedności nauki i wystarczalności fizyki są właśnie postulatami, które kategorycznie powinny być zweryfikowane w aspekcie tego, co nadnaturalne, aby móc pozostać przy nieszczęsnych rządach naturalistów. Fundamentalne tezy naturalizmu naukowego w pewnym sensie koncentrują się wokół postulatu zamkniętości świata fizycznego, zgodnie z którym każde zdarzenie fizyczne, które ma swoją przyczynę, ma przyczynę fizyczną. Posłużyłem się terminem postulat, nie zaś zasada, ponieważ w pierwszym przypadku mowa jest o czymś tymczasowo założonym. Zasada natomiast ma wartość prawdziwościową, niepodważalną, tzn. że jej zanegowanie prowadzi do sprzeczności; taka wartość nie przysługuje postulatowi. W pracy Nihilizm i metafizyka. Trzecie żeglowanie dążyłem do wykazania, że negacja pierwszych zasad transcendentalnych (identyczność, racja dostateczna, celowość, przyczynowość) implikuje sprzeczność, oraz że zasady te należą do klasy predykatorów dla siebie (per se), czyli takiej, w której związek między podmiotem a predykatem jest konieczny, zarówno w tym sensie, że predykat jest zawarty w pojęciu podmiotu (związek pierwszego rzędu), jak i w tym, że określony predykat odsyła w sposób koniecznościowy do określonego podmiotu (związek drugiego rzędu). Opisana powyżej zamkniętość świata fizycznego stanowi postulat, który może pełnić pewną funkcję metodologiczną, wszelako nie może być absolutyzowany tudzież ontologizowany : co więcej i nie tylko dlatego, że postulat jest czymś wyłącznie założonym (w znaczeniu, w jakim Euklides postulował, że przez pewien punkt może przechodzić jedna i tylko jedna prosta równoległa do innej prostej) jego absolutyzacja, tzn. zmiana jego statusu z postulatu na zasadę implikuje sprzeczność w tym znaczeniu, że dialektyka aktu i możności oraz dialektyka serii przyczyn bez pierwszej przyczyny nieuprzyczynowanej stanowią sprzeczności. Jaki typ poznania czy wiedzy możemy wyprowadzić z metodologii, która wpierw z fałszywą skromnością mówi, że zakłada postulat zamkniętości przyczynowości fizycznej, ponieważ może okazać się przydatny, a następnie dąży do pokazania go jako dogmatu czy prawdy nie do podważenia? ESENCJALIZM A GRADUALIZM Obecnie musimy naświetlić jeszcze inne implikacje filozoficzne darwinizmu. Uznaje się w jego obrębie, że minimalne przemiany utrzymywane przez długi okres czasu doprowadziły do tego wszystkiego, co dziś obserwujemy. W twierdze-

20 40 VITTORIO POSSENTI niu tym ogrywa znaczącą rolę, często implicite, idea, zgodnie z którą w pewnym momencie przemiany ilościowe stają się przemianami jakościowymi. Teza taka, właściwa całemu ewolucjonizmowi, nie mierzy się z poważnym zagadnieniem przyczynowości: o ile kieruje się ku pewnemu ciągowi czasowemu potencjalnie nieskończonemu, o tyle rozpuszcza problem przyczynowości zamiast stawić mu czoła. Mowa jest o znamiennej opozycji między gradualizmem a esencjalizmem, dla której w wersji empirystycznej różnice istotowe są rozproszone i zastąpione przez różnice stopnia. W opinii Mayra istnieje opozycja między esencjalizmem a gradualizmem, w tym sensie, że ewolucja w aspekcie zmian ilościowych jest niekompatybilna z esencjalizmem filozoficznym. Stało się rzeczą konieczną, by biologia odrzuciła esencjalizm, aby móc przyswoić pojęcie ewolucji stopnia. 17 Tym sposobem autor ten czyni z gradualizmu rdzeń darwinizmu (to samo, chociaż w sposób bardziej surowy, czyni Dawkins w Ślepym zegarmistrzu), jednak bez głębszej analizy tego problemu. Ponadto postulat gradualizmu jest być może jedynym wyjściem, aby z jednej strony spróbować ujarzmić przypadek, a z drugiej uniknąć wszelkiego nawrotu ku systemowi. Uznanie, że oko bierze swoje istnienie z nie -oka w sposób nagły, niespodziewany, jest bardziej prawdopodobne oraz mniej absurdalne od poglądu, zgodnie z którym oko utworzyło się na drodze ogromnej, prawie nieskończonej liczby przemian. Esencjalizm, który pod wieloma względami upodabnia się do statyzmu/ustanowizmu (fissismo), stanowi doktrynę złożoną, ale właśnie w aspekcie istoty, gdyż jego przedstawiciele mają świadomość trudności, jakie związane są z poznawaniem istoty rzeczy. Jako badacze nie możemy pozwolić sobie na żadne ustępstwa, musimy poszukiwać przyczyn realnych, które dotyczą przemian realnych, starając się racjonalnie wyjaśnić ile z danego stanu wydaje się pewne, czyli przejścia od gatunku do gatunku: powiedziałem wydaje się, ponieważ liczne stanowią missing links, czyli brakujące formy przejściowe. Proponuję odnieść się do głębokich możliwości, jakie daje filozofia natury Arystotelesa, wychodząc nieco poza jej granice, nie postulując tym samym gradualizmu jako jedynej możliwości przemian czy transformacji. Gradualizm może oczywiście mieć miejsce oraz może stanowić w wielu przypadkach dobre wyjaśnienie; jednakże nie ma powodów, by czuć się zmuszanym do zakładania go jako jedynej metody wyjaśniającej zmianę. Zgodnie z opinią podzielaną przez wielu, arystotelizm w aspekcie pojęć formy i istoty daje miejsce trzem głównym twierdzeniom: 1) byty naturalne posiadają swoją niezmienną istotę a ich zbiór tworzy rodzinę gatunków stałych; 2) przemiany, jakie zdarzają się ciałom naturalnym, mające swoje źródło w ich wnętrzu, nie wychodzą poza granice niezmiennej istoty/natury, do której przynależy to oto ciało; 3) w przypadku rodzajów zachowują się gatunki: z kota rodzi się kot, z lwa lew, z istot ludzkich inne istoty ludzkie. W tych przypadkach 17 Patrz, E. M a y r, Biologia ed evoluzione, s. 21.

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ 1 Tezy KRZ Pewien system aksjomatyczny KRZ został przedstawiony

Bardziej szczegółowo

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji.

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania interpretacji co do sposobu

Bardziej szczegółowo

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Algorytm Genetyczny zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Dlaczego Algorytmy Inspirowane Naturą? Rozwój nowych technologii: złożone problemy obliczeniowe w

Bardziej szczegółowo

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu

Filozofia umysłu. Eliminatywizm. Wykład VIII: w filozofii umysłu Filozofia umysłu Wykład VIII: Eliminatywizm w filozofii umysłu Materializm Funkcjonalizm daje się uzgodnić z materializmem, nie implikuje go jednak Eliminatywizm to stanowisko konsekwentnie materialistyczne:

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Teorię gier można określić jako teorię podejmowania decyzji w szczególnych warunkach. Zajmuje się ona logiczną analizą sytuacji konfliktu

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej Andrzej Wiśniewski Logika II Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej 1 Przedstawione na poprzednich wykładach logiki modalne możemy uznać

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna Uczeń porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM WROCŁAW, V - 2012 JERZY LUKIERSKI UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM 1. Poznanie naukowe i nienaukowe 2. Granice poznania naukowego i jego trzy filary 1. POZNANIE NAUKOWE I NIENAUKOWE Filozofia w czasach przednowożytnych

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy MODEL REGRESJI LINIOWEJ. METODA NAJMNIEJSZYCH KWADRATÓW Analiza regresji zajmuje się badaniem zależności pomiędzy interesującymi nas wielkościami (zmiennymi), mające na celu konstrukcję modelu, który dobrze

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

"Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat." Galileusz

Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat. Galileusz "Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat." Galileusz Kraj bez matematyki nie wytrzyma współzawodnictwa z tymi, którzy uprawiają matematykę. Dobry Bóg stworzył liczby naturalne,

Bardziej szczegółowo

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Architektura umysłu Pojęcie używane przez prawie wszystkie współczesne ujęcia kognitywistyki Umysł Przetwornik informacji 2 Architektura

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 3, Poziom 1 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 3 Poziom 1 Zarządzanie czasem Przewodnik prowadzącego Cele szkolenia Efektywność osobista pozwala Uczestnikom

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia.

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia. 1. WPROWADZENIE Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania praw logicznych do praktyki myślenia. Zreferowane będą poglądy metodologów, nie zaś samych naukowców. Na początek potrzebna

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Logika stosowana. Ćwiczenia Wnioskowanie przez abdukcję. Marcin Szczuka. Instytut Matematyki, Uniwersytet Warszawski

Logika stosowana. Ćwiczenia Wnioskowanie przez abdukcję. Marcin Szczuka. Instytut Matematyki, Uniwersytet Warszawski Logika stosowana Ćwiczenia Wnioskowanie przez abdukcję Marcin Szczuka Instytut Matematyki, Uniwersytet Warszawski Wykład fakultatywny w semestrze zimowym 2013/2014 Marcin Szczuka (MIMUW) Logika stosowana

Bardziej szczegółowo

Algorytmy genetyczne

Algorytmy genetyczne Algorytmy genetyczne Motto: Zamiast pracowicie poszukiwać najlepszego rozwiązania problemu informatycznego lepiej pozwolić, żeby komputer sam sobie to rozwiązanie wyhodował! Algorytmy genetyczne służą

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 38. posiedzeniu Senatu do

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne Logika i teoria mnogości Wykład 14 1 Sformalizowane teorie matematyczne W początkowym okresie rozwoju teoria mnogości budowana była w oparciu na intuicyjnym pojęciu zbioru. Operowano swobodnie pojęciem

Bardziej szczegółowo

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych?

Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Czy opinia podatkowa przygotowana przez doradcę wypełnia znamiona definicji pojęcia utworu na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych? Polski ustawodawca wprowadził możliwość stosowania

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski Wymogi regulacji kodeksowej Tomasz Bąkowski Kodeks - pojęcie Najpełniejsza forma porządkowania i systematyzacji danej dziedziny prawa w celu zespolenia rozproszonych w całym systemie norm regulujących

Bardziej szczegółowo

Krajowa Reprezentacja Doktorantów

Krajowa Reprezentacja Doktorantów Warszawa, 10 listopada 2014 r. Opinia Zespołu Prawnego Rzecznika Praw Doktoranta Krajowej Reprezentacji w przedmiocie ustalenia czy: 1. obowiązek realizacji praktyk doktoranckich, w formie prowadzenia

Bardziej szczegółowo

zatrudniać pracowników. Praca społeczna oznacza, że członkowie stowarzyszenia nie

zatrudniać pracowników. Praca społeczna oznacza, że członkowie stowarzyszenia nie W ostatnim czasie otrzymuję liczne skargi przedstawicieli organizacji pozarządowych dotyczące projektowanej przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej nowelizacji ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r.

Bardziej szczegółowo

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Anna Kazimierczak-Kucharska, UKSW PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Spojrzenie profesora Gogacza na tradycję platońską wydaje się być interesujące przede wszystkim ze względu na liczne

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm odmiany f. analitycznej: filozofia języka idealnego filozofia języka potocznego George E. Moore (1873 1958) analiza pojęciowa a filozoficzna synteza

Bardziej szczegółowo

Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych

Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych Konspekt 1. Wprowadzenie 1a) Co to jest wolna wola?: Teza 1: Wolna wola jest to zdolność podmiotu do samodzielnego wyboru oraz realizacji załoŝonych

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

KANCELARIA RADCY PRAWNEGO

KANCELARIA RADCY PRAWNEGO OPINIA PRAWNA Warszawa, dnia 23 czerwca 2015r. I. Zleceniodawca opinii Opinia prawna została sporządzona na zlecenie Krajowego Związku Zawodowego Geologów Państwowego Instytutu Geologicznego - Państwowego

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 6: Psychologia poznawcza Wstęp do kognitywistyki Wykład 6: Psychologia poznawcza Sześciokąt nauk kognitywnych I. Psychologia poznawcza Poznanie to zdolność człowieka do odbierania informacji z otoczenia i przetwarzania ich w celu

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Posługiwanie się sformułowaniami określi zasady albo określi szczegółowe zasady w upoważnieniach ustawowych do wydania aktu wykonawczego

Posługiwanie się sformułowaniami określi zasady albo określi szczegółowe zasady w upoważnieniach ustawowych do wydania aktu wykonawczego Dobre praktyki legislacyjne 107 Posługiwanie się sformułowaniami określi zasady albo określi szczegółowe zasady w upoważnieniach ustawowych do wydania aktu wykonawczego Tezy: Ustawodawca powinien unikać

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

6. Klasyczny algorytm genetyczny. 1

6. Klasyczny algorytm genetyczny. 1 6. Klasyczny algorytm genetyczny. 1 Idea algorytmu genetycznego została zaczerpnięta z nauk przyrodniczych opisujących zjawiska doboru naturalnego i dziedziczenia. Mechanizmy te polegają na przetrwaniu

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Załącznik Nr 1 do Uchwały Senatu AWFiS w Gdańsku Nr 16 z dnia 27 kwietnia 2012 roku Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Jednostka Organizacyjna: Rodzaj

Bardziej szczegółowo

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula 1 Spis treści 2 Spis treści Nota o Autorze......5 W pisaniu nie wracam do przeszłości Rozmowa z Markiem Czuku......6 Świat bez telewizji jest możliwy Rozmowa z ks. Krzysztofem Łuszczkiem.... 10 Zapowiada

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski

Scenariusz podstawa produkcji filmowej. Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Scenariusz podstawa produkcji filmowej Opracował: dr inż. Piotr Suchomski Wprowadzenie W procesie produkcji wideofonicznej wyróżniamy dwa wzajemnie ze sobą powiązane i oddziaływujące na siebie wątki tj.

Bardziej szczegółowo

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Wstęp Zdrowie to pozytywny stan samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomaganie (Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami.

Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami. Sebastian Fabisiak Szef Departamentu Prawa Ochrony Środowiska Chmaj i Wspólnicy Kancelaria Radcowska Wielomilionowe oszczędności dla elektrowni i kopalni w racjonalnej gospodarce odpadami. Wiele elektrowni

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Pojęcie papieru wartościowego w ujęciu klasycznym

Spis treści. Część I Pojęcie papieru wartościowego w ujęciu klasycznym Wykaz skrótów... 13 Akty prawne... 13 Periodyki i publikatory... 15 Organy orzekające... 16 Wprowadzenie... 17 1. Cel badawczy założenia ogólne... 17 2. Funkcje i właściwości papierów wartościowych...

Bardziej szczegółowo

Metody wnioskowania. Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np..

Metody wnioskowania. Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np.. Systemy regułowe Metody wnioskowania Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np.. CLIPS Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Czyli od konkluzji do przesłanki Np..

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI PRACA BADAWCZA autor Agnieszka Duszeńko Uniwersytet Wrocławski Wydział Matematyki i Informatyki 2005 Na płaszczyźnie: Najpopularniejsza, powszechnie znana wersja twierdzenia

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Lesiak. Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii

Tadeusz Lesiak. Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii Mechanika klasyczna Tadeusz Lesiak Wykład nr 4 Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii Energia i praca T. Lesiak Mechanika klasyczna 2 Praca Praca (W) wykonana przez stałą

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki

Wstęp do kognitywistyki Wstęp do kognitywistyki Wykład I: Kognitywistyka z lotu ptaka Piotr Konderak konsultacje: poniedziałki, 11:10-12:40, p. 205 Strona przedmiotu: http://konderak.eu/wkg10.html W historii intelektualnej wszystko

Bardziej szczegółowo

COACHING dla każdego

COACHING dla każdego Kilka słów o mnie Dlaczego analiza egzystencjalna COACHING Trochę historii Podejście fenomenologiczne Wewnętrzna zgoda Cztery podstawowe motywacje człowieka Viktor E. Frankl logoterapia, poradnictwo Człowiek

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

10. Programowanie obiektowe w PHP5

10. Programowanie obiektowe w PHP5 Ogólnie definicja klasy wygląda jak w C++. Oczywiście elementy składowe klasy są zmiennymi PHP, stąd nieśmiertelne $. Warto zauważyć, że mogą one mieć wartość HHH mgr inż. Grzegorz Kraszewski TECHNOLOGIE

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

SCHEMAT ROZWIĄZANIA ZADANIA OPTYMALIZACJI PRZY POMOCY ALGORYTMU GENETYCZNEGO

SCHEMAT ROZWIĄZANIA ZADANIA OPTYMALIZACJI PRZY POMOCY ALGORYTMU GENETYCZNEGO SCHEMAT ROZWIĄZANIA ZADANIA OPTYMALIZACJI PRZY POMOCY ALGORYTMU GENETYCZNEGO. Rzeczywistość (istniejąca lub projektowana).. Model fizyczny. 3. Model matematyczny (optymalizacyjny): a. Zmienne projektowania

Bardziej szczegółowo

1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej

1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej 1. Wokół czynników rozwoju człowieka 1.1. Pojęcie zmiany rozwojowej Zmiana rozwojowa obejmuje wszelkie przemiany w zakresie psychiki i zachowania człowieka w ciągu całego jego życia od jego początku aż

Bardziej szczegółowo

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność?

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? Semina Nr 3 Scientiarum 2004 Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? W tym krótkim opracowaniu chciałbym przedstawić dowody obu twierdzeń Gödla wykorzystujące

Bardziej szczegółowo