Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego na podstawie modelu krzywej S

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego na podstawie modelu krzywej S"

Transkrypt

1 Paweł Rozumek * Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego na podstawie modelu krzywej S Wstęp Ubezpieczenia odgrywają bardzo ważną rolę w gospodarce. Badania na gruncie teoretycznym i empirycznym dowiodły, że kraje mające dobrze rozwinięty system finansowy doświadczają szybszego i bardziej zrównoważonego długoterminowego wzrostu gospodarczego. Sektor ubezpieczeniowy wpływa na gospodarkę głównie przez transfer ryzyka od osób fizycznych i przedsiębiorstw, a przez to niwelację wahań koniunkturalnych, a także przez włączanie znacznej ilości kapitału na rynek. Analiza empiryczna oparta na teście przyczynowości Grangera dostarczyła dowodu na istotny wpływ rynku ubezpieczeniowego na wzrost gospodarczy [Kugler i inni, 2005, s. 7 9]. W rozwoju rynku ubezpieczeniowego występują cztery główne etapy: rynek nieaktywny, wczesnego wzrostu, stałego wzrostu oraz rynek dojrzały. Ponadto wyróżnia się dwa typy czynników (ekonomiczne i instytucjonalne) wpływających na rozwój sektora ubezpieczeniowego. Celem tego artykułu jest odpowiedź na pytania: Jaki jest poziom rozwoju rynków ubezpieczeniowych w analizowanych krajach w stosunku do światowej średniej? oraz Jakich rodzajów wzrostu rynku ubezpieczeniowego w tych krajach brakuje?. W próbie odpowiedzi na te pytania posłużono się danymi dotyczącymi poziomu penetracji ubezpieczeniowej i realnego produktu krajowego brutto per capita w Czechach, Polsce, na Słowacji i Węgrzech w latach Jako model opisujący zależności między tymi zmiennymi wykorzystano krzywą S.. Właściwości i zastosowanie krzywej S Krzywa opisująca zależności pomiędzy realnym produktem krajowym brutto per capita i poziomem penetracji ubezpieczeniowej została * Mgr, Katedra Ubezpieczeń, Wydział Ekonomii, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, al. Niepodległości 0, Poznań, tel , Penetracja (ubezpieczeniowa) to stosunek składek przypisanych brutto do realnego produktu krajowego brutto.

2 248 Paweł Rozumek po raz pierwszy przedstawiona przez Rudolfa Enza [Enz, 2000, s. 396]. Główną ideą tej funkcji jest zmienność elastyczności dochodowej 2 wraz ze wzrostem dochodu. R. Enz postuluje, że gdybyśmy założyli stałą elastyczność dochodową, która w większości przypadków jest większa od jedności, to poziom penetracji ubezpieczeniowej nie miałby górnego limitu. Zostało to przedstawione w tablicy. Tablica. Przykład stałej elastyczności dochodowej Elastyczność dochodowa = 2 Roczna dynamika t t + 25 t + 50 t + 75 Składki przypisane 0% PKB 5% Penetracja 3,5% % 36% 5% Źródło: Opracowanie własne. Zakładając stałą elastyczność dochodową równą 2, po kilkudziesięciu latach wartość składek przypisanych przewyższyłyby wartość produktu krajowego brutto, co w rzeczywistości nie jest możliwe. Elastyczność dochodowa jest zmienna, a co za tym idzie poziom penetracji ograniczony z dwóch powodów. Popyt na ubezpieczenia jest ograniczony ze względu na istnienie alternatywnych aktywnych metod zarządzania ryzykiem, takich jak samoubezpieczenie, captive lub inwestycje (inne niż ubezpieczenia na życie). Ale ubezpieczyciele ograniczają podaż ubezpieczeń, aby ubezpieczający zatrzymali część ryzyka, co ma ograniczyć hazard moralny. W związku z tym każda gospodarka ma ograniczony dolny i górny poziom penetracji. Krzywa S (ang. S-Curve) R. Enza to logistyczna funkcja realnego produktu krajowego brutto per capita o trzech parametrach. Równanie krzywej S przyjmuje następującą postać: Penetracja () c c c 2 PKB 3 gdzie: C, C2, C3 szacowane parametry równania, PKB realny produkt krajowy brutto per capita. Teoria i obserwacje empiryczne wskazują na to, że penetracja wzrasta wraz ze wzrostem PKB per capita. Aby otrzymać ciągłą rosnącą logi- 2 Elastyczność dochodowa (ubezpieczeń) to stosunek przyrostu popytu na ubezpieczenia do przyrostu dochodów wywołanego przez wzrost tych dochodów.

3 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 249 styczną funkcję o trzech parametrach, parametry C i C2 muszą być dodatnie, a parametr C3 mniejszy od jedności i większy od zera. W przeciwnym razie funkcja byłaby malejąca (jeżeli C3 > ) lub stała (jeżeli C3 = ). Ujemna zależność lub jej brak nie są zgodne z założeniami modelu, jak i z rzeczywistością. Krzywa S ma dwie poziome asymptoty, co pozwala na oszacowanie teoretycznego minimalnego i maksymalnego poziomu penetracji: lim PKB c c c 2 PKB 3 c Maksyma lna penetracja (2) lim PKB 0 (3) PKB c c c 2 Ponieważ produkt krajowy brutto per capita nie może być ujemny, prawidłowy teoretyczny minimalny poziom penetracji to: PKB 0 Minima lna penetracja (4) PKB c c c c c 2 3 Nachylenie krzywej S zmienia się w zależności od poziomu dochodu. Najpierw rośnie, a po osiągnięciu punktu przegięcia maleje. Równanie pozwalające oszacować poziom dochodu w punkcie przegięcia krzywej można uzyskać przez przyrównanie drugiej pochodnej równania krzywej do zera i przekształcenie do postaci: Dochód w punkcie 2 3 przegięcia ln c ln c 2 (5) ln c3 2. Etapy i czynniki rozwoju rynku ubezpieczeniowego Analizując przebieg krzywej S, można wyróżnić cztery etapy rozwoju rynku ubezpieczeniowego: rynek uśpiony (nieaktywny), wczesnego wzrostu, stałego (zrównoważonego) wzrostu i rynek dojrzały. W poszczególnych etapach poziom penetracji, jak i elastyczność dochodowa kształtują się na różnych poziomach. W etapie uśpionego rynku poziom penetracji jest bliski teoretycznemu minimum, a dynamika bardzo niska. W fazie wczesnego wzrostu następuje wzrost penetracji, która osiąga punkt przegięcia, aby w fazie rynku dojrzałego ustabilizować się na maksymalnym poziomie. Stopniowy spadek elastyczności dochodowej ubezpieczeń po osiągnięciu punktu przegięcia wynika ze stosowania przez przedsiębiorstwa (głównie w stosunku do ubezpieczeń majątkowych) oraz podmioty indywidualne (głównie w stosunku do ubezpieczeń na życie) alternatywnych form zarządzania ryzykiem, co na większą skalę jest możliwe tylko

4 250 Paweł Rozumek w społeczeństwach o wysokiej świadomości ubezpieczeniowej. Poza wartościami i dynamiką penetracji 3 etapy rozwoju rynku ubezpieczeniowego mają pewne jakościowe cechy związane z ogólną sytuacją polityczną, ekonomiczną, panującym prawem, a także z czynnikami specyficznymi dla branży ubezpieczeniowej (zobacz tablica 2). Tablica 2. Jakościowe czynniki decydujące o etapie rozwoju rynku ubezpieczeniowego Etapy rozwoju rynku Nieaktywny, uśpiony (np. Afganistan, Irak) Wczesny wzrost (np. Boliwia, Egipt, Mongolia) Trwały wzrost (np. Peru, Indie, Polska) Rynki dojrzałe (np. USA, Europa Zachodnia) Typ państwa niestabilne politycznie stabilne politycznie, niskie dochody stabilne politycznie, dochody niższe i średnie stabilne politycznie, wysokie dochody Źródło: [Bednarczyk, 20, s. 0]. Czynniki wpływające na rozwój rynku Zewnętrzne warunki wstępne Warunki wewnętrzne specyficzne dla branży stabilność polityczna dobre prawo ubezpieczeniowe ochrona praw własności silny nadzór swoboda przedsiębiorczości gromadzenie danych zarządzanie ryzykiem poszanowanie norm na poziomie prawnych szczebla rządowego ekonomia skali stabilność gospodarcza brak ograniczeń rynku ekonomia skali rozwój sektora finansowego egzekwowanie prawa duża przejrzystość i efektywność otoczenia inst. IAIS podstawowe zasady świadomość konsumencka ryzyka zdolności aktuarialne zgromadzone dane profesjonalna edukacja ograniczenia rynkowe ochrona konsumentów prywatna/publiczna współpraca sektora etyczne zachowanie ulgi podatkowe alternatywne metody zarządzania ryzykiem rozwinięte rynki finansowe sekurytyzacja ryzyka 3 Nie istnieją dokładnie określone wartości penetracji lub dochodu, które pozwoliłyby na jednoznaczne rozróżnienie etapów rozwoju rynku ubezpieczeniowego.

5 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 25 Pozycja danego rynku ubezpieczeniowego w stosunku do krzywej S pozwala na analizę możliwości dalszego rozwoju danego rynku. W. Zheng, Y. Liu i Y. Deng zaproponowali dekompozycję rozwoju rynków ubezpieczeniowych na trzy typy, nazwaną przez nich trychotomią wzrostu (rozwoju) ubezpieczeniowego (ang. trichotomy of insurance growth) [Zheng i inni, 2008, s. 2], co zostało zaprezentowane na rysunku. Rysunek. Trychotomia rozwoju ubezpieczeniowego Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Zheng i inni, 2008, s. 3]. Linie przerywane oznaczają krzywą S dla danego państwa (regionu), podczas gdy linia ciągła reprezentuje światową średnią. Zgodnie z teorią trychotomii rozwoju ubezpieczeniowego może on być powodowany przez czynniki ekonomiczne lub instytucjonalne. Jeżeli kombinacja penetracji i dochodu w danym państwie znajduje się poniżej światowej krzywej S, to wzrost rynku ubezpieczeniowego jest wywołany czynnikami ekonomicznymi, przy czym może to być wzrost normalny (ang. regular growth), kiedy poziom penetracji nie zmienia się w miarę wzrostu gospodarczego (odcinek AB ) 4, lub wzrost pogłębiony (ang. deepening growth), gdy penetracja wzrasta szybciej niż dochód (odcinek BC ). Ponadto rozwój ubezpieczeniowy może być wywołany czynnikami instytucjonalnymi (ang. institutional growth), takimi jak regulacje prawne, poziom edukacji, świadomość ubezpieczeniowa czy ulgi podatkowe, które 4 Należy zauważyć, że brak wzrostu penetracji przy rosnącym PKB nie świadczy o braku przyrostu składek.

6 252 Paweł Rozumek przyczyniają się do dodatkowego rozwoju niezwiązanego ze wzrostem dochodów(odcinek CD ). Jeżeli penetracja w danej gospodarce jest niższa niż by to wynikało ze światowej krzywej S, to występuje luka rozwoju ubezpieczeniowego (ang. insurance gap), która w zależności od bieżącego etapu rozwoju rynku ubezpieczeniowego może zostać wypełniona dzięki zastosowaniu odpowiednich czynników instytucjonalnych. Należy przy tym zauważyć, że im luka jest większa, tym większy skutek odniesie interwencja instytucjonalna na rynku ubezpieczeniowym [Assessment, 2006]. 3. Wyniki badań czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego Analiza porównawcza Czech, Polski, Słowacji i Węgier jest uzasadniona ze względu na ekonomiczne i historyczne podobieństwa tych państw. Wszystkie należały do krajów Bloku Wschodniego, a obecnie m.in. do Unii Europejskiej, związku ubezpieczycieli i reasekuratorów Insurance Europe oraz OECD, które wpływają na gospodarkę oraz system prawny związany z sektorem ubezpieczeń państw członkowskich. W badaniu autor wykorzystał parametry oszacowane przez W. Zhenga, Y. Liu i Y. Denga ze względu na liczbę państw i okres, którego dotyczyły [Zheng i inni, 2008, s. 6]. Ponadto parametry te są bardziej aktualne wykorzystano dane z 27 lat ( ) z 95 państw i regionów. W badaniu czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego wykorzystano dane OECD i Banku Światowego z lat Na rysunku 2 przedstawiono poziomy penetracji na rynkach ubezpieczeń na życie. 5 Lata, w których brakuje danych dla danego państwa, zostały opuszczone tylko w wypadku tego państwa.

7 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 253 Rysunek 2. Krzywa S i poziomy penetracji w badanych krajach na rynku ubezpieczeń life w latach Pionowe linie odgraniczają w przybliżeniu etapy rozwoju rynku ubezpieczeniowego, odpowiednio: nieaktywny, wczesnego rozwoju, stałego rozwoju i dojrzały. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych OECD i Banku Światowego. Sytuacja na rynkach ubezpieczeń na życie w badanych krajach jest podobna. Ze względu na poziom penetracji wszystkie rynki znajdują się na etapie rynków stałego wzrostu i za kilka lat prawdopodobnie wkroczą w fazę rynków dojrzałych. Dochód w punkcie przegięcia dla tej krzywej S wynosi USD. Wszystkie kraje przekroczyły poziom PKB per capita w okresie , co oznacza że elastyczność dochodowa obecnie spada na ich rynkach ubezpieczeń na życie. Teoretyczny minimalny i maksymalny poziom penetracji wynosi odpowiednio 0,73% i 4,0%, a zatem w badanych krajach poziom penetracji ubezpieczeniowej może jeszcze wzrosnąć przynajmniej o średnio 2,3 pkt proc. (w wyniku wzrostu ekonomicznego i/lub instytucjonalnego). Korzystając z teorii trychotomii rozwoju ubezpieczeniowego, należy stwierdzić, że we wszystkich czterech krajach brakuje rozwoju instytucjonalnego. A zatem mimo zbliżania się do etapu rynków dojrzałych kraje te nadal mogłyby stosunkowo zwiększyć poziom penetracji ubezpieczeń na życie o kilka punktów procentowych. Linia przerywana na rysunku 2 została oszacowana przez odjęcie wartości bezwzględnych reszt od oryginalnej krzywej S. Regionalna krzywa S wyznacza zatem

8 254 Paweł Rozumek teoretyczny przebieg wartości penetracji analizowanych rynków bez koniecznego rozwoju instytucjonalnego. Ze względu na specyfikę rozwój rynku ubezpieczeń non-life kształtuje się inaczej, co zilustrowano na rysunku 3. Rysunek 3. Krzywa S i poziomy penetracji w badanych krajach na rynku ubezpieczeń non-life w latach Pionowe linie odgraniczają w przybliżeniu etapy rozwoju rynku ubezpieczeniowego, odpowiednio: nieaktywny, wczesnego rozwoju, stałego rozwoju i dojrzały. Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych OECD i Banku Światowego. Poziomy penetracji na rynkach ubezpieczeń non-life są bardziej zróżnicowane ze względu na sytuację na rynku czeskim. Rynek ubezpieczeń non-life w Czechach ewoluował już do etapu rynku dojrzałego, a poziom penetracji jest na nim zbliżony do światowej średniej, podczas gdy pozostałe kraje nadal znajdują się na etapie stałego wzrostu z poziomem penetracji średnio o pkt proc. poniżej światowej krzywej S. Produkt krajowy brutto per capita w punkcie przegięcia tej krzywej wynosi 305 USD, więc elastyczność dochodowa ubezpieczeń w badanych krajach teoretycznie spada od lat. Minimalny i maksymalny poziom penetracji dla światowej krzywej S wynosi odpowiednio,02% i 2,82%. Na rynku czeskim brakuje zatem zaledwie 0,7 pkt proc. (w pozostałych krajach średnio,42 pkt proc.) do osiągnięcia teoretycznego maksimum penetracji ubezpieczeń non-life.

9 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 255 Przez analogię do analizy rynków ubezpieczeń na życie należy stwierdzić, że w badanych krajach brakuje rozwoju instytucjonalnego, który pozwoliłby wykorzystać potencjał ich rynków ubezpieczeń non-life. Tablica 3. Średnie reszty oraz roczne dynamiki poziomów penetracji Life Non-life średnia reszta roczna dynamika średnia reszta roczna dynamika Słowacja 0,99 +0,009,03 +0,08 Czechy,26 +0,09 0,38 +0,02 Węgry 0,80 +0,027 0,70 0,027 Polska 0,39 +0,075 0,50 0,039 Źródło: Opracowanie własne. W tablicy 3 przedstawiono średnie reszty (średnie odchylenia od krzywej S) i średnie roczne dynamiki poziomów penetracji (wynikające z trendu liniowego). W wypadku ubezpieczeń na życie polski rynek jest w najlepszej sytuacji ze względu na niskie średnie reszty (bliskość do krzywej S) oraz wysoki roczny wzrost. Pozostałe rynki są również rosnące z podobnymi wartościami średnich reszt. Rynek ubezpieczeń non- -life kształtuje się inaczej ze względu na wysoki poziom penetracji w gospodarce czeskiej i malejącą penetrację na rynkach polskim i węgierskim. Przydatnym narzędziem do analizy rozwoju rynków ubezpieczeniowych opartym na modelu krzywej S jest względny wskaźnik BRIP (ang. Benchmark Ratio of Insurance Penetration) [Zheng i inni, 2008, s. 4]. Formuła wskaźnika wyraża się następująco: penetracja w danej gospodarce BRIP 00% (6) penetracja wzorcowa W przytoczonej formule mianownik oznacza penetrację wzorcową (średnią światową) odpowiadającą PKB per capita analizowanego państwa w danym okresie. BRIP wyraża zatem procentowy poziom rozwoju rynku ubezpieczeniowego danego państwa w stosunku do światowej średniej. Wskaźnik umożliwia porównywanie rozwoju działów ubezpieczeń life i non-life oraz rynków ubezpieczeniowych poszczególnych krajów. Ponadto zaletą jego stosowania do analiz i prognoz jest to, że przebieg jego wartości nie podlega określonej funkcji, tak jak to się dzieje w wypadku zależności poziomu penetracji od produktu krajowego brutto per capita (zależność określona funkcją logistyczną z trzema parametrami).

10 256 Paweł Rozumek W badanych krajach odpowiednimi modelami regresji BRIP byłyby modele liniowe z wahaniami sezonowymi związanymi z cyklami koniunkturalnymi lub z cyklami ubezpieczeniowymi (zobacz rysunek 4). Rysunek 4. Wartości wskaźnika BRIP Źródło: Opracowanie własne. Na wykresie przedstawiono wartości BRIP w analizowanych krajach w podziale na ubezpieczenia life i non-life. Wyraźnie są widoczne różnice pomiędzy działami rynki ubezpieczeń non-life są bardziej rozwinięte, szczególnie w Czechach i na Węgrzech. Ponadto analizowane rynki ubezpieczeń non-life są bardziej stabilne (współczynnik zmienności 0, 7; 0, 2 ) niż analizowane rynki ubezpieczeń na życie (współczynnik zmienności 0, 25; 0, 38 ). Oznacza to, że sektor ubezpieczeń na życie jest bardziej czuły na wahania gospodarcze. Zakończenie Na podstawie wyników badań empirycznych można stwierdzić, że poza czeskim rynkiem ubezpieczeń non-life rynki ubezpieczeniowe analizowanych krajów znajdują się na etapie stałego wzrostu i za kilka lat mogą wkroczyć w fazę rynków dojrzałych.

11 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 257 Należy zauważyć, że analizowane kraje zajmują dość wysokie pozycje (ok ) na listach najbogatszych państw na świecie pod względem realnego produktu krajowego brutto 6, a ich gospodarki są silnie związane z krajami o dużym doświadczeniu i poziomie rozwoju ubezpieczeń (np. Niemcy, Francja, Wielka Brytania). Uzyskane w 20 roku wartości BRIP na rynkach ubezpieczeń na życie ( BRIP 0, 50; 0, 68 ) oraz na rynkach ubezpieczeń non-life ( BRIP 0, 49; 0, 76 ) świadczą o dużej luce rozwoju ubezpieczeniowego i nie są satysfakcjonujące, jeśli chodzi o potencjał badanych krajów. Biorąc jednak pod uwagę teorię trychotomii rozwoju ubezpieczeniowego, stwierdza się, że bez udziału wzrostu gospodarczego analizowane rynki mogłyby zwiększyć poziom penetracji na rynkach ubezpieczeń life i non-life odpowiednio o ok.,5 i 0,87 pkt proc. dzięki czynnikom instytucjonalnym. Jest to pozytywny wniosek dla analizowanych krajów, ponieważ w czasach stagnacji gospodarczej wzrost instytucjonalny jest łatwiejszy do osiągnięcia niż ekonomiczny. Literatura. Adams E., Andersson. J., Andersson L.-F., Lindmark M. (2005), The Historical Relation Between Banking, Insurance and Economic Growth in Sweden: 830 to 998, Swansea, European Business Management School. 2. Arena M. (2006), Does Insurance Market Activity Promote Economic Growth? A Cross-Country Study for Industrialized and Developing Countries, World Bank Policy Research Working Paper Assessment on How Strengthening The Insurance Industry in Developing Countries Contributes to Economic Growth (2006), Final Report, pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnadf482.pdf, dostęp dnia Bednarczyk T.H. (20), Ekonomiczne i instytucjonalne czynniki rozwoju ubezpieczeń, Wiadomości Ubezpieczeniowe nr Enz R. (2000), The S-Curve Relation Between Per-Capita Income and Insurance Penetration, The Geneva Papers on Risk and Insurance vol. 25, no Haiss P.R., Sümegi K. (2006), The Relationship of Insurance and Economic Growth A Theoretical and Empirical Analysis, Emprica, Journal of Applied Economics and Economic Policy vol. 35, no Według danych Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego za 20 r.

12 258 Paweł Rozumek 7. Kugler M., Ofoghi R. (2005), Does Insurance Promote Economic Growth? Evidence from the UK, Money Macro and Finance (MMF) Research Group Conference 2005, Money Macro and Finance Research Group. 8. Outreville J.F. (990), The Economic Significance of Insurance Markets in Developing Countries, Journal of Risk and Insurance no. 57(3). 9. Zheng W., Liu Y., Deng Y. (2009), New Paradigm for International Insurance Comparison: With an Application to Comparison of Seven Insurance Markets, The Geneva Association/IIs Research Awards Partnership. 0. Zheng W., Liu Y., Dickinson G. (2008): The Chinese Insurance Market: Estimating its Long-Term Growth and Size, Geneva Papers on Risk and Insurance vol. 33, no. 3. Streszczenie Krzywa S to uniwersalny model służący do analizy związków pomiędzy dochodem a poziomem penetracji ubezpieczeniowej. Jego cechy pozwalają na określenie kierunku rozwoju rynku ubezpieczeniowego w badanej gospodarce i określenie bieżącego etapu rozwoju ubezpieczeniowego. Ponadto zastosowanie teorii trychotomii rozwoju ubezpieczeniowego umożliwia zidentyfikowanie typów wzrostu, które wpływają na poziom penetracji. Analiza czeskiego, polskiego, słowackiego i węgierskiego rynku ubezpieczeniowego oparta na modelu krzywej S dowiodła, że znajdują się na etapie stałego wzrostu i wkrótce wkroczą w ostateczny etap rynków dojrzałych. Jedynym wyjątkiem wśród badanych rynków jest czeski rynek ubezpieczeń non-life wyróżniający się wysokim poziomem penetracji i dochodu. Ponadto analiza wykazała, że we wszystkich badanych krajach brakuje wzrostu instytucjonalnego, zarówno na rynkach life, jak i non-life. Zatem w czasach gorszej koniunktury badane kraje mogą zwiększyć poziom penetracji ubezpieczeniowej. Słowa kluczowe benchmark ratio of insurance penetration, model krzywej S The insurance market development analysis in Czech Republic, Hungary, Poland and Slovak Republic based on S-Curve (Summary) S-Curve is a versatile model for analyzing the relations between income and insurance penetration. Its characteristics enable researchers to measure a market s course of development. It can be also used to determine the stage of an insurance market development. Besides, application of trichotomy theorem can help to identify the kinds of growth which are influencing the penetration level. Analysis based on the S-Curve proved that Czech, Hungarian, Polish and Slovakian insurance markets are generally in the sustained growth stage and

13 Analiza poziomu rozwoju czeskiego, polskiego, słowackiego 259 soon shall transit to the ultimate one mature stage. The only exception is Czech non-life insurance market which is more developed than the other analyzed markets. Besides, the analysis showed that the four countries lack institutional growth in both life and non-life insurance market. Thus in the time of the global financial crisis, the countries can increase the penetration level without any economic growth. Keywords benchmark ratio of insurance penetration, S-Curve

14 260 Paweł Rozumek

Ekonomiczne i instytucjonalne czynniki rozwoju ubezpieczeń

Ekonomiczne i instytucjonalne czynniki rozwoju ubezpieczeń Czynniki rozwoju ubezpieczeń TERESA H. BEDNARCZYK Ekonomiczne i instytucjonalne czynniki rozwoju ubezpieczeń Relatywnie szybki rozwój sektora ubezpieczeniowego, obserwowany w ostatnich dekadach zarówno

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 50 2012 ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 689 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 5 212 EWA DZIAWGO ANALIZA WŁASNOŚCI OPCJI SUPERSHARE Wprowadzenie Proces globalizacji rynków finansowych stwarza

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej 14-1-3 Rozkład zboru składki według kontynentów w 1 r. Afryka i Oceania; 3,7 Ameryka Łacińska i Karaiby; 3, Charakterystyka polskiego rynku Azja; 9, Ameryka Północna; 3, Europa; 33,3 Składka przypisana

Bardziej szczegółowo

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie.

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Potrzeby rozwojowe światowego przemysłu powodują, że globalny popyt na roboty przemysłowe odznacza się tendencją wzrostową. W związku z tym, dynamiczny

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera

Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera Makroekonomia Gospodarki Otwartej Wykład 7 Równowaga na rynku walutowym podejście elastycznościowe, warunek Marshalla-Lernera Leszek Wincenciak Wydział Nauk Ekonomicznych UW 2/27 Plan wykładu: Warunek

Bardziej szczegółowo

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ Bożena Wolińska Warszawa, wrzesień 2003 Rzecznik Ubezpieczonych Aleje Jerozolimskie 44, 00 024 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Rozwój kanałów dystrybucji usług ubezpieczeniowych w Polsce na tle trendów europejskich

Rozwój kanałów dystrybucji usług ubezpieczeniowych w Polsce na tle trendów europejskich Marta Penczar * Monika Liszewska ** Rozwój kanałów dystrybucji usług ubezpieczeniowych w Polsce na tle trendów europejskich Wstęp W latach 2007 2011 były widoczne istotne zmiany w strukturze źródeł pozyskiwania

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ dr Barbara Ptaszyńska Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ Wprowadzenie Podstawowym celem wspólnoty europejskiej jest wyrównanie poziomu rozwoju poszczególnych

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP

Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Wpływ bieżącej sytuacji gospodarczej na sektor małych i średnich przedsiębiorstw MSP Prof. Anna Zielińska-Głębocka Uniwersytet Gdański Rada Polityki Pieniężnej 1.Dynamika wzrostu gospodarczego spowolnienie

Bardziej szczegółowo

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper A.Światkowski Wroclaw University of Economics Working paper 1 Planowanie sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży deweloperskiej Cel pracy: Zaplanowanie sprzedaży spółki na rok 2012 Słowa kluczowe:

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty siódmy kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce ( kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92.

88. Czysta stopa procentowa. 89. Rynkowa (nominalna) stopa procentowa. 90. Efektywna stopa procentowa. 91. Oprocentowanie składane. 92. 34 Podstawowe pojęcia i zagadnienia mikroekonomii 88. zysta stopa procentowa zysta stopa procentowa jest teoretyczną ceną pieniądza, która ukształtowałaby się na rynku pod wpływem oddziaływania popytu

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

For internal use only

For internal use only Polska nowym przemysłowym liderem Europy? Polski sektor produkcyjny jest drugim najbardziej konkurencyjnym w Europie. Jednocześnie wytworzona w nim warto ść dodana rośnie najszybciej w regionie. Jesteś

Bardziej szczegółowo

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ

Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane. Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ Popyt, podaż i wszystko co z Nimi związane Mgr Michał Ferdzyn SWSPiZ POPYT to zależność pomiędzy ilością dobra, którą chcą i mogą kupić konsumenci, a ceną tego dobra. Popyt jest przedstawiany za pomocą

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA DOCHODOWA ROLNICTWA W KRAJACH EUROPY ŚRODKOWEJ I WCHODNIEJ THE INCOME SITUATION IN AGRICULTURE IN THE CEE COUNTRIES

SYTUACJA DOCHODOWA ROLNICTWA W KRAJACH EUROPY ŚRODKOWEJ I WCHODNIEJ THE INCOME SITUATION IN AGRICULTURE IN THE CEE COUNTRIES Walenty Poczta 1 Anna Fabisiak 2 Katedra Ekonomiki Gospodarki Żywnościowej Akademia Rolnicza w Poznaniu SYTUACJA DOCHODOWA ROLNICTWA W KRAJACH EUROPY ŚRODKOWEJ I WCHODNIEJ THE INCOME SITUATION IN AGRICULTURE

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej

Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej Informacja na temat rozwiązań dotyczących transgranicznej działalności zakładów ubezpieczeń w Unii Europejskiej Notatka prezentuje wybrane informacje statystyczne o działalności zagranicznych zakładów

Bardziej szczegółowo

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r.

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 201 r. W dniu 22 marca

Bardziej szczegółowo

Transport drogowy w gospodarce Polski

Transport drogowy w gospodarce Polski KOMSTA Henryk 1 DROŹDZIEL Paweł 2 CABAN Jacek 3 Transport drogowy w gospodarce Polski WSTĘP Transport należy do jednych z najdynamiczniej rozwijających się obszarów gospodarki Polski. Rozwój ten widać

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE ASPEKTY ORAZ PRAKTYKA ANALIZY CYKLU NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI

TEORETYCZNE ASPEKTY ORAZ PRAKTYKA ANALIZY CYKLU NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI Slajd 1 TEORETYCZNE ASPEKTY ORAZ PRAKTYKA ANALIZY CYKLU NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI Justyna Karpowicz, gr. 2002Gn Temat ważny i ciekawy m.in. dlatego że cykl na rynku nieruchomości ma główny wpływ na finansowe

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Warszawa, 14.05.2012 r.

Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Warszawa, 14.05.2012 r. Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Czy działamy świadomie? Warszawa, 14.05.2012 r. AGENDA 1. Zdarzenia katastroficzne na świecie 2. 2010 rok w Polsce, ale nie tylko 3. Dlaczego? 4. Prewencja reasekuracja,,

Bardziej szczegółowo

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego.

- jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Fundusze hedgingowe i private equity - jako alternatywne inwestycje rynku kapitałowego. Dr Małgorzata Mikita Wyższa Szkoła a Handlu i Prawa im. R. Łazarskiego w Warszawie Do grupy inwestycji alternatywnych

Bardziej szczegółowo

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014.

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Piotr Popowski Partner. Lider Grupy Performance Improvement w Dziale Rynków Finansowych EY.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Plan wykładu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wahania koniunktury gospodarczej Konrad Walczyk Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 22 maja 2013 r. Plan wykładu Co to jest koniunktura gospodarcza? W jaki sposób ją mierzyć?

Bardziej szczegółowo

Anna Wicha Członek Zarządu EUROCIETT DROGA DO ZATRUDNIENIA: PRACA DLA KAŻDEJ OSOBY, OSOBA DO KAŻDEGO ZADANIA

Anna Wicha Członek Zarządu EUROCIETT DROGA DO ZATRUDNIENIA: PRACA DLA KAŻDEJ OSOBY, OSOBA DO KAŻDEGO ZADANIA Anna Wicha Członek Zarządu EUROCIETT DROGA DO ZATRUDNIENIA: PRACA DLA KAŻDEJ OSOBY, OSOBA DO KAŻDEGO ZADANIA A JOB FOR EVERY PERSON A PERSON FOR EVERY JOB Anna Wicha, Członek Zarządu Eurociett O Eurociett

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY

MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY Wykład: MECHANIZMY FUNKCJONOWANIA RYNKU PRACY Wielka depresja w USA, 1929-1933 Stopa bezrobocia w USA w 1933 r. 25,2% Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników dotyczące

Bardziej szczegółowo

Czy w Polsce nadchodzi era bankowości korporacyjnej? Piotr Popowski - Lider Doradztwa Biznesowego dla Instytucji Biznesowych Sopot, 25 czerwca 2013

Czy w Polsce nadchodzi era bankowości korporacyjnej? Piotr Popowski - Lider Doradztwa Biznesowego dla Instytucji Biznesowych Sopot, 25 czerwca 2013 Czy w Polsce nadchodzi era bankowości korporacyjnej? Piotr Popowski - Lider Doradztwa Biznesowego dla Instytucji Biznesowych Sopot, 25 czerwca 2013 Agenda Bankowość korporacyjna w Polsce na tle krajów

Bardziej szczegółowo

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA WYKŁAD VII: CYKLE KONIUNKTURALNE Co to jest cykl koniunkturalny? Mierzenie cyklu koniunkturalnego Fakty dot. cyklu koniunkturalnego Cykle koniunkturalne w klasycznej

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju rynku consumer finance w Polsce w warunkach zawirowań na rynkach finansowych. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową

Perspektywy rozwoju rynku consumer finance w Polsce w warunkach zawirowań na rynkach finansowych. Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową Perspektywy rozwoju rynku consumer finance w Polsce w warunkach zawirowań na rynkach finansowych dr Błażej Lepczyński Marta Penczar dr Błażej Lepczyński, Marta Penczar Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową

Bardziej szczegółowo

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, PAŹDZIERNIK 2005 PRZEDRUK MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego

Janusz Biernat. Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Janusz Biernat Polityka pieniężna w Polsce w warunkach płynnego kursu walutowego Warszawa 2006 Recenzent prof. dr hab. Eugeniusz Mazurkiewicz skład i Łamanie GrafComp s.c. PROJEKT OKŁADKI GrafComp s.c.

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl b.samojlik 1 Etapy kryzysu I. Kryzys na rynkach finansowych, bankowych i poza bankowych II. III.

Bardziej szczegółowo

Analiza zdarzeń Event studies

Analiza zdarzeń Event studies Analiza zdarzeń Event studies Dobromił Serwa akson.sgh.waw.pl/~dserwa/ef.htm Leratura Campbell J., Lo A., MacKinlay A.C.(997) he Econometrics of Financial Markets. Princeton Universy Press, Rozdział 4.

Bardziej szczegółowo

studia i prace wydziału nauk ekonomicznych i zarządzania nr 40, T. 2

studia i prace wydziału nauk ekonomicznych i zarządzania nr 40, T. 2 studia i prace wydziału nauk ekonomicznych i zarządzania nr 40, T. 2 DOI: 10.18276/sip.2015.40/2-01 Jan Borowiec* Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Determinanty spójności społecznej w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Unia walutowa korzyści i koszty. Przystąpienie do unii walutowej wiąże się z kosztami i korzyściami.

Unia walutowa korzyści i koszty. Przystąpienie do unii walutowej wiąże się z kosztami i korzyściami. Unia walutowa korzyści i koszty rzystąpienie do unii walutowej wiąże się z kosztami i korzyściami. Korzyści: Eliminacja ryzyka kursowego i obniżenie ryzyka makroekonomicznego obniżenie stóp procentowych

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty szósty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Beata Szydło Prawo i Sprawiedliwość Wiceprezes www.pis.org.pl 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Wiemy jak budować silną, konkurencyjną gospodarkę Polski Dynamika

Bardziej szczegółowo

Klub Laureatów Dolnośląskiego Certyfikatu Gospodarczego 25 kwietnia 2016 roku

Klub Laureatów Dolnośląskiego Certyfikatu Gospodarczego 25 kwietnia 2016 roku 25 kwietnia 2016 roku Bieżąca sytuacja gospodarcza Grzegorz Warzocha - AVANTA Auditors & Advisors www.avanta-audit.pl Międzynarodowa sytuacja gospodarcza 4,0% 3,5% 3,0% 2,5% Globalne tendencje gospodarcze

Bardziej szczegółowo

5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt

5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt 5. Teoria Podaży i Popytu - Popyt Popyt na dobro maleje względem ceny (o ile dobro jest tak zwane normalne, a nie luksusowe). Zakładamy że firma ustala cenę danego dobra p, która obowiązuje wszędzie. Niech

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW arytet siły nabywczej () arytet siły nabywczej jest wyprowadzany w oparciu o prawo jednej ceny. rawo jednej ceny zakładając,

Bardziej szczegółowo

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol

Mikroekonomia - Lista 11. Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Mikroekonomia - Lista 11 Przygotować do zajęć: konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol pełny, duopol Konkurencja doskonała 1. Model konkurencji doskonałej opiera się na następujących

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy OŜywienie i recesja w gospodarce Wahania koniunktury gospodarczej prof. ElŜbieta Adamowicz Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 9 października 2012 r. Program wykładu Co

Bardziej szczegółowo

John Bollinger s Forex Letter

John Bollinger s Forex Letter John Bollinger s Forex Letter Tom 1, Numer 3 4 Lipiec 2004 Capital Market Services, LLC 350 Fifth Avenue, Suite 6400 New York, NY 10118 www.cmsfx.com trading@cmsfx.com Struktura rynku Forex Rozpoczęliśmy

Bardziej szczegółowo

Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce?

Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce? Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce? Wiktor Wojciechowski Invest Bank Jesienna Szkoła Leszka Balcerowicza listopad 2012 Plan wykładu: Czy w ostatnich latach tempo wzrostu gospodarki w

Bardziej szczegółowo

Czy opcje walutowe mogą być toksyczne?

Czy opcje walutowe mogą być toksyczne? Katedra Matematyki Finansowej Wydział Matematyki Stosowanej AGH 11 maja 2012 Kurs walutowy Kurs walutowy cena danej waluty wyrażona w innej walucie np. 1 USD = 3,21 PLN; USD/PLN = 3,21 Rodzaje kursów walutowych:

Bardziej szczegółowo

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce?

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Rafał Antczak Członek Zarządu Deloitte Consulting S.A. Europejski Kongres Finansowy Sopot, 23 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO. Dynamika PKB w latach 2002-2010 ROZWÓJ GOSPODARCZY DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury gospodarczej a sytuacja ekonomiczna wybranych przedsiębiorstw z branży budowlanej w Polsce

Zmiany koniunktury gospodarczej a sytuacja ekonomiczna wybranych przedsiębiorstw z branży budowlanej w Polsce Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu Wydział Ekonomiczny Mgr Dorota Teresa Słowik Zmiany koniunktury gospodarczej a sytuacja ekonomiczna wybranych przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

BANKOWOŚĆ I UBEZPIECZENIA. dr hab. Dariusz Wawrzyniak, Prof. UE

BANKOWOŚĆ I UBEZPIECZENIA. dr hab. Dariusz Wawrzyniak, Prof. UE BANKOWOŚĆ I UBEZPIECZENIA dr hab. Dariusz Wawrzyniak, Prof. UE Siła tradycji Potęga nowoczesności Synergia obszarów Znaczący sektor na rynku finansowym Nieunikniona potrzeba wiedzy Wiele wymiarów, wiele

Bardziej szczegółowo

PERYSKOP. Wpływ kryzysu gospodarczego na handel i BIZ państw Grupy Wyszehradzkiej

PERYSKOP. Wpływ kryzysu gospodarczego na handel i BIZ państw Grupy Wyszehradzkiej Wpływ kryzysu gospodarczego na handel i BIZ państw Grupy Wyszehradzkiej W maju 2012 roku ukazał się interesujący raport V4 Trade and FDI Observer dotyczący handlu i bezpośrednich zagranicznych inwestycji

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Fundusz Spójności Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Fundusz Spójności Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Fundusz Spójności 2 współfinansowane przez Fundusz Spójności są trwałym i efektywnym sposobem inwestowania we wzmocnienie spójności gospodarczej, społecznej

Bardziej szczegółowo

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition

Opis subskrypcji Załącznik do Deklaracji Przystąpienia do Ubezpieczenia na życie i dożycie NORD GOLDEN edition Opis produktu Ubezpieczenie na życie i dożycie NORD GOLDEN edition to grupowe ubezpieczenie ze składką w PLN, płatną jednorazowo, w którym ochrony ubezpieczeniowej udziela MetLife Towarzystwo Ubezpieczeń

Bardziej szczegółowo

ZMIDEX analiza zdolności prognostycznej

ZMIDEX analiza zdolności prognostycznej ZMIDEX analiza zdolności prognostycznej 1 KURS ZAMKNIECIA WIG 40000 45000 50000 55000 ZMIDEX, a poziom indeksu ZMIDEX vs. WIG Regresja Liniowa (KMRL) Istotny dodatni związek ZMIDEX-u ze wszystkimi badanymi

Bardziej szczegółowo

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki

Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Pierwszy indeks polskiego rynku sztuki Kaja Retkiewicz-Wijtiwiak XI Warszawskie Targi Sztuki 12 października 2013 Współczesny rynek sztuki w Polsce Młody rynek: Pierwsze aukcje miały miejsce w 1988 r.

Bardziej szczegółowo

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Ogólne informacje na temat badania 30 50 Krajów Pytań Liczba klientów 24 000 11 000 500 EMEIA W 2014 roku firma doradcza EY przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

Struktura terminowa rynku obligacji

Struktura terminowa rynku obligacji Krzywa dochodowości pomaga w inwestowaniu w obligacje Struktura terminowa rynku obligacji Wskazuje, które obligacje są atrakcyjne a których unikać Obrazuje aktualną sytuację na rynku długu i zmiany w czasie

Bardziej szczegółowo

Dylematy polityki fiskalnej

Dylematy polityki fiskalnej Dylematy polityki fiskalnej Sytuacja finansów publicznych 2000-2011 2011 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% 70% 3,0% 5,3% 5,0% 6,2% Saldo sektora general government (ESA 95, % PKB) 5,4% 4,1% 3,6% 1,9% Dług

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia w liczbach 2014. Rynek ubezpieczeń w Polsce

Ubezpieczenia w liczbach 2014. Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2014 Rynek ubezpieczeń w Polsce Autorem niniejszej broszury jest Polska Izba Ubezpieczeń. Jest ona chroniona prawami autorskimi. W przypadku cytowania jej fragmentów należy wskazać

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Możliwości inwestycyjne w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej

Możliwości inwestycyjne w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej Możliwości inwestycyjne w Łódzkiej Specjalnej Strefie Ekonomicznej Czerwiec 2014 POLSKA* wiodąca destynacja dla bezpośrednich inwestycji zagranicznych w 2012 roku silny gracz w Europie w 2012 roku 3. miejsce

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia w liczbach 2012. Rynek ubezpieczeń w Polsce

Ubezpieczenia w liczbach 2012. Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2012 Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2012 Rynek ubezpieczeń w Polsce Autorem niniejszej broszury jest Polska Izba Ubezpieczeń. Jest ona chroniona prawami autorskimi.

Bardziej szczegółowo

Dr Adam Wasilewski Dr Marcin Gospodarowicz Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy.

Dr Adam Wasilewski Dr Marcin Gospodarowicz Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy. Dr Adam Wasilewski Dr Marcin Gospodarowicz Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy Józefów, 2014 Cel Podstawy teoretyczne i metodyka badań Wyniki badań Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE STOPY PROCENTOWEJ W KSZTAŁTOWANIU KONIUNKTURY NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI

ZNACZENIE STOPY PROCENTOWEJ W KSZTAŁTOWANIU KONIUNKTURY NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI Grzegorz PRZEKOTA * ZESZYTY NAUKOWE WYDZIAŁU NAUK EKONOMICZNYCH ZNACZENIE STOPY PROCENTOWEJ W KSZTAŁTOWANIU KONIUNKTURY NA RYNKU NIERUCHOMOŚCI Zarys treści: Rynek nieruchomości jest jednym z ważniejszych

Bardziej szczegółowo

MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE W OKRESIE ŚWIATOWEGO KRYZYSU EKONOMICZNEGO

MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE W OKRESIE ŚWIATOWEGO KRYZYSU EKONOMICZNEGO ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 677 FINANSE, RYNKI FINANSOWE, UBEZPIECZENIA NR 43 2011 MARIA KOLA-BEZKA Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu MAŁE I ŚREDNIE PRZEDSIĘBIORSTWA W POLSCE

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty drugi kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2014 2015 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej

Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej Witold Grostal, Dyrektor Biura Strategii Polityki Pieniężnej w NBP Rozwój Polski w warunkach stagnacji gospodarczej Unii Europejskiej VII Konferencja dla Budownictwa / 14 kwietnia 2015 r. 2005Q1 2006Q1

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym

Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym Prof. UJ dr hab. Andrzej Szopa Instytut Spraw Publicznych Uniwersytet Jagielloński Wykorzystanie opcji w zarządzaniu ryzykiem finansowym Ryzyko finansowe rozumiane jest na ogół jako zjawisko rozmijania

Bardziej szczegółowo

Regulatorzy w trosce o kondycję kredytu hipotecznego podsumowanie ostatnich kuracji i nisze dla biznesu bankowo-ubezpieczeniowego.

Regulatorzy w trosce o kondycję kredytu hipotecznego podsumowanie ostatnich kuracji i nisze dla biznesu bankowo-ubezpieczeniowego. Regulatorzy w trosce o kondycję kredytu hipotecznego podsumowanie ostatnich kuracji i nisze dla biznesu bankowo-ubezpieczeniowego. dr Agnieszka Tułodziecka Fundacja na Rzecz Kredytu Hipotecznego Historyczne

Bardziej szczegółowo

Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki. Wiktor Wojciechowski

Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki. Wiktor Wojciechowski Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki Wiktor Wojciechowski Plan wykładu: Od czego zależy tempo wzrostu gospodarki? W jakim tempie rosła polska gospodarka w ostatnich latach na tle krajów OECD?

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 2 Hiszpania pod koniec XX wieku była jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy, kres rozwojowi położył światowy kryzys z końca

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wyzwania stojące przed Polską gospodarką Paweł Kruk Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 04-12-2014 r. Jeśli nie wiadomo o co chodzi, chodzi o : Pieniądze

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE Spis treści Wykaz skrótów......................................................... 8 Wstęp................................................................. 9 CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE 1. RYZYKO

Bardziej szczegółowo

CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ W WYBRANYCH KRAJACH 1

CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ W WYBRANYCH KRAJACH 1 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 1/2010 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie CENY OLEJU NAPĘDOWEGO I ENERGII ELEKTRYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

POLITYKA BUDŻETOWA A RYNEK AKCJI W OKRESIE KRYZYSU FINANSOWEGO

POLITYKA BUDŻETOWA A RYNEK AKCJI W OKRESIE KRYZYSU FINANSOWEGO STUDIA OECONOMICA POSNANIENSIA 2014, vol. 2, no. 6 (267) Eryk Łon Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Wydział Ekonomii, Katedra Finansów Publicznych erlon@interia.pl POLITYKA BUDŻETOWA A RYNEK AKCJI W

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI Priorytet III, Działanie 3.2 Rozwój systemu egzaminów zewnętrznych

PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI Priorytet III, Działanie 3.2 Rozwój systemu egzaminów zewnętrznych Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI Priorytet III, Działanie 3.2 Rozwój systemu egzaminów zewnętrznych EWD jako

Bardziej szczegółowo