KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE"

Transkrypt

1 KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE

2

3 SERIA POŚWIĘCONA STAROŻYTNOŚCIOM SŁOWIAŃSKIM Jan Stradomski Rękopisy i teksty. Studia nad cerkiewnosłowiańską kulturą literacką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej do końca XVI wieku KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE TOM 10 KRAKÓW 2014

4 Serię wydaje Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie Rada Naukowa Aleksander Naumow (Wenecja), Sergejus Temčinas (Wilno) Slavia Barlieva (Sofia), Dragiša Bojović (Nisz), Marzanna Kuczyńska (Poznań), Krassimir Stantchev (Rzym), Peter Žeňuch (Bratysława) Redaktorzy serii Jan Stradomski Maryna Czystiakowa Recenzent tomu prof. dr hab. Aleksander Naumow Jan Stradomski, 2014 Instytut Filologii Słowiańskiej UJ, 2014 Wydawnictwo «scriptum», 2014 Publikacja finansowana przez Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego Opracowanie graficzne i projekt okładki Tomasz Sekunda Na okładce wykorzystano fragment Ewangeliarza ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (BN IV, k. 21), ISBN scriptum Wydawnictwo «scriptum» Tomasz Sekunda tel

5 Spis treści Wprowadzenie...7 Prawosławna tradycja piśmiennicza jako składnik kultury literackiej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (w kontekście systemu literatury cerkiewnosłowiańskiej)...19 Nauczyciele języka słowiańskiego święci Konstantyn-Cyryl i Metody w rękopisach cerkiewnych w Polsce...61 Teofilakta Ochrydzkiego komentarze do Ewangelii...73 Między pszenicą czasem i kąkol dobrze się miewa indeksy ksiąg prawdziwych i kłamliwych...87 Oto się zbliża początek boleści pisma apokaliptyczne i eschatologiczne prawosławnych Słowian Bizantyńsko-słowiańskie teksty przeciwko mesalianom-bogomiłom Do was to słowo, o podstępni rzymianie! grecko-słowiańska polemika z Kościołem łacińskim Typikon Świętej Góry Ahtos Mnicha Daniela z ziemi ruskiej peregrynacje do Ziemi Świętej Zakończenie Резюме Summary Wykaz skrótów Bibliografia...295

6 6 Spis treści Wykaz sygnatur rękopisów Incipitarium Wykaz tytułów i nazw własnych rękopisów Indeks osób i nazw etnicznych Indeks nazw geograficznych i etnicznych...365

7 Wprowadzenie Fakt istnienia w Polsce pokaźnych zbiorów rękopisów pisanych starą cyrylicą bywa zazwyczaj sporym zaskoczeniem dla ludzi przyzwyczajonych do okcydentalnej wizji przeszłości naszego państwa. Przekonanie o łacińskich korzeniach kultury polskiej jest jednym z najmocniej utrwalonych dziś składników poczucia tożsamości narodowej Polaków. Pogląd ten, choć znacznie uproszczony, jest w dużym stopniu uzasadniony, biorąc pod uwagę szereg czynników wpływających na kształt wyobrażeń o własnej przeszłości, modelujących pamięć historyczną w oparciu o jedną, pozornie bardzo spójną perspektywę. Począwszy od historii wczesnego piśmiennictwa kościelnego i państwowego, przez alfabet, rzymską liturgię, aż po model kultury literatury, sztuki, nauki i myśli politycznej, a także język i obyczaj dawnych elit państwa. Wszystko to ma swój silny związek z łaciną i szeroko rozumianą kulturą (zachodnio)europejską; nosi na/w sobie jej znaki, wywołuje konkretne, jednoznaczne skojarzenia. Takiej stereotypowej wizji naszej przeszłości nie burzy nawet skądinąd powszechna pamięć o Polsce Jagiellonów, jej mocarstwowym znaczeniu w XV XVI wieku i rozległych granicach sięgających daleko na wschód. Znacznie trudniej oswoić się jednak z myślą, że udział tego prawosławnego Wschodu w tworzeniu naszej dawnej kultury mógł być już nie tylko marginalny. A przecież pod koniec XVI wieku praktycznie połowa terytorium Rzeczypospolitej wraz z jej ludnością stanowiła wschodnie pogranicze łacińskiej wspólnoty cywilizacyjnej w Europie 1, a druga zachodnie rubieże świata wschodniego, bizantyńsko-słowiańskiego, określanego mianem Slavia Orthodoxa 2 lub Byzantine Commonwealth 3. Warto więc pamiętać, że ziemie 1 J. Axer, Latinitas w historii i pamięci historycznej Europy Środkowo-Wschodniej. Paradoksy ciągłości i nieciągłości, [w:] Symbioza kultur słowiańskich i niesłowiańskich w Europie Środkowej, red. M. Bobrownicka, Kraków 1996, s R. Picchio, Studia z filologii słowiańskiej i polskiej, Kraków 1999, s D. Obolensky, Byzantine commonwealth. Eastern Europe , New York 1971; idem, Six Byzantine Portraits, Oxford UP 1988.

8 8 Wprowadzenie Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego przez stulecia były terenem aktywnego przenikania się kulturowych wpływów chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu 4, a ten ich dyfuzyjny charakter warunkował ówczesną różnorodność etniczno-religijnej i językowo-obyczajowej rzeczywistości. Co więcej, prawosławna kultura ruska w ramach państwa polsko-litewskiego, oddzielona (choć nie całkowicie) od swej macierzy cywilizacji bizantyńskiej i świata południowych Słowian granicami politycznymi, odmienną racją stanu (polityczno-eklezjalną), nowymi (zachodnimi) wpływami kulturowymi, a wreszcie kościelnym unionizmem, stworzyła własny model kultury, trochę odmienny niż moskiewski czy mołdawsko-wołoski. Jego specyfika wiązała się z koniecznością znalezienia swego modus vivendi w nominalnie katolickim państwie (państwach) i ułożenia stosunków z jego organami władzy przy jednoczesnym zachowaniu principiów ortodoksji w każdym aspekcie życia religijnego, politycznego i społecznego. Fundamentem tej kultury było utrzymanie więzi kanonicznej z Patriarchatem ekumenicznym oraz sięgnięcie do liturgiczno-piśmienniczej, intelektualnej i artystycznej (sztuka sakralna) spuścizny dawnej metropolii kijowskiej oraz grecko-słowiańskiego chrześcijaństwa na Bałkanach. Niezależnie od kierunków i intensywności przenikania się wschodnich i zachodnich składników kultury w ramach państwa polsko- -litewskiego, prawosławny, grecko-słowiański pierwiastek był w niej stale obecny. Jego stopniowa marginalizacja (ale nie zatarcie), jaka nastąpiła pod koniec XVII wieku i później, nie była spowodowana utratą żywotności, brakiem potencjału twórczego czy jakąś kulturową dysfunkcyjnością, lecz szeregiem przyczyn natury politycznej, a zwłaszcza konfesyjnej. Pytanie, czy słusznie? Trudno dziś na nie odpowiedzieć, nie znając dokładnie ówczesnych wydarzeń i kontekstów. Ze wspomnianych już powodów w I. Rzeczypospolitej nie udało się stworzyć komplementarnej względem katolickiej przestrzeni dla rozwoju piśmiennictwa i kultury prawosławnej (zarówno materialnej, jak i umysłowej), choć ta jak wiele na to wskazuje dysponowała stosownymi ku temu predyspozycjami i na terenach wschodnich nie była kulturą niszową. Cerkiewnosłowiańskie rękopisy liturgiczne i pozaliturgiczne stanowią obszerny i różnorodny materiał źródłowy, którego analiza pozwala na określenie przypuszczalnego repertuaru ówczesnej ruskiej kultury umysłowej, modelowo i repertuarowo wprawdzie odmiennej względem kultury łacińskiej (choć 4 Pamiętamy również o udziale niechrześcijańskich i niesłowiańskich pierwiastków kultury dawnej Rzeczypospolitej takich jak: żydowska (i karаimska), romska oraz tatarska.

9 Wprowadzenie 9 niekoniecznie zantagonizowanej), ale równie kompletnej, funkcjonalnej i na swój sposób twórczej. W rękopisach cerkiewnych znajdziemy bogaty zestaw wschodniochrześcijańskiej literatury: hagiografii, homiletyki, poezji liturgicznej, prozy teologicznej, historiozoficznej i jurydycznej, a także przerobionego w duchu myśli patrystycznej dorobku antycznej greckiej filozofii i historiografii. Spuścizna ta, w przeważającej części odnosząca się przecież do tradycji Kościoła sprzed schizmy, z powodzeniem mogła zostać wkomponowana w konglomerat kulturowy Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, przez co możliwe było sięgnięcie do dziedzictwa śródziemnomorskiego inną drogą mianowicie przez świat bizantyńsko-słowiański. Dziś nie stanowi przecież tajemnicy, że ożywienie humanistyczne w Europie w dużym stopniu nastąpiło dzięki uciekinierom z Bizancjum, że renesans włoski kształtowała myśl grecka, a przynajmniej miała w nim znaczny udział. Z tego samego źródła tradycji wschodniochrześcijańskiej mogła skorzystać też prężna podówczas kultura Rzeczypospolitej, gdyby nie negatywne emocje konfesyjne nakazujące traktować wszystko co schizmatyckie z podejrzliwością. W miarę krzepnięcia potęgi politycznej państwa moskiewskiego, jego mocarstwowych aspiracji i widocznego ekspansjonizmu (również na płaszczyźnie cerkiewnej), tendencje te tylko się nasilają. Od końca XVI wieku w polskiej myśli religijno-politycznej wyraźnie bierze już górę opcja łacińska, w efekcie kultura Rzeczypospolitej staje się bardziej monochromatyczna, z czasem starannie eliminując składniki różnicujące i spychając je do swoistego dziejowego skansenu osobliwości. Postawa taka wzbudzała naturalnie nieufność drugiej strony, powodowała coraz silniejszy dystans prawosławnych Rusinów względem kultury katolickiej, a w efekcie niepewność własnej pozycji w państwie. Naród polityczny Rzeczypospolitej, zbudowany na prawach i wolnościach, na powinnościach względem państwa i króla, wpisywał w zakres swych prerogatyw także ochronę religii ojców i ich kultury. Dlatego wszelkie akty dyskryminacji na tym polu automatycznie odbierano jako przejaw pogwałcenia praw i wolności osobistych, co wywoływało żywy opór i głośne kontrowersje (np. konfederacja warszawska 1573, spory o reformę kalendarza ; polemika wokół unii brzeskiej po 1596). Polaryzowanie stanowisk i podkreślanie różnic (przede wszystkim religijnych, politycznych i obyczajowych), jakie nastąpiło w Rzeczypospolitej w okresie od poł. XVI XVIII w. nie wyszło, jak wiemy, państwu na dobre. Odrzucona przez luminarzy polskiej kultury narodowej dawna tradycja ruska (w tym również tradycja pi-

10 10 Wprowadzenie śmiennicza) została skwapliwie zagospodarowana przez Moskwę, która śmiało sięgnęła nie tylko do spuścizny Bizancjum, Rusi Kijowskiej, Wielkiego Nowogrodu czy Rusi Halicko-Wołyńskiej, ale też prawosławia litewskiego (określanego jako zachodnioruskie ), uznając je za swe wyłączne dziedzictwo i zacierając pamięć o ich udziale w historii kultury innego, niż wielkoruskie, państwa. Rosja zbudowała swoją własną wizję historii i w takim subiektywnym ujęciu przekazała ją światu. Stopniowe wypychanie dorobku intelektualnego i duchowego Cerkwi ruskiej przez kulturę upadającej Rzeczypospolitej wydatnie jej w tym pomogło. Nie chodzi tu tylko o literaturę cerkiewnosłowiańską, ale też o rozwijające się paralelnie z nią piśmiennictwo w tzw. języku ruskim czy prostej mowie, które stworzyło przestrzeń znacznie bardziej chłonną dla nowych myśli i tendencji. Myśl humanistyczna i reformacyjna, jaka wytworzyła niegdyś nową jakościowo wspólnotę ludzi wykształconych w Europie, dotarła przecież także na wschodnie tereny Rzeczypospolitej; znalazła tam swój żywy oddźwięk i przyniosła wymierne owoce. Aksjomatyczne założenie, że prawosławia zbudowanego na fundamencie bizantyńsko-słowiańskiego średniowieczna z myślą zachodnią pogodzić się nie da, nieuchronnie prowadzi do wskazywania na opozycyjność tego, co zachodnie (łacińskie) względem tego, co wschodnie (greckie lub cerkiewnosłowiańskie) 5. Przykład kultury Rzeczypospolitej pokazuje jednak, że było to na swój sposób możliwe. Wystarczy wymienić: inkunabuły Szwajpolta Fiola, działalność edytorską Franciszka Skoryny, środowisko Akademii Ostrogskiej, a potem Kijowskiej, rodzący się prawosławny ruch wydawniczy, zainteresowanie historiografią, kształtujące się piśmiennictwo w języku potocznym, zalążki literatur narodowych... Na historię nie należy się obrażać, nie ma też sensu polemika z faktami, ani gdybanie. Nie w tym rzecz. Można jednak, a nawet należy ją badać, odtwarzając z przeszłości możliwie jak najwięcej zdarzeń i zjawisk, których syntetyczny ogląd pozwoli (być może dopiero za jakiś czas) stworzyć w miarę czytelny obraz epoki. W tym przypadku chodzi o kształt cerkiewnosłowiańskiej kultury piśmienniczej jako składnika złożonej rzeczywistości religijnej, politycznej i społecznej państwa polskiego (a potem polsko-litewskiego) do końca XVI wieku. Łacina i polszczyzna były głównymi językami sarmackiego narodu politycznego I Rzeczypospolitej, ale przecież nie wszyscy 5 Tutaj kresowa łacińskość określa się przeciwko bizantyńskości; wschód Zachodu przeciwko Wschodowi, J. Axer, op. cit., s. 16.

11 Wprowadzenie 11 obywatele tego państwa byli ich faktycznymi użytkownikami. Niemałą część stanowiła ludność ruskojęzyczna, jednoznacznie identyfikująca się z prawosławiem i pielęgnująca własną wielowiekową, cyrylicką kulturę słowa. Dużo więcej wiemy dziś o politycznym, ekonomicznym, obyczajowym czy religijnym udziale prawosławnych obywateli państwa polsko-litewskiego w życiu społecznym, aniżeli o ich aktywności literackiej, zwłaszcza w odniesieniu do piśmiennictwa cerkiewnego, które zazwyczaj wychodzi poza obszar interesujących historyków dokumentów i akt 6. Poniższe studia prezentują niewielką część z rękopiśmiennej spuścizny piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego, jaka przechowywana jest w zbiorach bibliotek, muzeów oraz w kolekcjach prywatnych w Polsce. Obecnie w naszym kraju znajduje się nieco ponad tysiąc rękopisów cyrylickich, odwołujących się do średniowiecznej tradycji liturgiczno-obrzędowej i literackiej 6 Nie znaczy to oczywiście, że brakuje badaczy interesujących się problematyką kultury i historii Cerkwi prawosławnej w granicach Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, choć widoczne jest większe zainteresowanie epoką późniejszą XVI XVIII wieku. Spośród licznych publikacji na ten temat z pewnością warto odnotować: А. С. Архангельский, Очерки из истории западнорусской литературы XVI XVII вв., Москва 1883; I. Franko, Charakterystyka literatury ruskiej XVI XVIII wieku, Kwartalnik Historyczny, r. 6 (1892), z. 4, s ; A. Brückner, Spory o unię w dawnej literaturze, Kwartalnik Historyczny, r. 10 (1896), z. 3, s ; idem, Dzieje kultury polskiej, t. 2, Kraków ; I. Szaraniewicz, Kościelna unia na Rusi i wpływ jej na zmianę społecznego stanowiska świeckiego duchowieństwa ruskiego, Lwów 1899; A. Jabłonowski, Historia Rusi Południowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków 1912; K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys historyczny , Warszawa 1934 (Orthdruk 2005, wyd. fototyp.); K. Lewicki, Przegląd najnowszej literatury do dziejów prawosławia i unii w Polsce, Ziemia Czerwieńska (1937), z. 2; J. Janów, Ze studiów nad ewangeliarzami uczytelnymi XVI XVII wieku, Slavia XIX, Warszawa 1950; J. Tazbir, Rzeczpospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław 1971; T. Chrzanowski, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988; T. Chynczewska-Hennel, Świadomość narodowa szlachty ukraińskiej i Kozaczyzny od schyłku XVI w. do poł. XVII w., Warszawa 1985; М. В. Дмитриев, Православие и реформация. Реформационные движения в восточно-славянских землях Речи Посполитой во второй половине XVI в., Москва 1990; T. Kempa, Konstanty Wasyl Ostrogski (ok. 1524/ ). Wojewoda kijowski i marszałek ziemi wołyńskiej, Toruń 1997; idem, Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2002; idem, Akademia i drukarnia ostrogska, Biały Dunajec Ostróg 2006; F. Sielicki, Polsko-ruskie stosunki kulturalne do końca XV w., Wrocław 1997; A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991; idem, Kościół prawosławny w dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2001; A. Naumow, Wiara i historia. Z dziejów literatury cerkiewnosłowiańskiej na ziemiach polsko-litewskich, (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne 1), Kraków 1996; idem, Domus divisa. Studia nad literaturą ruską w I. Rzeczypospolitej, Kraków 2002; Iсторiя украïнськоï культури, т. 2: Українська культура ХIII першої половини ХVII століть, ред. Я. Д. Iсаєвич, Кïив 2001.

12 12 Wprowadzenie Kościoła prawosławnego 7. Do tej liczby należy dodać kilkadziesiąt zabytków zachowanych tylko w postaci pojedynczych kart lub ich fragmentów. Całość stanowi jednak pokaźną, jak na kraj o tak burzliwych dziejach, kolekcję. Pamiętać wszakże należy, że jest to jedynie ułamek procenta księgozbiorów, jakie były w posiadaniu prawosławnych i unickich bibliotek monasterskich czy biskupich, a także w użytku zwykłych cerkwi parafialnych. Większość z nich, jeśli szczęśliwym zrządzeniem losu ocalała w zawierusze historii, znajduje się dziś w zbiorach naszych dawnych i obecnych sąsiadów, głównie Litwy, Ukrainy i Białorusi, ale też Rosji, Słowacji, Węgier i Rumunii, a nawet Kanady i Stanów Zjednoczonych. Dotychczas nie przeprowadzono jeszcze kompleksowego przeglądu i inwentaryzacji dokumentów, jakie znajdują się w bibliotekach i archiwach polskich pod kątem obecności w nich źródeł pisanych starą cyrylicą, a z pewnością znalazłyby się wśród nich przynajmniej oddzielne karty z dawnych ksiąg liturgicznych 8. Wśród rękopisów cerkiewnosłowiańskich przechowywanych dziś w Polsce dominują kodeksy o przeznaczeniu liturgicznym, bezpośrednio związane z miejscowym obrzędem i życiem cerkiewnym, choć nie należą też do rzadkości księgi służące sprawnemu administrowaniu wspólnotami klasztornymi i diecezjalnymi, a także budowaniu nabożności poprzez indywidualną lektu- 7 А. И. Рогов, Кириллические рукописи в книгохранилищах Польши, Studia Źródłoznawcze, t. 14, Warszawa Poznań 1969, s ; W. Budziszewska, Rękopisy południowosłowiańskie w zbiorach specjalnych BN w Warszawie, Rocznik Slawistyczny. Revue slavistique, t. 30, cz. 1, Warszawa 1969, s ; Я. Н. Щапов, Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики, ч. 1: Рукописи собраний Варшавы и Кракова ( 1 93), ч. 2: Рукописи собраний Люблина, Перемышля, Санока, Познани, Курника и Вроцлава ( ), Документальные записи на книгах и тексты ( 1 60), Дополнительное описание рукописей (Я. Д. Исаевич), Москва 1976; A. Kaszlej, Rękopisy cyrylickie w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, [w:] Prace badawcze i bibliograficzne nad zbiorami rzadkich i cennych ksiąg i dokumentów. Materiały z seminarium polsko-radzieckiego, Warszawa 8 10 października 1985, Warszawa 1991, s , ; Rękopisy cerkiewnosłowiańskie w Polsce. Katalog, oprac. A. Naumow i A. Kaszlej, przy współpracy E. Naumow i J. Stradomskiego, (wyd. 2) Kraków 2005 (dalej: Katalog); Inwentarz rękopisów Biblioteki Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, opr. A. Kaszlej, (Inwentarze rękopisów Biblioteki Narodowej 2), Warszawa 2011 [dalej: Inwentarz]; Г. Чуба, Українські рукописнi учительнi Євангелiя. Дослiдження, каталог, описи, Киïв Львiв 2001; Предварительный сводный каталог церковнославянских проложных текстов, т. 1: Сентябрь, сост. М. Чистякова, Вильнюс Niewątpliwie stare karty pergaminowych rękopisów liturgicznych wykorzystywano do późniejszego sporządzania oficjalnych pism i dokumentów życia publicznego prawosławnych obywateli dawnej Rzeczypospolitej. Znany jest mi przynajmniej jeden taki przykład w zbiorach akt PAU w Krakowie.

13 Wprowadzenie 13 rę. Zasadniczy korpus tych zbiorów stanowią rękopisy dość późne, bo XVIi XVII-wieczne. W niczym nie umniejsza to jednak ich wartości i znaczenia dla rekonstrukcji i opisu poziomu kultury literackiej prawosławia polsko-litewskiego wraz z jego lokalną specyfiką i zauważalnymi związkami z Bałkanami. W rękopisach mamy dowody żywego kultu serbskich i bułgarskich świętych oraz kopie utworów pochodzących z okresu złotego wieku literatury bułgarskiej. Wśród wiernych prawosławnych w Rzeczypospolitej niemałą popularnością cieszyły się mowy i pouczenia przypisywane najstarszym bułgarskim i serbskim twórcom literatury (Klemens Ochrydzki, Konstantyn Presławski, Jan Egzarcha, Czernorizec Chrabr, Prezbiter Kozma, Grzegorz Prezbiter, Cyprian (Cambłak), Grzegorz Cambłak, Daniło II, Sawa Serbski, Teodozy Chilandarski, Pachomiusz Serb, Piotr Czernorizec, których w polskich zbiorach zachowało się grubo ponad sto. Mamy odpisy Modlitwy abecadłowej (Azbuczna), Modlitwy spowiednej, Pochwały cara Symeona, liczne prologi i żywoty świętych południowosłowiańskich (Arseniusz Serbski, Iłarion Megleński, Iwan Rylski, Georgi (Jerzy) Nowy Sofijski, Joachim Osogowski, Konstantyn-Cyryl Filozof, Łazarz Serbski, Metody Morawski, Paraskiewa (Petka) Tyrnowska, Piotr Atoski, Sawa Serbski, Symeon Serbski) oraz służby (oficja) i ich części (Konstantyn-Cyryl, Iwan Rylski, Joachim Osogowski, Paraskiewa Tyrnowska, Arseniusz Serbski, Sawa Serbski, Symeon Serbski) 9. Pokaźna liczba zachowanych do dziś rękopisów, ich różnorodność i wysoka jakość wykonania świadczą o wysokiej miejscowej kulturze literackiej (bez wyraźnych oznak kryzysu) nie ustępującej w niczym innym prawosławno-słowiańskim kulturom lokalnym w tym czasie (łącznie z moskiewską). Rękopisy najstarsze (XI XIV w.) są w zbiorach polskich dość nieliczne i w większości nie należą do miejscowej tradycji. Choć pod względem historycznym i literackim niewątpliwie bardzo cenne, nie są w stanie prawie nic powiedzieć o życiu piśmienniczym i liturgicznym prawosławia polsko-litewskiego w tym okresie. Wprawdzie najstarszy i najsłynniejszy ze znajdujących się dziś w Polsce zabytków cyrylickich Kodeks Supraski (BN BOZ 201, 9 Zob. A. Naumow, Wiara i historia..., s ; М. В. Чистякова, Культ Параскевы Тырновской в Польском королевстве и Великом княжетсве Литовском: пространные жития на руськой мове, Rocznik Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, t. 54, z. 1 2, Warszawa 2012, s ; eadem, Минейное житие Параскевы Тырновской на руськой мове (на материале списка BN I Национальной бибилиотеки в Варшаве), [в:] А. Стойкова (ред.), Светци и свети места на балканите: Материали от Международната конференция, т. 1: Филология. Археография. Текстология, София 2013, Старобългарска литература, кн. 47, s

14 14 Wprowadzenie XI w.) mógł oddziaływać na miejscową tradycję literacką, gdyż znalazł się na ziemiach litewskich zapewne już pod koniec XVI wieku 10, to pozostałe rękopisy o bałkańskiej proweniencji (fragment triodu postnego BJ 6588/IV z XIII w., mineja na luty BJ 934, XIV w., mineja na listopad BJ 935, XIV w., trebnik (palimpsest) BJ 932, XIII/XIV w.) 11, zostały przywiezione dopiero w XIX stuleciu jako nabytki kolekcjonerskie, zdobycz wojenna i efekt bibliofilskich zainteresowań. Z tego względu szczególnie cenne dla odtworzenia procesów literacko-kulturowych na ziemiach polsko-litewskich są niektóre miejscowe zabytki XV-wieczne, a zwłaszcza znacznie już od nich liczniejsze rękopisy XVI wieku, które dobrze zachowały zasadniczy korpus tekstów, jakie funkcjonowały na tym obszarze już od poł. XIV stulecia 12. Badanie zabytków z okresu do końca XVI wieku jest więc zadaniem szczególnie ważnym, albowiem pozwala ustalić stan posiadania literatury cerkiewnej na tych ziemiach, jaka tworzyła bazę dla prawosławnych pisarzy pod koniec XVI wieku, a zwłaszcza w wieku XVII. Rękopisy z końca XVII i z XVIII stulecia poświadczają już stopniowy zanik cech lokalnych, spowodowany silną interferencją tradycji unickiej (zachodniej) oraz moskiewskiej (po 1686 r.), co widoczne jest zwłaszcza na płaszczyźnie liturgiczno-językowej. Zatem określenie repertuaru literatury cerkiewnosłowiańskiej na ziemiach polsko-litewskich sprzed końca XVI wieku wydaje się zadaniem kluczowym dla zrozumienia, co piśmiennictwo to wnosiło oraz jaka była wówczas jego faktyczna kondycja i oddziaływanie. Rozległość materiału źródłowego uniemożliwia przeprowadzenie wyczerpujących i kompleksowych badań wszystkich rękopisów cerkiewnosłowiańskich znajdujących się dziś w Polsce, a nawet ich znacznej części. Jest to mozolne zadanie adresowane dla szerokiego grona specjalistów i z pewnością zajmie wiele lat 13. Z konieczności więc poniższe studia mają charakter przy- 10 A. Kaszlej, Dzieje Kodeksu Supraskiego, Supraśl A. Наумов, Стари српски рукописи у Пољскоj, [в:] Научни састанак слависта у Вукове дане. Реферати и саопштења, т. 14, Београд 1984, s W takim samym stopniu rękopiśmienny materiał XV i XVI w. jest reprezentatywny dla rekonstrukcji repertuaru literatury wielkoruskiej (moskiewskiej) w okresie po zrzuceniu jarzma mongolskiego, zob. А. А. Турилов, Болгарские литературные памятники эпохи первого царства в книжности Московской Руси XV XVI вв. (заметки к оценке явления), [в:] idem, Межславянские культурные связи эпохи средневековья и источниковедение истории и культуры славян, Москва 2012, s W ostatnich latach w tym kierunku wiele już zrobiono. Na liczne studia z tego zakresu powołam się tu jeszcze wielokrotnie; spośród niecytowanych w tej książce prac warto natomiast z pewnością wskazać na: A. Naumow, Najstarsze rękopisy cyrylickie w dzisiejszych bi-

15 Wprowadzenie 15 czynkowy, opierają się bowiem na niektórych tylko rękopisach, wybranych w oparciu o kryterium czasowe (nie młodsze niż przełom XVI/XVII w. 14 ) bliotekach polskich, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego, nr 3: Slawistyka, 1982, s ; idem, Славянските ръкописи в Полша и някои терминологични проблеми при описването им, Кирило-Методиевски студии, кн. 3, 1986, s ; idem, За спецификата на църковнославянската литература в Жеч посполита, Palaeobulgarica- Старобългаристика, 16 (1992), кн. 2, s ; idem, Търновската традиция в кирилските ръкописи, съхранявани в Полша, [в:] Търновска книжовна школа, т. 5: Паметници. Поетика. Историография, Велико Търново 1994, s ; idem, O dwóch kodeksach z anonimową Modlitwą spowiedną, [в:] Русь и южные славяне. Сборник статей к 100-летию со дня рождения В. А. Мошина ( ), ред. В. М. Загребин, Санкт-Петербург 1998, s ; idem (z K. Stanczewem), За служебните минеи в краковските библиотеки, Acta Palaeoslavica, vol. 2: in honorem professoris Angelinae Minčeva, 2005, s ; idem, Старо и ново. Студије о књижевности православних Словена, уред. Д. Бојовић, Ниш 2009; idem, Особености на местната богослужебна традиция в православната книжнина на Полско-литовската държава, Годишник на Софийския университет Климент Охридски. Център за славяно-византийски проучвания Иван Дуйчев 96 (15), София 2009, s Ponadto warto też wskazać: A. Kaszlej, Wpływ cerkiewnosłowiańskiej książki drukowanej na rękopiśmienną (na podstawie zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie), [w:] Rękopis a druk. Najstarsze druki cerkiewnosłowiańskie i ich stosunek do tradycji rękopiśmiennej. Materiały z sesji Kraków 7 10 XI 1991, red. J. Rusek, W. Witkowski, A. Naumow, Kraków 1993, s ; M. Kuczyńska, Południowosłowiańska poezja liturgiczna w zbiorach bibliotek polskich, (Uniwersytet Szczeciński. Rozprawy i studia 459), Szczecin 2003; eadem, Рукописные учительные евангелия в собраниях польских библиотек структурная характеристика, Старобългарска литература, кн , 2009, s ; A. E. Żaguń, Warszawskie Pandekty Antiocha na tle cerkiewnosłowiańskiej tradycji piśmienniczej. Różnice leksykalne i słowotwórcze, Toruń 2001; A. Szulc, Leksykalne i słowotwórcze zróżnicowanie cerkiewnosłowiańskich psałterzy redakcji ruskiej z XI XIX wieku, cz. 1: Zróżnicowanie leksykalne, Toruń 2000; cz. 2: Zróżnicowanie słowotwórcze, Toruń 2001; eadem, Psałterz warszawskiego sbornika Boz. 86 wobec cerkiewnosłowiańskiej tradycji rękopiśmiennej, Toruń 2006; М. В. Чистякова, Пролог Библиотеки Католического университета в Люблине (общая текстологическая характеристика), [w:] Piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie i sztuka cerkiewna w kulturze Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej, red. M. Kuczyńska, W. Stępniak-Minczewa, J. Stradomski, (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne 6), Kraków 2011, s ; J. Ostapczuk, Cerkiewno-słowiańskie rękopisy Ewangelii w Polsce, [w:] Ku Słowu, ku Kościołowi, ku światu. Księga pamiątkowa ofiarowana Arcybiskupowi Jeremiaszowi (Janowi Anchimiukowi) w 70 rocznicę urodzin, red. K. Wojciechowska, W. Konach, Warszawa 2013, s ; idem, Sobotnie i niedzielne perykopy liturgiczne z Ewangelii Mateusza w cerkiewnosłowiańskich lekcjonarzach krótkich, Warszawa 2013, s , W niektórych przypadkach, gdy diachronicznie omawiam obecność w rękopisach cerkiewnosłowiańskich w Polsce pism tekstologicznie powiązanych ze sobą lub odnoszących się do wspólnego wątku (np. indeksy ksiąg fałszywych, Komentowana Apokalipsa, Peregrynacja Daniela Korsuńskiego itp.), dla porządku lub porównania wskazuję też na materiał nowszy (XVII XVIII w.), choć nie stanowi on właściwej bazy źródłowej dla niniejszych studiów i częstokroć odwołuje się do innej niż cerkiewnosłowiańska podstawy językowej (tzw. ruska mowa czy nowobułgarski język damaskinów).

16 16 Wprowadzenie i typologiczne (homiliarze, zborniki, księgi kormcze, typikony). Wskazany w ten sposób materiał źródłowy poddano kodykologicznemu i tekstologicznemu opisowi, mającemu na celu odnalezienie śladów obecności w nich tekstów przynależących do południowosłowiańskiej (gł. bułgarskiej i serbskiej) tradycji piśmienniczej. Głównym zadaniem była identyfikacja tekstów, rozpoznanie ich redakcji (lub wariantów), określenie cech własnych kopii i ich zależności względem tzw. kopii bazowych 15, pozwalające włączyć je w kontekst aktualnego stanu badań tekstologicznych. W przypadkach, gdy było to możliwe, podjęto próbę ustalenia czasu i okoliczności, w jakich dany tekst mógł pojawić się w konkretnym rękopisie czy szerzej środowisku literackim, starając się określić, czy przeniknął z Bałkanów (wprost, przez pośrednictwo ziem mołdawsko-wołoskich lub tradycji moskiewskiej), czy też odnosi się do miejscowej starej tradycji ruskiej, w której bizantyńsko-słowiański korpus tekstowy obecny był już w piśmiennictwie Rusi Kijowskiej. Studia dotknęły więc także problematyki historii przekładów oraz dróg historycznoliterackiej ewolucji poszczególnych tekstów i ich większych kompozycji kodeksów. Poszukiwania te oparto na rękopiśmiennym materiale źródłowym ze zbiorów polskich uznanym za reprezentatywny dla tekstów należących do różnych form gatunkowych średniowiecznego cerkiewnosłowiańskiego systemu literackiego w ich różnym zastosowaniu praktycznym w ramach tegoż systemu. Kodeksy wybrano więc arbitralnie, kierując się nierzadko naukową intuicją, jednak zawsze w oparciu o wcześniejsze staranne rozpoznanie archeo graficzne i literaturę przedmiotu, z wykorzystaniem umiejętności paleoslawistycznych i wiedzy kodykologicznej nabytych podczas pracy z rękopisami cerkiewnosłowiańskimi na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Uwarunkowana wspomnianymi przesłankami fragmentaryczność przedstawionych analiz, przywołanych faktów i wysnutych na ich podstawie wniosków nie rozstrzyga naturalnie o pełni obrazu sygnowanego w tytule piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego na ziemiach polsko-litewskich, a nawet zbiorów rękopiśmiennych w Polsce. Wydaje się jednak, że nie stoi też z nimi w sprzeczności. Rekonstrukcje dziejów dokonywane w oparciu o źródła archeologiczne i historyczne często powstają bowiem na bazie przypadkowego i niepełnego materiału, jaki staje się punktem odniesienia dla nowych znalezisk i studiów krytycznych. Jestem w pełni świadom tego, że mniej zaawansowane 15 Głównie najstarszych odpisów, bądź kopii wykazujących najbardziej charakterystyczne cechy utworu lub jego redakcji, jakie służą zwykle za normatywne wzorce dla edycji danego tekstu oraz studiów krytycznych nad nim.

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA 2016-09-01 HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń sytuuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie oraz porządkuje je

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego

Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego Artykuły i książki 1999 1. Święta Paraskiewa (Petka) w literaturze, kulturze i duchowości Słowian południowych i wschodnich, [w:] Święci w kulturze i duchowości

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

Konkursy Przedmiotowe w roku szkolnym 2016/2017

Konkursy Przedmiotowe w roku szkolnym 2016/2017 PROGRAM MERYTORYCZNY KONKURSU HISTORYCZNEGO DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO I. CELE KONKURSU zachęcenie do samodzielnego poszukiwania i zdobywania wiedzy; wdrażanie do biegłego posługiwania

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZ GH-H1-125, GH-H4-125, GH-H5-125,

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Historia i społeczeństwo

Historia i społeczeństwo Historia i społeczeństwo Plan dydaktyczny klasy drugie Wątki tematyczne: Ojczysty Panteon i ojczyste spory Europa i świat 1 Numer lekcji Temat lekcji Epoka Liczba godzin Zagadnienia w podstawie programowej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

Polska i świat w XII XIV wieku

Polska i świat w XII XIV wieku Test a Polska i świat w XII XIV wieku Test podsumowujący rozdział I 1. Czytaj uważnie tekst i zadania. 2. W zadaniach od 1. do 3., 5., 6. oraz od 10. do 1 3. znajdują się cztery odpowiedzi: A, B, C, D.

Bardziej szczegółowo

WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM. - opracowany przez: Ewę Podgórzak

WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM. - opracowany przez: Ewę Podgórzak WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM - opracowany przez: Ewę Podgórzak HISTORIA KOŚCIOŁA PODRĘCZNIK DO NAUCZANIA RELIGII W SZKOŁACH POWSZECHNYCH Prawosławna

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIA. dr Jan Stradomski

BIBLIOGRAFIA. dr Jan Stradomski BIBLIOGRAFIA dr Jan Stradomski KSIĄŻKI 1. Rękopisy cerkiewnosłowiańskie w Polsce. Katalog, [z A. Naumowem, A. Kaszlejem, E. Naumow], Wydawnictwo Scriptum, Kraków 2002, Kraków 2004 (wyd. drugie zmienione),

Bardziej szczegółowo

1. Pochodzenie Słowian

1. Pochodzenie Słowian Słowianie i Węgrzy 1. Pochodzenie Słowian Do V w. zamieszkiwali tereny między Karpatami, Prypecią a Dnieprem W V wieku początek ekspansji osadniczej Początkowo zajmowali tylko tereny opuszczone przez barbarzyńców,

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU (PRZEDMIOTU), PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU (PRZEDMIOTU), PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA OPIS MODUŁU (PRZEDMIOTU), PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS MODUŁU (PRZEDMIOTU) Administracji i Nauk Społecznych Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu

Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot humanistyczny (C) Kod przedmiotu 08.0-WH-PolitP-W-PH(C) Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Politologia / Relacje

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 KWIECIEŃ 2016 Zadanie

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA

ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA Zadania od 41. do 59. związane z analizą źródeł wiedzy historycznej (30 punków) Zasady oceniania: za rozwiązanie wszystkich zadań z arkusza II można uzyskać

Bardziej szczegółowo

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Wiara w świecie bizantyńskim

Wiara w świecie bizantyńskim Wiara w świecie bizantyńskim Mary Cunningham przełożył Tadeusz Szafrański Instytut Wydawniczy Pax Warszawa Dla Richarda, Emily i Jamesa Mozaika nad głównym wejściem do narteksu kościoła Hagia Sophia w

Bardziej szczegółowo

Ilość godzin 30. Zaliczenie: 1. Praca pisemna 2. Test końcowy 3. Aktywność na zajęciach

Ilość godzin 30. Zaliczenie: 1. Praca pisemna 2. Test końcowy 3. Aktywność na zajęciach Nazwa przedmiotu: POLSKA I POLACY OD ŚREDNIOWIECZA DO XIX WIEKU Kod przedmiotu: Forma zajęć: seminarium Liczba miejsc: Rok: I 2012/2013 Język: polski Semestr: zimowy Zaliczenie: 1. Praca pisemna 2. Test

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

Historia (Archiwistyka i Zarządzanie Dokumentacją; Dokumentalistyka; Regionalistyka) Studia niestacjonarne 2. stopnia (zaoczne)

Historia (Archiwistyka i Zarządzanie Dokumentacją; Dokumentalistyka; Regionalistyka) Studia niestacjonarne 2. stopnia (zaoczne) Historia (Archiwistyka i Zarządzanie Dokumentacją; Dokumentalistyka; Regionalistyka) Studia niestacjonarne 2. stopnia (zaoczne) ECTS Liczba godzin egz./zal. I rok II rok razem w. ćw. razem w. ćw. s. 1

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Międzynarodowej Konferencji Naukowej

PROGRAM. Międzynarodowej Konferencji Naukowej Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu INSTYTUT FILOLOGII SŁOWIAŃSKIEJ UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO PROGRAM Międzynarodowej Konferencji Naukowej Cyrylometodejski

Bardziej szczegółowo

Autorzy: Sara Pawelska Patrycja Rychter

Autorzy: Sara Pawelska Patrycja Rychter Autorzy: Sara Pawelska Patrycja Rychter Opiekunowie: mgr Magdalena Cieślak mgr Paulina Chłopkowska Zespół Szkół nr 1 im. Stefana Garczyńskiego ul. Powstańców Wielkopolskich 43, 64-360 Zbąszyń Telefon:

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

Renesans. Spis treści

Renesans. Spis treści Spis treści Rozdział 1) Renesans...3 Rozdział 2) Nazwa...5 Podrozdział 2.1) Ramy czasowe i periodyzacja...5 Podrozdział 2.2) Kontekst historyczno-kulturowy...5 Strona nr 2 z 6 Rozdział 1) Renesans Odrodzenie,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA JEDNOLITE STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE: Studia na kierunku filologia, specjalność filologia słowiańska

Bardziej szczegółowo

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2.

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. Grupa A Imię i nazwisko Data Klasa 3 Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. 1.1. Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? A. Księstwa Wierchowskie. B. Mołdawia. C. Republika Nowogrodzka.

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 182/09/2013 Senatu UR z 26 września 2013 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 21 zaliczenie z oceną

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 21 zaliczenie z oceną Wydział: Prawo i Administracja Nazwa kierunku kształcenia: Prawo Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. dr hab. Marian Kallas Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie Tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną Wydział: Prawo i Administracja Nazwa kierunku kształcenia: Prawo Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. dr hab. Marian Kallas Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie Tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE: Studia na kierunku filologia, specjalność filologia słowiańska

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia Klasa I ZS Temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1 Program nauczania System oceniania Źródła wiedzy o przeszłości i teraźniejszości 2 Epoki historyczne Źródła historyczne Dziedzictwo antyku Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Motyka Rafał Wnuk Tomasz Stryjek Adam F. Baran. Wojna. po wojnie. Antysowieckie podziemie w Europie Ârodkowo-Wschodniej w latach

Grzegorz Motyka Rafał Wnuk Tomasz Stryjek Adam F. Baran. Wojna. po wojnie. Antysowieckie podziemie w Europie Ârodkowo-Wschodniej w latach Wojna po wojnie Grzegorz Motyka Rafał Wnuk Tomasz Stryjek Adam F. Baran Wojna po wojnie Antysowieckie podziemie w Europie Ârodkowo-Wschodniej w latach 1944 1953 Gdaƒsk Warszawa 2012 Wydawnictwo Naukowe

Bardziej szczegółowo

STUDIA ŚRÓDZIEMNOMORSKIE PREDYSPOZYCJE ZAMIŁOWANIA UZDOLNIENIA

STUDIA ŚRÓDZIEMNOMORSKIE PREDYSPOZYCJE ZAMIŁOWANIA UZDOLNIENIA Instytut Filologii Klasycznej prowadzi trzy kierunki studiów I stopnia (licencjackich): filologię klasyczną, studia śródziemnomorskie oraz latynistyczno-polonistyczne studia nauczycielskie (wspólnie z

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320)

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) Spis treści Do Czytelnika 5 Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) 1.1. Początki i rozwój państwa polskiego (do 1138). Rozbicie dzielnicowe i dążenia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Spis treści Do Czytelnika Przedmowa Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Zespół I. Karta pracy

Zespół I. Karta pracy 01 Zespół I 1. Na podstawie legendy o Popielu i Piaście (tekst źródłowy nr 1 i nr 2) oraz historyjki obrazkowej ustal przebieg wydarzeń i napisz pod każdym obrazkiem swój krótki komentarz: 01 2. Ustal

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z historii dla technikum klasa I

Plan wynikowy z historii dla technikum klasa I Plan wynikowy z historii dla technikum klasa I Dział programowy Kształtowanie się Europy średniowiecznej. Temat / Środki dydaktyczne Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Ilość godzin 1. Geneza

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Zakres treści i kryteria oceniania.

Zakres treści i kryteria oceniania. HISTORIA 2 Zakres treści i kryteria oceniania. Na zajęciach historii uczniowie XII Liceum Ogólnokształcącego korzystają z podręcznika: - Ryszard Kulesza i Krzysztof Kowalewski. Zrozumieć przeszłość. Starożytność

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

KAZIMIERZ ODNOWICIEL. Zuzanna Jankowska Zespół Szkół w Pobiedziskach im. Kazimierza Odnowiciela Klasa 6e

KAZIMIERZ ODNOWICIEL. Zuzanna Jankowska Zespół Szkół w Pobiedziskach im. Kazimierza Odnowiciela Klasa 6e KAZIMIERZ ODNOWICIEL Zuzanna Jankowska Zespół Szkół w Pobiedziskach im. Kazimierza Odnowiciela Klasa 6e Kazimierz I Karol Odnowiciel Kazimierz Karol, zwany Odnowicielem, urodził się 25 lipca 1016 roku.

Bardziej szczegółowo

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne)

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Morze w kulturach świata starożytnego Sympozjum Data Godziny Miejsce Adres Mediewistyka wobec współczesności Migracje

Bardziej szczegółowo

Polska w czasach Bolesława Chrobrego. Historia Polski Klasa V SP

Polska w czasach Bolesława Chrobrego. Historia Polski Klasa V SP Polska w czasach Bolesława Chrobrego Historia Polski Klasa V SP Misja chrystianizacyjna św. Wojciecha. 997 r. Zjazd Gnieźnieński 1000 r. Koronacja Bolesława Chrobrego 1025r. Sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna

Bardziej szczegółowo

Kierunek: JUDAISTYKA. STUDIA STACJONARNE I-go STOPNIA (LICENCJACKIE) Rok akad. 2016/2017

Kierunek: JUDAISTYKA. STUDIA STACJONARNE I-go STOPNIA (LICENCJACKIE) Rok akad. 2016/2017 Kierunek: UDAISTYKA STUDIA STACNARNE I-go STPNIA (LICENCACKIE) Rok akad. 2016/2017 I RK STUDIÓW, I semestr: Z Nazwa modułu Nazwa przedmiotu Rodzaj zajęć /F Forma zaliczenia Liczba godzin H Dzieje starożytnego

Bardziej szczegółowo

Poziom P-podstawowy PPponadpodstawowy. Zadanie 1 P (0-5) Wpisz we wskazane na mapie miejsca nazwy plemion zamieszkujących ziemie polskie w X wieku.

Poziom P-podstawowy PPponadpodstawowy. Zadanie 1 P (0-5) Wpisz we wskazane na mapie miejsca nazwy plemion zamieszkujących ziemie polskie w X wieku. Imię i nazwisko Sprawdzian diagnozujący wiadomości i umiejętności dla klasy V Dział: Dynastia Piastów na polskim tronie Nr w dzienniku.. Kl. V Poziom P-podstawowy PPponadpodstawowy Liczba pkt. Ocena Zadanie

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji j. polskiego w kl. LP. Temat lekcji: Łacińskie, ale polskie- kroniki średniowieczne i ich twórcy. Opracowany przez mgr Edytę Góral

Scenariusz lekcji j. polskiego w kl. LP. Temat lekcji: Łacińskie, ale polskie- kroniki średniowieczne i ich twórcy. Opracowany przez mgr Edytę Góral Scenariusz lekcji j. polskiego w kl. LP. Temat lekcji: Łacińskie, ale polskie- kroniki średniowieczne i ich twórcy. Opracowany przez mgr Edytę Góral Cele: - poznawczy: poznanie pojęcia historiografia,

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Przestrzeń wspólna sprawa

Przestrzeń wspólna sprawa Przestrzeń wspólna sprawa Przestrzeń to nie tylko estetyka czy tzw. marketing miejsca. Planowanie przestrzenne jest fundamentem rozwoju miast i dotyka wielu sfer życia społeczno gospodarczego, jak choćby

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Przedmiot do wyboru: Wojna w dziejach Europy

Przedmiot do wyboru: Wojna w dziejach Europy Przedmiot do wyboru: Wojna w dziejach Europy - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot do wyboru: Wojna w dziejach Europy Kod przedmiotu 08.3-WH-P-PDW/2-S16 Wydział Kierunek Wydział

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap szkolny

K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap szkolny ............... kod pracy ucznia....................... pieczątka nagłówkowa szkoły K O N K U R S Z H I S T O R I I dla uczniów szkoły podstawowej - etap szkolny Drogi Uczniu, Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

- zaznajomienie studentów z najważniejszymi osiągnięciami w kulturze europejskiej i polskiej na przestrzeni wieków od antyku do czasów współczesnych

- zaznajomienie studentów z najważniejszymi osiągnięciami w kulturze europejskiej i polskiej na przestrzeni wieków od antyku do czasów współczesnych OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu kształcenia: Historia kultury 2. Kod modułu kształcenia: HK 3. Rodzaj modułu kształcenia: obowiązkowy 4. Kierunek studiów: projektowanie

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

STUDIA NIESTACJONARNE PIERWSZEGO STOPNIA TERMINY ZAJĘĆ I PLAN STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM

STUDIA NIESTACJONARNE PIERWSZEGO STOPNIA TERMINY ZAJĘĆ I PLAN STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM STUDIA NIESTACJONARNE PIERWSZEGO STOPNIA TERMINY ZAJĘĆ I PLAN STUDIÓW W ROKU AKADEMICKIM 2016-2017 15 X 8.00 8.45 Inauguracja I studiów niestacjonarnych i eksternistycznych pierwszego stopnia sala im.

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

Przekłady Literatur Słowiańskich

Przekłady Literatur Słowiańskich Przekłady Literatur Słowiańskich Tom 1, część 2 Bibliografia przekładów literatur słowiańskich (1990 2006) NR 2765 Przekłady Literatur Słowiańskich Tom 1, część 2 Bibliografia przekładów literatur słowiańskich

Bardziej szczegółowo

Zakres wiedzy i umiejętności oraz wykaz literatury

Zakres wiedzy i umiejętności oraz wykaz literatury ZAŁĄCZNIK NR 1 Zakres wiedzy i umiejętności oraz wykaz literatury I etap I. Obszary umiejętności /takie same na wszystkich etapach Konkursu/ Sytuowanie zjawisk, wydarzeń i procesów historycznych w czasie

Bardziej szczegółowo

SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH

SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH Wykład 4 KONFLIKT CYWILIZACJI Samuel Huntington SAMUEL HUNTINGON ZDERZENIE CYWILIZACJI, 1993, 1997 Ur. 1927 r., amerykański profesor Uniwersytetu Eaton, prezes

Bardziej szczegółowo

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku.

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. 1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. Kraina sławieńska z podziałem na poszczególne miejscowości. 2. Przynależność administracyjna

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 2006 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo na Wschodzie i na Zachodzie. Medytacja na Łotwie

Chrześcijaństwo na Wschodzie i na Zachodzie. Medytacja na Łotwie Chrześcijaństwo na Wschodzie i na Zachodzie Medytacja na Łotwie Modlitwa Jezusowa, kamień węgielny i fundament mistycznej tradycji Kościoła prawosławnego, fascynowała mnie już od czasu jak skończyłem 16

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB i II B 2016/17 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV

HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV 2016-09-01 HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV Podstawa programowa przedmiotu SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń posługuje się podstawowymi określeniami

Bardziej szczegółowo

Wybrane problemy historii architektury

Wybrane problemy historii architektury Wybrane problemy historii architektury Rok akademicki 2008/2009 Uwagi ogólne. Szeroka literatura z historii sztuki predestynuje państwa do samodzielnego zapoznania się z tematem zajęć. Oprócz ogólnej wiedzy

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z historii styczeń 2003 r. Arkusz III - starożytność i średniowiecze

Egzamin maturalny z historii styczeń 2003 r. Arkusz III - starożytność i średniowiecze Egzamin maturalny z historii styczeń 003 r. Arkusz III - starożytność i średniowiecze MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA Temat. Przedstaw zmiany, które zachodziły w społeczeństwie rzymskim w okresie

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Konkurs Historyczny Polska Piastów etap szkolny (klucz odpowiedzi)

Powiatowy Konkurs Historyczny Polska Piastów etap szkolny (klucz odpowiedzi) Honorowy Patronat Pan Jarosław Szlachetka Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Pan Józef Tomal Starosta Powiatu Myślenickiego Pan Paweł Machnicki Burmistrz Gminy i Miasta Dobczyce Pan Paweł Piwowarczyk

Bardziej szczegółowo