KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE"

Transkrypt

1 KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE

2

3 SERIA POŚWIĘCONA STAROŻYTNOŚCIOM SŁOWIAŃSKIM Jan Stradomski Rękopisy i teksty. Studia nad cerkiewnosłowiańską kulturą literacką Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej do końca XVI wieku KRAKOWSKO-WILEŃSKIE STUDIA SLAWISTYCZNE TOM 10 KRAKÓW 2014

4 Serię wydaje Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie Rada Naukowa Aleksander Naumow (Wenecja), Sergejus Temčinas (Wilno) Slavia Barlieva (Sofia), Dragiša Bojović (Nisz), Marzanna Kuczyńska (Poznań), Krassimir Stantchev (Rzym), Peter Žeňuch (Bratysława) Redaktorzy serii Jan Stradomski Maryna Czystiakowa Recenzent tomu prof. dr hab. Aleksander Naumow Jan Stradomski, 2014 Instytut Filologii Słowiańskiej UJ, 2014 Wydawnictwo «scriptum», 2014 Publikacja finansowana przez Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego Opracowanie graficzne i projekt okładki Tomasz Sekunda Na okładce wykorzystano fragment Ewangeliarza ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (BN IV, k. 21), ISBN scriptum Wydawnictwo «scriptum» Tomasz Sekunda tel

5 Spis treści Wprowadzenie...7 Prawosławna tradycja piśmiennicza jako składnik kultury literackiej Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (w kontekście systemu literatury cerkiewnosłowiańskiej)...19 Nauczyciele języka słowiańskiego święci Konstantyn-Cyryl i Metody w rękopisach cerkiewnych w Polsce...61 Teofilakta Ochrydzkiego komentarze do Ewangelii...73 Między pszenicą czasem i kąkol dobrze się miewa indeksy ksiąg prawdziwych i kłamliwych...87 Oto się zbliża początek boleści pisma apokaliptyczne i eschatologiczne prawosławnych Słowian Bizantyńsko-słowiańskie teksty przeciwko mesalianom-bogomiłom Do was to słowo, o podstępni rzymianie! grecko-słowiańska polemika z Kościołem łacińskim Typikon Świętej Góry Ahtos Mnicha Daniela z ziemi ruskiej peregrynacje do Ziemi Świętej Zakończenie Резюме Summary Wykaz skrótów Bibliografia...295

6 6 Spis treści Wykaz sygnatur rękopisów Incipitarium Wykaz tytułów i nazw własnych rękopisów Indeks osób i nazw etnicznych Indeks nazw geograficznych i etnicznych...365

7 Wprowadzenie Fakt istnienia w Polsce pokaźnych zbiorów rękopisów pisanych starą cyrylicą bywa zazwyczaj sporym zaskoczeniem dla ludzi przyzwyczajonych do okcydentalnej wizji przeszłości naszego państwa. Przekonanie o łacińskich korzeniach kultury polskiej jest jednym z najmocniej utrwalonych dziś składników poczucia tożsamości narodowej Polaków. Pogląd ten, choć znacznie uproszczony, jest w dużym stopniu uzasadniony, biorąc pod uwagę szereg czynników wpływających na kształt wyobrażeń o własnej przeszłości, modelujących pamięć historyczną w oparciu o jedną, pozornie bardzo spójną perspektywę. Począwszy od historii wczesnego piśmiennictwa kościelnego i państwowego, przez alfabet, rzymską liturgię, aż po model kultury literatury, sztuki, nauki i myśli politycznej, a także język i obyczaj dawnych elit państwa. Wszystko to ma swój silny związek z łaciną i szeroko rozumianą kulturą (zachodnio)europejską; nosi na/w sobie jej znaki, wywołuje konkretne, jednoznaczne skojarzenia. Takiej stereotypowej wizji naszej przeszłości nie burzy nawet skądinąd powszechna pamięć o Polsce Jagiellonów, jej mocarstwowym znaczeniu w XV XVI wieku i rozległych granicach sięgających daleko na wschód. Znacznie trudniej oswoić się jednak z myślą, że udział tego prawosławnego Wschodu w tworzeniu naszej dawnej kultury mógł być już nie tylko marginalny. A przecież pod koniec XVI wieku praktycznie połowa terytorium Rzeczypospolitej wraz z jej ludnością stanowiła wschodnie pogranicze łacińskiej wspólnoty cywilizacyjnej w Europie 1, a druga zachodnie rubieże świata wschodniego, bizantyńsko-słowiańskiego, określanego mianem Slavia Orthodoxa 2 lub Byzantine Commonwealth 3. Warto więc pamiętać, że ziemie 1 J. Axer, Latinitas w historii i pamięci historycznej Europy Środkowo-Wschodniej. Paradoksy ciągłości i nieciągłości, [w:] Symbioza kultur słowiańskich i niesłowiańskich w Europie Środkowej, red. M. Bobrownicka, Kraków 1996, s R. Picchio, Studia z filologii słowiańskiej i polskiej, Kraków 1999, s D. Obolensky, Byzantine commonwealth. Eastern Europe , New York 1971; idem, Six Byzantine Portraits, Oxford UP 1988.

8 8 Wprowadzenie Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego przez stulecia były terenem aktywnego przenikania się kulturowych wpływów chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu 4, a ten ich dyfuzyjny charakter warunkował ówczesną różnorodność etniczno-religijnej i językowo-obyczajowej rzeczywistości. Co więcej, prawosławna kultura ruska w ramach państwa polsko-litewskiego, oddzielona (choć nie całkowicie) od swej macierzy cywilizacji bizantyńskiej i świata południowych Słowian granicami politycznymi, odmienną racją stanu (polityczno-eklezjalną), nowymi (zachodnimi) wpływami kulturowymi, a wreszcie kościelnym unionizmem, stworzyła własny model kultury, trochę odmienny niż moskiewski czy mołdawsko-wołoski. Jego specyfika wiązała się z koniecznością znalezienia swego modus vivendi w nominalnie katolickim państwie (państwach) i ułożenia stosunków z jego organami władzy przy jednoczesnym zachowaniu principiów ortodoksji w każdym aspekcie życia religijnego, politycznego i społecznego. Fundamentem tej kultury było utrzymanie więzi kanonicznej z Patriarchatem ekumenicznym oraz sięgnięcie do liturgiczno-piśmienniczej, intelektualnej i artystycznej (sztuka sakralna) spuścizny dawnej metropolii kijowskiej oraz grecko-słowiańskiego chrześcijaństwa na Bałkanach. Niezależnie od kierunków i intensywności przenikania się wschodnich i zachodnich składników kultury w ramach państwa polsko- -litewskiego, prawosławny, grecko-słowiański pierwiastek był w niej stale obecny. Jego stopniowa marginalizacja (ale nie zatarcie), jaka nastąpiła pod koniec XVII wieku i później, nie była spowodowana utratą żywotności, brakiem potencjału twórczego czy jakąś kulturową dysfunkcyjnością, lecz szeregiem przyczyn natury politycznej, a zwłaszcza konfesyjnej. Pytanie, czy słusznie? Trudno dziś na nie odpowiedzieć, nie znając dokładnie ówczesnych wydarzeń i kontekstów. Ze wspomnianych już powodów w I. Rzeczypospolitej nie udało się stworzyć komplementarnej względem katolickiej przestrzeni dla rozwoju piśmiennictwa i kultury prawosławnej (zarówno materialnej, jak i umysłowej), choć ta jak wiele na to wskazuje dysponowała stosownymi ku temu predyspozycjami i na terenach wschodnich nie była kulturą niszową. Cerkiewnosłowiańskie rękopisy liturgiczne i pozaliturgiczne stanowią obszerny i różnorodny materiał źródłowy, którego analiza pozwala na określenie przypuszczalnego repertuaru ówczesnej ruskiej kultury umysłowej, modelowo i repertuarowo wprawdzie odmiennej względem kultury łacińskiej (choć 4 Pamiętamy również o udziale niechrześcijańskich i niesłowiańskich pierwiastków kultury dawnej Rzeczypospolitej takich jak: żydowska (i karаimska), romska oraz tatarska.

9 Wprowadzenie 9 niekoniecznie zantagonizowanej), ale równie kompletnej, funkcjonalnej i na swój sposób twórczej. W rękopisach cerkiewnych znajdziemy bogaty zestaw wschodniochrześcijańskiej literatury: hagiografii, homiletyki, poezji liturgicznej, prozy teologicznej, historiozoficznej i jurydycznej, a także przerobionego w duchu myśli patrystycznej dorobku antycznej greckiej filozofii i historiografii. Spuścizna ta, w przeważającej części odnosząca się przecież do tradycji Kościoła sprzed schizmy, z powodzeniem mogła zostać wkomponowana w konglomerat kulturowy Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, przez co możliwe było sięgnięcie do dziedzictwa śródziemnomorskiego inną drogą mianowicie przez świat bizantyńsko-słowiański. Dziś nie stanowi przecież tajemnicy, że ożywienie humanistyczne w Europie w dużym stopniu nastąpiło dzięki uciekinierom z Bizancjum, że renesans włoski kształtowała myśl grecka, a przynajmniej miała w nim znaczny udział. Z tego samego źródła tradycji wschodniochrześcijańskiej mogła skorzystać też prężna podówczas kultura Rzeczypospolitej, gdyby nie negatywne emocje konfesyjne nakazujące traktować wszystko co schizmatyckie z podejrzliwością. W miarę krzepnięcia potęgi politycznej państwa moskiewskiego, jego mocarstwowych aspiracji i widocznego ekspansjonizmu (również na płaszczyźnie cerkiewnej), tendencje te tylko się nasilają. Od końca XVI wieku w polskiej myśli religijno-politycznej wyraźnie bierze już górę opcja łacińska, w efekcie kultura Rzeczypospolitej staje się bardziej monochromatyczna, z czasem starannie eliminując składniki różnicujące i spychając je do swoistego dziejowego skansenu osobliwości. Postawa taka wzbudzała naturalnie nieufność drugiej strony, powodowała coraz silniejszy dystans prawosławnych Rusinów względem kultury katolickiej, a w efekcie niepewność własnej pozycji w państwie. Naród polityczny Rzeczypospolitej, zbudowany na prawach i wolnościach, na powinnościach względem państwa i króla, wpisywał w zakres swych prerogatyw także ochronę religii ojców i ich kultury. Dlatego wszelkie akty dyskryminacji na tym polu automatycznie odbierano jako przejaw pogwałcenia praw i wolności osobistych, co wywoływało żywy opór i głośne kontrowersje (np. konfederacja warszawska 1573, spory o reformę kalendarza ; polemika wokół unii brzeskiej po 1596). Polaryzowanie stanowisk i podkreślanie różnic (przede wszystkim religijnych, politycznych i obyczajowych), jakie nastąpiło w Rzeczypospolitej w okresie od poł. XVI XVIII w. nie wyszło, jak wiemy, państwu na dobre. Odrzucona przez luminarzy polskiej kultury narodowej dawna tradycja ruska (w tym również tradycja pi-

10 10 Wprowadzenie śmiennicza) została skwapliwie zagospodarowana przez Moskwę, która śmiało sięgnęła nie tylko do spuścizny Bizancjum, Rusi Kijowskiej, Wielkiego Nowogrodu czy Rusi Halicko-Wołyńskiej, ale też prawosławia litewskiego (określanego jako zachodnioruskie ), uznając je za swe wyłączne dziedzictwo i zacierając pamięć o ich udziale w historii kultury innego, niż wielkoruskie, państwa. Rosja zbudowała swoją własną wizję historii i w takim subiektywnym ujęciu przekazała ją światu. Stopniowe wypychanie dorobku intelektualnego i duchowego Cerkwi ruskiej przez kulturę upadającej Rzeczypospolitej wydatnie jej w tym pomogło. Nie chodzi tu tylko o literaturę cerkiewnosłowiańską, ale też o rozwijające się paralelnie z nią piśmiennictwo w tzw. języku ruskim czy prostej mowie, które stworzyło przestrzeń znacznie bardziej chłonną dla nowych myśli i tendencji. Myśl humanistyczna i reformacyjna, jaka wytworzyła niegdyś nową jakościowo wspólnotę ludzi wykształconych w Europie, dotarła przecież także na wschodnie tereny Rzeczypospolitej; znalazła tam swój żywy oddźwięk i przyniosła wymierne owoce. Aksjomatyczne założenie, że prawosławia zbudowanego na fundamencie bizantyńsko-słowiańskiego średniowieczna z myślą zachodnią pogodzić się nie da, nieuchronnie prowadzi do wskazywania na opozycyjność tego, co zachodnie (łacińskie) względem tego, co wschodnie (greckie lub cerkiewnosłowiańskie) 5. Przykład kultury Rzeczypospolitej pokazuje jednak, że było to na swój sposób możliwe. Wystarczy wymienić: inkunabuły Szwajpolta Fiola, działalność edytorską Franciszka Skoryny, środowisko Akademii Ostrogskiej, a potem Kijowskiej, rodzący się prawosławny ruch wydawniczy, zainteresowanie historiografią, kształtujące się piśmiennictwo w języku potocznym, zalążki literatur narodowych... Na historię nie należy się obrażać, nie ma też sensu polemika z faktami, ani gdybanie. Nie w tym rzecz. Można jednak, a nawet należy ją badać, odtwarzając z przeszłości możliwie jak najwięcej zdarzeń i zjawisk, których syntetyczny ogląd pozwoli (być może dopiero za jakiś czas) stworzyć w miarę czytelny obraz epoki. W tym przypadku chodzi o kształt cerkiewnosłowiańskiej kultury piśmienniczej jako składnika złożonej rzeczywistości religijnej, politycznej i społecznej państwa polskiego (a potem polsko-litewskiego) do końca XVI wieku. Łacina i polszczyzna były głównymi językami sarmackiego narodu politycznego I Rzeczypospolitej, ale przecież nie wszyscy 5 Tutaj kresowa łacińskość określa się przeciwko bizantyńskości; wschód Zachodu przeciwko Wschodowi, J. Axer, op. cit., s. 16.

11 Wprowadzenie 11 obywatele tego państwa byli ich faktycznymi użytkownikami. Niemałą część stanowiła ludność ruskojęzyczna, jednoznacznie identyfikująca się z prawosławiem i pielęgnująca własną wielowiekową, cyrylicką kulturę słowa. Dużo więcej wiemy dziś o politycznym, ekonomicznym, obyczajowym czy religijnym udziale prawosławnych obywateli państwa polsko-litewskiego w życiu społecznym, aniżeli o ich aktywności literackiej, zwłaszcza w odniesieniu do piśmiennictwa cerkiewnego, które zazwyczaj wychodzi poza obszar interesujących historyków dokumentów i akt 6. Poniższe studia prezentują niewielką część z rękopiśmiennej spuścizny piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego, jaka przechowywana jest w zbiorach bibliotek, muzeów oraz w kolekcjach prywatnych w Polsce. Obecnie w naszym kraju znajduje się nieco ponad tysiąc rękopisów cyrylickich, odwołujących się do średniowiecznej tradycji liturgiczno-obrzędowej i literackiej 6 Nie znaczy to oczywiście, że brakuje badaczy interesujących się problematyką kultury i historii Cerkwi prawosławnej w granicach Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, choć widoczne jest większe zainteresowanie epoką późniejszą XVI XVIII wieku. Spośród licznych publikacji na ten temat z pewnością warto odnotować: А. С. Архангельский, Очерки из истории западнорусской литературы XVI XVII вв., Москва 1883; I. Franko, Charakterystyka literatury ruskiej XVI XVIII wieku, Kwartalnik Historyczny, r. 6 (1892), z. 4, s ; A. Brückner, Spory o unię w dawnej literaturze, Kwartalnik Historyczny, r. 10 (1896), z. 3, s ; idem, Dzieje kultury polskiej, t. 2, Kraków ; I. Szaraniewicz, Kościelna unia na Rusi i wpływ jej na zmianę społecznego stanowiska świeckiego duchowieństwa ruskiego, Lwów 1899; A. Jabłonowski, Historia Rusi Południowej do upadku Rzeczypospolitej Polskiej, Kraków 1912; K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys historyczny , Warszawa 1934 (Orthdruk 2005, wyd. fototyp.); K. Lewicki, Przegląd najnowszej literatury do dziejów prawosławia i unii w Polsce, Ziemia Czerwieńska (1937), z. 2; J. Janów, Ze studiów nad ewangeliarzami uczytelnymi XVI XVII wieku, Slavia XIX, Warszawa 1950; J. Tazbir, Rzeczpospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku, Wrocław 1971; T. Chrzanowski, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988; T. Chynczewska-Hennel, Świadomość narodowa szlachty ukraińskiej i Kozaczyzny od schyłku XVI w. do poł. XVII w., Warszawa 1985; М. В. Дмитриев, Православие и реформация. Реформационные движения в восточно-славянских землях Речи Посполитой во второй половине XVI в., Москва 1990; T. Kempa, Konstanty Wasyl Ostrogski (ok. 1524/ ). Wojewoda kijowski i marszałek ziemi wołyńskiej, Toruń 1997; idem, Dzieje rodu Ostrogskich, Toruń 2002; idem, Akademia i drukarnia ostrogska, Biały Dunajec Ostróg 2006; F. Sielicki, Polsko-ruskie stosunki kulturalne do końca XV w., Wrocław 1997; A. Mironowicz, Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok 1991; idem, Kościół prawosławny w dawnej Rzeczypospolitej, Białystok 2001; A. Naumow, Wiara i historia. Z dziejów literatury cerkiewnosłowiańskiej na ziemiach polsko-litewskich, (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne 1), Kraków 1996; idem, Domus divisa. Studia nad literaturą ruską w I. Rzeczypospolitej, Kraków 2002; Iсторiя украïнськоï культури, т. 2: Українська культура ХIII першої половини ХVII століть, ред. Я. Д. Iсаєвич, Кïив 2001.

12 12 Wprowadzenie Kościoła prawosławnego 7. Do tej liczby należy dodać kilkadziesiąt zabytków zachowanych tylko w postaci pojedynczych kart lub ich fragmentów. Całość stanowi jednak pokaźną, jak na kraj o tak burzliwych dziejach, kolekcję. Pamiętać wszakże należy, że jest to jedynie ułamek procenta księgozbiorów, jakie były w posiadaniu prawosławnych i unickich bibliotek monasterskich czy biskupich, a także w użytku zwykłych cerkwi parafialnych. Większość z nich, jeśli szczęśliwym zrządzeniem losu ocalała w zawierusze historii, znajduje się dziś w zbiorach naszych dawnych i obecnych sąsiadów, głównie Litwy, Ukrainy i Białorusi, ale też Rosji, Słowacji, Węgier i Rumunii, a nawet Kanady i Stanów Zjednoczonych. Dotychczas nie przeprowadzono jeszcze kompleksowego przeglądu i inwentaryzacji dokumentów, jakie znajdują się w bibliotekach i archiwach polskich pod kątem obecności w nich źródeł pisanych starą cyrylicą, a z pewnością znalazłyby się wśród nich przynajmniej oddzielne karty z dawnych ksiąg liturgicznych 8. Wśród rękopisów cerkiewnosłowiańskich przechowywanych dziś w Polsce dominują kodeksy o przeznaczeniu liturgicznym, bezpośrednio związane z miejscowym obrzędem i życiem cerkiewnym, choć nie należą też do rzadkości księgi służące sprawnemu administrowaniu wspólnotami klasztornymi i diecezjalnymi, a także budowaniu nabożności poprzez indywidualną lektu- 7 А. И. Рогов, Кириллические рукописи в книгохранилищах Польши, Studia Źródłoznawcze, t. 14, Warszawa Poznań 1969, s ; W. Budziszewska, Rękopisy południowosłowiańskie w zbiorach specjalnych BN w Warszawie, Rocznik Slawistyczny. Revue slavistique, t. 30, cz. 1, Warszawa 1969, s ; Я. Н. Щапов, Восточнославянские и южнославянские рукописные книги в собраниях Польской Народной Республики, ч. 1: Рукописи собраний Варшавы и Кракова ( 1 93), ч. 2: Рукописи собраний Люблина, Перемышля, Санока, Познани, Курника и Вроцлава ( ), Документальные записи на книгах и тексты ( 1 60), Дополнительное описание рукописей (Я. Д. Исаевич), Москва 1976; A. Kaszlej, Rękopisy cyrylickie w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie, [w:] Prace badawcze i bibliograficzne nad zbiorami rzadkich i cennych ksiąg i dokumentów. Materiały z seminarium polsko-radzieckiego, Warszawa 8 10 października 1985, Warszawa 1991, s , ; Rękopisy cerkiewnosłowiańskie w Polsce. Katalog, oprac. A. Naumow i A. Kaszlej, przy współpracy E. Naumow i J. Stradomskiego, (wyd. 2) Kraków 2005 (dalej: Katalog); Inwentarz rękopisów Biblioteki Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, opr. A. Kaszlej, (Inwentarze rękopisów Biblioteki Narodowej 2), Warszawa 2011 [dalej: Inwentarz]; Г. Чуба, Українські рукописнi учительнi Євангелiя. Дослiдження, каталог, описи, Киïв Львiв 2001; Предварительный сводный каталог церковнославянских проложных текстов, т. 1: Сентябрь, сост. М. Чистякова, Вильнюс Niewątpliwie stare karty pergaminowych rękopisów liturgicznych wykorzystywano do późniejszego sporządzania oficjalnych pism i dokumentów życia publicznego prawosławnych obywateli dawnej Rzeczypospolitej. Znany jest mi przynajmniej jeden taki przykład w zbiorach akt PAU w Krakowie.

13 Wprowadzenie 13 rę. Zasadniczy korpus tych zbiorów stanowią rękopisy dość późne, bo XVIi XVII-wieczne. W niczym nie umniejsza to jednak ich wartości i znaczenia dla rekonstrukcji i opisu poziomu kultury literackiej prawosławia polsko-litewskiego wraz z jego lokalną specyfiką i zauważalnymi związkami z Bałkanami. W rękopisach mamy dowody żywego kultu serbskich i bułgarskich świętych oraz kopie utworów pochodzących z okresu złotego wieku literatury bułgarskiej. Wśród wiernych prawosławnych w Rzeczypospolitej niemałą popularnością cieszyły się mowy i pouczenia przypisywane najstarszym bułgarskim i serbskim twórcom literatury (Klemens Ochrydzki, Konstantyn Presławski, Jan Egzarcha, Czernorizec Chrabr, Prezbiter Kozma, Grzegorz Prezbiter, Cyprian (Cambłak), Grzegorz Cambłak, Daniło II, Sawa Serbski, Teodozy Chilandarski, Pachomiusz Serb, Piotr Czernorizec, których w polskich zbiorach zachowało się grubo ponad sto. Mamy odpisy Modlitwy abecadłowej (Azbuczna), Modlitwy spowiednej, Pochwały cara Symeona, liczne prologi i żywoty świętych południowosłowiańskich (Arseniusz Serbski, Iłarion Megleński, Iwan Rylski, Georgi (Jerzy) Nowy Sofijski, Joachim Osogowski, Konstantyn-Cyryl Filozof, Łazarz Serbski, Metody Morawski, Paraskiewa (Petka) Tyrnowska, Piotr Atoski, Sawa Serbski, Symeon Serbski) oraz służby (oficja) i ich części (Konstantyn-Cyryl, Iwan Rylski, Joachim Osogowski, Paraskiewa Tyrnowska, Arseniusz Serbski, Sawa Serbski, Symeon Serbski) 9. Pokaźna liczba zachowanych do dziś rękopisów, ich różnorodność i wysoka jakość wykonania świadczą o wysokiej miejscowej kulturze literackiej (bez wyraźnych oznak kryzysu) nie ustępującej w niczym innym prawosławno-słowiańskim kulturom lokalnym w tym czasie (łącznie z moskiewską). Rękopisy najstarsze (XI XIV w.) są w zbiorach polskich dość nieliczne i w większości nie należą do miejscowej tradycji. Choć pod względem historycznym i literackim niewątpliwie bardzo cenne, nie są w stanie prawie nic powiedzieć o życiu piśmienniczym i liturgicznym prawosławia polsko-litewskiego w tym okresie. Wprawdzie najstarszy i najsłynniejszy ze znajdujących się dziś w Polsce zabytków cyrylickich Kodeks Supraski (BN BOZ 201, 9 Zob. A. Naumow, Wiara i historia..., s ; М. В. Чистякова, Культ Параскевы Тырновской в Польском королевстве и Великом княжетсве Литовском: пространные жития на руськой мове, Rocznik Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej, t. 54, z. 1 2, Warszawa 2012, s ; eadem, Минейное житие Параскевы Тырновской на руськой мове (на материале списка BN I Национальной бибилиотеки в Варшаве), [в:] А. Стойкова (ред.), Светци и свети места на балканите: Материали от Международната конференция, т. 1: Филология. Археография. Текстология, София 2013, Старобългарска литература, кн. 47, s

14 14 Wprowadzenie XI w.) mógł oddziaływać na miejscową tradycję literacką, gdyż znalazł się na ziemiach litewskich zapewne już pod koniec XVI wieku 10, to pozostałe rękopisy o bałkańskiej proweniencji (fragment triodu postnego BJ 6588/IV z XIII w., mineja na luty BJ 934, XIV w., mineja na listopad BJ 935, XIV w., trebnik (palimpsest) BJ 932, XIII/XIV w.) 11, zostały przywiezione dopiero w XIX stuleciu jako nabytki kolekcjonerskie, zdobycz wojenna i efekt bibliofilskich zainteresowań. Z tego względu szczególnie cenne dla odtworzenia procesów literacko-kulturowych na ziemiach polsko-litewskich są niektóre miejscowe zabytki XV-wieczne, a zwłaszcza znacznie już od nich liczniejsze rękopisy XVI wieku, które dobrze zachowały zasadniczy korpus tekstów, jakie funkcjonowały na tym obszarze już od poł. XIV stulecia 12. Badanie zabytków z okresu do końca XVI wieku jest więc zadaniem szczególnie ważnym, albowiem pozwala ustalić stan posiadania literatury cerkiewnej na tych ziemiach, jaka tworzyła bazę dla prawosławnych pisarzy pod koniec XVI wieku, a zwłaszcza w wieku XVII. Rękopisy z końca XVII i z XVIII stulecia poświadczają już stopniowy zanik cech lokalnych, spowodowany silną interferencją tradycji unickiej (zachodniej) oraz moskiewskiej (po 1686 r.), co widoczne jest zwłaszcza na płaszczyźnie liturgiczno-językowej. Zatem określenie repertuaru literatury cerkiewnosłowiańskiej na ziemiach polsko-litewskich sprzed końca XVI wieku wydaje się zadaniem kluczowym dla zrozumienia, co piśmiennictwo to wnosiło oraz jaka była wówczas jego faktyczna kondycja i oddziaływanie. Rozległość materiału źródłowego uniemożliwia przeprowadzenie wyczerpujących i kompleksowych badań wszystkich rękopisów cerkiewnosłowiańskich znajdujących się dziś w Polsce, a nawet ich znacznej części. Jest to mozolne zadanie adresowane dla szerokiego grona specjalistów i z pewnością zajmie wiele lat 13. Z konieczności więc poniższe studia mają charakter przy- 10 A. Kaszlej, Dzieje Kodeksu Supraskiego, Supraśl A. Наумов, Стари српски рукописи у Пољскоj, [в:] Научни састанак слависта у Вукове дане. Реферати и саопштења, т. 14, Београд 1984, s W takim samym stopniu rękopiśmienny materiał XV i XVI w. jest reprezentatywny dla rekonstrukcji repertuaru literatury wielkoruskiej (moskiewskiej) w okresie po zrzuceniu jarzma mongolskiego, zob. А. А. Турилов, Болгарские литературные памятники эпохи первого царства в книжности Московской Руси XV XVI вв. (заметки к оценке явления), [в:] idem, Межславянские культурные связи эпохи средневековья и источниковедение истории и культуры славян, Москва 2012, s W ostatnich latach w tym kierunku wiele już zrobiono. Na liczne studia z tego zakresu powołam się tu jeszcze wielokrotnie; spośród niecytowanych w tej książce prac warto natomiast z pewnością wskazać na: A. Naumow, Najstarsze rękopisy cyrylickie w dzisiejszych bi-

15 Wprowadzenie 15 czynkowy, opierają się bowiem na niektórych tylko rękopisach, wybranych w oparciu o kryterium czasowe (nie młodsze niż przełom XVI/XVII w. 14 ) bliotekach polskich, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Gdańskiego, nr 3: Slawistyka, 1982, s ; idem, Славянските ръкописи в Полша и някои терминологични проблеми при описването им, Кирило-Методиевски студии, кн. 3, 1986, s ; idem, За спецификата на църковнославянската литература в Жеч посполита, Palaeobulgarica- Старобългаристика, 16 (1992), кн. 2, s ; idem, Търновската традиция в кирилските ръкописи, съхранявани в Полша, [в:] Търновска книжовна школа, т. 5: Паметници. Поетика. Историография, Велико Търново 1994, s ; idem, O dwóch kodeksach z anonimową Modlitwą spowiedną, [в:] Русь и южные славяне. Сборник статей к 100-летию со дня рождения В. А. Мошина ( ), ред. В. М. Загребин, Санкт-Петербург 1998, s ; idem (z K. Stanczewem), За служебните минеи в краковските библиотеки, Acta Palaeoslavica, vol. 2: in honorem professoris Angelinae Minčeva, 2005, s ; idem, Старо и ново. Студије о књижевности православних Словена, уред. Д. Бојовић, Ниш 2009; idem, Особености на местната богослужебна традиция в православната книжнина на Полско-литовската държава, Годишник на Софийския университет Климент Охридски. Център за славяно-византийски проучвания Иван Дуйчев 96 (15), София 2009, s Ponadto warto też wskazać: A. Kaszlej, Wpływ cerkiewnosłowiańskiej książki drukowanej na rękopiśmienną (na podstawie zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie), [w:] Rękopis a druk. Najstarsze druki cerkiewnosłowiańskie i ich stosunek do tradycji rękopiśmiennej. Materiały z sesji Kraków 7 10 XI 1991, red. J. Rusek, W. Witkowski, A. Naumow, Kraków 1993, s ; M. Kuczyńska, Południowosłowiańska poezja liturgiczna w zbiorach bibliotek polskich, (Uniwersytet Szczeciński. Rozprawy i studia 459), Szczecin 2003; eadem, Рукописные учительные евангелия в собраниях польских библиотек структурная характеристика, Старобългарска литература, кн , 2009, s ; A. E. Żaguń, Warszawskie Pandekty Antiocha na tle cerkiewnosłowiańskiej tradycji piśmienniczej. Różnice leksykalne i słowotwórcze, Toruń 2001; A. Szulc, Leksykalne i słowotwórcze zróżnicowanie cerkiewnosłowiańskich psałterzy redakcji ruskiej z XI XIX wieku, cz. 1: Zróżnicowanie leksykalne, Toruń 2000; cz. 2: Zróżnicowanie słowotwórcze, Toruń 2001; eadem, Psałterz warszawskiego sbornika Boz. 86 wobec cerkiewnosłowiańskiej tradycji rękopiśmiennej, Toruń 2006; М. В. Чистякова, Пролог Библиотеки Католического университета в Люблине (общая текстологическая характеристика), [w:] Piśmiennictwo cerkiewnosłowiańskie i sztuka cerkiewna w kulturze Wielkiego Księstwa Litewskiego i Korony Polskiej, red. M. Kuczyńska, W. Stępniak-Minczewa, J. Stradomski, (Krakowsko-Wileńskie Studia Slawistyczne 6), Kraków 2011, s ; J. Ostapczuk, Cerkiewno-słowiańskie rękopisy Ewangelii w Polsce, [w:] Ku Słowu, ku Kościołowi, ku światu. Księga pamiątkowa ofiarowana Arcybiskupowi Jeremiaszowi (Janowi Anchimiukowi) w 70 rocznicę urodzin, red. K. Wojciechowska, W. Konach, Warszawa 2013, s ; idem, Sobotnie i niedzielne perykopy liturgiczne z Ewangelii Mateusza w cerkiewnosłowiańskich lekcjonarzach krótkich, Warszawa 2013, s , W niektórych przypadkach, gdy diachronicznie omawiam obecność w rękopisach cerkiewnosłowiańskich w Polsce pism tekstologicznie powiązanych ze sobą lub odnoszących się do wspólnego wątku (np. indeksy ksiąg fałszywych, Komentowana Apokalipsa, Peregrynacja Daniela Korsuńskiego itp.), dla porządku lub porównania wskazuję też na materiał nowszy (XVII XVIII w.), choć nie stanowi on właściwej bazy źródłowej dla niniejszych studiów i częstokroć odwołuje się do innej niż cerkiewnosłowiańska podstawy językowej (tzw. ruska mowa czy nowobułgarski język damaskinów).

16 16 Wprowadzenie i typologiczne (homiliarze, zborniki, księgi kormcze, typikony). Wskazany w ten sposób materiał źródłowy poddano kodykologicznemu i tekstologicznemu opisowi, mającemu na celu odnalezienie śladów obecności w nich tekstów przynależących do południowosłowiańskiej (gł. bułgarskiej i serbskiej) tradycji piśmienniczej. Głównym zadaniem była identyfikacja tekstów, rozpoznanie ich redakcji (lub wariantów), określenie cech własnych kopii i ich zależności względem tzw. kopii bazowych 15, pozwalające włączyć je w kontekst aktualnego stanu badań tekstologicznych. W przypadkach, gdy było to możliwe, podjęto próbę ustalenia czasu i okoliczności, w jakich dany tekst mógł pojawić się w konkretnym rękopisie czy szerzej środowisku literackim, starając się określić, czy przeniknął z Bałkanów (wprost, przez pośrednictwo ziem mołdawsko-wołoskich lub tradycji moskiewskiej), czy też odnosi się do miejscowej starej tradycji ruskiej, w której bizantyńsko-słowiański korpus tekstowy obecny był już w piśmiennictwie Rusi Kijowskiej. Studia dotknęły więc także problematyki historii przekładów oraz dróg historycznoliterackiej ewolucji poszczególnych tekstów i ich większych kompozycji kodeksów. Poszukiwania te oparto na rękopiśmiennym materiale źródłowym ze zbiorów polskich uznanym za reprezentatywny dla tekstów należących do różnych form gatunkowych średniowiecznego cerkiewnosłowiańskiego systemu literackiego w ich różnym zastosowaniu praktycznym w ramach tegoż systemu. Kodeksy wybrano więc arbitralnie, kierując się nierzadko naukową intuicją, jednak zawsze w oparciu o wcześniejsze staranne rozpoznanie archeo graficzne i literaturę przedmiotu, z wykorzystaniem umiejętności paleoslawistycznych i wiedzy kodykologicznej nabytych podczas pracy z rękopisami cerkiewnosłowiańskimi na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Uwarunkowana wspomnianymi przesłankami fragmentaryczność przedstawionych analiz, przywołanych faktów i wysnutych na ich podstawie wniosków nie rozstrzyga naturalnie o pełni obrazu sygnowanego w tytule piśmiennictwa cerkiewnosłowiańskiego na ziemiach polsko-litewskich, a nawet zbiorów rękopiśmiennych w Polsce. Wydaje się jednak, że nie stoi też z nimi w sprzeczności. Rekonstrukcje dziejów dokonywane w oparciu o źródła archeologiczne i historyczne często powstają bowiem na bazie przypadkowego i niepełnego materiału, jaki staje się punktem odniesienia dla nowych znalezisk i studiów krytycznych. Jestem w pełni świadom tego, że mniej zaawansowane 15 Głównie najstarszych odpisów, bądź kopii wykazujących najbardziej charakterystyczne cechy utworu lub jego redakcji, jakie służą zwykle za normatywne wzorce dla edycji danego tekstu oraz studiów krytycznych nad nim.

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego

Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego Bibliografia prac dra Jana Stradomskiego Artykuły i książki 1999 1. Święta Paraskiewa (Petka) w literaturze, kulturze i duchowości Słowian południowych i wschodnich, [w:] Święci w kulturze i duchowości

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIA. dr Jan Stradomski

BIBLIOGRAFIA. dr Jan Stradomski BIBLIOGRAFIA dr Jan Stradomski KSIĄŻKI 1. Rękopisy cerkiewnosłowiańskie w Polsce. Katalog, [z A. Naumowem, A. Kaszlejem, E. Naumow], Wydawnictwo Scriptum, Kraków 2002, Kraków 2004 (wyd. drugie zmienione),

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM. - opracowany przez: Ewę Podgórzak

WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM. - opracowany przez: Ewę Podgórzak WYKAZ PODRĘCZNIKÓW I ŚRODKÓW DYDAKTYCZNYCH DO NAUKI RELIGII PRAWOSŁAWNEJ W GIMNAZJUM - opracowany przez: Ewę Podgórzak HISTORIA KOŚCIOŁA PODRĘCZNIK DO NAUCZANIA RELIGII W SZKOŁACH POWSZECHNYCH Prawosławna

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

1. Pochodzenie Słowian

1. Pochodzenie Słowian Słowianie i Węgrzy 1. Pochodzenie Słowian Do V w. zamieszkiwali tereny między Karpatami, Prypecią a Dnieprem W V wieku początek ekspansji osadniczej Początkowo zajmowali tylko tereny opuszczone przez barbarzyńców,

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Międzynarodowej Konferencji Naukowej

PROGRAM. Międzynarodowej Konferencji Naukowej Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu INSTYTUT FILOLOGII SŁOWIAŃSKIEJ UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO PROGRAM Międzynarodowej Konferencji Naukowej Cyrylometodejski

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A * (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Specjalność/specjalizacja Społeczeństwo informacji i wiedzy

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Bazy Biblioteki Narodowej

Bazy Biblioteki Narodowej Bazy Biblioteki Narodowej Wyszukiwanie i gromadzenie informacji Opracowała: Jolanta Nowakowska Biblioteka Narodowa al. Niepodległości 213 02-086 Warszawa tel. (0-22) 608 29 99 (centrala), (0-22) 452 29

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Zakres treści i kryteria oceniania.

Zakres treści i kryteria oceniania. HISTORIA 2 Zakres treści i kryteria oceniania. Na zajęciach historii uczniowie XII Liceum Ogólnokształcącego korzystają z podręcznika: - Ryszard Kulesza i Krzysztof Kowalewski. Zrozumieć przeszłość. Starożytność

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne)

Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Kalendarz XIX Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich Sympozja specjalistyczne (wigilijne) Morze w kulturach świata starożytnego Sympozjum Data Godziny Miejsce Adres Mediewistyka wobec współczesności Migracje

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska

Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Lud Podolski, Głos Podola, Ziemia Podolska Terytorium współczesnej Ukrainy zamieszkały przez liczne grupy nieukraińców Radziecki spadek - to spadek niepodległej Ukrainy i niepodległej Polski Ludność polska

Bardziej szczegółowo

REFORMY LITURGII A POWRÓT DO ŹRÓDEŁ

REFORMY LITURGII A POWRÓT DO ŹRÓDEŁ Instytut Liturgiczny Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie Greckokatolicki Wydział Teologiczny Uniwersytetu Preszowskiego w Preszowie Ukraiński Uniwersytet Katolicki i Ukraińskie Centrum Liturgiczne

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Wybrane problemy historii architektury

Wybrane problemy historii architektury Wybrane problemy historii architektury Rok akademicki 2008/2009 Uwagi ogólne. Szeroka literatura z historii sztuki predestynuje państwa do samodzielnego zapoznania się z tematem zajęć. Oprócz ogólnej wiedzy

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania)

Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Historia Grabowca: parafia neounicka w Grabowcu 1 Historia Grabowca Parafia neounicka w Grabowcu 1935-1937 (praca w trakcie opracowywania) Renata Kulik, Henryk Kulik 2 Historia Grabowca: parafia neounicka

Bardziej szczegółowo

17 IX, przedpołudnie

17 IX, przedpołudnie KALENDARZ XIX POWSZECHNEGO ZJAZDU HISTORYKÓW POLSKICH Sympozja specjalistyczne (wigilijne) 17 IX, przedpołudnie Historia w kontekście posthumanistyki Sympozjum Godziny Miejsce Adres Metodologia historii,

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY ZDJĘCIE KANDYDATKI (nakleić) Informacje wstępne Dane zawarte w kwestionariuszu są poufne i znajdują się w wyłącznej dyspozycji Naczelnej Rady

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ GH-H8 KWIECIEŃ 2016 Zadanie 1. (0 3) 2. Cywilizacje liskiego

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w kl. V B

Scenariusz lekcji w kl. V B Scenariusz lekcji w kl. V B Temat: Bolesław Chrobry pierwszy król Polski Treści programowe: 1. Zjazd w Gnieźnie 2. Wzrost znaczenia Polski w czasach Bolesława Chrobrego 3. Pierwsza koronacja i jej znaczenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE

WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE WIZERUNEK KRAKOWA W POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE Sondaż dla Miasta Krakowa zrealizowany przez TNS OBOP Warszawa, lipiec Na pytanie o najbardziej atrakcyjne polskie miasto, które mogłoby stać się wizytówką naszego

Bardziej szczegółowo

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska

DZIAŁY BIBLIOTEKI. A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska DZIAŁY BIBLIOTEKI A. Encyklopedie powszechne: 1. Francuska 2. Niemiecka 3. Polska B. Słowniki specjalne i informatory: 1. Słowniki specjalne 2. Ekonomia i statystyka 3. Prawo i naukoznawstwo 4. Nauki polityczne

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I GIMNAZJUM POZIOM WYMAGAŃ KONIECZNY ocena dopuszczająca zna pojęcia: źródło historyczne, era, epoka, potrafi na podstawie daty rocznej określić wiek

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1.

Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1. Propozycja rocznego rozkładu materiału Historia dla liceum i technikum, część 1. Przygotowano na podstawie publikacji: J. Choińska-Mika, W. Lengauer, M. Tymowski, K. Zielińska, Historia 1. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY PIN INSTYTUTU ŚLĄSKIEGO W OPOLU na 2016 rok

PLAN PRACY PIN INSTYTUTU ŚLĄSKIEGO W OPOLU na 2016 rok Plan pracy Przyjęty na posiedzeniu Rady Naukowej PIN-Instytutu w Opolu w dniu 24 czerwca 2015 roku PLAN PRACY PIN INSTYTUTU ŚLĄSKIEGO W OPOLU na 2016 rok A. PLAN ZADANIOWO-FINANSOWY W CZĘŚCI ZADAŃ BADAWCZYCH

Bardziej szczegółowo

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu - Działania Pełnomocnika Wojewody Mazowieckiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych. Warszawa, dnia 11 czerwca 2013 r. Przestawione dane dotyczą społeczności

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1

Spis treści. Wstęp... DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R... 1 Spis treści Wstęp... XI DZIAŁ PIERWSZY. USTRÓJ POLSKI DO 1795 R.... 1 Rozdział I. Monarchia patrymonialna... 3 Część I. Powstanie państwa polskiego... 3 Część II. Ustrój polityczny... 5 Część III. Sądownictwo...

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII W KLASIE I GIMNAZJUM Rozdział I. Początki cywilizacji Dzięki treściom zawartym w pierwszej części programu uczniowie poznają najdawniejsze dzieje człowieka oraz historię

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja tekstologiczno-edytorska

Specjalizacja tekstologiczno-edytorska Specjalizacja tekstologiczno-edytorska Specjalizacja tekstologiczno-edytorska umożliwia zdobycie wiedzy z zakresu tekstologii i edytorstwa naukowego oraz podstawowych umiejętności niezbędnych do samodzielnego

Bardziej szczegółowo

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990

Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Ruch komitetów obywatelskich 1989-1990 Charakter Małopolskiego Komitetu Obywatelskiego Siedzą w środkowym rzędzie: prof. Jerzy Mikułowski Pomorski późniejszy rektor AE, prof. Aleksander Koj ówczesny rektor

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO

INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO INSTRUKCJA O PRZYGOTOWANIU DOROSŁYCH DO PRZYJĘCIA SAKRAMENTÓW WTAJEMNICZENIA CHRZEŚCIJAŃSKIEGO 1. Wtajemniczenie chrześcijańskie oznacza proces chrystianizacji, czyli stawania się chrześcijaninem. Złożony

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 4. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 4 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

III PRZEGLĄD POEZJI JANA PAWŁA II

III PRZEGLĄD POEZJI JANA PAWŁA II III PRZEGLĄD POEZJI JANA PAWŁA II Miejcie odwagę żyć dla Miłości! Organizator: Zespół Szkół nr 4 im. Ziemi Dobrzyńskiej w Nadrożu 1 HONOROWY PATRONAT NAD III PRZEGLĄDEM POEZJI JANA PAWŁA II PEŁNI: - Dyrektor

Bardziej szczegółowo

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI

Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Warszawa 2013 Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VI Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: dr hab. prof. UW Jerzy Bartkowski Redaktor prowadząca:

Bardziej szczegółowo

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą

Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Szlaki handlowe w średniowieczu między Wisłą a Pilicą zestawienie bibliograficzne w wyborze Wybór i opracowanie Marta Boszczyk Kielce 2013 Korekta Bożena Lewandowska

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna

Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji Teatr w wielkim mieście 9.30

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta.

Kartograficzny obraz życia kulturalnego Warszawy na dawnych planach miasta. Warszawa ma wiele twarzy Konferencja z cyklu Warszawska Jesień Archiwalna 25 listopada 2015 Warszawa Polska Akademia Nauk Archiwum ul. Nowy Świat 72 Pałac Staszica, sala 022 9.00-9.30 Otwarcie konferencji

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU

OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA. CZEŚĆ A (opis przedmiotu i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU pieczątka jednostki organizacyjnej OPIS PRZEDMIOTU, PROGRAMU NAUCZANIA ORAZ SPOSOBÓW WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA CZEŚĆ A (opis i programu nauczania) OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Administracji i Nauk Społecznych

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne.

K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne. K. Guzikowski, R. Misiak (red.) Pontyfikat Jana Pawła II. Zagadnienia społeczne i historyczne. Spis treści: Przedmowa 11 Wstęp 13 Część II Zagadnienia historyczne. G. Wejman, Papież Jan Paweł II w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA ZDJĘCIE KANDYDATA (nakleić ) Informacje wstępne Dane zawarte w kwestionariuszu są poufne i znajdują się w wyłącznej dyspozycji Naczelnej

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Archeologii OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Muzealnictwo i ochrona zabytków 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim 3. Jednostka prowadząca przedmiot

Bardziej szczegółowo

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku

Henryk Rutkowski. Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Henryk Rutkowski Kartografia wschodniej Wielkopolski do początku XIX wieku Przedmiotem zainteresowania jest terytorium województwa kaliskiego na dawnych mapach, z których tylko późniejsze przedstawiają

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA DOTYCZĄCA DELIMITACJI OBSZARU RADOMSKIEGO REGIONALNEGO INSTRUMENTU TERYTORIALNEGO

INFORMACJA DOTYCZĄCA DELIMITACJI OBSZARU RADOMSKIEGO REGIONALNEGO INSTRUMENTU TERYTORIALNEGO INFORMACJA DOTYCZĄCA DELIMITACJI OBSZARU RADOMSKIEGO REGIONALNEGO INSTRUMENTU TERYTORIALNEGO Zintegrowane Inwestycje Terytorialne (ZIT) i wywodzące się od nich Regionalne Instrumenty Terytorialne (RIT)

Bardziej szczegółowo

Temat: Kresy Wschodnie

Temat: Kresy Wschodnie Konspekt lekcji (3) Temat: Kresy Wschodnie Propozycja innych tematów: Kresy polski raj utracony Kresy mity i rzeczywistość Zamierzone osiągnięcia: Przygotowanie przed lekcją uczeń: zna pojęcie Kresy; zna

Bardziej szczegółowo

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej

Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej Michał Szczyszek Zakład Frazeologii i Kultury Języka Polskiego UAM Proponowana lista zagadnień i proponowany rozkład materiału przedmiotu Internacjonalizacja komunikacji językowej 1. Zjawiska globalizacji

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

EUCHARYSTIA Aleksander Schmemann Białystok 1997 Książka dotyczy sakramentu Świętej Eucharystii w aspekcie duchowości prawosławnej.

EUCHARYSTIA Aleksander Schmemann Białystok 1997 Książka dotyczy sakramentu Świętej Eucharystii w aspekcie duchowości prawosławnej. EUCHARYSTIA Aleksander Schmemann Białystok 1997 Książka dotyczy sakramentu Świętej Eucharystii w aspekcie duchowości prawosławnej. WSPÓŁCZESNA TEOLOGIA PRAWOSŁAWNA Karl Christian Felmy Białystok 2005 Autor

Bardziej szczegółowo

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym

Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym Książkę tę poświęcam pamięci moich lwowskich Rodziców, Lidii i Andrzeja Lewickich, a dedykuję ją wszystkim lwowiakom wygnanym, przybyłym, urodzonym we Lwowie gdyż oni najlepiej wiedzą, czym jest miejsce.

Bardziej szczegółowo