MULTIKULTUROWOŚĆ I WIELOJĘZYCZNOŚĆ A PRYMAT JĘZYKA ANGIELSKIEGO. PRZYPADEK SZWAJCARII

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "MULTIKULTUROWOŚĆ I WIELOJĘZYCZNOŚĆ A PRYMAT JĘZYKA ANGIELSKIEGO. PRZYPADEK SZWAJCARII"

Transkrypt

1 VII Międzynarodowa Konferencja Edukacyjna Ustroń/Gliwice 2013 Agata POGORZELSKA-KLIKS, Kolegium Języków Obcych Politechniki Śląskiej, Gliwice MULTIKULTUROWOŚĆ I WIELOJĘZYCZNOŚĆ A PRYMAT JĘZYKA ANGIELSKIEGO. PRZYPADEK SZWAJCARII Konfederacja Helwecka jest alpejskim krajem otoczonym państwami należącymi do Unii Europejskiej. 22,4% jej mieszkańców stanowią cudzoziemcy. W Szwajcarii obowiązują cztery języki narodowe: niemiecki, francuski, włoski i retoromański. 8,9% populacji to osoby mówiące innymi językami. Szwajcaria jest Państwem Federalnym, złożonym z 26 kantonów. Celem artykułu jest próba pokazania jak problemy związane z wielojęzycznością są rozwiązywane na poziomie Konfederacji, jak podejmowane są decyzje o nauczaniu języków obcych na każdym poziomie edukacji i jakie miejsce zajmuje język angielski w edukacji i w kontaktach pomiędzy mieszkańcami Konfederacji. Konfederacja Helwecka jest alpejskim krajem otoczonym państwami należącymi do Unii Europejskiej. Jest małym krajem, jej powierzchnia to km 2, a liczba mieszkańców wyniosła osób na koniec roku 2011, zgodnie z danymi Federalnego Biura Statystyki (por. 22,4% mieszkańców Szwajcarii stanowią cudzoziemcy. W Szwajcarii obowiązują cztery języki narodowe: niemiecki (lub raczej jego regionalna odmiana Schwyzertdutsch używany przez 63,7% mieszkańców), francuski (20,4% użytkowników), włoski (6,5% użytkowników) i retoromański (1%). 8,9% populacji to osoby mówiące innymi językami. Stolicą Szwajcarii i jednocześnie siedzibą Parlamentu Federalnego jest Berno, miasto leżące w niemieckiej części państwa. Trybunał Federalny, czyli Sąd Najwyższy znajduje się natomiast w Lozannie, w kantonie Vaud, w którym językiem obowiązującym jest francuski, tak aby nie koncentrować całej władzy w regionie, w którym obowiązującym językiem jest język niemiecki, używany przez większość mieszkańców kraju. Szwajcaria jest Państwem Federalnym, złożonym z 26 kantonów (w tym 6 dawnych pół-kantonów: Obwalden, Nidwalden, Bazylea-miasto, Bazylea-okręg, Appenzell- Ausserrhoden i Appenzell-Innerrhoden), z których najmłodszy Jura został utworzony w 1974 roku. Konfederacja Helwecka jest państwem wielokulturowym i wieloetnicznym, w którym poszczególne grupy językowe współistnieją w sposób pokojowy. Jednakże, w dzisiejszym dynamicznie zmieniającym się świecie, w dobie globalizacji, ulega, podobnie jak inne państwa, wpływowi wszechobecnego języka angielskiego. Niniejszy artykuł jest próbą opisu polityki językowej poszczególnych kantonów Szwajcarii, jak również próbą analizy wpływu języka angielskiego na tę politykę. W tym celu zostaną omówione źródła wielojęzyczności i wielokulturowości Szwajcarii, ustawodawstwo federalne w kwestii języków urzędowych, nauczanie drugiego języka narodowego i status języka angielskiego w teorii i praktyce.

2 2 A. Pogorzelska-Kliks 1. ŹRÓDŁA WIELOJĘZYCZNOŚCI I WIELOKULTUROWOŚCI SZWAJCARII Szwajcarzy są narodem wielokulturowym i wielojęzycznym. Kluczem do zrozumienia wielojęzyczności Szwajcarów jest historia tego kraju, proces tworzenia się państwa szwajcarskiego, który odbywał się od dołu, poprzez łączenie się małych wspólnot terytorialnych. Życie mieszkańców dzisiejszych ziem szwajcarskich było skoncentrowane w dolinach oddzielonych od siebie wysokimi górami. Małe społeczności, żyjące w tych dolinach były zdane praktycznie tylko na siebie i w ten sposób tworzyły małe gminy, posługiwały się własnymi językami, kultywowały własne tradycje i zwyczaje. Członkowie tych społeczności prowadzili życie dosyć zamknięte, komunikując się bardzo rzadko z sąsiadami z innych dolin. Nie powstał żaden ośrodek władzy, kantony, miasta, gminy zachowały do dzisiaj, w pewnym zakresie, własne prawa, przywileje, cechy charakterystyczne. Do dziś nie dominuje w Szwajcarii żadna religia, czy grupa kulturowa lub etniczna, ale jednocześnie Szwajcarzy wypracowali własny model życia we wspólnocie i współpracy pomiędzy wszystkimi elementami Konfederacji. Nie było to łatwe do osiągnięcia. Jak możemy przeczytać w historii Szwajcarii La nouvelle histoire de la Suissse et des Suisses, Konfederacja zrodziła się w XIII wieku (Favez Jean Claude (red.): 1998, str. 97), korzenie państwa sięgają 1291 roku, kiedy to trzy niezależne kantony (Uri, Schwyz i Unterwalden) zawarły sojusz, mający na celu obronę przez Habsburgami. Sojusznicy, wierząc w wieczystość związku, nie tylko przyrzekali sobie wzajemną pomoc w obronie przywilejów i wolności, gwarantowali wzajemne poszanowanie lokalnych praw, ale również zobowiązywali się do nietolerowania na ziemiach objętych paktem, urzędników, którzy nie zostaliby wybrani przez ich mieszkańców. Dziś data 1 sierpnia 1291 roku uznana jest za początek Konfederacji, a sam dzień 1 sierpnia jest świętem narodowym. W późniejszych latach, kolejne kantony przyłączały się do Konfederacji, często na zasadzie luźnego związku pomiędzy niezależnymi państwami. W okresie rozszerzania się Związku (czy to na zasadzie zrzeszania, czy podboju), jego jedynym organem było Zgromadzenie wysłanników kantonów (por. Garlicki: 2000, str. 6), którzy głosowali zgodnie z instrukcjami swoich władz. Zgromadzenie nie miało żadnych możliwości narzucenia kantonom swoich decyzji. W XVI wieku Konfederacja stała się jednym z głównych ośrodków reformacji (w Genewie działał Jan Kalwin, a w Zurychu Urlich Zwingli), reformacja objęła przede wszystkim ośrodki miejskie, wieś pozostała wierna katolicyzmowi. Na przełomie XVIII i XIX wieku nastąpił w historii Szwajcarii również krótki okres istnienia państwa unitarnego Republiki Helweckiej. Konstytucja, narzucona przez Francję ustanowiła system obcy tradycji szwajcarskiej jednolite państwo z kantonami jako jednostkami administracyjnymi. Republika Helwecka w znaczący sposób wpłynęła na dzisiejszą sytuację językową w Szwajcarii. Przed ustanowieniem Konstytucji językiem Konfederacji był jedynie język niemiecki, Konstytucja Republiki Helweckiej z 1798 roku uznała równość języka niemieckiego i francuskiego; później, konstytucja z roku 1848 nada status równości również językowi włoskiemu (por. Porębski, 2010, str. 199). Początki nowoczesnej Szwajcarii przypadają na początek XIX wieku, kiedy to po Kongresie Wiedeńskim, przywracającym stary porządek w Europie, Szwajcaria ogłosiła neutralność, a jej mieszkańcy zadecydowali o powrocie do dawnego systemu. Utworzono wtedy konfederację dwudziestu pięciu kantonów, które były suwerennymi państwami, a wieczysty traktat pomiędzy nimi gwarantował zbiorowe bezpieczeństwo w oparciu o zasadę wzajemnej pomocy (Linder: 1996, str. 27). W 1848 roku przyjęto Konstytucję Federalną. Nowa organizacja federalna państwa miała trzy podstawowe cele: zapewnić jedność narodu szwajcarskiego poprzez gwarancję niepodległości kraju wobec zagranicy i poprzez utrzymanie porządku i pokoju wewnątrz kraju; drugim celem była ochrona wolności i praw człowieka i trzecim, zastąpienie dawnego aliansu konfederalnego przez federację, której

3 Multikulturowość i wielojęzyczność a prymat języka angielskiego. Przypadek Szwajcarii. 3 członkowie kantony podporządkują się częściowo władzy centralnej (Favez: 1998, str. 602). Nazwa Konfederacja pozostała symbolem. Tym, co wydaje się być godnym podkreślenia jest fakt, że po raz pierwszy pojawia się w tekście pisanym pojęcie narodu szwajcarskiego. Konstytucja 1848 roku obowiązuje do dzisiaj, z licznymi poprawkami, z których największe zostały wprowadzone w latach 1874 i Dzisiaj naród szwajcarski opiera się, w dużej mierze, na politycznej woli istnienia, a system polityczny Szwajcarii jest tak skonstruowany, aby pozostawić możliwie jak największą władzę na poziomie kantonów. Nie należy jednak sądzić, że Szwajcaria jest krajem pozbawionym historycznych konfliktów (por. Linder: 1996, str. 25), czy podziałów na tle języka. Współczesna Szwajcaria jest państwem utworzonym przez różne grupy etniczne, przez ludzi mówiących różnymi językami i należących do różnych religii. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że, jak podkreśla politolog François Masnata (Masnata: 1980, str. 35), historia Szwajcarii jest pisana w języku niemieckim, dopiero w XIX wieku na scenie politycznej Konfederacji zaczynają pojawiać się kantony romandzkie (Romandia szwajcarski region francuskojęzyczny). Językiem władzy, według François Masnaty (por. Masnata: 1980, str. 36), pozostaje do dziś język niemiecki. Społeczeństwo szwajcarskie nie jest jednorodne, co nie pozostaje to bez wpływu na obecną sytuację kraju i politykę językową. 2. USTAWODAWSTWO FEDERALNE W KWESTII JĘZYKÓW URZĘDOWYCH Wielojęzyczność Konfederacji Helweckiej jest gwarantowana na poziomie ustawodawstwa federalnego przez wiele dokumentów: przede wszystkim przez Konstytucję Federalną, a także przez ustawę federalną w sprawie języków narodowych i porozumienia pomiędzy wspólnotami językowymi, czy rozporządzenie w sprawie języków narodowych i porozumienia pomiędzy wspólnotami językowymi. 2.1 Konstytucja Federalna: status czterech języków narodowych w ustawie zasadniczej Artykuł 4 Konstytucji Federalnej z 18 kwietnia 1999 roku Języki narodowe mówi, że: Językami narodowymi są niemiecki, francuski, włoski i retoromański (por. Garlicki: 2000, str. 42). Wszystkie oficjalne dokumenty rządowe są publikowane w czterech językach, cztery języki odnajdujemy również na banknotach. Ponadto, w artykule 18 gwarantuje się wolność języka. Oznacza to, między innymi, że żadnej gminie nie można narzucić języka oficjalnego, innego niż jej własny (por. Linder: 1996, str. 50). Zgodnie z artykułem 70 Konstytucji Federalnej, językami urzędowymi obowiązującymi na terenie Federacji, są języki: niemiecki, francuski i włoski. Na szczeblu federalnym, wszystkie dyskusje tłumaczone są symultanicznie na te trzy języki. Język retoromański jest językiem urzędowym w kontaktach z osobami posługującymi się tym językiem. Języki urzędowe poszczególnych kantonów określają one same, przy szczególnym uwzględnieniu struktury społecznej kantonu i poszanowaniu autochtonicznych mniejszości językowych. W Konstytucji Federalnej istnieje również zapis o wspomaganiu przez władze federalne i kantonalne wymiany między wspólnotami językowymi, o wsparciu, którego Federacja udziela kantonom wielojęzycznym i o szczególnej pomocy dla mniejszościowych kantonów Gryzoni i Tessynu dla zachowania języków: włoskiego i retoromańskiego. 2.2 Inne ustawy i rozporządzenia na poziomie ustawodawstwa Federacji Do najważniejszych ustaw dotyczących języków narodowych należy ustawa federalna w sprawie języków narodowych i porozumienia pomiędzy wspólnotami językowymi, która

4 4 A. Pogorzelska-Kliks weszła w życie 1 stycznia 2010 roku. Ma ona na celu umocnienie czterojęzyczności Szwajcarii, wzmocnienie spójności państwa i narodu, wspieranie wielojęzyczności obywateli i instytucji i promocję języków włoskiego i retoromańskiego, jako języków narodowych. Powyższa ustawa zobowiązuje władze federalne do równego traktowania czterech języków narodowych, gwarantuje wolność języka we wszystkich dziedzinach działalności państwa i wspiera porozumienie pomiędzy poszczególnymi grupami językowymi. Istotnym zapisem tej ustawy jest artykuł 5, punkt 2: Władze federalne zobowiązane są używać języków urzędowych w ich formie standardowej (Loi fédérale sur les langues nationales et la compréhension entre les communautés linguistiques w: Ma to duże znaczenie w kontekście dysglosji w niemieckojęzycznym regionie Federacji, gdzie częściej niż języka niemieckiego, używa się dialektu. W ustawie tej znajdujemy również zapisy o wymianach szkolnych pomiędzy kantonami i o wspieraniu wielojęzyczności nauczycieli i uczniów. Poprzez tę ustawę Federacja może wspierać finansowo kantony w nauczaniu drugiego lub trzeciego języka narodowego, jak również w nauczaniu lokalnego języka narodowego skierowanym wobec osób, których językiem ojczystym jest inny język. Dzięki tej ustawie, na szczególną pomoc finansową Federacji w wykonywaniu swoich specyficznych zadań mogą liczyć kantony dwujęzyczne (Berno, Fryburg, Gryzonia i Valais). Przez takie zadania rozumiemy nauczanie dwujęzyczne w dwóch językach urzędowych kantonu czy stworzenie odpowiednich warunków pracy władzom kantonalnym działającym w środowisku dwujęzycznym. Ustawa ta powtarza również zapis Konstytucji Federalnej o szczególnej pomocy dla kantonów Gryzonia i Tessyn w promocji języka i kultury tych kantonów. 1 lipca 2010 roku weszło w życie rozporządzenie o językach narodowych, które uzupełnia ustawę. Znajdujemy w nim artykuł o publikacji dokumentów w językach narodowych na stronach internetowych administracji państwowej: wszystkie dokumenty są publikowane w trzech językach urzędowych, a wybrane dokumenty w języku retoromańskim. W rozporządzeniu o językach narodowych pojawia się również artykuł dotyczący umów międzynarodowych publikowanych w języku angielskim. Jest zaznaczone, że oryginalna umowa musi być zredagowana w jednym z języków urzędowych Federacji. 2.3 Reprezentacja polityczna mieszkańców poszczególnych kantonów Konfederacja Helwecka jest państwem federalnym, w którym duża część władzy pozostaje w kantonach. Sytuacja ta ma swoje odzwierciedlenie w strukturach władzy federalnej: Radzie Federalnej rządzie Szwajcarii i w strukturze parlamentu. Zgodnie z artykułem 148 Konstytucji Federalnej, Zgromadzenie Federalne, składające się z dwóch izb: Rady Narodowej i Rady Kantonów, stanowi najwyższą władzę w Federacji, z zastrzeżeniem praw narodu i kantonów (por. Garlicki: 2000, str. 88). Rada Narodowa, niższa izba Zgromadzenia składa się z 200 deputowanych. Deputowani są wybierani w okręgach wyborczych, każdy kanton stanowi okręg wyborczy. Liczba mandatów przypadających na każdy okręg zależy od liczby mieszkańców kantonu, ale bez względu na nią, każdy kanton ma co najmniej jeden mandat. I tak, przykładowo: kanton Zurych, bardzo gęsto zaludniony, dysponuje 34 miejscami w parlamencie, podczas gdy kantony Uri i Glarus, jak również pół kantony Obwalden, Nidwalden i Appenzell-Innerrhoden mają tylko po jednym reprezentancie w Radzie Narodowej Wyższa izba Zgromadzenia liczy 46 deputowanych kantonów. Wszystkie kantony, bez względu na ich wielkość, czy liczbę mieszkańców, wybierają po dwóch reprezentantów, za wyjątkiem sześciu pół-kantonów, które wybierają po jednym deputowanym. O procedurze wyboru deputowanych do Rady Kantonów decydują one same. Można zatem stwierdzić, że

5 Multikulturowość i wielojęzyczność a prymat języka angielskiego. Przypadek Szwajcarii. 5 poszczególne wspólnoty językowe są sprawiedliwie reprezentowane na najwyższych szczeblach władzy ustawodawczej. Rada Narodowa reprezentuje naród, a Rada Kantonów kantony. Bikameralizm w parlamencie szwajcarskim, jak o tym mowa w artykule 148, jest doskonały, a to znaczy, że procedura legislacyjna może zostać rozpoczęta w każdej izbie i w celu przegłosowania ustawy, konieczna jest zgodność obydwu izb. 2.4 Rząd Szwajcarii (Rada Federalna) reprezentacja poszczególnych kantonów i regionów językowych. Magiczna formuła Równie interesująco przedstawia się struktura rządu Szwajcarii Rady Federalnej. Jest ona drugim organem na poziomie Konfederacji i jest ona najwyższą władzą wykonawczą Federacji, liczy siedmiu członków, wybieranych przez Zgromadzenie Federalne. (por. Garlicki: 2000, str ). Konstytucja Federalna nie poświęca zbyt wiele miejsca wyborom do Rady Federalnej, a trzeba powiedzieć, że procedura ta jest bardzo skomplikowana, z powodu wielu zwyczajowych czynników, które muszą być brane pod uwagę. Siedmiu członków rządu wybieranych według magicznej formuły, tzn. zachowania reprezentacji czterech głównych partii politycznych. Z jedną drobną zmianą stan ten trwa od 1959 roki i Rada Federalna uważana jest za najbardziej stabilny rząd na świecie. Członkowie Rady Federalnej pełnią swoje funkcje, w większości przypadków, przez około dziesięć lat. Jednakże przynależność do danej partii politycznej nie jest jedynym czynnikiem determinującym wybór kandydata do rządu. Istotna jest również reguła dotycząca języka kandydata (przynajmniej dwóch członków rządu musi być przedstawicielami mniejszości językowych, to znaczy, języka francuskiego, włoskiego lub retoromańskiego), jak również konieczność reprezentowania wielkich kantonów (Zurych, Berno i Vaud). Żaden kanton nie może dysponować więcej niż jednym członkiem Rady Federalnej. Na czele Rady Federalnej stoi prezydent, który jest "primus inter pares". Jest on wybierany na jeden rok przez obydwie izby parlamentu. Przewodzi on sesjom Rady Federalnej i pełni funkcje reprezentacyjne (por. La Conféderation en bref, Chancellerie fédérale: 2000, str. 26). Prezydent przyjmuje przedstawicieli innych państw i listy uwierzytelniające, przewodzi najważniejszym ceremoniom, wygłasza odezwy do narodu. Funkcja prezydenta jest pełniona każdego roku przez innego członka Rady Federalnej. Prezydent i wiceprezydent, podobnie jak pozostali członkowie Rady, kierują swoimi ministerstwami. Zatem na czele Konfederacji Helweckiej stoi nie prezydent, ale Rada Federalna, jako ciało kolegialne. Ma to bardzo duże znaczenie dla poczucia bycia reprezentowanym wszystkich obywateli państwa, bez względu na język, którym mówią. 3. SYTUACJA JĘZYKOWA W SZWAJCARII KRYZYS WIELOKULTUROWOŚCI I WIELOJĘZYCZNOŚCI? Szwajcaria jest wzorem państwa federalnego, a Szwajcarzy są przykładem narodu o bardzo silnej politycznej woli bycia razem. Jeżeli przyjrzeć się oficjalnym dokumentom, takim jak Konstytucja Federalna, czy ustawy i rozporządzenia na poziomie federalnym, cztery wspólnoty językowe współżyją pokojowo w tym niewielkim europejskim państwie. Na tle Europy, Szwajcaria jawi się jako szczęśliwy kraj, a Szwajcarzy jako ludzie praktyczni, którzy dzięki swojej pracowitości i organizacji wypracowali wysoki standard życia. Polityka konsensusu i daleko posunięty federalizm pozwalają na dużą swobodę kantonom i, co za tym idzie, regionom językowym. Jednak, w ostatnich latach, w samej Szwajcarii, pojawia się coraz więcej opinii podważających to pokojowe współżycie. Słychać wiele głosów

6 6 A. Pogorzelska-Kliks mówiących o nieuniknionym wręcz końcu szwajcarskiego modelu pokojowego współistnienia kultur, religii i języków. Pada wiele słów na temat dominacji ekonomicznej i politycznej kantonów niemieckojęzycznych nad pozostałymi. Zagrożeniem dla integralności Szwajcarii miałaby być również ogromna liczba imigrantów. Pamiętać należy, że stanowią oni już około 22% ludności, a Szwajcaria wciąż pozostaje celem wielu cudzoziemców. Duży procent imigrantów stanowią osoby wyznania muzułmańskiego, przez co islam wyrasta na trzecie wyznanie w Federacji. Wielu imigrantów nie mówi w żadnym z języków narodowych Konfederacji Helweckiej, portal podaje że liczba takich osób stanowi nawet 9% mieszkańców Szwajcarii. Innym zagrożeniem dla języków narodowych Szwajcarii jest coraz bardziej popularny język angielski. Coraz większa obecność języka angielskiego jest spowodowana nieustającym i nieuniknionym procesem globalizacji gospodarki. Dziennikarz José Ribeaud mówi w mocnych słowach, że nadszedł już najwyższy czas, aby zdać sobie sprawę z tego, że globalizacja made in USA pociąga za sobą utratę kultury i regres cywilizacyjny (Ribeaud: 1998, str. 136). Politolog i dziennikarz, Jean-Claude Rennwald stawia pytanie w liście otwartym do Szwajcarów niemieckojęzycznych o to kiedy Szwajcaria się rozpadnie (Rennwald: 2000), José Ribeaud stawia to samo pytanie w trochę inny sposób: kiedy Szwajcaria umrze, a historyk i dziennikarz, Christophe Büchi, zastanawia się nad bliskim końcem związku dwóch wspólnot językowych: niemiecko- i francuskojęzycznej. W Polsce, w roku 2010, ukazała się praca dr Andrzeja Porębskiego: Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu, w której autor stawia tezę, że szwajcarska wielokulturowość osiągnęła takie stadium, w którym musi ulec jakościowej zmianie. (...) dotychczasowa formuła trwania narodu szwajcarskiego znalazła się na granicy wyczerpania (Porębski: 2010, str. 207). Ponadto, Andrzej Porębski cytuje w swojej pracy profesora Ursa Altermatta, rektora uniwersytetu we Fryburgu, który postrzega problem języka angielskiego z perspektywy socjologicznej: język w kraju wielojęzycznym jest nie tylko środkiem komunikacji, ale również elementem tożsamości i symbolem kulturowej różnorodności. Język angielski nie jest w żaden sposób związany z kulturą czy tradycją Szwajcarów, a jego wciąż rosnąca popularność może być zagrożeniem dla tożsamości mieszkańców Szwajcarii (por Porębski: 2010, str ). 3.1 Status języka angielskiego w Szwajcarii. Teoria i praktyka Na oficjalnej stronie internetowej administracji federalnej: znajdujemy informację, że język angielski, nie będąc językiem urzędowym Szwajcarii, jest coraz bardziej rozpowszechniony. Jest on obecny przede wszystkim w sektorze prywatnym gospodarki, w związku z eksportem, w sektorze usług i turystyki. W sektorze państwowym nie ma żadnego przymusu publikacji dokumentów w języku angielskim, ale, jak zostało to już powiedziane w rozdziale dotyczącym ustawodawstwa federalnego, często umowy międzynarodowe mają swoją angielską wersję. W rzeczywistości język angielski staje się coraz bardziej obecny w życiu Szwajcarów. Christophe Büchi nazywa go nowym językiem narodowym (por. Büchi: 2001, str. 276). Jest wiele przyczyn wciąż rosnącej popularności języka angielskiego w Szwajcarii, obok dużego wpływu globalizacji gospodarki, czy kultury masowej, wymienić należy wzajemną niechęć poszczególnych grup językowych do uczenia się języków narodowych Federacji. Z jednej strony, podkreśla się, że czterojęzyczność Szwajcarii stanowi o specyfice kraju, jest jego dziedzictwem i tworzy jego tożsamość, a z drugiej strony, wiele mówi się na temat dyglosji mieszkańców Szwajcarii niemieckojęzycznej: coraz częściej używanym w tej części Federacji nie jest język niemiecki standardowy, ale jego szwajcarska odmiana. W takiej sytuacji nie należy dziwić się niechęci mieszkańców innych regionów językowych do uczenia się języka niemieckiego, za pomocą którego trudno będzie im porozumieć się ze swoimi

7 Multikulturowość i wielojęzyczność a prymat języka angielskiego. Przypadek Szwajcarii. 7 współrodakami. Z kolei niemieckojęzyczni Szwajcarzy wydają się być bardziej zainteresowani językiem angielskim, zwłaszcza w kontekście relacji gospodarczych z zagranicą. Ponadto, według Andrzeja Porębskiego (Porębski: 2010, str ), język angielski, neutralny dla wszystkich grup językowych w Szwajcarii, nie wywołałby zarzutu dominacji którejkolwiek z nich nad pozostałymi. 3.2 Nauczanie języków obcych. Nauczanie języka angielskiego Bardzo istotną instytucją, która koordynuje kantonalne systemy edukacyjne jest Szwajcarska Konferencja Kuratorów Kantonalnych. Jej uchwały nie mają charakteru wiążącego dla władz federalnych i kantonalnych, ale są brane pod uwagę. W marcu 2004 roku przyjęła ona narodową strategię nauczania języków. W dokumencie tym podkreśla się konieczność znajomości języków obcych, ale przywiązuje się ogromną wagę przede wszystkim do nauczania języków narodowych Federacji. Ponadto, zapis dokumentu mówi o konieczności promocji w niemieckojęzycznym regionie Szwajcarii, standardowego języka niemieckiego ze względu na rosnące użycie dialektu. Wzywa się również media do udziału w tej promocji. W punkcie podkreśla się konieczność nauczania standardowego języka lokalnego na wszystkich etapach nauczania (por. Stratégie de la CDIP et programme de travail pour la coordination à l échelle nationale w: Najważniejszym elementem strategii są zapisy o obowiązkowym nauczaniu drugiego języka narodowego od trzeciej klasy szkoły podstawowej i języka angielskiego od piątej klasy, kolejne języki obce wprowadza się na poziomie szkoły średniej i wyższej. Najistotniejsze elementy narodowej strategii nauczania języków zostały również ujęte w międzykantonalnej umowie o harmonizacji szkolnictwa obowiązkowego (projekt HarmoS). Zapisy strategii są obowiązkowe dla kantonów sygnatariuszy porozumienia. O wyborze pierwszego języka obcego decydują władze kantonalne. W 1997 roku władze kantonu Zurych przeprowadziły eksperyment wprowadzając nauczanie języka angielskiego już od pierwszej klasy szkoły podstawowej (zamiast od piątej, jak było to przyjęte w dokumencie Szwajcarskiej Konferencji Kuratorów Kantonalnych), a więc przed rozpoczęciem nauki drugiego języka narodowego. Decyzja ta wywołała oburzenie w kantonach mniejszościowych (zwłaszcza francuskojęzycznych), sprzeciwiła się jej również Konferencja Kuratorów Kantonalnych. Dlaczego? Jak mówi Chrostophe Büchi, nie chodzi o prostą wymianę jednego języka na drugi, nie chodzi w ogóle o kwestię nauczania jednego czy drugiego języka obcego, ale o fundamentalną kwestię równowagi wielojęzycznej Szwajcarii (por. Büchi: 2001, str. 277). Narodowa strategia nauczania języków obcych jest rezultatem tej właśnie inicjatywy Zurychu, a dyskusja nad nauczaniem języków w Szwajcarii trwa do dzisiaj. 4. PODSUMOWANIE, WNIOSKI Pomimo wszystkich głosów o zagrożeniach dla wielokulturowości i wielojęzyczności, a nawet dla istnienia samej Szwajcarii, Konfederacja Helwecka, wielokulturowa i wielojęzyczna wciąż trwa. Pamiętać należy, że trzy z czterech języków narodowych (niemiecki, francuski i włoski) są językami dużych sąsiadów Szwajcarii. Cały czas trwają również dyskusje nad przyszłością Federacji, nad współistnieniem różnych grup językowych (chodzi już nie tylko o osoby mówiące czterema językami narodowymi, ale również o imigrantów i ich języki ojczyste) i nad obecnością języka angielskiego w życiu Szwajcarów. W dyskusjach nad językiem angielskim przewija się wiele wątków: globalizacyjny,

8 8 A. Pogorzelska-Kliks ekonomiczny, socjolingwistyczny czy narodowy. Z jednej strony, język angielski jest wszechobecny w biznesie i nauce, z drugiej strony podkreśla się, że język angielski nauczany w szkołach szwajcarskich jest językiem martwym, bez związku z żadną kulturą i nie służy do kontaktów z rodzimymi użytkownikami języka, a jedynie z innymi Szwajcarami. José Ribeaud ostrzega przed używaniem szwajcarskiej wersji języka angielskiego - swiss English, jako języka wewnątrznarodowego (Ribeaud: 1998, str. 268). Artykuł ten nie wyczerpuje tematu, na pewno należałoby przyjrzeć się kwestii nauczania języków obcych i nauczaniu w językach urzędowych w kantonach dwujęzycznych, takich jak Berno, Fryburg, Valais i Gryzonia. Inna istotną kwestią jest imigracja i jej wpływ na wielojęzyczność Szwajcarii. Warto również przedyskutować kwestię komunikacji pomiędzy wspólnotami językowymi i mediów w tym wielokulturowym i wielojęzycznym państwie. LITERATURA 1. Büchi Ch. Mariage de raison. Romands et Alémaniques: une histoire suisse. Editions Zoé Cotti F. La Svizzera nell ora della verità. Flavio Cotti a colloquio con Moreno Bernasconi. Armando Dadò Editore Favez J-C. (red.): Nouvelle Histoire de la Suisse et des Suisses. Editions Payot Garlicki L. (red.) Konstytucja Szwajcarii. Wydawnictwo Sejmowe Grin F. Compétences et récompences. La valeur des langues en Suisse. Editions Universitaires Fribourg Suisse Linder W. Demokracja Szwajcarska. Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej Masnata F. La volonté d agir: Vivre au passé suisse ou construire un futur. Editions d en Bas Melich A. (réd) Les valeurs des Suisses. Lang Porębski A. Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Rennwald J-C. Quand la Suisse éclatera. Lettre ouverte aux Suisses alémaniques. Editions CJE Ribeaud J. Quand la Suisse disparaîtra. Editions de l Aire La Conféderation en bref, Chancellerie fédérale, Berno, 2000 MULTICULTURALISME ET PLURILINGUISME ET LA PRIMAUTE DE LA LANGUE ANGLAISE. LE CAS DE LA SUISSE. La Confédération Helvétique est un pays alpin entouré d Etats appartenant à l Union Européenne. 22,4% des habitants de la Suisse sont étrangers. En Suisse il y a quatre langues nationales: allemand, français, italien et romanche. 8,9% de la population parle d autres langues. La Suisse est un Etat Fédéral, constitué de 26 cantons. Le but de cet article est de montrer comment les habitants de ce pays multinational communiquent entre eux-mêmes, comment la Confédération gère les problèmes liés au plurilinguisme, comment sont prises les décisions concernant l enseignement des langues à chaque niveau de formation et quelle est la place de la langue anglaise dans l éducation et dans les contacts entre les Suisses.

III 3 - Pytanie testowe WSPÓŁCZESNE SYSTEMY RZĄDÓW

III 3 - Pytanie testowe WSPÓŁCZESNE SYSTEMY RZĄDÓW III 3 - Pytanie testowe WSPÓŁCZESNE SYSTEMY RZĄDÓW T1: 1. Zasada incompatibilitas polega na: a) zakazie łączenia funkcji b) braku kompetencji do dokonania określonej czynności c) nakazie określonego zachowania

Bardziej szczegółowo

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Dni Europejskie na Uniwersytecie Gdańskim, 6 maja 2014 r. Artur Jabłoński (Kaszëbskô Jednota) Europa nie jest homogeniczna. Oprócz państw narodowych,

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Konfederacja Szwajcarska

Rozdział I. Konfederacja Szwajcarska Rozdział I. Konfederacja Szwajcarska Literatura: Z. Czeszejko-Sochacki, Referendum i inicjatywa ludowa w systemie politycznym Konfederacji Szwajcarskiej, SP 1989, z. 3; Z. Czeszejko-Sochacki, Sądowa kontrola

Bardziej szczegółowo

Polityka językowa Unii Europejskiej. Łódź 14 maja 2012

Polityka językowa Unii Europejskiej. Łódź 14 maja 2012 Polityka językowa Unii Europejskiej Łódź 14 maja 2012 Wielojęzyczna Europa od 1958 r. Pierwsze rozporządzenie Rady nr 1/58 stanowi, że oficjalnymi i roboczymi językami są języki państw członkowskich Traktat

Bardziej szczegółowo

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA FORMY TRADYCYJNE

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA FORMY TRADYCYJNE DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA FORMY TRADYCYJNE I. Polis zgromadzenie ludowe obywateli; demokracja elitarystyczna II. Walne zgromadzenia ludowe obywateli kantony Appenzell, Unterwalden coroczne zgromadzenia ludowe

Bardziej szczegółowo

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe

Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Języki mniejszości narodowych i etnicznych oraz język regionalny a władze samorządowe Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji 1 MNIEJSZOŚCI NARODOWE I ETNICZNE I ICH JĘZYKI A SAMORZĄDY JĘZYK REGIONALNY

Bardziej szczegółowo

Samorząd terytorialny w Szwajcarii

Samorząd terytorialny w Szwajcarii Samorząd terytorialny w Szwajcarii Jakub Jagiełło 1. Informacje ogólne Szwajcaria to państwo w centralnej części Europy, na terenia Alp, bez dostępu do morza. Na północy graniczy z Niemcami, na wschodzie

Bardziej szczegółowo

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie

Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Informacje prasowe sieci Eurydice Kluczowe dane dotyczące nauczania języków w szkołach w Europie Ján Figel, komisarz UE ds. edukacji, kształcenia, kultury i młodzieży, powiedział: Chociaż obserwujemy pewne

Bardziej szczegółowo

Wyrównywanie fiskalne: Szwajcarski sposób, federalny, kantonalny, lokalny

Wyrównywanie fiskalne: Szwajcarski sposób, federalny, kantonalny, lokalny Wyrównywanie fiskalne: Szwajcarski sposób, federalny, kantonalny, lokalny Bernard Dafflon 1. Wyrównywanie fiskalne: długi, oparty na partycypacji i demokratyczny proces 2. Treści Polityki wyrównywania

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Charakterystyka ustroju System polityczny charakter głowy państwa republika republika republika republika monarchia parlamentarna budowa terytorialna państwo

Bardziej szczegółowo

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 FORMUŁA DO 2014 ( STARA MATURA ) WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ MWO-P1 MAJ 2016 Uwaga: Akceptowane są wszystkie

Bardziej szczegółowo

Sekretariat Komitetu COPA został utworzony w Brukseli 1 kwietnia 1959, a 1 grudnia 1962 połączył sie z sekretariatem Komitetu COGECA.

Sekretariat Komitetu COPA został utworzony w Brukseli 1 kwietnia 1959, a 1 grudnia 1962 połączył sie z sekretariatem Komitetu COGECA. Komitet COPA: Rolnicza Unia Europejska Traktat Rzymski ustanawiający Europejska Wspólnotę Gospodarcza, podpisany 25 marca 1957 zawierał juz najważniejsze ramy dla Wspólnej Polityki Rolnej (WPR). Stosunki

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE Red.: Dariusz Górecki Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa Rozdział

Bardziej szczegółowo

Ustrój polityczny Republiki Włoskiej

Ustrój polityczny Republiki Włoskiej Rafał Czyrny Ustrój polityczny Republiki Włoskiej Rzeszów 2013 Ustrój polityczny Republiki Włoskiej Copyright Rafał Czyrny Rzeszów 2013 ISBN 978-83-62681-57-0 Wydawnictwo ARMAGRAF ul. Krakowska 21, 38-400

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia Klasa I ZS Temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1 Program nauczania System oceniania Źródła wiedzy o przeszłości i teraźniejszości 2 Epoki historyczne Źródła historyczne Dziedzictwo antyku Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

W sieci po angielsku

W sieci po angielsku W sieci po angielsku Aż 48% użytkowników Internetu w UE używa języka angielskiego do czytania lub przeglądania treści w Internecie. 29% stwierdziło, że do komunikacji w Internecie wykorzystuje język inny

Bardziej szczegółowo

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH S. PREZYDENCKI Ogólna charakterystyka: Rozdzielczość i względna równość kompetencji władzy ustawodawczej i wykonawczej Władza wykonawcza prezydent Władza ustawodawcza

Bardziej szczegółowo

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA

DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA DEMOKRACJA BEZPOŚREDNIA - Sposób sprawowania władzy, w którym decyzje podejmowane są bezpośrednio przez ogół wyborców bez pośrednictwa jakichkolwiek organów państwowych - Bezpośrednie decydowanie prze

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. IV. Rząd Federalny. VI. Prezydent Federalny. VI. Władza sądownicza

Spis treści. IV. Rząd Federalny. VI. Prezydent Federalny. VI. Władza sądownicza Spis treści Rozdział pierwszy Unia Europejska I. Unia Europejska i Wspólnoty Europejskie - podstawowa charakterystyka II. Podstawy traktatowe i Wspólnot Europejskich III. Jednostka w IV. Instytucje i organy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska KOMITET REGIONÓW

Unia Europejska KOMITET REGIONÓW Unia Europejska KOMITET REGIONÓW Bruksela, 2003 Wstęp do Komitetu Regionów Unia europejska Komitet Regionów Tworzenie Komitetu Regionów Komitet Regionów jest zgromadzeniem doradczym Unii Europejskiej;

Bardziej szczegółowo

E ro r pean L anguage L abel zyki Obce w Szkole

E ro r pean L anguage L abel zyki Obce w Szkole European Language Label Języki Obce w Szkole Krótko o konkursie ELL 1. Certyfikat przyznawany jest projektom promującym nowatorskie inicjatywy dotyczące nauczania i uczenia się języków, wyróżnia innowacyjne

Bardziej szczegółowo

Jarosław Szymanek Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11

Jarosław Szymanek Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11 Spis treści Wstęp... 9 Système politique de la France contemporaine. Le point de vue polonais... 11 Filozofia ustroju politycznego w konstytucji V Republiki Francuskiej... 25 Mateusz Stempak Ustrój Francji

Bardziej szczegółowo

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE. Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny:

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE. Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny: WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Pierwsze półrocze, rozdział I i II Opis wymagań na poszczególne oceny: OCENA ZAGADNIENIA Celujący Uczeń opanował następujące pojęcia: uzasadnia znaczenie nadrzędności Konstytucji

Bardziej szczegółowo

Unit 3-03/ Kompetencje Unii. Zasady strukturalne

Unit 3-03/ Kompetencje Unii. Zasady strukturalne Unit 3-03/09.11.2016 Kompetencje Unii. Zasady strukturalne Fragmenty z podręcznika: Zasady działania UE: pkt 73-74 Zasada przyznania kompetencji (kompetencje wyłączne i dzielone; kompetencje wyraźnie i

Bardziej szczegółowo

Współczesne systemy polityczne

Współczesne systemy polityczne Jarosław Zieliński Współczesne systemy polityczne System polityczny może być rozumiany jako podstawowe struktury władz państwowych oraz główne zasady polityczne i prawne; jako ogół instytucji, za pośrednictwem

Bardziej szczegółowo

Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy *

Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy * P6_TA(2005)0146 Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy * Rezolucja legislacyjna Parlamentu Europejskiego w sprawie projektu rozporządzenia Rady zmieniającego rozporządzenie (EWG) nr

Bardziej szczegółowo

WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO. 2. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 224 ze zm.

WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO. 2. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz.U. z 2011 r. Nr 43, poz. 224 ze zm. WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze 2. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz.U.

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy.

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Moduł dział - temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1. -

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Prawa i wolności: prawo do życia, zniesienie kary śmierci, wolność od tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania, wolność

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15 Spis treści Słowo wstępne............................................................ 11 Przedmowa do czwartego wydania.......................................... 13 Wykaz skrótów............................................................

Bardziej szczegółowo

WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO. 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.

WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO. 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm. WYKAZ AKTÓW PRAWNYCH Z PRAWA KONSTYTUCYJNEGO 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 2. Ustawa z dnia 7 października 1999 r. o języku polskim (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

A.3 PROTOKÓŁY DOTYCZĄCE TWORZENIA SZKÓŁ EUROPEJSKICH SPORZĄDZONE NA PODSTAWIE STATUTU SZKOŁY EUROPEJSKIEJ SPIS TREŚCI

A.3 PROTOKÓŁY DOTYCZĄCE TWORZENIA SZKÓŁ EUROPEJSKICH SPORZĄDZONE NA PODSTAWIE STATUTU SZKOŁY EUROPEJSKIEJ SPIS TREŚCI A.3 PROTOKÓŁY DOTYCZĄCE TWORZENIA SZKÓŁ EUROPEJSKICH SPORZĄDZONE NA PODSTAWIE STATUTU SZKOŁY EUROPEJSKIEJ SPIS TREŚCI 3.1 Protokół z dnia 13 kwietnia 1962 r. dotyczący tworzenia Szkół europejskich, sporządzony

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole

KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole KURATORIUM OŚWIATY W OPOLU ul. Piastowska 14, 45-082 Opole tel.: (77) 452-45-68, 452-49-20 e - mail:kontakt@kuratorium.opole.pl fax: (77) 452-49-21, 452-44-17 http://www.kuratorium.opole.pl NIP: 754-11-56-220

Bardziej szczegółowo

WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ

WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ NR 3520 WYBORY, PRAWO WYBORCZE, SYSTEMY WYBORCZE W PAŃSTWACH GRUPY WYSZEHRADZKIEJ Marek Barański, Anna Czyż, Sebastian Kubas, Robert

Bardziej szczegółowo

Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza.

Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza. Demokracja ma swój początek w Starożytnej Grecji. Słowo pochodzi z języka greckiego od słów demos, co znaczy lud oraz kratos władza. W znaczący wkład w jej rozwój ma także kultura Starożytnego Rzymu oraz

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe w Szwajcarii Aspekty praktyczne

Badania naukowe w Szwajcarii Aspekty praktyczne Badania naukowe w Szwajcarii Aspekty praktyczne Katarzyna Aleksandrowicz Poznań,, 13 czerwca 2013 PROJEKT FINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI

Bardziej szczegółowo

Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska)

Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska) Porozumienie o współpracy pomiędzy Województwem Dolnośląskim (Rzeczpospolita Polska) a Regionem Alzacji (Republika Francuska) zwani dalej Stronami WOJEWÓDZTWO DOLNOŚLĄSKIE Reprezentowane przez Marszałka

Bardziej szczegółowo

Administracja publiczna Wprowadzenie. Dr hab. Ryszard Szarfenberg rszarf.ips.uw.edu.pl/apub/

Administracja publiczna Wprowadzenie. Dr hab. Ryszard Szarfenberg rszarf.ips.uw.edu.pl/apub/ Administracja publiczna Wprowadzenie Dr hab. Ryszard Szarfenberg rszarf.ips.uw.edu.pl/apub/ Główne idee normatywne współczesnego państwa Suwerenność narodu, która zakłada państwo narodowe i demokrację

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy o Konstytucji RP

Konkurs wiedzy o Konstytucji RP Konkurs wiedzy o Konstytucji RP ORGAZNIZATORZY 1 1. Organizatorem konkursu jest stowarzyszenie zwykłe Wiedzieć Więcej, działające przy I Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w Dąbrowie Tarnowskiej.

Bardziej szczegółowo

Zajęcia szkolne w języku ojczystym w okręgu Olpe

Zajęcia szkolne w języku ojczystym w okręgu Olpe Zajęcia szkolne w języku ojczystym w okręgu Olpe Drodzy Rodzice, Od wielu lat istnieje możliwość nauczania w języku ojczystym w powiecie Olpe, a mimo to oferta ta nie jest powszechnie znana. Za pomocą

Bardziej szczegółowo

REGULAMINY WEWNĘTRZNE

REGULAMINY WEWNĘTRZNE 23.4.2010 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 103/1 II (Akty o charakterze nieustawodawczym) REGULAMINY WEWNĘTRZNE REGULAMIN TRYBUNAŁU OBRACHUNKOWEGO UNII EUROPEJSKIEJ SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ I: Artykuł

Bardziej szczegółowo

Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy *

Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy * 23.2.2006 PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 45 E/87 P6_TA(2005)0146 Europejska Fundacja na Rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy * Rezolucja legislacyjna Parlamentu Europejskiego w sprawie projektu

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. ZMIANY USTROJU POLITYCZNEGO POLSKI W LATACH 1944-1997 1. Pojęcie ustroju politycznego i jego periodyzacja 2. Okres Krajowej

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

Dzień Informacyjny na temat programu Comenius

Dzień Informacyjny na temat programu Comenius Dzień Informacyjny na temat programu Comenius Magdalena Chawuła-Kosuri Dyrektor Biura Regionalnego Województwa Śląskiego w Brukseli Katowice, 20 listopada 2012 r www.silesia-europa.pl PLAN PREZENTACJI

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg)

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie,

Bardziej szczegółowo

Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak

Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak Porównawcze prawo konstytucyjne współczesnych państw demokratycznych Autor: Bogusław Banaszak Wykaz skrótów Przedmowa do wydania trzeciego Wstęp do wydania drugiego Słowo wstępne Rozdział I Komparatystyka

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W

POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE W ZARYSIE. PODRĘCZNIK DLA STUDENTÓW KIERUNKÓW NIEPRAWNICZYCH W RED.: DARIUSZ GÓRECKI Wykaz skrótów Przedmowa Rozdział pierwszy Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1. Nazwa

Bardziej szczegółowo

Samorząd lokalny a Unia Europejska konferencja w Golubiu-Dobrzyniu

Samorząd lokalny a Unia Europejska konferencja w Golubiu-Dobrzyniu Na zaproszenie posła do Parlamentu Europejskiego Janusza Zemke, kilkudziesięcioosobowa grupa samorządowców z województwa kujawsko-pomorskiego przybyła w sobotę do Golubia-Dobrzynia, by wziąć udział w dwudniowej

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607. Europejska Karta. Samorządu Terytorialnego. Wstęp

Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607. Europejska Karta. Samorządu Terytorialnego. Wstęp Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607 Europejska Karta Samorządu Terytorialnego Wstęp Państwa, członkowie Rady Europy, sygnatariusze niniejszej Karty - Biorąc pod uwagę, iż celem Rady Europy

Bardziej szczegółowo

WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ

WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ WK AD RANCJI I NIEMIEC DO PRAC KONWENTU EUROPEJSKIEGO DOTYCZ CYCH ARCHITEKTURY INSTYTUCJONALNEJ UNII EUROPEJSKIEJ Pary i Berlin, 15 stycznia 2003 r. Podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Kopenhadze,

Bardziej szczegółowo

WYBRANE MODELE USTROJOWE WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH

WYBRANE MODELE USTROJOWE WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH WYBRANE MODELE USTROJOWE WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH USTRÓJ POLITYCZNY Ogół regulacji prawnych, które dotyczą organizacji, kompetencji a także wzajemnych powiązań organów władzy państwowej. Ustrój

Bardziej szczegółowo

TOK STUDIÓW WYDZIAŁ FILOLOGICZNO-HISTORYCZNY KIERUNEK STUDIÓW: Politologia

TOK STUDIÓW WYDZIAŁ FILOLOGICZNO-HISTORYCZNY KIERUNEK STUDIÓW: Politologia SPECJALNOŚĆ: ROK STUDIÓW: I ROK AKADEMICKI: 06/07 STOPIEŃ STUDIÓW: I Ilość godzin w semestrze: I oraz forma iczenia Ilość godzin w semestrze: II oraz forma iczenia. Historia polityczna Polski XX w.. Współczesna

Bardziej szczegółowo

Klasy frankofońskie na Śląsku

Klasy frankofońskie na Śląsku Klasy frankofońskie na Śląsku Polskie Stowarzyszenie - Europa Języków i Kultur EDJ WARSZAWA 2012 1. Rola i pozycja języka francuskiego świecie, w Europie i w Polsce 2. Cele projektu KFS 3. Osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Europejska Karta Samorządu Lokalnego

Europejska Karta Samorządu Lokalnego Europejska Karta Samorządu Lokalnego sporządzona w Strasburgu dnia 15 października 1985 r. (Dz.U. 1994, Nr 124, poz. 607 ze zm.) Państwa członkowskie Rady Europy, sygnatariusze mniejszej Karty, zważywszy,

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Programy Nauki Drugiego Języka w Okręgu Szkolnym 62

Programy Nauki Drugiego Języka w Okręgu Szkolnym 62 Programy Nauki Drugiego Języka w Okręgu Szkolnym 62 Programy Nauki Języka Angielskiego Okręg Szkolny nr 62 dokłada starań, aby zapewnić wysokiej jakości Program Nauki Języka Angielskiego (English Language

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r...

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r... Spis treści Rozdział pierwszy Ustrój polityczny państwa pojęcie i istota... 11 1. Pojęcie ustroju politycznego... 12 2. Ewolucja ustroju politycznego Polski... 14 Rozdział drugi Konstytucyjne podstawy

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia Wrotkarskiego HABUNGO. Rozdział I Postanowienia ogólne

Statut Stowarzyszenia Wrotkarskiego HABUNGO. Rozdział I Postanowienia ogólne Art. 1. Statut Stowarzyszenia Wrotkarskiego HABUNGO Rozdział I Postanowienia ogólne Stowarzyszenie Wrotkarskie HABUNGO, zwane dalej Stowarzyszeniem działa na mocy ustawy o Sporcie z dnia 25 czerwca 2010r.

Bardziej szczegółowo

Polityka kulturalna Unii Europejskiej

Polityka kulturalna Unii Europejskiej Polityka kulturalna Unii Europejskiej Jedność w różnorodności (oficjalne motto) Rada Europy a Unia Europejska różne role, wspólne wartości Zagadnienia 1. ROLA KULTURY W UE 2. KSZTAŁTOWANIE SIĘ WSPÓŁPRACY

Bardziej szczegółowo

Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej

Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej 1. Wybory do sejmu ustawodawczego (1919r.) 26 stycznia 1919 r. przeprowadzono wybory w dawnym Królestwie i Galicji Zachodnie, w czerwcu 1919 dołączyli

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady ustroju Rzeczypospolitej

Podstawowe zasady ustroju Rzeczypospolitej Podstawowe zasady ustroju Rzeczypospolitej Podstawowe zasady ustroju w systematyce Konstytucji RP Pierwszy rozdział Konstytucji RP, zatytułowany Rzeczpospolita, określa podstawowe zasady ustroju RP. Pozostałe

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA Z ZAKRESU HISTORII I WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE

CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA Z ZAKRESU HISTORII I WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE Informacje o wynikach egzaminu gimnazjalnego w 214 r. przeprowadzonego w Zespole Szkół im. Ignacego Łukasiewicza w Policach Gimnazjum Nr 6 z Oddziałami Dwujęzycznymi Do egzaminu gimnazjalnego w Zespole

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Fundacja pod nazwą Fundacja Wspólna Europa, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez Tomasza Horbowskiego zwanego dalej Fundatorem, aktem notarialnym

Bardziej szczegółowo

Prawo konstytucyjne. Niestacjonarne Studia Prawa 2016/2017 semestr zimowy

Prawo konstytucyjne. Niestacjonarne Studia Prawa 2016/2017 semestr zimowy Prawo konstytucyjne Niestacjonarne Studia Prawa 2016/2017 semestr zimowy Stosunek prawa międzynarodowego do prawa krajowego Artykuł 38. 1. Trybunał, którego zadaniem jest orzekać na podstawie prawa międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjna Międzynarodowego Biura

Bardziej szczegółowo

JAKIE ZNAMY JĘZYKI OBCE?

JAKIE ZNAMY JĘZYKI OBCE? JAKIE ZNAMY JĘZYKI OBCE? Warszawa, październik 2000! Większość, niecałe trzy piąte (57%), Polaków twierdzi, że zna jakiś język obcy. Do braku umiejętności porozumienia się w innym języku niż ojczysty przyznaje

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE 1764-1989 Autor: Wojciech Witkowski Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw nowożytnej Europy 1.1. Pojęcie administracji i biurokracji 1.2.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce 1764-1989 Spis treści Do Czytelnika..... 11 Przedmowa....... 13 Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw

Bardziej szczegółowo

SEJM I SENAT JAKO ORGANY WŁADZY USTAWODAWCZEJ W RP

SEJM I SENAT JAKO ORGANY WŁADZY USTAWODAWCZEJ W RP SEJM I SENAT JAKO ORGANY WŁADZY USTAWODAWCZEJ W RP PARLAMENT - DEFINICJA Organ państwowy który: ma charakter kolegialny, przy czym jest to ciało o znacznej liczebności, nawet kilkusetosobowe, stanowi reprezentacje

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Prawna 16.6.2011 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW (53/2011) Przedmiot: Uzasadniona opinia włoskiej Izby Deputowanych, dotycząca wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu

Bardziej szczegółowo

Terminy rozpoczęcia oraz zakończenia kadencji Sejmu i Senatu od 1989 r.

Terminy rozpoczęcia oraz zakończenia kadencji Sejmu i Senatu od 1989 r. KANCELARIA SENATU BIURO INFORMACJI I DOKUMENTACJI Zespół Informacji i Statystyk Terminy rozpoczęcia oraz zakończenia kadencji Sejmu i Senatu od 1989 r. OPRACOWANIA TEMATYCZNE OT-427 LISTOPAD 2007 Opracowanie:

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów. Description of individual course units

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów. Description of individual course units SYLABUS KIERUNEK STUDIÓW: prawo, studia stacjonarne STOPIEŃ EDUKACJI: jednolite studia magisterskie Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units II.B. l Nazwa przedmiotu (course

Bardziej szczegółowo

Prawo antydyskryminacyjne Strategia CGIL

Prawo antydyskryminacyjne Strategia CGIL Prawo antydyskryminacyjne Strategia CGIL Fabio Ghelfi Odpowiedzialny wydziału międzynarodowego i polityk unijnych CGIL Lombardia Prawa pracownicze we Włoszech 1970 Statut pracowników Podstawowe prawa pracowników,

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE dla niesłyszących

EGZAMIN MATURALNY WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE dla niesłyszących Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE dla niesłyszących POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie dla osób niesłyszących

Bardziej szczegółowo

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ. Marta Statkiewicz Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Uniwersytet Wrocławski

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ. Marta Statkiewicz Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Uniwersytet Wrocławski HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Marta Statkiewicz Katedra Prawa Międzynarodowego i Europejskiego Uniwersytet Wrocławski 1944 1948 9 maj 1950 1951 27 maj 1952 1957 1960 1965 1974 1986 1992 Ustanowienie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI FRANCUSKOJĘZYCZNEGO NAUCZANIA CHEMII. 6 7 grudnia 2010

PROGRAM OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI FRANCUSKOJĘZYCZNEGO NAUCZANIA CHEMII. 6 7 grudnia 2010 PROGRAM OGÓLNOPOLSKIEJ KONFERENCJI FRANCUSKOJĘZYCZNEGO NAUCZANIA CHEMII 6 7 grudnia 2010 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 Ul. Bukowska 16 w Poznaniu 6 grudnia 2010 (poniedziałek) 10.50 11.00 Otwarcie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Spis treści

Spis treści. Spis treści. Spis treści Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów.................................................. 15 Od Autora...................................................... 19 ROZDZIAŁ I. Pojęcie i przedmiot

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA z dnia r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt 27 kwietnia 2017 r. Wariant art. 121 ust. 4 USTAWA z dnia r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. poz.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI 4.8.2011 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej C 229/1 II (Komunikaty) KOMUNIKATY INSTYTUCJI, ORGANÓW I JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH UNII EUROPEJSKIEJ PARLAMENT EUROPEJSKI Regulamin Konferencji Komisji do Spraw

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy...

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... 4 Elementy, które zaskoczyły Ukraińców po przyjeździe do Polski... 4

Bardziej szczegółowo

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Nauczanie religii katolickiej w polskim systemie edukacji trwa już ponad 20 lat i zadomowiło się tam na dobre. Pomimo pojedynczych głosów krytyki religia w szkole

Bardziej szczegółowo

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze.

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. 1. Komu przysługuje prawo tworzenia. Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje: obywatelom polskim, mającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ze schematami Marta Derlatka Wydanie 3 Warszawa 2012 Tytuły do artykułów sporządziła: Marta Derlatka Opracowanie redakcyjne: Anna Popławska Opracowanie techniczne:

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet

KOMUNIKAT KOMISJI. Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 5.3.2010 KOM(2010)78 wersja ostateczna KOMUNIKAT KOMISJI Zwiększone zaangażowanie na rzecz równości między kobietami i mężczyznami Karta Kobiet Deklaracja Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP Mając na względzie, iż istotną cechą i podstawą sukcesu demokratycznie zorganizowanej społeczności lokalnej jest aktywność obywatelska jej mieszkańców,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r.

Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 11 kwietnia 2012 r. Poz. 393 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 4 kwietnia 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units

SYLABUS. Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units SYLABUS KIERUNEK STUDIÓW PRAWO, TRYB STACJONARNY STOPIEŃ EDUKACJI: STUDIA MAGISTERSKIE Opis poszczególnych przedmiotów Description of individual course units II.B. l Nazwa przedmiotu ( course title) PRAWO

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. REGULAMIN SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

U C H W A Ł A Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. REGULAMIN SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ ORGANY SEJMU U C H W A Ł A Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 lipca 1992 r. REGULAMIN SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Rozdział 3 ORGANY SEJMU Art. 9 Organami Sejmu są: 1) Marszałek Sejmu, 2) Prezydium

Bardziej szczegółowo