STĘŻENIA. Najważniejsze sposoby wyrażania stężeń

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "STĘŻENIA. Najważniejsze sposoby wyrażania stężeń"

Transkrypt

1 STĘŻENIA Roztworami nazywamy układy jednorodne fizycznie, dwu- lub wieloskładnikowe, których składniki nie reagują ze sobą, a ich stosunki ilościowe mogą ulegać zmianie w sposób ciągły. Przez jednorodność fizyczną rozumiemy wymieszanie składników roztworu na poziomie cząsteczkowym. Makroskopowo nie jesteśmy w stanie rozróżnić cząstek stanowiących składniki roztworu. Taki typ roztworów nosi nazwę roztworów właściwych. Należy zauważyć, że jednorodność roztworu może być zapewniona w każdym stanie skupienia: stałym, ciekłym i gazowym. Przykładami roztworów właściwych mogą być: stop cyny z ołowiem, miedzi ze srebrem, roztwór soli kuchennej, cukru czy amoniaku w wodzie, powietrze i inne mieszanki gazowe. Mieszaninami nazywamy układ dwóch lub więcej pierwiastków, związków chemicznych lub substancji złożonych, zmieszanych ze sobą w dowolnym stosunku. ażdy ze składników mieszaniny zachowuje przy tym swoje indywidualne właściwości fizyczne i chemiczne. Przykładami mieszanin mogą być: groch i soczewica w popiele, opiłki żelazne i siarka, sól i pieprz, itd. W roztworach często wyróżnia się substancję rozpuszczoną i rozpuszczalnik, jednak ograniczanie definicji roztworu do tych dwóch pojęć zawęża zakres jej stosowalności do roztworów ciekłych. W rzeczywistości, za substancję rozpuszczoną przyjmujemy określony składnik roztworu (lub mieszaniny), natomiast przez rozpuszczalnik rozumiemy wszystkie pozostałe składniki roztworu (lub mieszaniny). 1a. Stężenie procentowe (wagowo-wagowe): gdzie: Najważniejsze sposoby wyrażania stężeń Ilość części wagowych oznaczanego składnika znajdująca się w 100 częściach wagowych roztworu (mieszaniny) C % m m s r 100% C % - stężenie procentowe [%] m s - masa substancji rozpuszczanej [g] m r - masa roztworu [g] m rozp - masa rozpuszczalnika [g] m s ms m rozp 100%

2 1b. Stężenie procentowe (objętościowo-objętościowe): Ilość części objętościowych oznaczanego składnika znajdująca się w 100 częściach objętościowych roztworu (mieszaniny) C % obj. v v s r 100% v s vs v rozp 100% gdzie: C %obj. - stężenie procentowe [% obj.] v s - objętość substancji rozpuszczanej [dm 3 ] v r - objętość roztworu [dm 3 ] v rozp - objętość rozpuszczalnika [dm 3 ] Ten sposób wyrażania stężeń stosowany jest w odniesieniu do roztworów ciekłych lub gazowych. Pojęcie stężenia procentowego może być używane nie tylko dla roztworów właściwych, ale także do dowolnego typu mieszanin. Jest ono szczególnie przydatne w oznaczaniu stopnia czystości różnych surowców i tam, gdzie chodzi o określenie zawartości procentowej różnych składników w mieszaninie.. Stężenie molowe Liczba moli substancji znajdująca się w 1 dm 3 roztworu. Stężenie molowe jest równe stosunkowi liczby moli n substancji rozpuszczonej do objętości roztworu. Jednostką stężenia molowego jest mol dm -3. Określenie roztworu jako n-molowy oznacza, że jego stężenie molowe wynosi n mol dm -3. Stężenie molowe zależy od temperatury, gdyż objętość roztworu zmienia się wraz z temperaturą. gdzie: C m n V r ms M V C m - stężenie molowe [mol dm -3 ] n - liczba moli związku chemicznego [mol] V r - objętość roztworu [dm 3 ] m s - masa substancji rozpuszczanej [g] M - masa molowa substancji rozpuszczanej [g mol -1 ] Przyjęte jest zapisywanie jednostki mol dm -3 jako M. Np.: stężenie roztworu równe 1,5 mol dm -3 zapisujemy jako roztwór 1,5M. r

3 3. Ułamek molowy gdzie: Stosunek liczby moli danego składnika mieszaniny lub roztworu do sumy liczby moli wszystkich składników. X 1 - ułamek molowy składnika 1 n 1, n, n i - ilości moli składników 1,... i X 1 n 1 n1 n... Suma ułamków molowych wszystkich składników roztworu jest równa 1. X1 X... X i 1 4. Przeliczanie stężeń Przeliczanie stężeń dotyczy najczęściej zamiany stężenia procentowego na molowe lub odwrotnie: n i C % C m Takiego przeliczenia możemy dokonać w oparciu o znaną gęstość roztworu d, zdefiniowaną m jako d, gdzie m i V oznaczają odpowiednio masę i objętość roztworu w ustalonej V temperaturze. Gęstość wyraża się najczęściej w kg dm -3, ale należy pamiętać, że wartość liczbowa gęstości nie zmieni się po zamianie jednostek na g cm -3 : 1kg 1000 g 1g dm 1000cm 1cm Z porównania wzorów na stężenie procentowe i molowe: ms C% 100% i m r C m ms M V r wynika, że przy znanym składzie chemicznym substancji rozpuszczonej (czyli znanej masie molowej M), jedynym problemem pozostaje przeliczenie masy roztworu m r na jego objętość V r (lub odwrotnie). onieczne staje się w takim przypadku przyjęcie ustalonej masy roztworu (np. 100 g, 1000 g) lub jego objętości (np. 100 cm 3 = 0,1 dm 3, 1 dm 3 ).

4 5. Metoda "krzyżowa" Do sporządzania roztworów o zadanym stężeniu procentowym (wagowo-wagowym) użyteczna staje się czasem tzw. metoda "krzyżowa". Pozwala ona na otrzymanie roztworu o pożądanym stężeniu przez mieszanie dwóch roztworów o znanym stężeniu procentowym, z których jeden posiada stężenie mniejsze od zadanego, drugi zaś większe. W miejsce roztworu o mniejszym stężeniu najczęściej wykorzystuje się czystą wodę, przypisując jej stężenie 0%. Przyjmując, że roztwory C 1 i C są roztworami zapasowymi, chcąc otrzymać roztwór o stężeniu C 3 (przy czym musi być spełniona nierówność: C 1 > C 3 > C ) należy wykonać następujące działania: C 1 C - C 3 czêœci wagowych roztworu C 1 C 3 C C 1 - C 3 czêœci wagowych roztworu C W wyniku przeprowadzonych działań (wartości liczbowe w nawiasach prostych są liczbami bezwzględnymi) otrzymujemy, że do sporządzenia roztworu o stężeniu procentowym C 3 należy użyć C 1 - C 3 + C - C 3 części wagowych roztworów o stężeniach C 1 i C. Sumaryczną masę części wagowych możemy odnieść do pożądanej masy roztworu C 3 i za pomocą prostych proporcji znaleźć masy roztworów C 1 i C. UWAGA! Metoda krzyżowa umożliwia otrzymywanie roztworów o ściśle określonych stężeniach jedynie w przypadku mieszania roztworów o znanym stężeniu procentowym. W przypadku mieszania ze sobą roztworów o różnym stężeniu molowym objętość otrzymywanego roztworu może różnić się, niekiedy znacznie, od sumarycznej objętości roztworów wyjściowych. Jest to spowodowane głównie różnicami w gęstościach mieszanych roztworów oraz, w mniejszym stopniu, przez zjawisko tzw. "kontrakcji objętości". Nie uwzględnienie tych zależności może w niektórych przypadkach prowadzić do znacznych błędów obliczeniowych, zwłaszcza w przypadku mieszania ze sobą roztworów znacznie różniących się stężeniami wyjściowymi. 6. Małe stężenia W przypadku bardzo rozcieńczonych roztworów gazowych lub ciekłych lub też w podczas oznaczania bardzo małych zanieczyszczeń substancji stałych używa się powszechnie jednostki nazywanej ppm (j. angielski - parts per million). Jednostka ta oznacza ilość części wagowych (objętościowych) substancji, przypadających na milion części wagowych (objętościowych) roztworu. W celu określenia stężenia roztworu w jednostkach ppm należy wartość liczbową

5 stężenia wyrażonego w procentach wagowych (objętościowych) pomnożyć przez (0,0001). Przykłady: 1. Obliczyć stężenie procentowe roztworu otrzymanego ze zmieszania 15 g substancji (np. soli lub cukru) i 185 g wody. Rozwiązanie: Masa roztworu jest sumą mas substancji rozpuszczonej i rozpuszczalnika 15 g g = 00 g Ze wzoru na stężenie procentowe otrzymujemy: C % = 15g 100% / 00g = 7,5%. W 150 g roztworu o stężeniu 15% rozpuszczono dodatkowo 10 g tej samej substancji. Obliczyć stężenie procentowe otrzymanego roztworu. Rozwiązanie: Obliczamy zawartość substancji w roztworze 15%-owym. Ze wzoru na C % : m s = C % m r / 100% = g / 100% =,5 g Sumaryczna masa substancji wynosi zatem:,5g + 10g = 3,5 g Nowa masa roztworu: 150g + 10g = 160 g Stężenie procentowe: C % = 3,5g 100% / 160g = 0,3% 3. W 50 g wody rozpuszczono 10 g Na B 4 O 7 10H O. Obliczyć stężenie otrzymanego roztworu w stosunku do soli bezwodnej. Rozwiązanie: Masa molowa soli bezwodnej M bezw. =, , = 01, g mol -1 Masa molowa hydratu M h = 11, + 180, = 381,4 g mol -1 Masa roztworu: = 60 g w 381,4 g hydratu znajduje się 01, g soli bezwodnej 10,0 g > 5,76 g = m s C % = 5,76g 100% / 60g =,03% 4. Ile kilogramów substancji znajduje się w 350 kg roztworu o stężeniu 5%? Rozwiązanie: w 100 kg roztworu znajduje się 5 kg substancji zatem w 350 kg > 17,5 kg 5. Jakie ilości metali należy użyć do otrzymania 150 g stopu lutowniczego o składzie 6% Sn, 36% Pb i % Ag? Rozwiązanie: w 100 g stopu znajduje się 6 g cyny, 36 g ołowiu i g Ag zatem w 150 g > 93 g Sn, 54 g Pb i 3 g srebra.

6 6. Ile gramów 35% roztworu należy dodać do 130 g 0% roztworu aby otrzymać roztwór 30%-owy? Rozwiązanie: 35% (30-0) = 10 g roztworu 30% > 60 g 30% 0% (35-30) = 5 g roztworu 0% > 130 g 7. W jakim stosunku wagowym należy zmieszać 30%-owy roztwór z wodą, aby otrzymać 350 g 15%-owego roztworu? Rozwiązanie: 30% (15-0) = 15 cz.wag. roztworu 30%-owego 15% 0% (30-15) = 15 cz.wag. wody Razem: 30 cz. wag roztworu 15% Jeżeli w 30 g 15% roztworu znajduje się 15 g wody to w 350 g > 175 g wody i 175 g 30% roztworu. 8. Jakie jest stężenie molowe roztworu OH, zawierającego 0 g tej zasady w objętości 300 cm 3 roztworu? Rozwiązanie: masa molowa OH wynosi: 39, ,00 + 1,01= 56,11 g mol -3 objętość roztworu w dm 3 = 0,300 dm 3 C m = m / M V = 0g / 56,11 g mol -1 0,3dm 3 = 1,19 mol dm Obliczyć stężenie molowe 7,0%-owego roztworu HNO 3, którego gęstość wynosi 1,16 kg dm -3. Rozwiązanie: Masa molowa HNO 3 M HNO3 = 1, , ,00 = 63,0 g mol -1 Założenie: masa roztworu wynosi 100 g. Objętość 100 g roztworu, V = m/d = 0,1 / 1,16 = 0,086 dm 3 W 100 g 7% roztw. znajduje się 7 g HNO 3 = m s C m = 7 g / 63,0 g mol -1 0,086 dm 3 = 4,97 mol dm Roztwór gazu składa się z,5 mola gazu A, 1,7 mola gazu B i 4 moli gazu C. Obliczyć ułamki molowe poszczególnych gazów w tej mieszaninie. Rozwiązanie: Całkowita ilość moli gazu w mieszaninie wynosi:,5 + 1,7 + 4 = 8, mola Ułamki molowe: X A =,5 / 8, = 0,305 X B = 1,7 / 8, = 0,07 X C = 4 / 8, = 0,488 X A + X B + X C = 0, ,07 + 0,488 = 1

7 11. Obliczyć ułamki molowe miedzi i cynku w mosiądzu zawierającym 65,0% miedzi. Rozwiązanie: Zakładamy masę roztworu równą 100 g. Znajduje się w niej n Cu = 65 / 63,55 = 1,03 mola miedzi i n Zn = 35 / 65,39 = 0,535 mola cynku Ułamki molowe miedzi i cynku wynoszą odpowiednio: X Cu = 1,03 / (1,03 + 0,535) = 0,657 X Zn = 1-0,657 = 0, awałek metalicznego aluminium o masie,70 g rozpuszczono w 75,0 cm 3 4,7%-owego H SO 4 (gęstość 1,18 kg dm -3 ). Po zakończeniu rozpuszczania metalu zgodnie z reakcją: Al + 6H + = Al H roztwór rozcieńczono do objętości 400 cm 3. Obliczyć: a) stężenie %-owe otrzymanej soli (uwzględnić masę wydzielonego wodoru), b) stężenie molowe otrzymanej soli, c) objętość wodnego roztworu amoniaku o stężeniu 6,00 mol dm -3, potrzebną do zobojętnienia kwasu i strącenia Al(OH) 3 z 5 cm 3 roztworu (reakcja), d) objętość 0,100 M roztworu BaCl potrzebną do strącenia siarczanów z innej (5 cm 3 ) porcji roztworu (reakcja). 13. W warunkach normalnych 8,78 dm 3 amoniaku rozpuszcza się w 50 g alkoholu metylowego. Obliczyć procentową zawartość NH 3 oraz jego ułamek molowy w otrzymanym roztworze. 14. Ile cm 3 16%-owego roztworu H SO 4 potrzeba do zobojętnienia 4,4888 g stałego OH? Gęstość roztworu kwasu wynosi d = 1,11 kg dm Jaką objętością 3,9%-owego kwasu solnego można zobojętnić 5 dm 3 11,14%-owego roztworu Na CO 3? Gęstości obu roztworów są równe i wynoszą 1,115 kg dm -3.

8 STECHIOMETRIA Pojęcie "stechiometria" oznacza obliczenia chemiczne przeprowadzane na podstawie wzorów substancji oraz równań reakcji, uzgodnionych w oparciu o prawo zachowania masy. W obliczeniach tych wykorzystuje się również inne podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, równanie stanu gazu oraz różne sposoby wyrażania stężeń roztworów. Nazwa "stechiometria" wywodzi się ze złożenia greckich wyrażeń: "stoicheion" - pierwiastek oraz "metreo" - mierzę. 1. Skład ilościowy związków chemicznych Związek chemiczny jednorodne połączenie co najmniej dwóch różnych pierwiastków chemicznych za pomocą dowolnego wiązania. Podstawową jednostką związku chemicznego jest cząsteczka. Cząsteczki powstają i rozpadają się w wyniku tworzenia wiązań chemicznych między atomami. Procesy tworzenia i zrywania wiązań nazywa się reakcjami chemicznymi. Związki chemiczne zapisuje się w formie wzorów chemicznych, w których podaje się liczbę i rodzaj atomów tworzących cząsteczki. Wzory sumaryczne uwzględniają tylko sumaryczną liczbę atomów występujących w jednej cząsteczce określonego związku chemicznego, zaś wzór strukturalny zawiera też informację o sposobie połączenia tych atomów za pomocą wiązań chemicznych. Znajomość wzoru związku chemicznego umożliwia obliczanie zawartości poszczególnych jego składników (pierwiastków lub grup pierwiastków) i wyrażanie ich w postaci stężeń wagowych lub ułamków molowych. Zgodnie z prawem stosunków stałych, w każdym związku chemicznym proporcje wagowe pomiędzy pierwiastkami wchodzącymi w jego skład są zawsze stałe. Wzór chemiczny pokazuje zatem tworzące go pierwiastki, a także określa stosunki masowe (dokładniej - molowe) tych pierwiastków. Masa molowa związku chemicznego (masa cząsteczkowa) jest to suma mas atomowych atomów tworzących daną cząsteczkę. Podobnie jak masa atomowa jest wielkością bezwymiarową, jednak dla potrzeb obliczeń stechiometrycznych zarówno masy atomowe, jak i molowe wyrażamy w gramach: M [g mol -1 ] Przykład 1: Obliczyć masy molowe następujących związków chemicznych: a) H C O 4 H O M at.: H = 1,01 C = 1,01 O = 16,00 b) (NH 4 ) HPO 4 N = 14,01 P = 30,97 g mol -1 Rozwiązanie. a) M HCO4 HO = 1,01 + 1, ( 1, ) = 16,08 g mol -1 b) M (NH4)HPO4 = (14, ,01) + 1, , = 13,08 g mol -1

9 Przykład : Obliczyć procentowe zawartości żelaza i wody oraz ich ułamki molowe w limonicie o wzorze Fe O 3 1,5H O. Rozwiązanie. Przyjmując za masę substancji jej masę molową otrzymujemy M FeO3 1,5HO = ( 55, ,5 18,0) = 186,73 g W masie tej znajduje się 111,70 g żelaza i 7,03 g wody. Procentowe zawartości wynoszą odpowiednio: % żelaza = 111,70 100% / 186,73 = 59,8% % wody = 7,03 100% / 186,73 = 14,46% W skład 1 mola limonitu Fe O 3 1,5H O wchodzą mole żelaza, 3 mole tlenu oraz 1,5 mola wody. Sumaryczna ilość moli wszystkich składników wynosi: ,5 = 6,5. Stąd ułamki molowe: żelaza x Fe = /6,5 = 0,308 wody x HO = 1,5/6,5 = 0,31. Wyznaczanie wzorów związków chemicznych na podstawie znajomości ich składu jakościowego i ilościowego. W celu wyznaczenia wzorów związków chemicznych należy dysponować informacjami otrzymanymi z ich analizy jakościowej i ilościowej. Analiza jakościowa pozwala na stwierdzenie, z jakich pierwiastków (lub ich grup) zbudowany jest związek. Analiza ilościowa dostarcza z kolei informacji odnośnie do ilości tych składników w cząsteczce związku chemicznego, a także o zawartości czystego składnika w analizowanej próbce. Wiadomości te umożliwiają obliczenie stosunków molowych poszczególnych składników cząsteczki. Stosunki te muszą wyrażać się liczbami całkowitymi. Ich znajomość umożliwia wyznaczenie wzoru najprostszego, znanego również pod nazwą wzoru empirycznego. Do wyznaczenia wzoru rzeczywistego konieczne jest oznaczenie rzeczywistej masy molowej substancji, otrzymanej na drodze pomiarów właściwości fizycznych. Np. w przypadku łatwo lotnych substancji organicznych często stosuje się w tym celu aparaturę, umożliwiającą wyliczenie masy cząsteczkowej przy wykorzystaniu równania stanu gazu. Ponieważ p v = nrt, gdzie n = m/m, zatem M = mrt / pv. Znajomość empirycznej i rzeczywistej masy cząsteczkowej pozwala na wyznaczenie mnożnika ilości moli we wzorze empirycznym. W przypadku, gdy M rz / M e = 1 wzór empiryczny pokrywa się ze wzorem rzeczywistym. Wzór empiryczny nie musi odpowiadać wzorowi rzeczywistemu! Przykładami takich substancji, w których wzór empiryczny nie pokrywa się z rzeczywistym mogą być np.: P O 5 i P 4 O 10, NO i N O 4, C H i C 6 H 6. Poniżej przedstawiono przykładowe obliczenia pozwalające na wyznaczanie wzorów empirycznych i rzeczywistych.

10 Przykład 3: Znaleźć wzór empiryczny związku o składzie procentowym: 6, 58% potasu, 35,35% chromu i 38,07% tlenu. Rozwiązanie. W każdym przypadku, przed przystąpieniem do właściwego rozwiązania należy sprawdzić, czy suma zawartości procentowych analizowanego związku jest równa (lub równa w przybliżeniu ± 0,5) 100%. Dla omawianego przykładu mamy: 6, , ,07 = 100% Ogólny wzór analizowanego związku: x Cr y O z Przyjmując, że zawartości procentowe można odnieść do odpowiednich udziałów masowych, otrzymujemy: x = 6,58/39,1 y = 35,35/5,0 z = 38,07/16,0 Stosunki molowe : Cr : O = x : y : z = 0,68 : 0,68 :,38 = 1 : 1 : 3,5 = : : 7 Wzór empiryczny związku: Cr O 7 dichromian(vi) potasu Przykład 4: Związek fosforu z wodorem zawiera 93,89% fosforu, a jego masa molowa wynosi 65,97 g mol -1. Znaleźć wzór empiryczny i rzeczywisty związku. Rozwiązanie. Zawartość wodoru wynosi ,89 = 6,11%. Ogólny wzór związku: P x H y x = 93,89/30,97 = 3,03 y = 6,11/1,01 = 6,05 x : y = 3,03 : 6,05 = 1 : Wzór empiryczny: PH M e = 30,97 +,0 = 3,99 M rz /M e = 65,97/3,99 = Wzór rzeczywisty: P H 4 Przykład 5: Analiza pewnego związku organicznego wykazała, że składa się z 4,4% węgla, 4,04% wodoru oraz 71,7% chloru. Po przeprowadzeniu 1,58 g tego związku w stan pary stwierdzono, że zajmuje ona w temperaturze 8,0 o C i pod ciśnieniem 986,4 hpa objętość 380 cm 3. Wyznaczyć wzór empiryczny i rzeczywisty tego związku. Rozwiązanie: Suma zawartości procentowych: 4,4 + 4, ,7 = 100% Ogólny wzór zwiazku: C x H y Cl z C : H : Cl = x : y : z = 4,4/1,01 : 4,04/1,01 : 71,7/35,45 = =,0 : 4 :,0 = 1 : : 1 Wzór empiryczny: CH Cl M e = 1,01 +,0 + 35,45 = 49,48 g mol -1 Rzeczywista masa molowa wyliczona ze wzoru Clapeyrona: M rz = mrt / pv = 1,58 83,14 355/986,4 0,38 = 99,06 g mol -1 M rz /M e = 99,06/49,48 = Wzór rzeczywisty: C H 4 Cl dichloroetan

11 3. Obliczenia na podstawie równań reakcji chemicznych. Równanie chemiczne jest z formalnego punktu widzenia równaniem matematycznym, spełniającym prawo zachowania masy, energii i ładunku. Pomiędzy substratami i produktami reakcji należy postawić znak równości "=". Uzgodniony w ten sposób zapis przebiegu reakcji chemicznej może stanowić podstawę różnych obliczeń, mających praktyczne znaczenie w wielu działach chemii. Mechanizm uzgadniania współczynników stechiometrycznych cząstek (cząsteczek czy jonów) biorących udział w reakcji chemicznej w dużym stopniu zależy od tego, czy podczas reakcji dochodzi do zmian w stopniach utlenienia reagentów. Z tego względu reakcje dzieli się na tzw. reakcje jonowe (zachodzące bez zmian w stopniach utlenienia) i reakcje utleniania i redukcji (redoks). Uzgadnianie współczynników stechiometrycznych w reakcjach jonowych sprowadza się do znalezienia najmniejszych ilości moli substratów i produktów, które będą jednocześnie spełniały prawo zachowania masy. Podczas uzgadniania reakcji redoks należy napisać tzw. reakcje połówkowe dla procesu utleniania i procesu redukcji, a następnie tak dobrać wartości odpowiednich współczynników stechiometrycznych, aby ilości elektronów pobrane podczas redukcji były równe ilości elektronów oddanych podczas utleniania. Stopień utlenienia. Przed przystąpieniem do uzgadniania reakcji należy oznaczyć tzw. stopnie utlenienia poszczególnych składników cząsteczek biorących udział w reakcji chemicznej. Oznaczenie tych wartości jest zabiegiem formalnym, przeprowadzonym przy założeniu, że wszystkie składniki cząsteczek połączone są ze sobą wiązaniami czysto jonowymi. Podstawowe reguły do obliczania stopnia utlenienia stopień utlenienia pierwiastków w stanie wolnym wynosi zero, niezależnie od tego, czy substancja występuje w postaci pojedynczych atomów, czy w postaci cząsteczek, np.: Fe 0, N 0, O 0, O 0, O 0 3 ; suma stopni utlenienia wszystkich atomów w cząsteczce obojętnej równa jest zero, a w jonie złożonym równa jest jego ładunkowi; pierwiastki należące do pierwszej grupy układu okresowego - litowce (Li, Na,, Rb, Cs) występują wyłącznie na stopniu utlenienia +1, natomiast należące do grupy - berylowce (Be, Mg, Ca, Sr, Ba) na +. Stałe stopnie utlenienia wykazują również inne metale, np.: Al (+3), Zn (+); stopień utlenienia reszty kwasowej jest równy ładunkowi ujemnemu, równemu ilości atomów wodoru odszczepionych od obojętnej cząsteczki kwasu, np.: HSO 4, SO 4, H PO 4, HPO 4, PO 3 4, Cl, NO 3 ; stopień utlenienia fluoru we wszystkich związkach wynosi 1; stopień utlenienia wodoru w związkach jest równy +1, z wyjątkiem wodorków metali, w których wynosi on 1, np. LiH; stopień utlenienia tlenu w związkach wynosi, z wyjątkiem fluorków tlenu, w których wynosi + (OF ) lub +1 (O F ) oraz związków zawierających wiązania tlen-tlen, np.

12 w nadtlenkach O (st. utl. -1), ponadtlenkach O 4 (st. utl. ½) i ozonkach O 3 (st. utl. -⅓); metale zazwyczaj przyjmują dodatnie stopnie utlenienia; W przypadku uzgadniania reakcji (jonowych i redoks) zapisanych w formie jonowej lub jonowo-cząsteczkowej należy dodatkowo sprawdzić, czy sumaryczne ładunki substratów i produktów są identyczne. Przykład 6: Ile gramów CuSO 4 5H O można otrzymać ze 100 g rudy malachitowej CuCO 3 Cu(OH) o czystości 95,0%? Rozwiązanie: W 100 g rudy znajduje się 100 0,95 = 95 g CuCO 3 Cu(OH) M CuCO3 Cu(OH) = 63,55 + 1, ,01 = 1,13 g mol -1 M CuSO4 5HO = 49,69 g mol -1 CuCO 3 Cu(OH) + H SO 4 +7 H O = CuSO 4 5H O + CO 1,13 g " ,69 g " 95 g m CuSO4 5HO m CuSO4 5HO = ,38 / 1,13 = 14,54 g Przykład 7: Próbkę czystego ołowiu o masie 0,500 g roztworzono w 60%-owym roztworze kwasie azotowym(v) zgodnie z reakcją: Pb + HNO 3 Pb(NO 3 ) + NO + H O Obliczyć masę teoretyczną masę kwasu oraz masę azotanu(v) ołowiu(ii) i masę tlenku azotu(ii) otrzymaną w tej reakcji. Rozwiązanie. Reakcje połówkowe: Pb 0 Pb + + e - 3 N e - N + 3Pb + 8HNO 3 = 3Pb(NO 3 ) + NO + 4H O 3 07, 8 63, , 30,01 0,50 0,4055 0,799 0,0483 Masa 60% HNO 3 wynosi: 0,4055/0,60 = 0,676 g Masa otrzymanego Pb(NO 3 ) - 0,799 g; masa NO - 0,0483 g

13 Przykład 8 Ułożyć i uzgodnić równanie reakcji utleniania jonów szczawianowych jonami manganianowymi(vii) w roztworze kwasu siarkowego(vi), wiedząc, że produktami reakcji są: jony manganu(ii) Mn +, aniony siarczanowe SO 4 -, dwutlenek węgla i woda. Ile moli MnO 4 i kwasu siarkowego potrzeba do utlenienia 5 moli jonów szczawianowych? Rozwiązanie. Reakcja zachodzi wg schematu: - - C O 4 + MnO 4 + H SO 4 Mn SO 4 + CO + H O Reakcje połówkowe: reakcja utleniania C 3+ = C 4+ + e - 5 reakcja redukcji Mn e - = Mn C O 4 + MnO 4 + 8H SO 4 = Mn SO CO + 8H O Do utlenienia 5 moli jonów szczawianowych należy użyć moli manganianu(vii) potasu i 8 moli kwasu siarkowego(vi). Przykład 9: Po spaleniu,6 g koksu powstaje 8,75 g dwutlenku węgla. Obliczyć procentową zawartość węgla w koksie. Rozwiązanie. Reakcja spalania koksu: C + O = CO 1,01 g 3,00 44,01 g,3878 g < ,75 g Zawartość procentowa węgla w koksie wynosi %C =,3878g 100% /,6g = 91,14% Zadania 1. Obliczyć procentową zawartość wody w ałunie glinowo-potasowym Al(SO 4 ) 1H O.. Fosforyt zawiera 68% czystego ortofosforanu trójwapniowego. Jaka masa fosforu w przeliczeniu na P O 5 znajduje się w 1000 kg tej rudy? 3. Pięciowodny siarczan(vi) miedzi(ii) po ogrzaniu do temp. 110 o C traci 8,86% wody. Napisać wzór chemiczny powstałego hydratu. 4.,15 g sodu przereagowało z 55,30 g wody. Obliczyć procentową zawartość wodorotlenku sodu w otrzymanym roztworze oraz masę i objętość wydzielonego wodoru (odniesioną do warunków normalnych). 5. Skład procentowy związku jest następujący: sód - 34,94%, bor - 16,43% i tlen - 48,63%. Masa molowa wynosi 197,4 g mol -1. Podać wzór empiryczny i rzeczywisty związku. 6. Sporządzono mieszaninę 100 g metalicznej miedzi z 100 g siarki. Po ogrzaniu powstał siarczek miedzi(i), Cu S. Obliczyć, który z reagentów i w jakiej ilości pozostał po reakcji. 7. Próbkę pirytu o masie 100 g i zawartości FeS wynoszącej 9% spalono w powietrzu, a otrzymany tlenek siarki (IV) utleniono katalitycznie (przy wydajności 100%) do

14 trójtlenku, który następnie rozpuszczono w 100 g wody destylowanej. Obliczyć procentowe stężenie otrzymanego kwasu g metalicznej miedzi rozpuszczono w kwasie azotowym. Po odpędzeniu nadmiaru kwasu i wody otrzymano 35 g trójwodnego hydratu azotanu(v) miedzi(ii), Cu(NO 3 ) 3H O. Jaka jest wydajność tej reakcji? 9.,8535 g dolomitu (xcaco 3 ymgco 3 ) wyprażono w temp o C do stałej masy otrzymując 1,538 g mieszaniny tlenków wapnia i magnezu. Obliczyć procentową i molową zawartość węglanów wapnia i magnezu w wyjściowym minerale. 10. Mieszanina CaCO 3 i CaO traci po wyprażeniu 11,5% swojej masy. Obliczyć skład procentowy mieszaniny.

15 RÓWNOWAGA CHEMICZNA Reakcje odwracalne i nieodwracalne Analizując różne reakcje chemiczne, często jesteśmy w stanie zdefiniować, które z nich przebiegają całkowicie w przeciwieństwie do innych. Ze względu na to kryterium, reakcje chemiczne możemy podzielić na: - reakcje nieodwracalne (tzn. takie, w których całość substratów ulega przemianie w produkty, a proces odwrotny nie zachodzi); - reakcje odwracalne (tzn. takie, w przebiegu których jednocześnie wytwarzane są cząsteczki produktów i odtwarzane z nich cząsteczki substratów). Zapisując równania reakcji chemicznych, w odmienny sposób zapisujemy równania reakcji odwracalnych i nieodwracalnych. Podczas opisywania reakcji nieodwracalnych powstające produkty poprzedzone są pojedynczą strzałką skierowaną w ich kierunku (), lub poprawniej, znakiem równości (=). W przypadku reakcji odwracalnych, jako że w ich wyniku powstają zarówno produkty, jak i odtwarzane są substraty, w zapisie takiej reakcji używamy dwóch strzałek. Jedna z nich skierowana jest w stronę produktów, druga w stronę substratów (). Przykłady: HI H + I reakcja odwracalna HCl + OH (=) Cl + H O reakcja nieodwracalna Do reakcji nieodwracalnych zaliczamy m.in.: - reakcje zobojętniania, np.: HCl + NaOH = NaCl + H O - reakcje strącania osadów (przyjmuje się, że cząsteczki osadu nie wracają do roztworu), np.: AgNO 3 + NaCl = AgCl + NaNO 3 - reakcje, w których jeden z otrzymywanych produktów jest gazem i może opuścić środowisko reakcji, np.: H SO 4 + Na CO 3 = Na SO 4 + H O + CO - reakcje spalania związków organicznych, np.: CH 4 + O = CO + H O Reakcje odwracalne mogą zachodzić jedynie w układach zamkniętych, bez wymiany ciepła i masy z otoczeniem. Reakcja odwracalna w żadnym kierunku nie przebiega do końca. Powstające produkty reagują ze sobą i zmieniają się z powrotem w substraty. Między substratami i produktami ustala się stan równowagi dynamicznej.

16 Przykłady reakcji odwracalnych: 3H + N NH 3 H S + OH S + H O H + I HI Szybkość reakcji chemicznej Szybkość reakcji zależy od liczby tzw. efektywnych zderzeń (zderzeń prowadzących do zajścia reakcji) reagujących ze sobą cząstek (atomów, jonów, cząsteczek) w jednostce czasu. Podstawowymi czynnikami mającymi wpływ na szybkość reakcji chemicznej są ciśnienie (stężenie) i temperatura, a także obecność katalizatora. Ogólny zapis odwracalnej reakcji chemicznej, przebiegającej w fazie gazowej lub ciekłej: aa + bb + xx + yy + Można przyjąć, że szybkość reakcji tworzenia produktów X, Y itd. (v 1 ) jest, w ustalonej temperaturze reakcji, wprost proporcjonalna do iloczynu stężeń molowych substratów, podniesionych do potęg równych ich współczynnikom stechiometrycznym: v 1 = k 1 [A] a [B] b (T = constans) gdzie [A] i [B] oznaczają odpowiednio stężenia molowe substancji A i B. W miarę postępu reakcji stężenia substratów maleją, co prowadzi do obniżenia szybkości reakcji. Jednocześnie rosną stężenia produktów X, Y... itd., a tym samym zwiększa się prawdopodobieństwo ich rozpadu na wyjściowe substraty. Szybkość tego procesu (v ) opisuje równanie: v = k [X] x [Y] y (T = constans) Stałe k 1 i k noszą nazwę stałych szybkości reakcji. Po pewnym czasie trwania reakcji osiągnięty zostaje stan chemicznej równowagi dynamicznej, w którym stężenia reagentów nie ulegają zmianie i w którym szybkości reakcji są jednakowe w obydwu kierunkach (w tych samych odstępach czasu tyle samo przereaguje każdej substancji w reakcji prostej, ile powstanie w reakcji odwrotnej), zatem: v 1 = v (T = const.)

17 Stosunek stałej szybkości reakcji tworzenia produktu (k 1 ) i jego rozpadu na substraty (k ) nosi nazwę stałej równowagi chemicznej (stężeniowej) c. x y k1 [ X ] [ Y ] c k a b [ A] [ B] Powyższa zależność znana jest pod nazwą prawa działania mas Guldberga i Waagego (1864) lub prawa równowagi chemicznej, które mówi, że: w stanie równowagi chemicznej stosunek iloczynu stężeń produktów reakcji (w potęgach ich współczynników stechiometrycznych) do iloczynu stężeń substratów (w potęgach ich współczynników stechiometrycznych) jest w danych warunkach ciśnienia i temperatury wielkością stałą i charakterystyczną dla danej reakcji. Jest to fundamentalne prawo, stanowiące podstawę współczesnej kinetyki chemicznej i wszelkich obliczeń uwzględniających fakt występowania równowag w reakcjach chemicznych. Wiele reakcji chemicznych zachodzi w fazie gazowej. Przyjmujemy, że znajdująca się w objętości V całkowita ilość mieszaniny gazowej - n - jest sumą ilości moli poszczególnych jej składników: n = n 1 + n + n a stosunek n i V oznacza stężenie molowe i - tego składnika mieszaniny. Opisując zachowanie reagujących składników mieszaniny gazowej za pomocą równania stanu gazu doskonałego otrzymujemy: P RT RT n ( n1 n n3...) p1 p p... V V n1 RT nrt p1, p, V V 3 gdzie:... oznaczają tzw. ciśnienia cząstkowe składników mieszaniny gazowej. Ciśnieniem cząstkowym gazu wchodzącego w skład mieszaniny nazywamy ciśnienie, jakie wywierałby ten gaz, gdyby sam wypełniał objętość naczynia. Całkowite ciśnienie mieszaniny jest równe sumie ciśnień cząstkowych składników tej mieszaniny (prawo Daltona) Dla reakcji przebiegających w fazie gazowej stałą równowagi można przedstawić w postaci tzw. stałej ciśnieniowej ( p ), w której w miejsce stężeń substratów i produktów wstawia się odpowiednie wartości ciśnień cząstkowych (parcjalnych).

18 W uzgodnionym równaniu reakcji zachodzącej w fazie gazowej: ma (g) + nb (g) +... px (g) + qy (g) +... ciśnieniową stałą równowagi chemicznej określa wzór: P p p gdzie: p X, p Y, p A i p B są ciśnieniami cząstkowymi reagentów w stanie równowagi, Jeżeli wśród substratów lub produktów znajdują się substancje, które w warunkach równowagi (dla ustalonej temperatury i ciśnienia) są fazami stałymi lub ciekłymi, wówczas ich stężenia uważamy za stałe (a prężności par za nieistotnie małe) i nie uwzględniamy ich w powyższym równaniu. Ponieważ p i = c i R T zatem czyli P p q p q ([ X ] RT ) ([ Y ] RT ) [ X ] [ Y ] ( RT ) m n m n ([ A] RT ) ([ B] RT ) [ A] [ B] P C p X m A p p ( RT ) q Y n B pq m n pq m n W przypadku, gdy ilość moli produktów jest równa ilości moli substratów stałe równowagi: stężeniowa i ciśnieniowa są sobie równe C = P. Wpływ czynników zewnętrznych na równowagę chemiczną Szybkość reakcji może ulegać zmianie pod wpływem zmian temperatury oraz stężeń (ciśnień) reagentów. W stałej temperaturze zmiana stężenia jednego z reagentów powoduje zmianę stężeń pozostałych, nie powodując zmiany stałej równowagi. W przypadku reakcji zachodzących w fazie gazowej zmiana ciśnienia ma wpływ na położenie stanu równowagi wówczas, gdy sumaryczna objętość (ilość moli) substratów różni się od sumarycznej objętości (ilości moli) produktów, czyli n substr. n prod. Pod wpływem zmian stężenia lub ciśnienia zachodzi tylko przesunięcie stanu równowagi, bez zmiany C czy P.

19 Wraz ze zmianą temperatury ulegają zmianie stałe szybkości k 1 i k, a tym samym ulega zmianie wartość stałej równowagi. Wpływ czynników zewnętrznych na kierunek przesunięcia stanu równowagi został uogólniony w tzw. regule przekory (przeciwdziałania) Le Chateliera i Browna. Jeżeli na układ pozostający w stanie równowagi działa czynnik zewnętrzny (ciśnienie, stężenie, temperatura), to układ reaguje w kierunku osłabienia tego działania. Zadania: 1. Obliczyć ciśnienia cząstkowe i stężenia molowe powietrza o składzie: 78% obj. azotu, 1% obj. tlenu i 1% obj. argonu w temperaturze 98, jeżeli całkowite ciśnienie mieszaniny gazów wynosi 1, Pa.. Do pustego naczynia o objętości 0,0 dm 3 wprowadzono 0,95 g wodoru, 5,55 g azotu i 5,00 g tlenku węgla. Jakie będą ciśnienia cząstkowe i stężenia molowe tych gazów w temperaturze 340? 3. W stanie równowagi reakcji syntezy amoniaku przebiegającej wg równania: N + 3H NH 3 stężenia składników wynoszą: [N ] = 0,3 mol dm -3, [H ] = 0,9 mol dm -3 i [NH 3 ] = 0,4 mol dm -3. Jak zmieni się szybkość reakcji syntezy NH 3 i reakcji odwrotnej, jeżeli ciśnienie wzrośnie pięciokrotnie? 4. Jak zmieni się szybkość reakcji tworzenia tlenku azotu(ii) przebiegającej zgodnie z równaniem: N + O NO, jeżeli ciśnienie wzrośnie 4-krotnie? 5. W temperaturze 1000 stała równowagi reakcji : CO (g) + H (g) CO (g) + H O (g) wynosi P = 0,719. Jaka jest wartość stałej równowagi reakcji odwrotnej: CO (g) + H O (g) ) CO (g) + H (g) 6. W stanie równowagi reakcji: SO (g) + O (g) SO 3(g) w temp. 900 w naczyniu o pojemności 3,00 dm 3 znajduje się 0,75 mola SO 3, 0,4 mola SO i 1,00 mol O. Obliczyć stałą równowagi c reakcji utleniania SO. 7. W temp. 800 fosgen COCl ulega rozkładowi na CO i Cl : COCl (g) CO (g) + Cl (g). Obliczyć stałą C jeżeli w stanie równowagi stężenia poszczególnych reagentów wynosiły: [CO] = 0,0456, [Cl ] = 0,0456 i [COCl ] = 0,4490 mol dm -3. Jakie było początkowe stężenie COCl? 8. W stanie równowagi reakcji N O 4(g) NO (g) stężenie N O 4 wynosi 0,730 mol dm -3, a C = 0,0. Obliczyć stężenie NO w stanie równowagi. 9. Mieszaninę 10,1 mola CO i 89,9 mola H ogrzewano w pewnej temperaturze. Po osiągnięciu stanu równowagi reakcji:

20 CO + H CO + H O stwierdzono w mieszaninie: 0,68 mola CO, 80,5 mola H i po 9,40 mola CO i H O w stanie pary. Obliczyć stałą równowagi w tej temperaturze. 10. Podczas ogrzewania w zamkniętym naczyniu dwutlenku azotu do pewnej temperatury osiągnięto stan równowagi reakcji: NO NO + O i stwierdzono, że stężenie molowe NO spadło z początkowej wartości 1,50 mol dm -3 do wartości równowagowej 0,30 mol dm -3. Obliczyć stężenia powstałych gazów i stałą równowagi reakcji. 11. W którym kierunku przesunie się położenie stałej równowagi pod wpływem wzrostu ciśnienia w reakcjach zachodzących w fazie gazowej: a) NO + O NO b) H + O H O c) CO + H O CO + H d) N + 3H NH 3 e) CaCO 3(s) CaO (s) + CO (g) f) NaHCO 3(s) Na CO 3(s) + H O (g) + CO (g) 1. Jak wpłynie na położenie stanu równowagi wzrost ciśnienia i wzrost temperatury? a) H S H + S (H = 41,8 kj/mol) b) PCl 3 + Cl PCl 5 + Q c) CO CO + O - Q d) CO + H CH 3 OH (H = -18 kj/mol) e) SO + NO SO Cl (g) + Q (chlorek sulfurylu) f) N O 4 NO (H = 56,8 kj/mol) g) S (s) + O SO + Q Stała dysocjacji Jeżeli substancja AB dysocjuje wg równania Równowagi w roztworach elektrolitów AB A + + B - to stała równowagi reakcji dysocjacji ma postać: d [ A ] [ B [ AB] ] Jest to stosunek iloczynu stężeń molowych jonów, podniesionych do odpowiednich potęg równych liczbowo współczynnikom stechiometrycznym w równaniu dysocjacji, do stężenia molowego cząsteczek niezdysocjowanych.

21 W danej temperaturze stała dysocjacji jest wielkością stałą. Im wyższa jest jej wartość, tym bardziej zdysocjowany jest elektrolit. Stopień dysocjacji Stopień dysocjacji α jest to stosunek liczby moli jonów powstałych w wyniku dysocjacji n z do całkowitej liczby moli cząstek wprowadzonych do roztworu n w : nz nw Stopień dysocjacji można również wyrażać stosunkiem stężenia cząsteczek zdysocjowanych c do całkowitego stężenia elektrolitu c 0. Stopień dysocjacji jest liczbą bezwymiarową (0 < 1), jednak często jest wyrażany w procentach, po pomnożeniu go przez 100 %: (0% < 100). Stopień dysocjacji zależy od rodzaju elektrolitu, temperatury, stężenia oraz od obecności innych substancji w roztworze. Wzrost temperatury wpływa na zwiększenie wartości, natomiast wzrost stężenia elektrolitu powoduje jej spadek. Zależność stopnia dysocjacji od stężenia dla elektrolitów mocnych ( = 1) i słabych (0 < < 1) przedstawia poniższy rysunek. c c 0 elektrolit mocny elektrolit słaby rozcieńczenie Prawo rozcieńczeń Ostwalda (1888) Założenie: Słaby elektrolit AB dysocjuje na jeden kation i jeden anion: AB A + + B -

22 Równowagę tej reakcji opisuje zależność: d [ A ] [ B [ AB] Zgodnie z przyjętą definicją stopnia dysocjacji stężenia c jonów A + i B - są równe i wynoszą c = c 0 Stężenie elektrolitu AB w stanie równowagi dysocjacyjnej wynosi odpowiednio: c 0 - c 0 c 0 (1 - ) Ponieważ [A + ] = [B - ] = c 0 raz ] c A c [AB] = c 0 (1 - ) stałą dysocjacji elektrolitu AB można zapisać w postaci: c c0 d c ( 1 ) 0 c 0 c AB 0 1 gdzie: d stała dysocjacji α stopień dysocjacji c 0 stężenie molowe elektrolitu Ilościowa zależność stałej dysocjacji od stopnia dysocjacji nosi nazwę prawa rozcieńczeń Ostwalda. W praktyce, dla α mniejszego lub równego 0,05, lub gdy d /c o jest mniejsze od , B wartość (1 α) w mianowniku jest w przybliżeniu równa 1 i uproszczoną postać: d = α c 0 powyższy wzór przyjmuje UWAGA: Przyjmuje się, że gdy d /c 0 < , błąd obliczeń wykonanych przy zastosowaniu wzoru uproszczonego nie przekracza 1%. Zadania 1) Jakie jest stężenie molowe roztworu HNO, którego = 35,0%? HNO = 4, ) Obliczyć stężenie molowe roztworu HCOOH, którego stopień dysocjacji = 6,30%. HCOOH = 1, ) Stopień dysocjacji HCN w 0,0100 molowym roztworze wynosi 0,068%. Obliczyć stałą dysocjacji tego kwasu.

23 4) Jaka jest wartość stałej dysocjacji kwasu HR, jeżeli jego 0,030 molowy roztwór wykazuje stopień dysocjacji = 10%? 5) Obliczyć wartość stałej dysocjacji kwasu mrówkowego, jeżeli w,3%-owym roztworze stopień dysocjacji kwasu wynosi 1,9%. Przyjąć, że gęstość roztworu wynosi 1,00 kg dm 3. 6) Przy jakim stężeniu roztworu CH 3 COOH stopień dysocjacji osiągnie wartość 95%, jeżeli wiadomo, że stopień dysocjacji kwasu w 0,100 molowym roztworze wynosi 1,35%. 7) Jaką objętość wody należy dodać do 50 cm 3 0,100 molowego roztworu CH 3 COOH, aby stopień dysocjacji kwasu wzrósł dwukrotnie? ( CH3COOH = 1, ) 8) Obliczyć dokładną i przybliżoną wartość stężenia jonów wodorotlenkowych oraz stopień dysocjacji w 0,0800 molowym roztworze NH 3. NH3 = 1, ) Ile gramów jonów fluorkowych zawiera 1 dm 3 0,150 molowego roztworu HF? ( HF = 6, ) 10) Obliczyć stężenie jonów wodorowych i stopień dysocjacji kwasu chlorowego(i) w roztworze 0,0600 molowym. Jak zmienią się te wartości po 0-krotnym rozcieńczeniu roztworu? 11) Obliczyć dokładną i przybliżoną wartość stężenia jonów wodorowych w 0,100 molowym roztworze HNO. ( HNO = ). Dysocjacja wody Iloczyn jonowy wody Woda należy do najczęściej stosowanych rozpuszczalników. Jej cząsteczki posiadają budowę dipolową i tworzą środowisko o wysokiej wartości przenikalności dielektrycznej, które ułatwia dysocjację elektrolitów, w których występuje wiązanie atomowe spolaryzowane. Dysocjacja cząsteczek wody przebiega zgodnie ze schematem: H O H + + OH - Woda jest słabym elektrolitem, a stężenia jonów H + i OH - w czystej wodzie są równe i wynoszą w temperaturze o C 1, mol dm -3. UWAGA: Jon wodorowy H + nie może występować samodzielnie w otoczeniu cząsteczek wody o budowie dipolowej. Przeprowadzone badania wykazały (1954), że jego strukturę najlepiej opisuje wzór [H 9 O 4 ] + (H O) n, w którym wartość n (3-6) zależy od stężenia jonów w roztworze i od temperatury. Dla uproszczenia zapisów w równaniach dysocjacji stosuje się formę zapisu jonu wodorowego w postaci H +, pamiętając, że w wyniku procesu hydratacji wolne protony w roztworach wodnych nie występują. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku jonu wodorotlenkowego! Stężeniową stałą dysocjacji wody opisuje równanie: H O [ H ][ OH ] 16 1,8 10 [ HO]

24 Stężenie molowe czystej wody [H O] wynosi 1000 g dm -3 /18 g mol -1 = 55,56 mol dm -3 i jest praktycznie stałe, niezależnie od dysocjacji i zmian temperatury. Iloczyn H O [ H O] oznaczamy symbolem W i nazywamy iloczynem jonowym wody. Przyjmujemy, że w temperaturze 5 o C (w rzeczywistości dokładnie w o C) W = [H + ][OH - ] = 1, ,56 = 1, Ta ostatnia zależność obowiązuje nie tylko dla czystej wody, ale również dla wszystkich roztworów wodnych, pozwalając na obliczenie stężenia jonów wodorowych lub wodorotlenkowych np.: [ H ] [ OH ] ph i poh W czystej wodzie stężenie jonów wodorowych jest równe stężeniu jonów wodorotlenkowych i wynosi 10-7 mol dm -3. Wzrost stężenia jonów wodorowych ponad tę wartość wywołuje kwasowość, natomiast ich spadek - zasadowość roztworu. Ponieważ stężenia jonów H + i OH - opisywane są małymi liczbami, do ich opisu posługujemy się wykładnikiem jonów wodorowych, oznaczanym symbolem ph (Sörensen 1909) ph = - log [H + ], [H + ] = 10 -ph W roztworach kwaśnych [H + ] > 10-7 > [OH - ] i ph < 7 W roztworach obojętnych [H + ] = [OH - ] = 10-7 i ph = 7 W roztworach zasadowych [H + ] < 10-7 < [OH - ] i ph > 7 W dokładnych obliczeniach ph w miejsce stężenia jonów wodorowych wprowadza się ich aktywność. Aktywnościową wartość ph (p a H) oblicza się ze wzoru: p a H = - log a H+ = - log ([H + ] f H+ ) gdzie: a H+ i f H+ - oznaczają odpowiednio aktywność i współczynnik aktywności jonów wodorowych. W sposób analogiczny do ph można wprowadzić pojęcie poh: poh = - log [OH - ] W roztworach kwaśnych [OH - ] < 10-7 < [H + ] i poh > 7 W roztworach obojętnych [OH - ] = [H + ] = 10-7 i poh = 7 W roztworach zasadowych [OH - ] > 10-7 > [H + ] i poh < 7

25 Skala ph i poh (Z.Dobkowska,.M.Pazdro, Szkolny poradnik chemiczny, WSIP 1986) Wskaźniki kwasowo-zasadowe (indykatory) Wyznaczanie wykładnika stężenia jonów wodorowych w roztworze elektrolitu można przeprowadzić m.in. za pomocą wskaźników kwasowo-zasadowych. Są to słabe kwasy lub słabe zasady organiczne, których barwa postaci cząsteczkowej różni się od barwy formy zdysocjowanej. Jeżeli (przykładowo) cząsteczkę takiego kwasu oznaczymy symbolem HInd, to jego dysocjacja zachodzi zgodnie z równaniem: HInd H + + Ind - barwa I barwa II Stała dysocjacji wskaźnika skąd i HInd [H ][Ind ] [HInd] [HInd] [ H ] HInd [Ind ] ph p Ind - [Ind ] log [HInd] Jeżeli stężenia formy niezdysocjowanej i zdysocjowanej są sobie równe: [HInd] = [Ind - ] wówczas roztwór elektrolitu ma barwę pośrednią, a jego ph jest równe ujemnemu logarytmowi ze stałej dysocjacji kwasowego indykatora. ph = p Ind Skrajne barwy roztworu pojawiają się jeżeli stężenie jednej z form kwasu (cząsteczkowej lub jonowej) jest ok. 10-krotnie wyższe lub niższe od stężenia drugiej. Wynika stąd, że zakres

26 ph utrzymywania się barwy pośredniej wynosi około 1,5 jednostek. Dokładność wyznaczenia ph barwy pośredniej zależy również od różnicy barw formy cząsteczkowej i jonowej. Zabarwienie roztworu na jedną z barw granicznych pozwala wyłącznie na określenie, czy badany roztwór jest bardziej kwaśny lub bardziej zasadowy od zakresu ph dla barwy pośredniej Identyczne rozważania można przeprowadzić dla wskaźnika będącego słabą zasadą: IndOH Ind + + OH - barwa I barwa II (Z.Dobkowska,.M.Pazdro, Szkolny poradnik chemiczny, WSIP 1986)

27 Dysocjacja kwasów wieloprotonowych Cząsteczki kwasów zawierające więcej niż jeden kwasowy atom wodoru ulegają dysocjacji wielostopniowej. Na przykład kwas węglowy dysocjuje dwustopniowo: H CO 3 H + + HCO 3 - HCO 3 - H + + CO 3 - Sumaryczny proces dysocjacji kwasu węglowego: i i 1 [ H ] [ HCO [ H CO ] 3 [ H ] [ CO3 [ HCO ] 3 3 ] ] H CO 3 1 [ H ] [ CO [ H CO ] 3 3 ] Odpowiednio, dla kwasu trójprotonowego, np. H 3 PO 4 mamy: H 3 PO 4 H + + H PO 4 - H PO 4 - HPO 4 - i sumarycznie H + + HPO 4 - H + + PO 4 3- H 3 PO [ H ] [ H PO [ H PO ] 3 4 [ H ] [ HPO [ H PO ] 4 [ 3 H ] [ PO4 [ HPO ] ] 3 [ H ] [ PO [ H PO ] Podobny proces ma miejsce w przypadku dysocjacji zasad zawierających więcej niż jedną grupę wodorotlenkową w cząsteczce. ] ] 3 4 ] Dla każdego wieloprotonowego kwasu lub zasady zachodzi zależność: 1 3 Wartości stałych dysocjacji wyrażane są zazwyczaj bardzo małymi liczbami. Z tego względu, przez analogię do wyrażania stężeń jonów wodorowych lub wodorotlenkowych za pomocą ujemnych logarytmów dziesiętnych, wprowadzamy również pojęcie p: p = - log itd.

28 Zadania: Przykład: Mocny kwas HR o stężeniu mol dm -3 rozcieńczono wodą 1000-krotnie. Obliczyć stężenie jonów wodorowych i ph. Rozwiązanie: HR jest kwasem mocnym, zatem: C HR = C H + = C R - = mol dm -3. ph = -log 10-5 = 5,00 Po rozcieńczeniu 1000x stężenie jonów wodorowych pochodzących z dysocjacji kwasu wynosi: C' H + = 10-5 / 10 3 = 10-8 mol dm -3 Nie uwzględnienie w obliczeniach ph stężenia jonów wodorowych pochodzących z dysocjacji wody prowadzi do wartości nonsensownych: ph = -log 10-8 = 8,00 co oznacza, że odczyn roztworu kwasu po rozcieńczeniu jest zasadowy! Z iloczynu jonowego wody otrzymujemy: ([H + ] + C' H +) [OH - ] = i [OH - ] = /( [H + ] + C' H +) Aby spełniony był warunek elektroobojętności roztworu ([H + ] = [OH - ]), sumaryczne ładunki jonów dodatnich i ujemnych muszą być sobie równe. Do ładunku jonów [OH - ] pochodzących z dysocjacji wody należy dodać ładunek jonów reszty kwasowej, pochodzącej z dysocjacji kwasu. W omawianym przypadku (elektrolit 1,1-wartościowy) ładunek ten jest równy stężeniu jonów wodorowych: C' R - = C' H + [H + ] + C' H + = (10-14 / [H + ] + C' H +) + C' R - Ponieważ C' R - = C' H + = 10-8 otrzymujemy: [H + ] [H + ] = 0 skąd [H + ] + C H + = 9, = 1, mol dm -3 Rzeczywista wartość ph = -log(1, ) = 6,98 1. Obliczyć stężenie jonów wodorowych w 0,050 molowym roztworze jednoprotonowego kwasu, którego stopień dysocjacji wynosi 1,00%.. Obliczyć stężenie roztworu HNO, którego stopień dysocjacji wynosi 15,0%. HNO = 4, Obliczyć stężenie molowe roztworu HF jeżeli stężenie jonów wodorowych wynosi 0,075 mol dm -3, a stopień dysocjacji = 0,01. HF = 6, Obliczyć dokładną i przybliżoną wartość stężenia jonów wodorowych w 0,300 molowym roztworze kwasu octowego. CH3COOH = 1, Jaka jest wartość stałej dysocjacji kwasu HR, jeżeli jego roztwór o stężeniu 0,100 mol dm -3 jest zdysocjowany w 5,5%? 6. Obliczyć wartość stałej dysocjacji kwasu mrówkowego, jeżeli jego stopień dysocjacji w roztworze o stężeniu 0,00 molowym wynosi 0,095.

29 7. Jakie jest ph roztworu kwasu mrówkowego, którego stopień dysocjacji wynosi 0,060? HCOOH = 1, Do 50,0 cm 3 0,100 M kwasu solnego dodano 50,0 cm 3 0,150 M OH. Obliczyć ph roztworu. 9. Obliczyć wykładnik jonów wodorowych w 0,0100 molowym roztworze HNO. HNO = 4, Wykładnik stężenia jonów wodorowych w 0,150 molowym roztworze kwasu octowego wynosi,78. Obliczyć wartość stałej dysocjacji kwasu octowego. 11. Obliczyć sumaryczne stężenie jonów wodorowych w 0,500 molowym roztworze H SO 4. = 1, Obliczyć sumaryczne stężenie jonów wodorowych i ph dla 0,050 molowego roztworu H S. 1 = 9, = 1, Obliczyć stężenie jonów SO 3 - w 0,010 molowym roztworze H SO 3. 1 = 1, = 6, Obliczyć przybliżoną i dokładną wartość stężenia jonów [OH - ] i stopień dysocjacji w 0,050 molowym roztworze NH 3. ( NH3 = 1, ) 15. Jaką objętość wody należy dodać do 100 cm 3 0,100 molowego kwasu mrówkowego HCOOH, aby stopień dysocjacji kwasu uległ podwojeniu? 16. Obliczyć zmianę wykładnika stężenia jonów wodorowych a) w 0,100 molowym roztworze jednoprotonowego mocnego kwasu po jego 1000-krotnym rozcieńczeniu, b) w 0,100 molowym roztworze kwasu mrówkowego po 1000-krotnym rozcieńczeniu. 17. Jaką wartość ma wykładnik stężenia jonów wodorowych w roztworze, w którym stężenie jonów wodorotlenkowych wynosi g dm -3? 18. Do 50,0 cm 3 0,150 molowego roztworu NaOH dodano 40 cm 3 30 cm 3 0,00 molowego roztworu HCl. Obliczyć ph otrzymanego roztworu. 19. Obliczyć ph mocnego, jednoprotonowego kwasu, którego stężenie wynosi M. 0. Jakie jest stężenie jonów wodorowych w roztworze, którego ph = -0,56? 1. Obliczyć wykładnik stężenia jonów wodorowych w 0,00 molowym roztworze HNO. HNO = 4, Obliczyć wykładnik stężenia jonów wodorowych w 0,00 molowym roztworze HNO Jakie jest stężenie jonów wodorotlenkowych w roztworze o wykładniku stężenia jonów wodorowych ph = 11, Do kolby miarowej wprowadzono 1,00 cm 3 38,3%-owego roztworu HNO 3 i rozcieńczono wodą do objętości,000 dm 3. Gęstość otrzymanego roztworu przyjąć równą 1,00 kg dm -3. Obliczyć wykładnik stężenia jonów wodorowych w roztworze. 5. W 1,000 dm 3 wody pochłonięto amoniak wydzielony z rozkładu,6746 g chlorku amonu, przy czym objętość roztworu nie uległa zmianie. Obliczyć wykładnik stężenia jonów wodorowych w roztworze. NH3 = 1,

30 Wpływ wspólnego i obcego jonu. Roztwory buforowe Łatwo zauważyć, że dysocjacja słabego kwasu lub słabej zasady będzie zaburzona po wprowadzeniu do roztworu jonów wspólnych lub obcych. Przykład: Dysocjacja kwasu octowego opisana jest równowagą: CH [ H ][ CH COO ] 3 COOH 3 [ CH COOH ] 3 Równowagę tę można zakłócić poprzez: 1) Dodanie mocnej zasady jony wodorotlenkowe łączą się z jonami wodorowymi, spada stężenie niezdysocjowanych cząsteczek kwasu i jonów wodorowych, wzrasta stężenie jonów octanowych. ) Dodanie mocnego kwasu jony wodorowe łączą się z jonami octanowymi, wzrasta stężenie jonów wodorowych i stężenie niezdysocjowanego kwasu, maleje stężenie jonów octanowych. 3) Dodanie soli mającej wspólny anion jony octanowe łączą się z jonami wodorowymi, spada stężenie jonów wodorowych, rośnie stężenie jonów octanowych i niezdysocjowanego kwasu. W każdym z opisanych powyżej przypadków wartość stałej równowagi nie ulega zmianie! Dokładne wartości stężenia jonów wodorowych i octanowych można obliczyć po uwzględnieniu zmian we współczynnikach aktywności, spowodowanych zmianami w sile jonowej roztworów. [ ] [ CH ] 3 COOH H CH 3COOH [ CH 3 COO ] Wprowadzenie do roztworu kwasu octowego mocnej zasady lub soli zawierającej anion octanowy wywołuje zaburzenia opisane powyżej: CH 3 COOH + OH - = CH 3 COO - + H O CH 3 COO - + H + = CH 3 COOH Całkowite stężenie jonów octanowych w omawianym roztworze jest równe sumie stężeń jonów pochodzących z dysocjacji kwasu oraz otrzymanych przez reakcję z zasadą lub dodatek soli. Wobec znikomego stężenia jonów octanowych pochodzących z dysocjacji kwasu można przyjąć, że ich stężenie w mieszaninie jest praktycznie równe stężeniu soli. Z powyższych reakcji można również obliczyć stężenie niezdysocjowanego kwasu octowego.

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru

1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru 1. Stechiometria 1.1. Obliczenia składu substancji na podstawie wzoru Wzór związku chemicznego podaje jakościowy jego skład z jakich pierwiastków jest zbudowany oraz liczbę atomów poszczególnych pierwiastków

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek

Opracował: dr inż. Tadeusz Lemek Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria i Gospodarka Wodna w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracował:

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach 1 STECHIOMETRIA INTERPRETACJA ILOŚCIOWA ZJAWISK CHEMICZNYCH relacje ilościowe ( masowe,objętościowe i molowe ) dotyczące połączeń 1. pierwiastków w związkach chemicznych 2. związków chemicznych w reakcjach

Bardziej szczegółowo

Odwracalność przemiany chemicznej

Odwracalność przemiany chemicznej Odwracalność przemiany chemicznej Na ogół wszystkie reakcje chemiczne są odwracalne, tzn. z danych substratów tworzą się produkty, a jednocześnie produkty reakcji ulegają rozkładowi na substraty. Fakt

Bardziej szczegółowo

- w nawiasach kwadratowych stężenia molowe.

- w nawiasach kwadratowych stężenia molowe. Cz. VII Dysocjacja jonowa, moc elektrolitów, prawo rozcieńczeń Ostwalda i ph roztworów. 1. Pojęcia i definicja. Dysocjacja elektroniczna (jonowa) to samorzutny rozpad substancji na jony w wodzie lub innych

Bardziej szczegółowo

RÓWNOWAGI W ROZTWORACH ELEKTROLITÓW

RÓWNOWAGI W ROZTWORACH ELEKTROLITÓW RÓWNOWAGI W ROZTWORACH ELETROLITÓW Opracowanie: dr Jadwiga Zawada, dr inż. rystyna Moskwa, mgr Magdalena Bisztyga 1. Dysocjacja elektrolityczna Substancje, które podczas rozpuszczania w wodzie (lub innych

Bardziej szczegółowo

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph

Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Temat 7. Równowagi jonowe w roztworach słabych elektrolitów, stała dysocjacji, ph Dysocjacja elektrolitów W drugiej połowie XIX wieku szwedzki chemik S.A. Arrhenius doświadczalnie udowodnił, że substancje

Bardziej szczegółowo

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016 III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 015/016 ETAP I 1.11.015 r. Godz. 10.00-1.00 Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. Zadanie 1 (10 pkt) 1. Kierunek której reakcji nie zmieni się pod wpływem

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

2.4. ZADANIA STECHIOMETRIA. 1. Ile moli stanowi:

2.4. ZADANIA STECHIOMETRIA. 1. Ile moli stanowi: 2.4. ZADANIA 1. Ile moli stanowi: STECHIOMETRIA a/ 52 g CaCO 3 b/ 2,5 tony Fe(OH) 3 2. Ile g stanowi: a/ 4,5 mmol ZnSO 4 b/ 10 kmol wody 3. Obl. % skład Fe 2 (SO 4 ) 3 6H 2 O 4. Obl. % zawartość tlenu

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Obliczenia chemiczne. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny

Obliczenia chemiczne. Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny Obliczenia chemiczne Zakład Chemii Medycznej Pomorski Uniwersytet Medyczny 1 STĘŻENIA ROZTWORÓW Stężenia procentowe Procent masowo-masowy (wagowo-wagowy) (% m/m) (% w/w) liczba gramów substancji rozpuszczonej

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Jaka jest średnia masa atomowa miedzi stanowiącej mieszaninę izotopów,

Bardziej szczegółowo

6. ph i ELEKTROLITY. 6. ph i elektrolity

6. ph i ELEKTROLITY. 6. ph i elektrolity 6. ph i ELEKTROLITY 31 6. ph i elektrolity 6.1. Oblicz ph roztworu zawierającego 0,365 g HCl w 1,0 dm 3 roztworu. Odp 2,00 6.2. Oblicz ph 0,0050 molowego roztworu wodorotlenku baru (α = 1,00). Odp. 12,00

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY STECHIOMETRII

PODSTAWY STECHIOMETRII PODSTAWY STECHIOMETRII 1. Obliczyć bezwzględne masy atomów, których względne masy atomowe wynoszą: a) 7, b) 35. 2. Obliczyć masę próbki wody zawierającej 3,01 10 24 cząsteczek. 3. Która z wymienionych

Bardziej szczegółowo

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks

Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks Główne zagadnienia: - mol, stechiometria reakcji, pisanie równań reakcji w sposób jonowy - stężenia, przygotowywanie roztworów - ph - reakcje redoks 1. Która z próbek o takich samych masach zawiera najwięcej

Bardziej szczegółowo

dla której jest spełniony warunek równowagi: [H + ] [X ] / [HX] = K

dla której jest spełniony warunek równowagi: [H + ] [X ] / [HX] = K RÓWNOWAGI W ROZTWORACH Szwedzki chemik Svante Arrhenius w 1887 roku jako pierwszy wykazał, że procesowi rozpuszczania wielu substancji towarzyszy dysocjacja, czyli rozpad cząsteczek na jony naładowane

Bardziej szczegółowo

III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011. ETAP I r. Godz Zadanie 1

III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011. ETAP I r. Godz Zadanie 1 III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2010/2011 KOPKCh ETAP I 22.10.2010 r. Godz. 10.00-12.00 Zadanie 1 1. Jon Al 3+ zbudowany jest z 14 neutronów oraz z: a) 16 protonów i 13 elektronów b) 10 protonów i 13

Bardziej szczegółowo

Równowagi jonowe - ph roztworu

Równowagi jonowe - ph roztworu Równowagi jonowe - ph roztworu Kwasy, zasady i sole nazywa się elektrolitami, ponieważ przewodzą prąd elektryczny, zarówno w wodnych roztworach, jak i w stanie stopionym (sole). Nie wszystkie wodne roztwory

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Chemia - B udownictwo WS TiP

Chemia - B udownictwo WS TiP Chemia - B udownictwo WS TiP dysocjacja elektrolityczna, reakcje w roztworach wodnych, ph wykład nr 2b Teoria dys ocjacji jonowej Elektrolity i nieelektrolity Wpływ polarnej budowy cząsteczki wody na proces

Bardziej szczegółowo

X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12

X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12 ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO X Konkurs Chemii Nieorganicznej i Ogólnej rok szkolny 2011/12 Imię i nazwisko Szkoła Klasa Nauczyciel Uzyskane punkty Zadanie 1. (10

Bardziej szczegółowo

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco:

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco: HYDROLIZA SOLI Hydroliza to reakcja chemiczna zachodząca między jonami słabo zdysocjowanej wody i jonami dobrze zdysocjowanej soli słabego kwasu lub słabej zasady. Reakcji hydrolizy mogą ulegać następujące

Bardziej szczegółowo

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii

Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Repetytorium z wybranych zagadnień z chemii Mol jest to liczebność materii występująca, gdy liczba cząstek (elementów) układu jest równa liczbie atomów zawartych w masie 12 g węgla 12 C (równa liczbie

Bardziej szczegółowo

STAłA I STOPIEŃ DYSOCJACJI; ph MIX ZADAŃ Czytaj uważnie polecenia. Powodzenia!

STAłA I STOPIEŃ DYSOCJACJI; ph MIX ZADAŃ Czytaj uważnie polecenia. Powodzenia! STAłA I STOPIEŃ DYSOCJACJI; ph MIX ZADAŃ Czytaj uważnie polecenia. Powodzenia! 001 Obliczyć stężenie molowe jonów Ca 2+ w roztworze zawierającym 2,22g CaCl2 w 100 ml roztworu, przyjmując a = 100%. 002

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Zadania dodatkowe z konwersatorium z podstaw chemii Semestr letni, rok akademicki 2012/2013

Zadania dodatkowe z konwersatorium z podstaw chemii Semestr letni, rok akademicki 2012/2013 Zadania dodatkowe z konwersatorium z podstaw chemii Semestr letni, rok akademicki 2012/2013 Gazy. Jednostki ciśnienia. Podstawowe prawa gazowe 1. Jakie ciśnienie będzie panowało w oponie napompowanej w

Bardziej szczegółowo

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria

5. STECHIOMETRIA. 5. Stechiometria 5. STECHIOMETRIA 25 5. Stechiometria 5.1. Ile gramów magnezu wzięło udział w reakcji z tlenem, jeśli otrzymano 6,0 g tlenku magnezu? Odp. 3,60 g 5.2. Do 50 cm 3 roztworu kwasu siarkowego (VI) o stężeniu

Bardziej szczegółowo

Kwas HA i odpowiadająca mu zasada A stanowią sprzężoną parę (podobnie zasada B i kwas BH + ):

Kwas HA i odpowiadająca mu zasada A stanowią sprzężoną parę (podobnie zasada B i kwas BH + ): Spis treści 1 Kwasy i zasady 2 Rola rozpuszczalnika 3 Dysocjacja wody 4 Słabe kwasy i zasady 5 Skala ph 6 Oblicznie ph słabego kwasu 7 Obliczanie ph słabej zasady 8 Przykłady obliczeń 81 Zadanie 1 811

Bardziej szczegółowo

1 Kinetyka reakcji chemicznych

1 Kinetyka reakcji chemicznych Podstawy obliczeń chemicznych 1 1 Kinetyka reakcji chemicznych Szybkość reakcji chemicznej definiuje się jako ubytek stężenia substratu lub wzrost stężenia produktu w jednostce czasu. ν = c [ ] 2 c 1 mol

Bardziej szczegółowo

Zad: 5 Oblicz stężenie niezdysocjowanego kwasu octowego w wodnym roztworze o stężeniu 0,1 mol/dm 3, jeśli ph tego roztworu wynosi 3.

Zad: 5 Oblicz stężenie niezdysocjowanego kwasu octowego w wodnym roztworze o stężeniu 0,1 mol/dm 3, jeśli ph tego roztworu wynosi 3. Zad: 1 Oblicz wartość ph dla 0,001 molowego roztworu HCl Zad: 2 Oblicz stężenie jonów wodorowych jeżeli wartość ph wynosi 5 Zad: 3 Oblicz stężenie jonów wodorotlenkowych w 0,05 molowym roztworze H 2 SO

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: podstawowy Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Nazwisko i imię) Punkty Razem pkt % Chemia nieorganiczna Zadanie 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Poziom: podstawowy Punkty Zadanie 1. (1 pkt.) W podanym

Bardziej szczegółowo

LICEALIŚCI LICZĄ PRZYKŁADOWE ZADANIA Z ROZWIĄZANIAMI

LICEALIŚCI LICZĄ PRZYKŁADOWE ZADANIA Z ROZWIĄZANIAMI Zadanie 1: Słaby kwas HA o stężeniu 0,1 mol/litr jest zdysocjowany w 1,3 %. Oblicz stałą dysocjacji tego kwasu. Jeżeli jest to słaby kwas, można użyć wzoru uproszczonego: K = α C = (0,013) 0,1 = 1,74 10-5

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka WARSZTATY olimpijskie Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna inetyka WARSZTATY olimpijskie Co będzie: Data Co robimy 1 XII 2016 wasy i

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe kod ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO Uzyskane punkty.. WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2016/2017 eliminacje rejonowe Zadanie

Bardziej szczegółowo

2. Oblicz gęstość pary wodnej w normalnej temperaturze wrzenia wody. (Odp. 0,588 kg/m 3 )

2. Oblicz gęstość pary wodnej w normalnej temperaturze wrzenia wody. (Odp. 0,588 kg/m 3 ) Zadania dodatkowe z konwersatorium z podstaw chemii Semestr zimowy, rok akademicki 2017/2018 Część II Gazy. Jednostki ciśnienia. Podstawowe prawa gazowe 1. Jakie ciśnienie będzie panowało w oponie napompowanej

Bardziej szczegółowo

VII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2014/2015

VII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2014/2015 II Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2014/2015 ETAP I 12.11.2014 r. Godz. 10.00-12.00 KOPKCh Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. Zadanie 1 1. Który z podanych zestawów zawiera wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

analogicznie: P g, K g, N g i Mg g.

analogicznie: P g, K g, N g i Mg g. Zadanie 1 Obliczamy zawartość poszczególnych składników w 10 m 3 koncentratu: Ca: 46 g Ca - 1 dm 3 roztworu x g Ca - 10000 dm 3 roztworu x = 460000 g Ca analogicznie: P 170000 g, K 10000 g, N 110000 g

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Środowiska

Inżynieria Środowiska ROZTWORY BUFOROWE Roztworami buforowymi nazywamy takie roztwory, w których stężenie jonów wodorowych nie ulega większym zmianom ani pod wpływem rozcieńczania wodą, ani pod wpływem dodatku nieznacznych

Bardziej szczegółowo

Równowagi w roztworach wodnych

Równowagi w roztworach wodnych Równowagi w roztworach wodnych V 1 A + B = C + D V 2 Szybkości reakcji: v 1 = k 1 c A c B v 2 = k 2 c C c D ogólnie Roztwory, rozpuszczalność, rodzaje stężeń, iloczyn rozpuszczalności Reakcje dysocjacji

Bardziej szczegółowo

g % ,3%

g % ,3% PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE. STECHIOMETRIA 1. Obliczyć ile moli stanowi: a) 2,5 g Na; b) 54 g Cl 2 ; c) 16,5 g N 2 O 5 ; d) 160 g CuSO 4 5H 2 O? 2. Jaka jest masa: a) 2,4 mola Na; b) 0,25 mola

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Opracowali: Jarosław Chojnacki i Łukasz Ponikiewski, Wydział Chemiczny, Politechnika Gdaoska, Gdaosk

Bardziej szczegółowo

Związki nieorganiczne

Związki nieorganiczne strona 1/8 Związki nieorganiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Typy związków nieorganicznych: kwasy, zasady, wodorotlenki, dysocjacja jonowa, odczyn roztworu,

Bardziej szczegółowo

Liczba cząsteczek w 1 molu. Liczba atomów w 1 molu. Masa molowa M

Liczba cząsteczek w 1 molu. Liczba atomów w 1 molu. Masa molowa M Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - liczba Avogadro, mol, masa molowa, molowa objętość gazów, obliczenia stechiometryczne + zadania z rozwiązaniami I. Podstawowe definicje 1. Masa atomowa - masa atomu

Bardziej szczegółowo

1 Hydroliza soli. Hydroliza soli 1

1 Hydroliza soli. Hydroliza soli 1 Hydroliza soli 1 1 Hydroliza soli Niektóre sole, rozpuszczone w wodzie, reagują z cząsteczkami rozpuszczalnika. Reakcja ta nosi miano hydrolizy. Reakcję hydrolizy soli o wzorze BA, można schematycznie

Bardziej szczegółowo

Reakcje chemiczne. Typ reakcji Schemat Przykłady Reakcja syntezy

Reakcje chemiczne. Typ reakcji Schemat Przykłady Reakcja syntezy Reakcje chemiczne Literatura: L. Jones, P. Atkins Chemia ogólna. Cząsteczki, materia, reakcje. Lesław Huppenthal, Alicja Kościelecka, Zbigniew Wojtczak Chemia ogólna i analityczna dla studentów biologii.

Bardziej szczegółowo

WŁAŚCIWOŚCI NIEKTÓRYCH PIERWIASTKÓW I ICH ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH

WŁAŚCIWOŚCI NIEKTÓRYCH PIERWIASTKÓW I ICH ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH WŁAŚCIWOŚCI NIEKTÓRYCH PIERWIASTKÓW I ICH ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH PODZIAŁ ZWIĄZKÓW NIEORGANICZNYCH Tlenki (kwasowe, zasadowe, amfoteryczne, obojętne) Związki niemetali Kwasy (tlenowe, beztlenowe) Wodorotlenki

Bardziej szczegółowo

Chemia - laboratorium

Chemia - laboratorium Chemia - laboratorium Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Studia stacjonarne, Rok I, Semestr zimowy 01/1 Dr hab. inż. Tomasz Brylewski e-mail: brylew@agh.edu.pl tel. 1-617-59 Katedra Fizykochemii

Bardziej szczegółowo

STĘŻENIA STĘŻENIE PROCENTOWE STĘŻENIE MOLOWE

STĘŻENIA STĘŻENIE PROCENTOWE STĘŻENIE MOLOWE STĘŻENIA STĘŻENIE PROCENTOWE 1. Oblicz stężenie procentowe roztworu powstałego w wyniku rozpuszczenia 4g chlorku sodu w 15,6dag wody. 2. Ile gramów roztworu 15-procentowego można otrzymać mając do dyspozycji

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Równowaga chemiczna

Wykład 10 Równowaga chemiczna Wykład 10 Równowaga chemiczna REAKCJA CHEMICZNA JEST W RÓWNOWADZE, GDY NIE STWIERDZAMY TENDENCJI DO ZMIAN ILOŚCI (STĘŻEŃ) SUBSTRATÓW ANI PRODUKTÓW RÓWNOWAGA CHEMICZNA JEST RÓWNOWAGĄ DYNAMICZNĄ W rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

PRACA KONTROLNA Z CHEMII NR 1 - Semestr I 1. (6 pkt) - Krótko napisz, jak rozumiesz następujące pojęcia: a/ liczba atomowa, b/ nuklid, c/ pierwiastek d/ dualizm korpuskularno- falowy e/promieniotwórczość

Bardziej szczegółowo

Tematy i zakres treści z chemii - zakres rozszerzony, dla klas 2 LO2 i 3 TZA/archt. kraj.

Tematy i zakres treści z chemii - zakres rozszerzony, dla klas 2 LO2 i 3 TZA/archt. kraj. Tematy i zakres treści z chemii - zakres rozszerzony, dla klas 2 LO2 i 3 TZA/archt. kraj. Tytuł i numer rozdziału w podręczniku Nr lekcji Temat lekcji Szkło i sprzęt laboratoryjny 1. Pracownia chemiczna.

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z KONKURSU POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ (RÓWNOWAGI W ROZTWORZE) Opracował: Kuba Skrzeczkowski (Liceum Akademickie w ZS UMK w Toruniu)

ZADANIA Z KONKURSU POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ (RÓWNOWAGI W ROZTWORZE) Opracował: Kuba Skrzeczkowski (Liceum Akademickie w ZS UMK w Toruniu) ZADANIA Z KONKURSU POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ (RÓWNOWAGI W ROZTWORZE) Opracował: Kuba Skrzeczkowski (Liceum Akademickie w ZS UMK w Toruniu) Za poprawne rozwiązanie zestawu można uzyskać 528 punktów. Zadanie

Bardziej szczegółowo

Fragmenty Działu 5 z Tomu 1 REAKCJE W ROZTWORACH WODNYCH

Fragmenty Działu 5 z Tomu 1 REAKCJE W ROZTWORACH WODNYCH Fragmenty Działu 5 z Tomu 1 REAKCJE W ROZTWORACH WODNYCH Podstawy dysocjacji elektrolitycznej. Zadanie 485 (1 pkt.) V/2006/A2 Dysocjacja kwasu ortofosforowego(v) przebiega w roztworach wodnych trójstopniowo:

Bardziej szczegółowo

MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II

MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II MARATON WIEDZY CHEMIA CZ. II 1. Podaj liczbę elektronów, nukleonów, protonów i neuronów zawartych w następujących atomach: a), b) 2. Podaj liczbę elektronów, nukleonów, protonów i neutronów zawartych w

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ROZWIĄZANIA ZADAŃ

PRZYKŁADOWE ROZWIĄZANIA ZADAŃ PRZYKŁADOWE ROZWIĄZANIA ZADAŃ 1. Odważono 1.0 g mieszaniny zawierającej NaOH, Na 2 CO 3 oraz substancje obojętną i rozpuszczono w kolbie miarowej o pojemności 250 ml. Na zmiareczkowanie próbki o objętości

Bardziej szczegółowo

3. OBLICZENIA STECHIOMETRYCZNE.

3. OBLICZENIA STECHIOMETRYCZNE. 3. OBLICZENIA STECHIOMETRYCZNE. A1 POZIOM PODSTAWOWY OBLICZENIA DOTYCZĄCE MOLA DROBIN SUBSTANCJI CHEMICZNEJ Mol stanowi porcję drobin (atomów, jonów, cząsteczek, cząstek elementarnych) każdej substancji

Bardziej szczegółowo

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi.

Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. Wiadomości dotyczące reakcji i równań jonowych strona 1 z 6 Zakres problemów związanych z reakcjami jonowymi. 1. Zjawisko dysocjacji jonowej co to jest dysocjacja i na czym polega rozpad substancji na

Bardziej szczegółowo

Cz. I Stechiometria - Zadania do samodzielnego wykonania

Cz. I Stechiometria - Zadania do samodzielnego wykonania Cz. I Stechiometria - Zadania do samodzielnego wykonania A. Ustalenie wzoru rzeczywistego związku chemicznego na podstawie składu procentowego. Zadanie i metoda rozwiązania Ustal wzór rzeczywisty związku

Bardziej szczegółowo

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. II Etap - 18 stycznia 2016

XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego. II Etap - 18 stycznia 2016 XIV Konkurs Chemiczny dla uczniów gimnazjum województwa świętokrzyskiego II Etap - 18 stycznia 2016 Nazwisko i imię ucznia: Liczba uzyskanych punktów: Drogi Uczniu, przeczytaj uważnie instrukcję i postaraj

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl VII

Kryteria oceniania z chemii kl VII Kryteria oceniania z chemii kl VII Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co

Bardziej szczegółowo

-wszystkie substancje (pierwiastki lub zw chem) które biorą udział w reakcji chemicznej nazywamy reagentami

-wszystkie substancje (pierwiastki lub zw chem) które biorą udział w reakcji chemicznej nazywamy reagentami Zapis reakcji chemicznej co to są przemiany chemiczne oraz w jaki sposób możemy opisać zachodzące reakcje? wokół nas bezustannie zachodzą rozmaite przemiany przemiany podczas których powstaje nowa substancja,

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marlena Gąsior-Głogowska 9 Lista 1

dr inż. Marlena Gąsior-Głogowska 9 Lista 1 dr inż. Marlena Gąsior-Głogowska 9 Lista 1 1. Ile atomów znajduje się w 0,25 mola amoniaku? 2. Ile atomów wodoru znajduje się w trzech molach metanu? 3. Która z próbek zawiera więcej atomów: mol wodoru

Bardziej szczegółowo

11 Lista 2 1. Oblicz skład procentowy ditlenku węgla. 2. Ile procent P 2 O 5 znajduje się w fosforanie (V) wapnia? 3. Oblicz procentową zawartość żela

11 Lista 2 1. Oblicz skład procentowy ditlenku węgla. 2. Ile procent P 2 O 5 znajduje się w fosforanie (V) wapnia? 3. Oblicz procentową zawartość żela 10 Lista 1 1. Która z próbek zawiera więcej atomów: mol wodoru czy mol tlenu? mol azotu czy mol helu? 2. Ile atomów znajduje się w 0,25 mola amoniaku? 3. Ile atomów wodoru znajduje się w trzech molach

Bardziej szczegółowo

Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych

Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych Materiał powtórzeniowy do sprawdzianu - reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne, szybkość reakcji chemicznych I. Reakcje egzoenergetyczne i endoenergetyczne 1. Układ i otoczenie Układ - ogół substancji

Bardziej szczegółowo

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM

Wyrażanie stężeń. Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii. opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Wyrażanie stężeń Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Stężenie procentowe Stężenie procentowe (procent wagowy, procent masowy) wyraża stosunek

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 )

Odpowiedź:. Oblicz stężenie procentowe tlenu w wodzie deszczowej, wiedząc, że 1 dm 3 tej wody zawiera 0,055g tlenu. (d wody = 1 g/cm 3 ) PRZYKŁADOWE ZADANIA Z DZIAŁÓW 9 14 (stężenia molowe, procentowe, przeliczanie stężeń, rozcieńczanie i zatężanie roztworów, zastosowanie stężeń do obliczeń w oparciu o reakcje chemiczne, rozpuszczalność)

Bardziej szczegółowo

... Nazwisko, imię zawodnika; Klasa Liczba punktów. ... Nazwa szkoły, miejscowość. I Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2008/09

... Nazwisko, imię zawodnika; Klasa Liczba punktów. ... Nazwa szkoły, miejscowość. I Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2008/09 ......... Nazwisko, imię zawodnika; Klasa Liczba punktów KOPKCh... Nazwa szkoły, miejscowość I Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2008/09 ETAP III 28.02.2009 r. Godz. 10.00-13.00 Zadanie 1 (10 pkt.) ( postaw

Bardziej szczegółowo

Przemiany substancji

Przemiany substancji Przemiany substancji Poniżej przedstawiono graf pokazujący rodzaje przemian jaki ulegają substancje chemiczne. Przemiany substancji Przemiany chemiczne Przemiany fizyczne Objawy: - zmiania barwy, - efekty

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH Opracowanie: dr inż Krystyna Moskwa, dr hab. Barbara Stypuła, mgr Agnieszka Tąta Reakcje chemiczne to procesy, w czasie których substancje ulegają przemianom, prowadzącym do powstawania

Bardziej szczegółowo

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz

Kinetyka reakcji chemicznych. Dr Mariola Samsonowicz Kinetyka reakcji chemicznych Dr Mariola Samsonowicz 1 Czym zajmuje się kinetyka chemiczna? Badaniem szybkości reakcji chemicznych poprzez analizę eksperymentalną i teoretyczną. Zdefiniowanie równania kinetycznego

Bardziej szczegółowo

Chemia - laboratorium

Chemia - laboratorium Chemia - laboratorium Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Studia stacjonarne, Rok I, Semestr zimowy 013/14 Dr hab. inż. Tomasz Brylewski e-mail: brylew@agh.edu.pl tel. 1-617-59 Katedra Fizykochemii

Bardziej szczegółowo

Zad. 1. Proces przebiega zgodnie z równaniem: CaO + 3 C = CaC 2 + CO. M(CaC 2 ) = 64 g/mol

Zad. 1. Proces przebiega zgodnie z równaniem: CaO + 3 C = CaC 2 + CO. M(CaC 2 ) = 64 g/mol Zad. 1 Proces przebiega zgodnie z równaniem: CaO + 3 C = CaC 2 + CO M(CaC 2 ) = 64 g/mol czyli ΔH = ΔH tw o (CaC 2 ) + ΔH tw o (CO) - ΔH tw o (CaO) - ΔH tw o (C) ΔH tw o (C) przyjmujemy za równą 0 Nie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE GIMNAZJUM NR 2 W RYCZOWIE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z CHEMII w klasie II gimnazjum str. 1 Wymagania edukacyjne niezbędne do

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia nr 2: Stężenia

Ćwiczenia nr 2: Stężenia Ćwiczenia nr 2: Stężenia wersja z 5 listopada 2007 1. Ile gramów fosforanu(v) sodu należy zużyć w celu otrzymania 2,6kg 6,5% roztworu tego związku? 2. Ile należy odważyć KOH i ile zużyć wody do sporządzenia

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

CHEMIA - BADANIE WYNIKÓW KLASA II 2010/2011

CHEMIA - BADANIE WYNIKÓW KLASA II 2010/2011 CHEMIA - BADANIE WYNIKÓW KLASA II 2010/2011 1. Który zbiór wskazuje wyłącznie wzory wodorotlenków A. H2S, H2CO3, H2SO4 B. Ca(OH)2, KOH, Fe2O3 C. H2SO4, K2O, HCl D. Ca(OH)2, KOH, Fe(OH)3 2. Który zbiór

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2016/2017. ETAP I r. Godz Zadanie 1 (11 pkt)

IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2016/2017. ETAP I r. Godz Zadanie 1 (11 pkt) IX Podkarpacki Konkurs Chemiczny 016/017 ETAP I 10.11.016 r. Godz. 10.00-1.00 Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. KOPKCh Zadanie 1 (1) 1. Liczba elektronów walencyjnych w atomach bromu

Bardziej szczegółowo

Podstawowe prawa opisujące właściwości gazów zostały wyprowadzone dla gazu modelowego, nazywanego gazem doskonałym (idealnym).

Podstawowe prawa opisujące właściwości gazów zostały wyprowadzone dla gazu modelowego, nazywanego gazem doskonałym (idealnym). Spis treści 1 Stan gazowy 2 Gaz doskonały 21 Definicja mikroskopowa 22 Definicja makroskopowa (termodynamiczna) 3 Prawa gazowe 31 Prawo Boyle a-mariotte a 32 Prawo Gay-Lussaca 33 Prawo Charlesa 34 Prawo

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

009 Ile gramów jodu i ile mililitrów alkoholu etylowego (gęstość 0,78 g/ml) potrzeba do sporządzenia 15 g jodyny, czyli 10% roztworu jodu w alkoholu e

009 Ile gramów jodu i ile mililitrów alkoholu etylowego (gęstość 0,78 g/ml) potrzeba do sporządzenia 15 g jodyny, czyli 10% roztworu jodu w alkoholu e STĘŻENIA - MIX ZADAŃ Czytaj uważnie polecenia. Powodzenia! 001 Ile gramów wodnego roztworu azotanu sodu o stężeniu 10,0% można przygotować z 25,0g NaNO3? 002 Ile gramów kwasu siarkowego zawiera 25 ml jego

Bardziej szczegółowo

Konkurs przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów 16 stycznia 2015 r. zawody II stopnia (rejonowe)

Konkurs przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów 16 stycznia 2015 r. zawody II stopnia (rejonowe) Konkurs przedmiotowy z chemii dla uczniów gimnazjów 16 stycznia 2015 r. zawody II stopnia (rejonowe) Kod ucznia Suma punktów Witamy Cię na drugim etapie konkursu chemicznego. Podczas konkursu możesz korzystać

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW POUFNE Pieczątka szkoły 16 styczeń 2010 r. Kod ucznia Wpisuje uczeń po otrzymaniu zadań Imię Wpisać po rozkodowaniu pracy Czas pracy 90 minut Nazwisko KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY

Bardziej szczegółowo

5. RÓWNOWAGI JONOWE W UKŁADACH HETEROGENICZNYCH CIAŁO STAŁE - CIECZ

5. RÓWNOWAGI JONOWE W UKŁADACH HETEROGENICZNYCH CIAŁO STAŁE - CIECZ 5. RÓWNOWAGI JONOWE W UKŁADACH HETEROGENICZNYCH CIAŁO STAŁE - CIECZ Proces rozpuszczania trudno rozpuszczalnych elektrolitów można przedstawić ogólnie w postaci równania A m B n (stały) m A n+ + n B m-

Bardziej szczegółowo

Roztwory elekreolitów

Roztwory elekreolitów Imię i nazwisko:... Roztwory elekreolitów Zadanie 1. (2pkt) W teorii Brönsteda sprzężoną parą kwas-zasada nazywa się układ złożony z kwasu oraz zasady, która powstaje z tego kwasu przez odłączenie protonu.

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe kod ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO Uzyskane punkty.. WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje rejonowe Zadanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.2. I. Kwasy

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.2. I. Kwasy Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.2 I. Kwasy Ocena dopuszczająca zna zasady bhp dotyczące obchodzenia się z kwasami definiuje elektrolit, nieelektrolit wyjaśnia pojęcie wskaźnika i wymienia

Bardziej szczegółowo

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu

podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu Podstawy obliczeń chemicznych podstawami stechiometrii, czyli działu chemii zajmującymi są obliczeniami jest prawo zachowania masy oraz prawo stałości składu prawo zachowania masy mówi, że w reakcji chemicznej

Bardziej szczegółowo

Powstawanie żelazianu(vi) sodu przebiega zgodnie z równaniem: Ponieważ termiczny rozkład kwasu borowego(iii) zachodzi zgodnie z równaniem:

Powstawanie żelazianu(vi) sodu przebiega zgodnie z równaniem: Ponieważ termiczny rozkład kwasu borowego(iii) zachodzi zgodnie z równaniem: Zad. 1 Ponieważ reakcja jest egzoenergetyczna (ujemne ciepło reakcji) to wzrost temperatury spowoduje przesunięcie równowagi w lewo, zatem mieszanina przyjmie intensywniejszą barwę. Układ będzie przeciwdziałał

Bardziej szczegółowo

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów

Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów Kod ucznia Małopolski Konkurs Chemiczny dla Gimnazjalistów Etap wojewódzki 5 marca 2013 roku Wypełnia wojewódzka komisja konkursowa Zadanie Liczba punktów Podpis oceniającego Liczba punktów po weryfikacji

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: rozszerzony Punkty

Chemia nieorganiczna Zadanie Poziom: rozszerzony Punkty Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 (Nazwisko i imię) Punkty Zadanie 1. (1 pkt.) W podanym zestawie tlenków podkreśl te, które reagują z mocnymi kwasami i zasadami a nie reagują z wodą: MnO2, ZnO, CrO3, FeO,

Bardziej szczegółowo