p r o d u k t t r a d y c y j n y i r e g i o n a l n y temat numeru: chleb tradycyjnie wypiekany

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "p r o d u k t t r a d y c y j n y i r e g i o n a l n y temat numeru: chleb tradycyjnie wypiekany"

Transkrypt

1 p r o d u k t t r a d y c y j n y i r e g i o n a l n y temat numeru: chleb tradycyjnie wypiekany nr2 m i e s i ę c z n i k wrzesień 2006

2 Mikrogranty Mikrogranty ze Êrodków Programu Agro-Smak przeznaczone sà na wsparcie drobnych inicjatyw zwiàzanych z promocjà i rozwojem produktów regionalnych i tradycyjnych. O dofinansowanie ubiegaç si mogà instytucje i organizacje dzia ajàce na rzecz rozwoju produktów regionalnych i lokalnych. Maksymalna kwota dofinansowania wynosi PLN. Warunkiem ubiegania si o grant jest wype nienie wniosku o dofinansowanie i przes anie go na adres: Fundacja Fundusz Wspó pracy, Biuro Programów Wiejskich, ul. Solec 22, Warszawa z dopiskiem: Mikrogranty Agro-Smak. Ocena zg oszonych projektów dokonywana b dzie w terminie nie d u szym ni 4 tygodnie od dnia wp yni cia wniosku. Granty przyznawane b dà a do wyczerpania Êrodków przeznaczonych na ten cel. Formularz wniosku o dofinansowanie oraz szczegó owe informacje dost pne sà na stronie internetowej Du e granty Granty ze Êrodków Programu Agro-Smak przeznaczone sà na dofinansowanie wyró niajàcych si inicjatyw zwiàzanych z rozwojem systemu wytwarzania i uznawania regionalnych i tradycyjnych produktów ywnoêciowych oraz tworzeniem rynku tych produktów w Polsce. Granty udzielane sà m.in. na: tworzenie i rozwój organizacji producenckich, doskonalenie kompetencji kadr, inicjatywy wspierajàce rozwój rynku produktów regionalnych i lokalnych. O dofinansowanie mogà si ubiegaç: organizacje samorzàdu gospodarczego, jednostki samorzàdu terytorialnego i im podleg e, organizacje pozarzàdowe dzia ajàce na rzecz rozwoju rynku produktów regionalnych i tradycyjnych. Maksymalna kwota dofinansowania wynosi PLN. Warunkiem ubiegania si o grant jest wype nienie wniosku o dofinansowanie i przes anie go na adres: Fundacja Fundusz Wspó pracy, Biuro Programów Wiejskich ul. Solec 22, Warszawa z dopiskiem: Du e granty Agro-Smak. Ocena zg oszonych projektów dokonywana b dzie w terminie nie d u szym ni 8 tygodni od dnia wp yni cia wniosku. Granty przyznawane b dà a do wyczerpania Êrodków przeznaczonych na ten cel. Formularz wniosku o dofinansowanie oraz szczegó owe informacje dost pne sà na stronie internetowej

3 w numerze Fot. M. Iwanicka Smacznego! Pewien piekarz spod Medyki mawiał, że chleb to żywy organizm. Tajniki sporządzania zakwasu zgłębiał przez wiele lat. Za to, gdy już tę wiedzę posiadł, jego pieczywo stało się słynne w całym województwie podkarpackim. Nigdy nie zapomnę pierwszego wyjazdu na tzw. Zachód nie ze względu na szok dobrobytu, ale ze względu na... brak prawdziwego chleba. Nie mieściło mi się wówczas w głowie, że można go zastąpić jakąś obrzydliwą, piekarniczą watą. Nie tylko ja nie przewidziałam, że już za dwadzieścia parę lat i u nas będzie królować przemysłowe pieczywo z piekarń-molochów. Na szczęście, po każdej rewolucji przychodzi kontrrewolucja coraz bardziej zaczynamy doceniać walory tradycyjnej żywności, której pierwszym symbolem jest niewątpliwie chleb jak Pan Bóg przykazał : na prawdziwym zakwasie, wypieczony z dobrej mąki, nierzadko formowany ręcznie i pieczony w dawnym piecu chlebowym opalanym drewnem. Rzecz jasna, jest to chleb pieczony na małą skalę, za to można go spotkać w każdym zakątku Polski, o czym przekonaliśmy się, przemierzając setki kilometrów i oceniając produkty w konkursie Nasze Kulinarne Dziedzictwo. Dziś już nie musimy jeść za granicą złego pieczywa, bo często, w ślad za pracującymi gdzieś w Szkocji czy Irlandii Polakami pojawiają się polskie smaki. Polski chleb można kupić w Europie, USA czy Kanadzie lata samolotami albo jest wypiekany na miejscu, według dawnych receptur. Ze względu na jesień tradycyjny czas świętowania udanych zbiorów, tematem głównym naszego numeru jest tradycyjny chleb. Przedstawiamy ludzi, za których sprawą możemy smakować pachnące, razowe bochny czy chrupiące bułeczki. Sięgamy do surowców, z których powstaje najlepsze pieczywo. Pokazujemy, że na tradycyjnym wypiekaniu można także zarabiać. Piszemy również, jak można chronić nasze regionalne specjały na poziomie europejskim i jakie się z tym wiążą dla ich producentów korzyści. Dziś już mało kto wie, co to jest półgęsek, w naszym cyklu Region smaku znajdziecie odpowiedź na tę kulinarną zagadkę. Izabella Byszewska O smaku poważnie 4 Ochrona produktów regionalnych i tradycyjnych 8 Wartość tradycyjnej żywności Smak pereł 12 Wołowina kulinarna Zapomniane smaki 14 Orkisz wraca do łask 16 Stare zboża 18 Razowa mąka znad Weli 19 Znany od stuleci Smak tradycji 20 Bochen wielki jak koło Smak biznesu 22 Pieczenie po śląsku Region smaku 24 Półgęsek, leberka i mace borowiackie Cudze smaki 26 Europejskie dziedzictwo 29 Od tokaju do... kapusty Historia smaków 30 Jak zrobić dobrą nalewkę? 32 Podpłomyk i chałka Ingrediencje 34 Smaki dzieciństwa Artura Barcisia Biblioteka smaku Ku chwale naszych żołądków Konkurs Nasze Kulinarne Dziedzictwo miesięcznik Redaktor prowadząca Kierownik Programu Agro-Smak 2 Redakcja: Stała współpraca: Opracowanie graficzne: Druk: Adres Redakcji Wydawca Izabella Byszewska Marek Gąsiorowski Marta Pogoda, Anna Szkiruć Grażyna Kurpińska Artur Jóźwiak Elanders Fundacja Fundusz Współpracy, Program Agro Smak 2, ul. Górnośląska 4a, Warszawa tel , , , Czasopismo wydane w ramach Programu Rzowoju Rynku Produktów Regionalnych i Lokalnych Agro-Smak 2 realizowanego przez Fundację Fundusz Współpracy na zlecenie Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej Przedruki z pisma Agro Smak 2 dozwolone są wyłącznie za uprzednią pisemną zgodą Funduszu Współpracy Fot. na okładce: M. Iwanicka

4 o smaku poważnie Ochrona produktów regionalnych i tradycyjnych Dziedzictwo kulinarne to produkty żywnościowe i artykuły spożywcze, charakteryzujące się szczególnymi cechami jakościowymi i tradycyjnymi sposobami wytwarzania, ze specyficznych, lokalnych surowców przy wykorzystaniu starych technologii i często silnie związane z regionem ich historycznego występowania. Fot. Anna Mozer-Margol Marek Gąsiorowski Kierownik Programu Agro-Smak 2 Rozwoju Rynków Produktów Regionalnych i Lokalnych. Zajmuje się problematyką produktów lokalnych i tradycyjnych, jeden z inicjatorów działań na rzecz ich ochrony i promocji. Współorganizator konkursu Nasze Kulinarne Dziedzictwo, współinicjator powstania Polskiej Izby Produktu Regionalnego i Lokalnego. Przez produkty regionalne należy rozumieć płody rolne, wyroby i przetwory żywnościowe, dzieła specyficznej jakości ściśle związane z danym terenem, jasno określonym co do obszaru jego pochodzenia lub miejsc wytworzenia. Cechami charakterystycznymi takich produktów są ich geograficzne umiejscowienie oraz fakt, że nadal są wytwarzane. Produkty regionalne znajdą swoje miejsce na rynku, mimo często wyższej ceny, wtedy, kiedy swoim charakterem i jakością będą się odróżniały od żywności wytwarzanej w skali przemysłowej. Jedną z ważnych cech jest zazwyczaj naturalny sposób produkcji i przetwarzania. Produkty takie mogą bowiem stanowić wizytówkę wsi, gminy, powiatu czy całego regionu. Autentyczne i niezmienne Jednym z priorytetów Unii Europejskiej jest kultywowanie lokalnych tradycji i obyczajów, co wynika z poszanowania konsumenta oraz chęci jego ochrony przed wszelkimi pomyłkami i oszustwami dotyczącymi pochodzenia i specyficznych właściwości produktów. Politykę tę realizuje się przez ochronę prawną nazw oryginalnych produktów rolnych i żywności lokalnej, charakterystycznej ze względu na miejsce powstania i tradycyjny sposób wytworzenia. Produkty lokal- 4

5 ne o specyficznych cechach mają własne uregulowania prawne i swoistą ochronę. W tak pojmowanych działaniach ochronnych liczy się autentyczność produktu, jego niepowtarzalność i niezmienność. Specyfika produkcji, ograniczony zasięg występowania i odpowiednie walory smakowe powodują, iż produkty regionalne i tradycyjne są droższe od przemysłowo produkowanej żywności. Są jednak na tyle atrakcyjne dla klientów, że z roku na rok zwiększa się zainteresowanie tego typu produktami. W przypadku sukcesu rynkowego produkty lokalne są narażone na próby stosowania tej samej nazwy w odniesieniu do wyrobu produkowanego niezgodnie z tradycyjną recepturą lub poza obszarem pierwotnego występowania. Ochronie przed takimi praktykami służy europejski system rejestracji, ochrony i wyróżniania specjalnymi znakami produktów regionalnych i tradycyjnych. Ponadto istotną przesłanką prowadzenia polityki ochrony wybranych produktów żywnościowych i płodów rolnych, oczywiście oprócz osiągania celów wynikających z ochrony konsumenta, jest polityka Unii Europejskiej dotycząca rozwoju obszarów wiejskich, zwiększania ich atrakcyjności oraz tworzenia miejsc pracy. Od 1992 roku zasady ochrony tradycyjnej żywności regulowały dwa Rozporządzenia Rady EWG nr 2081/92 i nr 2082/92. W pierwszych dniach kwietnia 2006 roku weszły w życie nowe akty prawne, które zastąpiły dotychczas obowiązujące. Są to Rozporządzenie Rady WE nr 510/2006 oraz Rozporządzenie Rady WE nr 509/2006. Rozporządzenie Rady WE nr 510/2006 określa, że przedmiotem ochrony jest nazwa pochodzenia i oznaczenie geograficzne produktów rolnych i środków spożywczych z danego regionu czy kraju. Zastrzeżona nazwa pochodzenia produktu określa produkt, którego wszystkie etapy przygotowania, wytwarzania i przetwarzania są realizowane wyłącznie w określonym regionie geograficznym, związanym z daną technologią, wyróżniającą się i trwałą Jakość produktu w istotnej mierze jest zasługą środowiska geograficznego. Znak ochrony dla pochodzenia geograficznego produktu oznacza taki produkt, którego więzi z określonym regionem można odnaleźć ze względu na miejsce wytwarzania albo przetwarzania, albo opracowania danego produktu. Produkt ten powinien cieszyć się wielkim uznaniem, a jego jakość można przypisać właśnie pochodzeniu geograficznemu. Według Rozporządzenia przez nazwę pochodzenia należy rozumieć nazwę regionu, określonego miejsca lub w wyjątkowych przypadkach nazwę kraju, który wytwarza produkt rolny lub artykuł żywnościowy. Oznacza to, że nazwa tego regionu stanowi o rodowodzie produktu, którego jakość i cechy wynikają wyłącznie lub głównie ze środowiska geogra- chroniona nazwa pochodzenia, chronione oznaczenie geograficzne i świadectwo szczególnego charakteru. Prawo do ochrony tymi znakami mają wybrane grupy produktów. 5

6 o smaku poważnie ficznego, włączając czynniki naturalne i ludzkie. Ponadto opracowanie, wytwarzanie oraz przetwarzanie produktu są realizowane w tym określonym miejscu geograficznym. Przez oznaczenie geograficzne należy rozumieć nazwę regionu, określonego miejsca lub w specjalnych przypadkach kraju, która służy do określenia pochodzenia produktu rolnego bądź artykułu żywnościowego. Oznacza to, że region, miejsce czy kraj stanowią o pochodzeniu produktu, którego cechy, jakość lub właściwości można wiązać z tym szczególnym regionem geograficznym, oraz że produkcja lub przetwarzanie albo przygotowanie produktu mają miejsce w tym określonym miejscu lub regionie geograficznym. Rozporządzenia przewidują, że tradycyjne nazwy geograficzne lub niegeograficzne, które są wykorzystywane w regionalnych nazwach produktów i spełniają wymogi przytoczonych definicji, są również uznawane za nazwy podlegające ochronie według wymienionych regulacji. W omawianym przypadku produkty kryjące się pod taką nazwą powinny spełniać następujące warunki: obszar produkcji surowca jest określony, istnieją szczególne warunki produkcji surowców, istnieje system kontroli, gwarantujący przestrzeganie tych szczególnych warunków. Nazwa, które stała się nazwą rodzajową, nie może być zarejestrowana. Oznacza to, że nazwa pierwotnie związana z miejscem czy regionem wytwarzania danego produktu, zatracając ten związek, stała się nazwą powszechnie stosowaną do tego typu produktów. Rozporządzenie Rady WE nr 509/2006 określa, że przedmiotem ochrony jest gwarantowana tradycyjna specjalność, przez co rozumie się ochronę nazwy produktu ze względu na użycie tradycyjnych surowców, szczególny skład, recepturę, tradycyjną kompozycję lub tradycyjny sposób jego wytwarzania. Zawarte w Rozporządzeniu wymogi przewidują, że produkt ma mieć cechy odróżniające go od podobnych jemu produktów, należących do tej samej kategorii, oraz że nazwa takiego produktu powinna być specyficzna sama w sobie. Szczególne cechy produktu nie mogą wynikać ze sposobu przedstawiania tego produktu ani żadnych rozporządzeń czy dyrektyw Unii Europejskiej. Uzyskanie przez producentów ochrony produktów ze względu na jego tradycyjny charakter umożliwia odpowiednie, dodatkowe znakowanie produktów w celu lepszej ich identyfikacji przez konsumentów. Prawo do ochrony określonego pochodzenia geograficznego oraz specyficznego charakteru mają wybrane grupy produktów rolnych i artykułów spożywczych, wyspecyfikowane w Traktacie i załącznikach do Rozporządzeń. Jak skorzystać z ochrony? Inicjatywa zgłoszenia produktu do rejestracji należy do producentów lub przetwórców, odpowiednio zorganizowanych. Produkt powinien być zgłoszony przez grupę niezależnie od jej formy prawnej i składu. Jedyny wymóg to taki, że grupa może się ubiegać o rejestrację tylko w przypadku produktu, który wytwarza lub pozyskuje. Jednakże Rozporządzenie uprawnia w wyjątkowych wypadkach i pod pewnymi warunkami do składania wniosków o rejestrację przez osoby fizyczne i prawne. Korzystanie z ochrony produktu jest prawem zbiorowym. Zasada taka w istotny sposób odróżnia tę ochronę od zastrzeżonego znaku towarowego przynależnego do jego właściciela. Aby skorzystać z ochrony wymienionych znaków, należy przygotować stosowne dokumenty, które będą świadczyć o pochodzeniu produktu i jego związkach z danym miejscem (regionem) geograficznym. Wniosek o rejestrację powinien być złożony w imieniu grupy producentów i zawierać specy- 6

7 fikację produktu, czyli dokumentację stanowiącą zbiór warunków i wymagań charakteryzujących ten produkt oraz metody jego wytwarzania. Wniosek powinien być złożony do stosownej instytucji na terenie kraju. W przypadku Polski jest nim Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, które, po ocenie wniosku, publikuje go w celu umożliwienia wszystkim zainteresowanym stronom złożenia zastrzeżeń w przypadku naruszenia ich interesów ekonomicznych. Po przeprowadzeniu procedury weryfikacji i stwierdzeniu uzasadnienia dla takiego wniosku, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi w imieniu Polski przekazuje kompletną dokumentację Komisji Europejskiej. Rozpatrywanie wniosku przez Komisję Europejską nie powinno trwać dłużej niż 12 miesięcy. Komisja Europejska weryfikuje poprawność procedury rejestracyjnej i ocenia jakość nadesłanej dokumentacji. W przypadku pozytywnej oceny Komisja ogłasza w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich otrzymaną specyfikację, zwłaszcza dane zgłaszającego produkt i przedmiot zgłoszenia. W przypadku braku sprzeciwu ze strony pozostałych państw członkowskich, Komisja wpisuje produkt do Rejestru chronionych oznaczeń pochodzenia oraz chronionych oznaczeń geograficznych, jednocześnie wymieniając właściwe jednostki kontrolne. Od tego momentu nazwa produktu jest prawnie chroniona. Szczególne warunki wytwarzania produktu są wynikiem propozycji samych producentów i określone są w celu zwiększenia wiarygodności i wartości wyrobu. Różne ograniczenia zawarte w opisie sposobu wytwarzania pociągają za sobą zwiększony koszt produkcji w stosunku do produkcji masowej, w przypadku której konkurencja odbywa się przez stały wzrost wydajności. Dlatego też warunki wytwarzania powinny nadać danemu artykułowi jakość wystarczająco uznaną przez konsumenta, aby był on gotowy zapłacić cenę, która zapewni opłacalność producentom. Uzyskanie przez producentów ochrony prawnej nazwy produktu wiąże się nierozerwalnie z obowiązkiem poddania się dobrowolnej kontroli procesu wytwarzania tego produktu. Kontrola prowadzona jest ze względu na zgodność wytwarzania produktu ze specyfikacją. Koszty kontroli ponosi strona, która dysponuje prawami wynikającymi z ochrony produktu, czyli producenci. Istotą zastosowanych w Unii Europejskiej rozwiązań jest zasada wprowadzania na rynek produktów o określonym pochodzeniu geograficznym czy specyficznych cechach jakościowych na podstawie sporządzonej specyfikacji, która stoi na straży oryginalności produktu oraz jest podstawowym dokumentem dla organów kontroli i nadzoru. Innymi słowy, kontrolowana jest zgodność ze specyfikacją, a nie zgodność z rozporządzeniami, dyrektywami czy normami. Produktami, które charakteryzują się regionalnym pochodzeniem lub tradycyjnymi metodami wytwarzania i znajdują się w europejskim rejestrze chronionych nazw produktów, są przede wszystkim sery, wędliny, świeże mięsa, owoce i warzywa, przetwory owocowe, napoje. W ten sposób producenci tych szczególnych produktów mogą być bardziej atrakcyjni na rynku, a ich produkty sprostać konkurencji produktów masowych. Coraz większa liczba konsumentów jest gotowa kupować produkty regionalne i tradycyjne ze względu na ich smak i jakość, mając pewność, że zarówno ich bezpieczeństwo, jak i jakość podlegają odpowiedniej kontroli. Doświadczenie krajów europejskich wskazuje, że tego typu produkty stały się ważnym źródłem dochodu dla mieszkańców wsi, zwiększają atrakcyjność terenów wiejskich i są też powodem do dumy tych państw. Marek Gąsiorowski 7

8 o smaku poważnie Wartość tradycyjnej żywności Tradycyjne przetwórstwo w Polsce zaczęło się odradzać w rodzinach wielopokoleniowych, zwłaszcza rolniczych, w latach niedoboru artykułów spożywczych, gdy obowiązywały kartki na podstawowe produkty. Fot. Studio Kołecki Dr inż. Aleksandra Swulińska--Katulska Kierownik Pracowni Produktów Lokalnych, Regionalnych i Tradycyjnych Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu. Od ponad 30 lat zajmuje się problematyką produktów regionalnych i tradycyjnych. Autorka wielu artykułów i publikacji naukowych w tym zakresie. Współautorka książki Kuchnia Wielkopolska. Po II wojnie światowej zachowywanie tradycji nie było kultywowane w Polsce w żadnej dziedzinie. Nawiązywanie do niej było postrzegane jako oznaka zacofania lub nienadążanie za postępem w rozwoju społecznym. Przez wiele lat preferowano żywienie zbiorowe: od żłobka przez przedszkole i szkołę, aż do stołówki zakładowej. Na przetwórstwo domowe, pracochłonne przygotowywanie produktów decydowało się niewiele osób. Triumf przemysłu i chemii Bardzo intensywny i wielostronny rozwój przemysłu spożywczego w Polsce, oparty na współpracy z naukowcami całego świata, wprowadził wiele nowości do produkcji koncentratów żywnościowych i nowych produktów. Służby weterynaryjne i sanitarne akceptowały też dodatki do żywności, które miały zachęcać konsumentów do jej kupna, takie jak barwniki syntetyczne czy konserwanty. Chęć dorównania bogatym krajom była jedną z przyczyn ogromnego sukcesu wysoko przetworzonej żywności. Nowe technologie zmieniały surowiec i łatwiej można było go wykorzystać do tworzenia potraw. Po roku 1989 wolny rynek dopuścił do handlu w naszym kraju upragnione przez polskich konsumentów produkty firm zachodnich. Zmieniono przepisy, dostosowując je do standardów ogólnoeuropejskich, co pozwoliło na szerokie stosowanie dodatków do żywności, oczywiście z pełnym przestrzeganiem dopuszczalnych norm. Wszystko to zdecydowało o bardzo intensywnym rozwoju rynku żywności wysoko przetworzonej, wygodnej i bezpiecznej na dziś i teraz. To ujednolicenie etapów produkcji masowej obniżyło różnorodność smakową żywności. Produk- 8

9 Fot. I. Byszewska cja tradycyjna jest zwykle mniej wydajna, za to bardziej pracochłonna, a więc i bardziej kosztowna. Dlatego rynek żywnościowy w Polsce przez wiele lat nie był w ogóle zainteresowany tego typu produktami, zarówno roślinnymi, jak i zwierzęcymi. Poszukiwano żywności taniej z pewnymi wyróżnikami wartości, takimi jak witaminy czy sole mineralne, pozyskiwanej szybko i w dużej ilości. Zgodnie z oczekiwaniem konsumentów, dodanie do żywności przetworzonej przemysłowo barwników i związków chemicznych sprawiało, że pewne odczucia smakowo-zapachowe były bardziej intensywne, a inne te niepożądane - mniej odczuwalne. W ten sposób niwelowano wady surowców produkowanych tanio i szybko, obniżano koszty produkcji, poprawiano smak, zapach, konsystencję i trwałość żywności oraz zwiększano jej ilość. Tradycja znaczy zdrowie Już w starożytności wiązano zdrowie, dobrą kondycję i samopoczucie ze sposobem żywienia i trybem życia. Coraz bardziej powszechne choroby cywilizacyjne, takie jak: miażdżyca, cukrzyca, alergie, nowotwory, choroby serca, osteoporoza skłoniły lekarzy i dietetyków do poszukiwania przyczyn ich występowania w tak dużej skali. Coraz większą uwagę zaczęto zwracać na sposób odżywiania się i jakość żywności. Konsumenci krajów starej Unii Europejskiej zaczęli poszukiwać takich produktów lokalnych i tradycyjnych, które wytwarzane były w sposób zrównoważony, a jeszcze lepiej ekologiczny. Wraz z rozwojem i wzrostem ich do- 9 Szarłat spożywczy (Amaranthus cruentus) jest jedną z najstarszych uprawianych roślin. To święta roślina Inków i Azteków. Obdarzony jest wysoką wartością odżywczą, cennymi właściwościami dietetycznymi, a nawet leczniczymi może być wartościowym komponentem piekarskich wyrobów specjalnych, przeznaczonych m.in. dla wegetarian, alergików, chorych na celiakię, ze schorzeniami miażdżycowymi, rekonwalescentów i sportowców. Zawartość białka w nasionach szarłatu jest wyższa niż we wszystkich innych zbożach, bo wynosić może aż 18%. Białko nasion szarłatu jest bogate w niektóre aminokwasy, których człowiek sam nie wytwarza. Mąka z szarłatu może być naturalnym polepszaczem pieczywa. Niewielki dodatek tej mąki podnosi nie tylko jego wartość odżywczą, lecz także z powodzeniem zastępuje polepszacze syntetyczne. Mąka ta poprawia właściwości ciasta, czyni je bardziej elastycznym i pulchnym, podwyższa objętość pieczywa oraz wpływa na skrócenie czasu fermentacji. Ze względu na skład aminokwasów, nasiona szarłatu doskonale uzupełniają te aminokwasy, które nie występują lub są w małych ilościach w zbożach tradycyjnych. W Polsce już wiele piekarni produkuje pieczywo z dodatkiem nasion i przetworów z szarłatu (w tym chleby bezglutenowe). W.P.

10 o smaku poważnie chodów rynek żywności naturalnej nabierał coraz większego znaczenia. Lokalne zwyczaje żywieniowe, wypracowywane przez wieki, mają zalety, których nie sposób przecenić. Wartość odżywcza tradycyjnych produktów, nawet obniżona przez procesy przetwórcze (pasteryzację, suszenie, smażenie itd.), może być dla organizmu korzystniejsza niż w przypadku żywności sztucznie wzbogacanej w witaminy i składniki mineralne. Bukiety smakowe takich produktów są tak specyficzne, że kto raz je poczuje, zapamięta na zawsze. Od kilku lat tradycyjna produkcja żywności zaczęła odradzać się również w Polsce, rozpoczęta przez grupy pasjonatów, którzy usiłują ocalić tę część kultury narodowej związanej z żywieniem. Coraz więcej też polskich konsumentów poszukuje żywności rodzimej, nisko przetworzonej lub przetwarzanej bardzo tradycyjnie. Stąd olbrzymi powrót zapotrzebowania chociażby na tradycyjne pieczywo, pieczone na naturalnym zakwasie oraz powrót do dawnych, zapomnianych surowców, np. mąki orkiszowej. Orkisz to zboże bardzo cenne, a wartość jego znano już w starożytności. Ostatnie badania wykazały, że ziarna orkiszu, o niezwykłej sile kiełkowania, mają skład odmienny od innych zbóż. Jednak mąka orkiszowa stanowi dla wielu współczesnych piekarzy wyzwanie, ponieważ upieczenie z niej dobrego chleba jest dużą sztuką, stąd niewiele piekarni decyduje się na tę produkcję. A szkoda, gdyż wartość odżywcza orkiszowego chleba jest bardzo cenna. Uznanie konsumentów zyskują też przetwory mięsne tradycyjnie peklowane i wędzone, najlepiej z mięsa ras zwierząt rodzimych, np. świni puławskiej czy złotnickiej. Wyroby takie z roku na rok sprzedają się coraz lepiej, mimo że ich cena jest znacznie wyższa, co jest związane z wydajnością produkcji wynosi ona około 70% (z 1 kg mięsa otrzymuje się tradycyjnym sposobem około 70 dag przetworu), podczas gdy wydajność tych samych produktów w przemyśle wynosi 200% lub więcej... Produkty wysokiej jakości Żywność lokalna ( farmerska ) jest wytwarzana na miejscu, przeważnie z miejscowego surowca nie musi być więc specjalnie konserwowana i zabezpieczana. Jest jakby odpowiedzią na zapotrzebowanie żyjących w tym środowisku ludzi. Jej wartość ma zupełnie inny wymiar, tak różny od standaryzowanej żywności, wytwarzanej przez duże koncerny i szeroko reklamowanej, mimo nie zawsze wysokiej jakości. W reklamach tych często podkreśla się w produkcie np. jego lekkość, miękkość czy połysk, a przemilcza wartość odżywczą. Dzisiaj bardzo dużo wiemy już o składnikach pożywienia i ich roli w organizmie człowieka, lecz nie zawsze wiedzę tę właściwie wykorzystujemy. Ulegamy modzie żywieniowej, różnym dietom, chcemy jeść na co dzień wykwintnie, tak jak kiedyś jadano od święta, wybieramy potrawy kulturowo nam obce i bardzo często sposobu swojego żywienia nie przekładamy na samopoczucie i związek ze zdrowiem. Co gorsza, uczymy własne dzieci, że te chipsy, hot dogi, gazowane napoje i inne produkty typu fast food, spożywane w czasie uroczystości, np. urodzin czy imienin dzieci, należy wyjątkowo cenić, bo ich jedzenie nobilituje. Czujemy się wtedy obywatelami świata. Czy jest to zdrowe i racjonalne? Wygląda na to, że nikt o tym nie myśli. Produkty, a następnie potrawy lokalne, mają swój niepowtarzalny smak, zapach, barwę, a przede wszystkim inną wartość odżywczą. Żywność ta eliminuje już na początku pewną 10

11 Fot. I. Byszewska grupę związków, niekoniecznie nam potrzebnych. Jeżeli produkt czy potrawa wywołują apetyt, bo w pamięci smakowej mamy pozytywne skojarzenia, to gotowość organizmu do przyswajania składników odżywczych jest daleko większa. Mądre przetworzenie takiej żywności przy starej, tradycyjnej technologii daje zupełnie inną jakość. Niestety, niewiele osób potrafi ją przyrządzać, zupełnie nie biorąc od uwagę, że taka produkcja może być podstawą egzystencji i stałego dochodu. Klienci gospodarstw agroturystycznych wybierają turystykę wiejską często z myślą o spożywaniu mleka prosto od krowy, świeżych serków, potraw z królika czy kur grzebiących, a nie żywności pochodzącej z wielkich firm. Właściciele gospodarstw natomiast często uporczywie stosują żywienie takie jak w mieście, a więc mrożone pizze podgrzewane w mikrofalówce, produkty wysoko przetworzone zakupione w hipermarkecie z reklamowej gazetki zamiast produktów wytworzonych przez sąsiadów lub jeszcze lepiej potraw przygotowywanych przez sąsiadów na zamówienie. Produkty lokalne cechuje cała gama różnych smaków, które w produkcji masowej zaginęły, a zapewniają przyjemność jedzenia i są miłym bodźcem dla organizmu. Aforyzm, że losy narodów zależały i zależą od ich sposobu odżywiana się był i jest nadal aktualny, tak jak stwierdzenie powiedz mi co jesz, a powiem ci kim jesteś. Aleksandra Swulińska-Katulska Dobry chleb Chleb powinien być dobry i smakowity. Co to oznacza? Dobry to znaczy chleb okazały, przepysznie pachnący, niekruszący się w czasie krojenia, którego kęsy rozpływają się podczas żucia, bez zakalca, bez nijakiego lub obcego zapachu (chemicznego, octowego) itd. Natomiast smakowity oznaczy, iż chleb ma nie tylko wyjątkowy smak, lecz także na sam widok i emanujące wonności gwałtownie zaczynają wydzielać się u danej osoby ślina i soki trawienne. Smak chleba jest inaczej odbierany przez każdego człowieka, po prostu jest to rzecz gustu i jego indywidualnych upodobań. Można jednak powiedzieć, iż warunkiem koniecznym pozyskiwania chleba smakowitego jest jego produkcja na żytnim zakwasie piekarskim lub na innych przefermentowanych półproduktach piekarskich. Tylko chleby otrzymane z ciast wyprowadzanych przez spontaniczną fermentację lub dzięki specjalnie wyizolowanym szczepom bakterii mlekowych i drożdży charakteryzują się najwyższymi walorami smakowymi. Smaczne chleby odgrywają znaczącą rolę w racjonalnym żywieniu człowieka z uwagi na tzw. efekt przesytu. Jeżeli chleb jest smaczny, zjadamy go chętnie. Już 350 g dla mężczyzny lub 250 g chleba dla kobiety dziennie likwiduje uczucie głodu. Jest to możliwe dzięki dużej zawartości błonnika, skrobi i węglowodanów nieskrobiowych, które w przewodzie pokarmowym w obecności wody pęcznieją i wielokrotnie zwiększają objętość. Człowiek jest wtedy mniej skłonny do dodatkowej konsumpcji pożywienia, co ma istotne znaczenie w utrzymywaniu stałej wagi i w leczeniu otyłości. Henryk Piesiewicz technolog żywności, Stowarzyszenie Rzemieślników Piekarnictwa RP 11

12 smak Pereł Wołowina kulinarna Na styku czterech kultur: polskiej, żydowskiej, ukraińskiej i białoruskiej, w dolinie Bugu na Polesiu hodowano bydło mięsne ponoć od czasów królowej Bony. Na targu we Włodawie sprzedawano co tydzień kilkaset sztuk wołów, które słynęły ze znakomitej jakości. Dziś zapomniany smak kulinarnej wołowiny chcą przywrócić członkowie Grupy Producentów Bydła Mięsnego Łąki Nadbużańskie. Mirosław Wołczko hodowca. Wołowina z łąk nadbużańskich słynie z dobrej jakości. Bydło żywione jest tradycyjnymi paszami, hodowane w czystym środowisku Polesia Zachodniego. Fot. I. Byszewska W swoim specjalistycznym gospodarstwie ekologicznym Mirosław Wołczko z Lacka w gminie Hanna hoduje 60 sztuk bydła mięsnego. Są to mieszańce ras Angus i Limousin, wypasane na soczystej trawie naturalnych łąk nadbużańskich Polesia Zachodniego bez dodatku soi, pasz przemysłowych, stymulatorów wzrostu czy preparatów weterynaryjnych. Na mięso z gospodarstwa Mirosława Wołczki są zawsze kupcy, głównie zagraniczni. Mieczysław Wołczko jest jednym z 16 członków Grupy Producentów Bydła Mięsnego Łąki Nadbużańskie, która jest inicjatorem rozszerzenia hodowli bydła przeznaczonego na wołowinę kulinarną również w innych regionach Polski. Realizację programu rozpoczęto w kilku województwach, m.in. w województwie lubelskim, podkarpackim, podlaskim, warmińsko-mazurskim i świętokrzyskim. Obecnie członkowie Grupy produkują około 5000 t wołowiny rocznie. Zdaniem Andrzeja Paździora, wiceprezesa i współzałożyciela Łąk Nadbużańskich, polscy hodowcy mogliby sprzedawać do krajów Unii Europejskiej nawet do t wołowiny kulinarnej, wypromowanej jako Wołowe mięso z Łąk Nadbużańskich. Andrzej Paździor jest jednym z orędowników powrotu do tradycji, gdy dobrą wołowinę produkowano w polskich gospodarstwach. Jakość produktów z mięsa wieprzowego zależy przede wszystkim od masarza mówi. W przypadku mięsa wołowego najważniejszy jest etap hodowli w gospodarstwie. Uznani producenci bydła kulinarnego stosują specyficzne żywienie, np. szkoccy rolnicy wy- 12

13 Fot. I. Byszewska korzystują pasze z lnu, a amerykańscy, aby uzyskać tzw. wołowinę marmurkowatą pasze z kukurydzy. Producenci z Łąk Nadbużańskich promują wołowinę kulinarną przy różnych okazjach. Ich sztandarowy produkt: udziec królewski, zgłoszony do konkursu Nasze Kulinarne Dziedzictwo, w 2005 roku otrzymał nagrodę Perły. Produkt ten, przyrządzany wraz z kością, ma specyficzny smak, wynikający z naturalnego karmienia hodowanego bydła. Aby mięso było kruche, leżakuje około dwóch tygodni w temperaturze do 4 C. Udziec gościł już na stołach polskich i zagranicznych, m.in. sześć udźców zjedli goście na wydanym przez Polskę bankiecie w czasie Międzynarodowych Targów Ekologicznych BioFach w Norymberdze. Izabella Byszewska fot. I. Byszewska zdaniem eksperta Obecnie w Polsce nie produkuje się wołowiny kulinarnej według standardów europejskich (system EUROP), zgodnie z którymi odpowiednie rasy i odpowiednie części bydła są wykorzystywane do przygotowywania różnych potraw. Polskie rzeźnie nie wprowadziły jeszcze tego systemu. Na przykład we Francji hoduje się ponad 3 mln sztuk krów mięsnych, natomiast w Polsce całe pogłowie bydła liczy około 2,5 mln! Francuzi mają ponad 20 ras bydła, w tym około 10 czysto mięsnych o bardzo starych rodowodach. Europejska wołowina kulinarna (kontynentalna) różni się od amerykańskiej (marmurkowatej). Aby w Polsce pojawiła się wołowina kontynentalna, konieczne jest wdrożenie systemu europejskiego i opracowanie odrębnego programu hodowlanego. Igor Marek Hutnikiewicz, Dyrektor Biura Jakości i Znaków Regionalnych Urzędu Marszałkowskiego Województwa Warmińsko-Mazurskiego. 13

14 zapomniane smaki Orkisz wraca do łask Orkisz był zbożem rozpowszechnionym w Europie Środkowej i północnych Włoszech już w epoce brązu i żelaza. W Polsce ślady jego uprawy znaleziono pod Pińczowem, w Biskupinie i w starych osadach z okresu wczesnych Piastów. Orkisz odmiany ostkowej. Od średniowiecza orkisz był powszechnie uprawiany na ziemiach polskich i litewskich. Dopiero w końcu XIX wieku, ze względu na niższe plony, został wyparty przez inne gatunki zbóż, a obszary jego upraw wielokrotnie się zmniejszyły. Wiek XXI to renesans orkiszu. Obecnie w Europie zarejestrowano 14 odmian orkiszu, a ponad 6000 próbek orkiszu pszennego zachowano w bankach genów. Ta stara odmiana pszenicy jest dziś ceniona zarówno przez wytwórców tradycyjnych i ekologicznych specjałów, jak i przez rolników. Celem Fot. E. Sieniarska 14

15 wspólnego projektu belgijsko-niemiecko-szwajcarskiego jest wyhodowanie takich odmian orkiszu, które będą alternatywnymi uprawami dla zrównoważonego rolnictwa w Europie. W Belgii wyhodowano nowe odmiany orkiszu z przenaczeniem na paszę dla młodego bydła, gdyż ziarno tego zboża jest doskonałą paszą treściwą. Orkisz, jako gatunek zboża najczęściej uprawiany w strefie chłodnego i wilgotnego klimatu, dobrze rośnie w Polsce na terenach podgórskich lub na północy kraju. Dobrze też zimuje i lepiej wytrzymuje surowe warunki klimatyczne niż pszenica zwyczajna. Warunki pogodowe nie mają większego wpływu na wysokość plonów orkiszu, a jego wymagania glebowe są o wiele mniejsze niż pszenicy zwyczajnej. Zaletą tego gatunku zboża jest odporność na wyleganie oraz to, że nie traci plew. Strawa gladiatorów i arystokratów Podobno orkisz spożywali gladiatorzy i zawodnicy igrzysk w czasach rzymskich, ponieważ usuwał zmęczenie i wzmacniał mięśnie. Z mąki orkiszowej sporządzano też chleb dla bogaczy, podczas gdy pospólstwo jadło chleb z mąki żytniej. Z całą pewnością do promocji orkiszu przyczyniła się św. Hildegarda z Bingen (XII wiek), która pisała: Orkisz jest najlepszym ziarnem. Jest obfite, pożywne i delikatne w porównaniu z innymi ziarnami. Daje silne ciało, zdrową krew tym, którzy je jedzą i czyni ducha człowieka lekkim i radosnym. Jeśli ktoś jest chory, ugotuj trochę orkiszu, zmieszaj z jajkiem i to wyleczy go jak najlepsza maść. Na wszelkie bóle brzucha, nawet dla dzieci jest dobry. W średniowieczu z mąki orkiszowej pieczono chleb, a Długosz podaje, że z ziarna wyrabiano piwo. Orkisz charakteryzuje się wyższą zawartością białka niż pszenica zwyczajna (ma go 16 16,5%). Ziarno zawiera więcej tłuszczu niż inne odmiany pszenicy, zwłaszcza nienasyconych kwasów tłuszczowych. Orkisz jest bogaty w błonnik, beta-karoten, witaminy z grupy B, fosfor i cynk. Dziś konsumenci poszukują bogatego w błonnik chleba z orkiszu, produktów z całego ziarna, płatków i kasz. Od ponad 20 lat orkisz jest najlepiej sprzedającym się produktem żywności ekologicznej. Zielone ziarno orkiszu charakteryzuje się pikantnym aromatem i wysoką wartością dietetyczną; występuje w handlu europejskim w postaci pełnych ziaren, mąki, kaszy, śruty i prażynek. Jest także poszukiwanym składnikiem w przemysłowej produkcji zup, ze względu na swój aromat. Jako źródło zdrowej żywności, orkisz jest popularny nie tylko w Europie, lecz także w Kanadzie (używa się go do wypieku różnych specjałów) i w USA (jest jedynym gatunkiem oplewionej pszenicy, uprawianej na cele konsumpcyjne). Elżbieta Priwieziencew Fot. E. Sieniarska Orkisz odmiany bezostkowej. 15

16 Stare zboża zapomniane smaki Pszenice są najbardziej powszechnym zbożem Starego Świata. Ocenia się, że zapewniają człowiekowi ponad 20 procent zapotrzebowania na żywność. W okresie tysięcy lat udomowiono i wyhodowano kilka różnych gatunków pszenic. Coraz częściej doceniamy ich walory spożywcze i zdrowotne. Dr Wiesław Podyma specjalizuje się w tworzeniu zasobów genów dawnych odmian roślin uprawnych. Wicedyrektor Departamentu Hodowli i Ochrony Roślin Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Najstarsza z uprawianych pszenic to pszenica płaskurka, której archeologiczne stanowiska odkryto w Olszanicy oraz Moszczenicy Wyżnej, w dawnym województwie nowosądeckim. Do czasów współczesnych płaskurka przetrwała jako uprawa reliktowa w krajach śródziemnomorskich. We Włoszech zwana jest zbożem legionistów, a produkty z niej znane są pod nazwą farro. Pszenica samopsza pojawiła się w uprawie około tysiąc lat po płaskurce i była szeroko rozpowszechniona w umiarkowanych strefach Europy i Azji. W Polsce jej najstarsze stanowiska znaleziono w okolicach Pińczowa i w jaskiniach Ojcowa. Jeszcze przed II wojną światową samopsza uprawiana była na małą skalę w Alpach, ceniona dla swego ziarna, bogatego w białko, nadającego się zwłaszcza na kaszę i bardzo wytrzymałej słomy, używanej do wiązania winorośli. Do niedawna samopsza była też siana w Rumunii, ale obecnie jest gatunkiem reliktowym; w 1994 roku zlokalizowano ostatnie stanowisko samopszy w rumuńskim Valea Bradula. W latach 70. ubiegłego wieku odnaleziono pojedyncze stanowiska uprawy pszenicy płaskurki we wsiach Sobotiste i Tisovskie Lazy na Słowacji. Podobno jej ostatniego zbioru dokonano w roku 1990 w okolicy Myjarska Pahorkatina na Słowacji. W banku genów Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie w tych słoiczkach przechowuje się dawne odmiany zbóż. Fot. E. Sieniarska 16

17 Fot. I. Byszewska Samopsza, orkisz, płaskurka w Polsce jest już kilkadziesiąt poletek, na których sieje się dawne odmiany zbóż. Prawdopodobnie nie występuje już w uprawie pszenica polska, uprawiana jeszcze na małą skalę w latach 60. XX wieku w Hiszpanii, na Balearach i w północnych Włoszech. Podobny los spotkał zapewne uprawianą już w okresie neolitu na ziemiach polskich pszenicę karłowatą, czyli zbitokłosą. Jest to najstarsza pszenica nieoplewiona. Jej występowanie stwierdzono w Egipcie już w V tysiącleciu p.n.e. Do Europy trafiła 2 tysiące lat później na tereny dzisiejszej Szwajcarii, Niemiec, Hiszpanii, Danii i Szwecji. Z badań archeologicznych wynika, że pszenica orkisz rozpowszechniła się w zasiewach znacznie później niż płaskurka i samopsza. Do naszych czasów uprawa tej pszenicy dotrwała w Iranie. W Europie niewielki jej rejon obejmował ziemie dawnych Alemanów w Niemczech południowo-zachodnich i w sąsiedniej Szwajcarii. Reliktowa uprawa orkiszu przetrwała także w Austrii i Siedmiogrodzie. Triticum spelta w Hiszpanii jest uprawiana w regionie Asturia. Osadnicy pochodzący z Niemiec i Szwajcarii rozpowszechnili ją ponownie we Włoszech. Jednakże zainteresowanie pszenicami oplewionymi w ostatnich latach wzrasta ze względu na poszukiwanie ekstensywnych metod produkcji, wzrost zapotrzebowania na tzw. żywność funkcjonalną i żywność tradycyjną oraz ze względu na prozdrowotne właściwości produktów z nich pochodzących. Wiesław Podyma Fot. I. Byszewska Kromeczka tradycji Dwa lata temu Urszula Łęcka-Mele z Gądecza w gminie Dobrcz (woj. kujawsko-pomorskie) zaczęła wypiekać w glinianym chlebowym piecu, opalanym drewnem tradycyjny chleb żytni na naturalnym zakwasie. Dla państwo Mele, którzy mają niewielkie, 8 -ha gospodarstwo, sprzedaż domowego pieczywa to licząca się pozycja w rolniczym budżecie. W ten sposób uzyskują 20% swych dochodów. Inspiracją były dla nich sukcesy wytwórczyń powideł śliwkowych w sąsiednich Strzelcach Dolnych, które pierwsze uruchomiły na tym terenie bezpośrednią sprzedaż tradycyjnych wyrobów pochodzących z gospodarstwa. Pomyślałam, że chleb i powidła to idealne połączenie mówi pani Urszula. W ten sposób możemy wspólnie promować produkty z naszej gminy. W jej rodzinie domowy chleb wypiekany jest od pokoleń. Aby tradycji stało się zadość, odtworzyli z mężem dawny piec chlebowy, według wzoru dworskiego pieca, zachowanego w majątku w Gądeczu. Chleb gądecki bo taką ma nazwę to chleb o ponad 200-letniej tradycji. Robiony jest na naturalnym zakwasie, z mąki żytniej, z minimalnym dodatkiem pszennej, by skórka była lżejsza. Najbardziej tradycyjnym dodatkiem do niego jest dziki kminek przyprawa od wieków rosnąca powszechnie w tej okolicy. Chleb wypieka się albo w foremkach, albo na tzw. tle, czyli dnie pieca; czasem na liściach kapusty lub chrzanu. Pani Urszula sama przygotowała marketingową ofertę swego Chlebowego Gospodarstwa Kromeczka. Co piątek rozpala 6-7 razy piec w każdym wypieku mieści się po 20 bochenków. Przyjeżdżają po nie klienci, którzy już wiedzą, że warto kupić jej chleb, i nowi, których zachęciła oferta gospodarzy. Chleby od państwa Mele zyskują coraz większą renomę. W tym roku spotkało ich duże wyróżnienie bochen gądeckiego niesiony był w korowodzie na gminnych dożynkach. Oferta turystyczna Kromeczki opiera się na wykorzystaniu walorów dziedzictwa kulturowego Doliny Dolnej Wisły, a jej najważniejszym elementem jest wypiek tradycyjnego chleba. (ib) 17

18 zapomniane smaki Razowa mąka znad Weli Mąki razowe z tradycyjnego młyna Piotra Hillara są bardzo cenione przez amatorów naturalnej, nieprzetworzonej żywności. Fot. I. Byszewska Naturalnie uprawione ziarno i mąka mielona w tradycyjny sposób są podstawą wypieku prawdziwego chleba. Tradycyjna mąka różni się od przemysłowej przede wszystkim tym, że produkuje się ją z naturalnie uprawianego ziarna najwyższej jakości oraz metodą mielenia, w czasie którego nie dodaje się do niej żadnych obcych składników. Mąka jest zdrowsza, ma charakterystyczny smak i zapach, podobnie jak upieczony z niej chleb. Małgorzata i Piotr Hillarowie mają własne gospodarstwo rolne, w którym uprawiają żyto i pszenicę, trafiające w całości do młyna. Mają certyfikaty Agrobiotestu zarówno na ziarno, jak i na mąkę. Ziarno gryczane kupują od stałych, sprawdzonych dostawców. W ich młynie produkuje się ok. 100 t rocznie ciemną mąką razową: pszeniczną, żytnią i gryczaną oraz konfekcjonuje ziarno pszenicy i żyta. Na estetycznych opakowaniach są dokładne informacje, jakie ziarno użyto do mielenia i w jaki sposób zostało przerobione na mąkę. Niedługo pojawi się także przepis, jak upiec w sposób znany od wieków prawdziwy chleb. Produkty z ich młyna można kupić w specjalistycznych sklepach. Często też sami je sprzedają. Młyn wodny stał w tym miejscu już pod koniec XIX wieku. Obok piękny i zasobny dom, bo w tamtej epoce młynarze byli bogatymi ludźmi. W 1910 roku młyn i siedlisko kupił stryjeczny dziadek Piotra Hillara. Młyn i jego właściciele przechodzili koleje losu, jakie dane były ludziom i rzeczom na pograniczu Polski i Niemiec. Zawsze mielono tu pszenicę i żyto na razową mąkę. Dzisiaj także. Zawsze w nim mielono zboże w sposób tradycyjny. Najpierw maszyny poruszało młyńskie koło napędzane wodą, a potem elektryczne silniki. Dzisiaj urządzenia są elektryczne, a prąd pochodzi z własnej, pracującej w pobliżu elektrowni wodnej. GaKa 18

19 Znany od stuleci Fot. I. Byszewska Bogata oferta produktów orkiszowych z wytwórni Mieczysława Babalskiego: mąki, kasze, makarony, płatki, otręby. Mieczysław Babalski, rolnik i wytwórca tradycyjnej żywności, zapytany o smak orkiszu, twierdzi, że jest on bardziej delikatny i słodki niż smak współczesnych odmian pszenicy. Jego zdaniem jest to zboże bardziej przyjazne człowiekowi. I zaraz dodaje, że orkisz orkiszowi nierówny. Najlepiej udaje się (i smakuje) ten, który uprawiany jest na glebach lekkich, III i IV klasy. Dobrze więc rośnie w jego gospodarstwie, w Pokrzydowie, niedaleko Brodnicy w woj. warmińsko-mazurskim. Mąkę orkiszową inaczej się czuje twierdzi producent. Jest bardziej puszysta, ma ciepły, słodki smak. Taka mąka idealnie nadaje się do wypieku chleba, a naleśniki z niej są doskonale pulchne... Gdy w latach 80. ubiegłego wieku państwo Babalscy zainteresowali się orkiszem, pierwsze ziarna Mieczysław przywiózł z praktyki w... Szwajcarii. Nie wiedział wówczas, że w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w Radzikowie pod Warszawą prowadzony jest bank genów starych odmian roślin. Od 1993 roku, wraz z 20 innymi rolnikami z okolicy, współpracuje z Instytutem. W tej grupie nieformalnej jak mówi rozmnożyli już trzy odmiany orkiszu, co było zajęciem bardzo czasochłonnym, gdyż potrzeba aż 5 lat, by ze 100 otrzymanych z banku nasion wyrósł orkisz na 1 hektarze pola. Obecnie Babalski i sąsiedzi rozmnażają płaskurkę i pszenicę samopszę, mają w sumie 60 poletek doświadczalnych starych zbóż. Gospodarstwo państwa Babalskich przeszło ewolucję, gdyż zrozumieli, że produkt z gospodarstwa jest bardziej opłacalny niż sprzedaż surowców. Dziś przerabiają około 1 t zboża dziennie i zatrudniają 7 osób sąsiadów. Dostarczają na rynek około kg rozmaitych wyrobów, które można kupić w całym kraju. Przede wszystkim są to klasyczne, razowe makarony i makarony orkiszowe. W surowiec zaopatrują się w kilkudziesięciu gospodarstwach z rejonu Brodnicy. Wyroby z orkiszu, podobnie jak inne tradycyjne produkty, cieszą się z roku na rok coraz większym popytem. Zainteresowali się nim rolnicy. W całym kraju obecnie uprawia orkisz ponad 50 gospodarstw. Coraz więcej też wytwórców zainteresowało się tym dawnym surowcem. Wiele lokalnych piekarni robi poszukiwane pieczywo z mąki orkiszowej. Firma Babalskich ma problem, by sprostać zamówieniom. Mimo to nie myślą o komercjalizacji produkcji. Izabella Byszewska 19

20 smak tradycji Bochen wielki jak koło Fot. Andrzej Lelito Antoni Madej, właściciel piekarni, odtworzył recepturę, a Kazimierz Sokołowski, piekarz, zgodnie z nią piecze chleb prądnicki. Imponuje swoją wielkością, przednim smakiem i trwałością. Chleb prądnicki, chleb z bogatą historią, który po latach zapomnienia znowu jest pieczony. A takie zyskał uznanie, że w zawrotnym tempie znika ze sklepów. Włościan z tych wiosek (leżących nad rzeczką Prądnik przyp. red.) mianują w Krakowie zwykle Prądniczanami. Trudnią się oni pieczywem chleba, który od nich znowu dostał nazwę Prądnickiego. Chleb ten żytni, dobrze wypieczony, a smaczny, mający tę zaletę, iż przez długi czas nie pleśnieje, odznacza się też swą wielkością, gdyż bywa w takich bochnach, które mają 3 stopy średnicy (ok. 91 cm przyp. red.), a stopę grubości pisał Józef Mączyński w przewodniku Włościanie. Okolice Krakowa, wydanym w 1858 roku. Zalety chleba dostrzegał także Oskar Kolberg w opracowaniu Lud. Krakowskie (z 1871 roku): Biały i smaczny, czysto żytni, tem się szczególniej zaleca, że im czerstwiejszy (jędrniejszy) tem lepszy, a nawet w parę tygodni po upieczeniu, jeść go jeszcze można z przyjemnością. Prądniczanie mają swój sposób zaczyniania i pieczenia chleba. Piece ich, stosownie do celu stawiane, trzymają długo ciepło potrzebne do pieczenia tak wielkich bochnów. Wywożą go trzy razy na tydzień na targ krakowski i tam go sprzedają na wagę wedle taksy. W Przewodniku po okolicach Krakowa (1909 r.) dr Klemens Bąkowski 20

Zapraszamy do składania zamówień w Działach Sprzedaży:

Zapraszamy do składania zamówień w Działach Sprzedaży: Katalog produktów Zapraszamy do składania zamówień w Działach Sprzedaży: Piekarnia Krakowiaków tel. 22 573 92 12 przedstawiciele_krakowiakow@spc.pl Obsługiwany rejon: Warszawa lewobrzeżna i okolice Piekarnia

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

W Polsce produkty tradycyjne znajdują się na Liście Produktów Tradycyjnych tworzonej przez:

W Polsce produkty tradycyjne znajdują się na Liście Produktów Tradycyjnych tworzonej przez: Produkt tradycyjny W Polsce produkty tradycyjne znajdują się na Liście Produktów Tradycyjnych tworzonej przez: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (1151 produktów z początkiem września 2013) Unia Europejska

Bardziej szczegółowo

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej

Zbożowe śniadanie zimowe. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Zbożowe śniadanie zimowe dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Centrum Komunikacji Społecznej Asortyment produktów zbożowych Produkty zbożowe stanowią podstawę wyżywienia ludności na całym świecie, znajdują się

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas Oznakowanie żywności ekologicznej Renata Lubas Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Motywy zakup żywności ekologicznaj walory

Bardziej szczegółowo

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM

PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM PARTNERSTWO MIĘDZYREGIONALNE W DZIAŁANIACH NA RZECZ ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI- PRZYKŁAD WSPÓŁPRACY Z REGIONAMI WARMII I MAZUR ORAZ POMORZEM Kazimierz Sumisławski Departament Środowiska i Rolnictwa Urząd

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O UDZIELENIE PRAWA DO UŻYWANIA WSPÓLNEGO ZNAKU TOWAROWEGO GWARANCYJNEGO JAKOŚĆ TRADYCJA JAKOŚĆ TRADYCJA

WNIOSEK O UDZIELENIE PRAWA DO UŻYWANIA WSPÓLNEGO ZNAKU TOWAROWEGO GWARANCYJNEGO JAKOŚĆ TRADYCJA JAKOŚĆ TRADYCJA WNIOSEK O UDZIELENIE PRAWA DO UŻYWANIA WSPÓLNEGO ZNAKU TOWAROWEGO GWARANCYJNEGO JAKOŚĆ TRADYCJA Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego decyzją Urzędu Patentowego RP nr Z-307821 z dnia 9 października

Bardziej szczegółowo

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki.

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. Hodowla zwierząt w Polsce W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. BYDŁO - Hodowla bydła jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów

Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Opis struktury zagadnień rozważanych w obszarach badawczych projektu Quality of Life w czasie spotkania #1 Perspektywa Dynamiki Systemów Elementy określone przez liderów sekcji w obszarze Bezpieczna Żywność

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R.

DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. DORADZTWO WOBEC MAŁYCH GOSPODARSTW ROLNYCH LUBLIN 29.04.2014 R. Lubelski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Końskowoli LODR w Końskowoli zasięgiem swojej działalności obejmuje teren całego województwa lubelskiego,

Bardziej szczegółowo

KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła

KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła KATALOG PRODUKTÓW Nadzienia Marmolady Powidła 2015/2016 Nadzienia wysoki procentowy udział owoców, naturalny owocowy smak, duże kawałki owoców, powstają z owoców nie konserwowanych chemicznie, doskonale

Bardziej szczegółowo

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska Indeks glikemiczny a produkty piekarskie Dr inż. Małgorzata Wronkowska Według danych Urzędu Statystycznego za rok 2010 przeciętne miesięczne spożycie chleba na osobę w Polsce w ostatnich 10 latach spadło

Bardziej szczegółowo

Mąka gryczana Ekologiczna mąka gryczana ze zmielonej na żarnach gryki. Doskonała na bliny, placki i kluski. Spożywanie mąki gryczanej oraz kaszy gryczanej uznawane jest za bardzo korzystne dla prawidłowego

Bardziej szczegółowo

PROMOWANIE PRODUKTÓW NAJWYŻSZEJ JAKOŚCI PROGRAM POZNAJ DOBRĄ ŻYWNOŚĆ

PROMOWANIE PRODUKTÓW NAJWYŻSZEJ JAKOŚCI PROGRAM POZNAJ DOBRĄ ŻYWNOŚĆ PROMOWANIE PRODUKTÓW NAJWYŻSZEJ JAKOŚCI PROGRAM POZNAJ DOBRĄ ŻYWNOŚĆ 1 Program PDŻ Poznaj Dobrą Żywność rozpoczął swoje działanie 1 maja 2004 r. Program jest narzędziem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Bardziej szczegółowo

Rynek Ŝywności naturalnej i tradycyjnej w aspekcie turystyki wiejskiej

Rynek Ŝywności naturalnej i tradycyjnej w aspekcie turystyki wiejskiej Rynek Ŝywności naturalnej i tradycyjnej w aspekcie turystyki wiejskiej Lek. wet. Dr n. rol. Grzegorz Russak Lek. wet. Igor Marek Hutnikiewicz Współprzewodnicz przewodniczący cy Komisji Doradczo Problemowej

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

ECO TRADE SP. Z O.O. pawilon 5 stoisko 41 Chleb Bracki

ECO TRADE SP. Z O.O. pawilon 5 stoisko 41 Chleb Bracki ECO TRADE SP. Z O.O. pawilon 5 stoisko 41 Chleb Bracki 60% RAZOWA MIESZANKA MĄCZNA Chleb Bracki to pieczywo razowe z dodatkiem naturalnych kwasów - pszennego i żytniego. Mieszanka bogata w mikroelementy

Bardziej szczegółowo

Uczestnictwo producentów produktów regionalnych i tradycyjnych w systemach jakości żywności

Uczestnictwo producentów produktów regionalnych i tradycyjnych w systemach jakości żywności Uczestnictwo producentów produktów regionalnych i tradycyjnych w systemach jakości żywności Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt

Bardziej szczegółowo

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze spis treści 3 Wstęp... 8 1. Żywność 1.1. Podstawowe definicje związane z żywnością... 9 1.2. Klasyfikacja żywności... 11 2. Przechowywanie i utrwalanie żywności 2.1. Zasady przechowywania żywności... 13

Bardziej szczegółowo

Janusz Związek Główny Lekarz Weterynarii

Janusz Związek Główny Lekarz Weterynarii Wytwarzanie mięsa i produktów mięsnych w zakładach o małej zdolności produkcyjnej, krajowe regulacje obowiązujące w Polsce, kontrola i przejrzystość łańcucha produkcyjnego Janusz Związek Główny Lekarz

Bardziej szczegółowo

Znaczenie jakości żywności dla rozwoju MSP w sektorze rolno-spożywczym

Znaczenie jakości żywności dla rozwoju MSP w sektorze rolno-spożywczym Znaczenie jakości żywności dla rozwoju MSP w sektorze rolno-spożywczym Prof. dr hab. Stanisław Kowalczyk Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych Oczekiwania współczesnych konsumentów*

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI. Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi

WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI. Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi WSPÓLNA POLITYKA ROLNA NA RZECZ ZAPEWNIENIENIA KONSUMENTOWI ŻYWNOŚCI WYSOKIEJ JAKOŚCI Marek Sawicki Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 09.09.2011 Wprowadzenie Ewolucja WPR - od zabezpieczenia potrzeb

Bardziej szczegółowo

Kasza kukurydziana Kasza kukurydziana (polenta) produkowana jest z ziaren kukurydzy w postaci drobnego grysiku. Dostarcza błonnika, witamin B1 i PP

Kasza kukurydziana Kasza kukurydziana (polenta) produkowana jest z ziaren kukurydzy w postaci drobnego grysiku. Dostarcza błonnika, witamin B1 i PP Kasza kukurydziana Kasza kukurydziana (polenta) produkowana jest z ziaren kukurydzy w postaci drobnego grysiku. Dostarcza błonnika, witamin B1 i PP oraz beta-karotenu. Produkty z kukurydzy są sycące, dodające

Bardziej szczegółowo

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom

Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom TECHNIKA ZAJĘCIA ŻYWIENIOWE Dział programowy: Kuchnia bezpieczna i przyjazna użytkownikom Nr 2 Zapoznanie z programem i systemem oceniania. Bezpieczeństwo i higiena pracy (BHP) na lekcjach zajęć technicznych.

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ

SPRAWDZIAN W SZÓSTEJ KLASIE SZKOŁY PODSTAWOWEJ Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia sprawdzianu! UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA DATA URODZENIA UCZNIA dzień miesiąc rok miejsce na naklejkę z kodem SPRAWDZIAN W

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2014

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2014 Załącznik: do uchwały w sprawie wyrażenia zgody na organizację VIII edycji Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku REGULAMIN

Bardziej szczegółowo

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz?

*W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *W naszej szkole od kwietnia do grudnia 2013 roku realizowaliśmy projekt Naturalna kontra zmodyfikowana jaką żywność wybierasz? *Głównym jego celem było pokazanie jak ważne jest dla nas zdrowe odżywianie

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Rolnictwo i obszary wiejskie w Wielkopolsce WIELKOPOLSKA w Europie WIELKOPOLSKA w Polsce Podział Administracyjny Województwa Wielkopolskiego Liczba

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

Ochrona produktów regionalnych i tradycyjnych w Polsce

Ochrona produktów regionalnych i tradycyjnych w Polsce Ochrona produktów regionalnych i tradycyjnych w Polsce Cele ochrony produktów regionalnych i tradycyjnych: Promocja wysokiej jakości żywności Budowanie zaufania klienta Eliminowanie anonimowych producentów

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016

Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016 Czy warto jeść kasze i płatki? dr inż. Dorota Czerwińska Katedra Żywienia Człowieka, SGGW 17.02.2016 Rola produktów zbożowych w żywieniu człowieka Produkty zbożowe, czyli mąki, pieczywo, kasze, ryż, makarony

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa.

ANKIETA. Pytania/pola zaznaczone (*) są obowiązkowe. Prosimy wpisać N/A w przypadku gdy pole nie dotyczy twojego przedsiębiorstwa. ANKIETA Informacje podane w niniejszej ankiecie mają charakter poufny i zostaną wykorzystane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu TRAFOON. Analiza zawartych treści będzie pomocna w określeniu najistotniejszych

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

smaczne i zdrowe Chleb Domowy wypiek

smaczne i zdrowe Chleb Domowy wypiek smaczne i zdrowe Chleb Domowy wypiek smaczne i zdrowe Chleb Domowy wypiek SPIS TREŚCI Wstęp 4 Chleby na drożdżach 10 Bardzo prosty chleb 10 Chleb chrupiący 11 Chleb kukurydziany 11 Chleb maślankowo-sezamowy

Bardziej szczegółowo

Wyniki ankiety Domowe ogrodnictwo

Wyniki ankiety Domowe ogrodnictwo Wyniki ankiety Domowe ogrodnictwo Szanowni Państwo! Dziękujemy za pomoc w przeprowadzeniu ankiety dotyczącej domowego ogrodnictwa oraz doświadczeń w zakresie domowej uprawy warzyw i ziół. Dowiedzieliśmy

Bardziej szczegółowo

Postanowienia ogólne

Postanowienia ogólne Postanowienia ogólne Znak Jakościowy Jakość Tradycja Co wyróżniamy: 1. Produkty rolne- zgodnie z załącznikiem I do Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, załącznikiem II do Rozporządzenia Rady

Bardziej szczegółowo

Strażnik kulinarnego dziedzictwa i jakości żywności. Izabella Byszewska, Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego

Strażnik kulinarnego dziedzictwa i jakości żywności. Izabella Byszewska, Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego Strażnik kulinarnego dziedzictwa i jakości żywności Izabella Byszewska, Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego Polska Izba Produktu Regionalnego i Lokalnego zrzesza: producentów tradycyjnej, lokalnej

Bardziej szczegółowo

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka 1 / 5 Zdań na temat czy unikać, czy wręcz przeciwnie, postawić na węglowodany w naszej diecie, jest mnóstwo. Kwestie żywienia są zawsze względne i zależne od sytuacji w jakiej się

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Znaki jakości na produktach mięsnych Opracowanie: Małgorzata Z. Wiśniewska Ewa Malinowska Małgorzata Szymańska-Brałkowska

Znaki jakości na produktach mięsnych Opracowanie: Małgorzata Z. Wiśniewska Ewa Malinowska Małgorzata Szymańska-Brałkowska Znaki jakości na produktach mięsnych Opracowanie: Małgorzata Z. Wiśniewska Ewa Malinowska Małgorzata Szymańska-Brałkowska Wydawca: Zakład Zarządzania Jakością i Środowiskiem Wydział Zarządzania Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do współpracy

Zaproszenie do współpracy Zaproszenie do współpracy s t r o n a 2 1. Czym jest Fitomat Misją Fitomatu jest poprawienie nawyków w sposobie odżywiania się Polaków. Fitomat powstał z myślą o ludziach, którzy potrzebują natychmiastowej

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ

PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ PROPOZYCJE ZMIAN USTAW REGULUJĄCYCH SPRZEDAŻ BEZPOŚREDNIĄ Sprzedaż bezpośrednia Sprzedaż bezpośrednia oraz sprzedaż marginalna lokalna i ograniczona -sprzedaż produktów rolniczych konsumentowi, z pominięciem

Bardziej szczegółowo

NATURALNY SMAK CHLEBA Z PODMŁODĄ PSZENNĄ FERMENTATOR MĄKI PSZENNEJ HEMATRONIC Z CHŁODZENIEM

NATURALNY SMAK CHLEBA Z PODMŁODĄ PSZENNĄ FERMENTATOR MĄKI PSZENNEJ HEMATRONIC Z CHŁODZENIEM NATURALNY SMAK CHLEBA Z PODMŁODĄ PSZENNĄ FERMENTATOR MĄKI PSZENNEJ HEMATRONIC Z CHŁODZENIEM Dobrym SMAKIEM WYPIECZESZ SUKCES! Świeży - Smaczny - Zdrowy BEZ POLEPSZACZY Dla tych, dla których wyjątkowy smak

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU

RAPORT Z MONITORINGU ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO I SUPLEMENTÓW DIETY W 2007 ROKU RAPORT Z BADAŃ MONITORINGOWYCH ZAKRESIE WYBRANYCH GRUP ŚRODKÓW SPOŻYWCZYCH SPECJALNEGO PRZEZNACZENIA ŻYWIENIOWEGO ORAZ SUPLEMENTÓW DIETY PRZEPROWADZONYCH PRZEZ PAŃSTWOWĄ INSPEKCJĘ SANITARNĄ W 2007 ROKU.

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: HG, ORT i ZM Semestr: 6 Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion

Misją spółki jest wdrażanie postępu biologicznego w produkcji roślinnej oraz dostarczanie rolnikom na terenie całego kraju dobrej jakości nasion KIEDYŚ Poznańska Hodowla Roślin, jako przedsiębiorstwo państwowe, została powołana w 1959 roku. W obecnej strukturze prawnej, spółki z o.o. istnieje od 1994 roku. Prace hodowlane zapoczątkowano w latach

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu

Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Szkoła Podstawowa nr 6 im.bł.ks. Jerzego Popiełuszki w Nowym Sączu Symbole Szkoły Podstawowej nr 6 SKLEPIK WZOROWY SMACZNY I ZDROWY Zdrowe odżywianie to podstawa!!! Jeść musimy, bowiem to podstawowy składnik

Bardziej szczegółowo

Rola Inkubatora Kuchennego w systemie Produkt Lokalny z Małopolski

Rola Inkubatora Kuchennego w systemie Produkt Lokalny z Małopolski Konferencja: Inkubator kuchenny i lokalne formy sprzedaży produktów lokalnych szansą na rozwój przedsiębiorczości wiejskiej Stryszów 17 września 2015 Rola Inkubatora Kuchennego w systemie Produkt Lokalny

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż.

Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Uwarunkowania i ekonomiczna ocena wdrażania systemów zarządzania jakością w produkcji i przetwórstwie mięsa wieprzowego mgr inż. Sławomir Stec Zakład Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Państwowa Wyższa

Bardziej szczegółowo

Wprowadzanie do obrotu małych ilości produktów pochodzenia roślinnego

Wprowadzanie do obrotu małych ilości produktów pochodzenia roślinnego POLAGRA SMAKI REGIONÓW 2012 Wprowadzanie do obrotu małych ilości produktów pochodzenia roślinnego dr n. med. Andrzej Trybusz WIELKOPOLSKI PAŃSTWOWY WOJEWÓDZKI INSPEKTOR SANITARNY Poznań, 7 października

Bardziej szczegółowo

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie

Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Hodowli i Ochrony Roślin Dorota Nowosielska (dorota.nowosielska@minrol.gov.pl; tel. (022)

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

INNE AKTY KOMISJA EUROPEJSKA

INNE AKTY KOMISJA EUROPEJSKA C 187/16 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 10.7.2010 INNE AKTY KOMISJA EUROPEJSKA Publikacja wniosku zgodnie z art. 6 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) nr 510/2006 w sprawie ochrony oznaczeń geograficznych

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do współpracy

Zaproszenie do współpracy Zaproszenie do współpracy s t r o n a 2 1. Czym jest Fitomat Misją Fitomatu jest poprawienie nawyków w sposobie odżywiania się Polaków. Fitomat powstał z myślą o ludziach, którzy potrzebują natychmiastowej

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do współpracy

Zaproszenie do współpracy WHEREVER U R Zaproszenie do współpracy NASZA MISJA Żyjemy w świecie, w którym czas ma wagę złota. Pracujemy pod jego presją, biegamy cały dzień, aby zdążyć i wzdychamy szkoda, że doba ma tylko 24 godziny.

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2014 r.

USTAWA z dnia 2014 r. Projekt USTAWA z dnia 2014 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych o swobodzie działalności gospodarczej oraz o bezpieczeństwie żywności i żywienia Art. 1. W ustawie z dnia 26 lipca

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie 13 SPIS TREŚCI Wprowadzenie 13 I. Mąka, kasze, ryż, makarony 15 1. Wstęp 15 2. Mąka 16 2.1. Przemiał ziarna zbożowego 16 2.2. Mąki chlebowe i niechlebowe 17 2.2.1. Mąki chlebowe 17 2.2.2. Mąki niechlebowe

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU

Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU Konkurs wiedzy na temat Wiem jak rozpoznać i sięgnąć po żywność ekologiczną TEST WYBORU Zaznacz poprawne odpowiedzi, w każdym pytaniu jest podana jedna poprawna odpowiedź. Wydrukuj rozwiązany test, podpisz

Bardziej szczegółowo

W ROKU SZKOLNYM 2013/2014, JAK W LATACH POPRZEDNICH, UCZESTNICZYMY W AKCJI,,SZKLANKA MLEKA I,,OWOCE W SZKOLE

W ROKU SZKOLNYM 2013/2014, JAK W LATACH POPRZEDNICH, UCZESTNICZYMY W AKCJI,,SZKLANKA MLEKA I,,OWOCE W SZKOLE W ROKU SZKOLNYM 2013/2014, JAK W LATACH POPRZEDNICH, UCZESTNICZYMY W AKCJI,,SZKLANKA MLEKA I,,OWOCE W SZKOLE Program Szklanka Mleka Celem programu Szklanka mleka jest kształtowanie wśród dzieci i młodzieży

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2011

REGULAMIN. Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku 2011 PROJEKT Załącznik: do uchwały w sprawie wyrażenia zgody na organizację V edycji Konkursu o Laur Marszałka Województwa Mazowieckiego dla mazowieckich producentów żywności za najlepszy produkt roku REGULAMIN

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 3 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 2

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 3 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 2 TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 3 TECHNOLOGIE KIERUNKOWE TOM 2 Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Przetwórstwo mięsne 1.1. Mięso jako surowiec do przetwórstwa 1.2. Ubój zwierząt

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

Prowadzenie żywienia w placówkach nauczania i wychowania w świetle nowych przepisów

Prowadzenie żywienia w placówkach nauczania i wychowania w świetle nowych przepisów Prowadzenie żywienia w placówkach nauczania i wychowania w świetle nowych przepisów Piotr Pokrzywa Kierownik Oddziału Nadzoru Higieny Żywności, Żywienia i Procesów Nauczania Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2016 r. o sprzedaży żywności przez rolników oraz zmianie niektórych innych ustaw

USTAWA z dnia 2016 r. o sprzedaży żywności przez rolników oraz zmianie niektórych innych ustaw Projekt USTAWA z dnia 2016 r. o sprzedaży żywności przez rolników oraz zmianie niektórych innych ustaw Art. 1. Ustawa dotyczy produkcji, przetwarzania oraz sprzedaży żywności, prowadzonej przez rolnika.

Bardziej szczegółowo

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo?

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Według definicji zdrowe odżywianie to sposób jedzenia, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu jego zapewnienia

Bardziej szczegółowo

Jak uchronić pola przed GMO

Jak uchronić pola przed GMO Jak uchronić pola przed GMO Przeczytaj ten apel, aby wiedzieć dlaczego to takie ważne. Badania naukowe o szkodliwości GMO spowodowały, że już 10 krajów Europy i wiele na świecie zakazało upraw takich roślin.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

MAŁGORZATA SEROKA K OŃSKOWOLI

MAŁGORZATA SEROKA K OŃSKOWOLI WYSTĘPUJĄCE PROBLEMY PRZY PRODUKCJI ŻYWNOŚCI ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH ROZWIĄZANIA NA PRZYKŁADZIE FUNKCJONUJĄCYCH PRZETWÓRNI W GOSPODARSTWACH WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO MAŁGORZATA SEROKA LUBELSKI OŚRODEK DORADZTWA

Bardziej szczegółowo

Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34

Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34 Profile głównych duńskich firm branży spożwczej i żywności pakowanej - TULIP 2012-11-20 14:34:34 2 Tulip Food Co jest relatywnie silną i niezależną filią duńskiego koncernu Korona (Danish Crown Group).

Bardziej szczegółowo

Karta pracy M+ Do multipodręcznika dla klasy 4 szkoły podstawowej. Bochenek chleba

Karta pracy M+ Do multipodręcznika dla klasy 4 szkoły podstawowej. Bochenek chleba Karta pracy M+ Do multipodręcznika dla klasy 4 szkoły podstawowej Bochenek chleba Część A. Sprawdź, czy zrozumiałeś film. A1. Uzupełnij poniższy tekst o brakujące słowa. Od pola pszenicy do mojej kanapki

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Załącznik nr do Regulaminu FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Imię.... Nazwisko... Nazwa gospodarstwa... Numer ewidencyjny gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw

USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Kancelaria Sejmu s. 1/11 USTAWA z dnia 24 lipca 2002 r. o zmianie ustawy o warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz innych ustaw Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2002 r. Nr 135, poz. 1145, Nr 208,

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO

WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Przedmowa... 13 Rozdział I WYBRANE ZAGADNIENIA Z PRAWOZNAWSTWA W ASPEKCIE PRAWA ŻYWNOŚCIOWEGO... 15 1. Pojęcie prawa... 15 1.1. Prawo a inne systemy normujące stosunki społeczne...

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji akcji Zboża zjadamy, energię z nich mamy przeprowadzonej w oddziale przedszkolnym przy Szkole Podstawowej w Piasecznie

Sprawozdanie z realizacji akcji Zboża zjadamy, energię z nich mamy przeprowadzonej w oddziale przedszkolnym przy Szkole Podstawowej w Piasecznie Sprawozdanie z realizacji akcji Zboża zjadamy, energię z nich mamy przeprowadzonej w oddziale przedszkolnym przy Szkole Podstawowej w Piasecznie Akcja została przeprowadzona w październiku, listopadzie

Bardziej szczegółowo

Pomorska Akademia Kulinarna

Pomorska Akademia Kulinarna Pomorska Akademia Kulinarna Dlaczego powstała Akademia? Niestety dawno już minęły czasy, gdy wspólne, wielopokoleniowe gotowanie stanowiło ważny domowy rytuał, w czasie którego rodzinne tradycje i przepisy

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Program Owoce w szkole i jego ocena

Program Owoce w szkole i jego ocena Program Owoce w szkole i jego ocena Warszawa, marzec 2012 Od roku szkolnego 2009/2010 Agencja Rynku Rolnego administruje programem Wspólnej Polityki Rolnej Owoce w szkole Obecnie trwa trzeci rok szkolny

Bardziej szczegółowo

Produkty złożone. Control checks at border inspection posts. 11-14 maja 2013 Monachium

Produkty złożone. Control checks at border inspection posts. 11-14 maja 2013 Monachium Produkty złożone Control checks at border inspection posts 11-14 maja 2013 Monachium Produkty złożone produkt złożony : środek spożywczy przeznaczony do spożycia przez ludzi, zawierający zarówno przetworzone

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE

MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE Sfinansowano z Funduszu Promocji Mięsa Wieprzowego Sfinansowano Funduszu Promocji Mięsa Wieprzowego MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE Wieprzowina mięso dla każdego Wieprzowina jest mięsem uniwersalnym

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo