nr 1 /2014 cena 11,18 zł, w tym VAT 5% PL ISSN nr indeksu O korniku inaczej str. 6-9 Zatopią czy nie zatopią? str.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "nr 1 /2014 cena 11,18 zł, w tym VAT 5% PL ISSN 0239-2690 nr indeksu 379484 O korniku inaczej str. 6-9 Zatopią czy nie zatopią? str."

Transkrypt

1 nr 1 /2014 cena 11,18 zł, w tym VAT 5% PL ISSN nr indeksu O korniku inaczej str. 6-9 Zatopią czy nie zatopią? str. 12

2 od redakcji Fot. H. KOŚCIELNY refleksja miesiąca W nowej szacie Zmienność jest tak silnie wpisana w naszą codzienność, że poza nielicznymi, którzy mogą sobie pozwolić na kontemplację (kto ma na to czas?), nie dostrzegamy galopujących metamorfoz współczesności, ciągłych przemeblowań świata, tych wszystkich przekształceń i rewolucyjnych pomysłów. Zrobić coś od nowa stało się sztandarowym hasłem politycznym dotykającym niemal wszystkiego i wszystkich. Rozwój, na ogół bliżej nie definiowany, jest odmieniany przez wszystkie przypadki; konserwatyzm, w potocznym rozumieniu, nie ma dobrej prasy. Po huraganie Skoro świat jawi się nam coraz bardziej jako kalejdoskop dość luźno powiązanych faktów i wrażeń, nic więc dziwnego, że jego realnym lustrem stają się media, od których oczekujemy rzetelnej i uczciwej wiedzy o otaczającej nas rzeczywistości; szukamy w nich jednak raczej selekcji i syntezy niż strumienia ogłuszających nas informacji. Wirujący świat siłą rzeczy odbija się jednak na dobrym, kolorowym papierze, w telewizji, a dziś szczególnie w internecie, gdzie czasami realność jest jakby mniej ważna; liczą się jej niezliczone symulacje w obiegu iście Halny, które przeszedł nad południową Polską w okresie świątecznym, nie okazał się tak groźny dla drzewostanów znajdujących się na terenie Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach. Wstępne straty szacowane są na około 150 tys. m sześć. Taki rozmiar szkód od czasu do czasu odnotowujemy w naszych beskidzkich drzewostanach i nie wyróżniają się one na tle wcześniejszych tego typu zdarzeń mówi Mirosław Nowak, naczelnik Wydziału Ochrony Ekosystemów w katowickiej RDLP. Najbardziej ucierpiało Nadleśnictwo Ujsoły z ponad 70 tys. m sześć. szkód wiatrołomowych. W Nadleśnictwie Jeleśnia odnotowano straty w wysokości 30 tys. m sześć. drewna. W nadleśnictwach: Sucha, Wisła i Ustroń szacunki mówią odpowiednio o: 15, 10 i 8 tys. m sześć. szkód, natomiast w pozostałych, górskich jednostkach RDLP w Katowicach sięgają one od 2 do 5 tys. m sześć. Wszystkie beskidzkie nadleśnictwa są przygotowane organizacyjnie do usuwania szkód, zwłaszcza, że sprzyjająca aura pozwala na podjęcie działań porządkujących powierzchnie dotknięte huraganem. Na terenie Podhala huragan zniszczył drzewostany świerkowe głównie w południowo-zachodniej części Nadleśnictwa Nowy Targ (RDLP Kraków). Najbardziej ucierpiały lasy prywatne z terenu nadleśnictwa (10 tys. m sześć., w tym Wspólnota Witowska 4,5 tys. m sześć.) oraz drzewostany Tatrzańskiego Parku Narodowego w obrębie doliny Kościeliskiej, Lejowej i Chochołowskiej (20 tys. m sześć.) W lasach państwowych nadleśnictwa odnotowano tylko 1 tys. m sześć. powalonego surowca, głównie w leśnictwach: Police i Bór. (JD) planetarnym, o których pisał Jean Baudrillard, francuski krytyk postnowoczesności. Rzecz jasna żadna gazeta tym zmianom nie może się oprzeć. W natłoku wydarzeń, spraw i procesów trudno stać w miejscu. Forma przekazu zmieniała się przecież zawsze, choć nikt dawniej nie używał słowa layout. I tak było również z Trybuną Leśnika od 1956 roku wraz z techniką, mniej lub bardziej dostrzegalnie, zmieniała się jej grafika. Ten pierwszy w 2014 roku numer TL otrzymujecie zatem Drodzy Czytelnicy w nowej szacie graficznej. Zespołowi redakcyjnemu zależało tylko i wyłącznie na bardziej czytelnej i atrakcyjniejszej formie przekazywania informacji. Autorom tekstów dajemy do ręki możliwość wyraźniejszego, ale też bardziej syntetycznego, eksponowania treści, fotograficy zaś będą mieli większe pole do popisu i oglądając swoje zdjęcia w TL odczują twórczą satysfakcję taką mamy przynajmniej nadzieję. Forma jest ważna, ale treść nie mniej. Bliska jest nam zasada zachowania równowagi i w redagowaniu naszego miesięcznika będziemy szukać arystotelesowskiego złotego środka. Zachęcamy naszych obecnych i nowych, jeszcze nieujawnionych korespondentów, żeby z twórczą pasją, niebanalnie spojrzeli na nasz leśny świat i w interesujący sposób zechcieli go opisywać. Życzę przyjemnej lektury mając nadzieję na przychylne przyjęcie tego, jak i następnych wydań Trybuny. trybuna leśnika nr 1/2014 3

3 spis treści Fot. arch. J. STARZYKA FOTOREPORTAŻ Choinki nadziei w nadleśnictwach: Siewierz, Koniecpol i Węgierska Górka PORTRETY Profesor Stefan Myczkowski znamienity, niezapomniany Profesor był wspaniałym dydaktykiem. Na wygłaszane znakomitą polszczyzną i ilustrowane pięknymi przeźroczami wykłady ściągały rzesze studentów, którym przekazywał nie tylko fachową wiedzę, ale potrafił ich też zarazić swoim entuzjazmem i bezkompromisowością w ochronie ojczystej przyrody. 2 5 str. 6-9 Powołany przez dyrektora RDLP w Katowicach zespół badawczy ds. gradacji kornika drukarza w Beskidach wciąż odkrywa nowe mechanizmy jego zachowań. WYDARZENIE MIESIĄCA Nadzieja z Siewierza SPOTKAJMY SIĘ Opłatek w Jaszowcu 18 PLANTACJE Rekordowa sprzedaż w Rybniku Nadleśnictwo Rybnik plantacyjną hodowlę choinek rozpoczęło w 2001 roku, a od 2007 r. po okresie prób i doświadczeń można mówić o świadomym planowaniu produkcji pod klienta. Obecnie tworzone są zblokowane powierzchnie ogrodzone, gdzie produkowane są choinki różnych gatunków i w różnym wieku. Na potrzeby sprzedaży aktualnie prowadzonych jest ok. 20 ha bloków plantacji, choinki produkuje się w cyklu siedmioletnim. GOSPODARKA WODNA 19 O retencji w Zawadzkiem LAS OKIEM DZIECKA 20 Zimowy trening charakteru Fot. J. DEREK 6 8 TEMAT NA CZASIE Pan Kornik i spółka Rozmowa z prof. dr. hab. Jerzym R. Starzykiem Wyhamować głód kornika Rozmowa z dr. hab. Wojciechem Grodzkim Fot. arch. nadl. Złoty Potok GOSPODARKA ŁOWIECKA 21 Artyści leśnej fotografii 10 Pogoda dla bażanta W Nadleśnictwie Koszęcin trwa introdukcja zwierzyny drobnej, przede wszystkim bażantów. Występuje u nas także dzika populacja kuropatwy, ale presja drapieżników, szczególnie skrzydlatych, na kuropatwy, jest tak silna i szkodliwa, że trudno cokolwiek zrobić, z wyjątkiem paru podsypów. Mimo to, rokrocznie dają się zauważyć dwie, trzy parki kuropatw, które wyprowadzają młode. Nie jest ich dużo, ale ważne, że są z wyraźną radością mówi leśniczy Ryszard Wolnik WARTO WIEDZIEĆ Firewall czyli zapora Policjanci szkoleni przez leśników LUDZIE Z PASJĄ Nauka poszła... w las ZWIĄZKOWE SPRAWY Sztandar jedności LASY SUDECKIE Zatopią czy nie zatopią? W październiku 2013 r. ogłoszona została informacja, że Komisja Europejska wpisała młotowską elektrownię szczytowo-pompową na listę 250 projektów infrastruktury energetycznej, które mogą liczyć na dofinansowanie ze środków Unii Europejskiej. Czy to oznacza, że ESP Młoty tym razem zostanie ukończona, a wąska dolina Bystrzycy przegrodzona zaporą? Niedokończona Droga Borowicka TWÓRCZE INSPIRACJE Dzieje i ludzie leśnego Podkarpacia Leśnik, powstaniec, generał ROZMAITOŚCI Krzyżówka z jemiołuszką W KUCHNI LEŚNIKÓW Duszony dzik Ireny Pierzchały NA SPORTOWO Pachnące trofeum z Lublińca 4 trybuna leśnika nr 1/2014

4 Wyróżnieni leśnicy z RDLP w Katowicach przyjmują gratulacje m.in. od Marii Michalskiej, zastępcy dyrektora ds. ekonomicznych katowickiej dyrekcji Lasów Państwowych. Serdecznie dziękuję Wam, że możemy w takim gronie się spotkać mówił Kazimierz Szabla, dyrektor RDLP w Katowicach. Nasze spotkanie jest efektem wieloletniej, niemal codziennej współpracy w różnym zakresie i charakterze. Chociaż opłatek jest symbolem zastrzeżonym dla najbliższych, to chcę podkreślić, że tak właśnie tu wszystkich traktujemy dla nas jesteście niezwykle ważni. Chcemy Wam podziękować, porozmawiać o tym, co się nam udało wykonać, a co odłożyliśmy na następny rok. O część artystyczną wigilijnego spotkania zadbał Jacek Woleński, popularyzator muzyki, prowadzący w ten szczególny wieczór spektakl popularnych scen operetki i pieśni. W programie Dwóch tenorów i ona wystąpili: Anna spotkajmy się Opłatek w Jaszowcu To było naprawdę wspólne spotkanie wielu zaprzyjaźnionych środowisk. Na zaproszenie leśników z katowickiej Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych 9 grudnia br. do Ustronia-Jaszowca Słowo do leśników wygłosił ks. bp Tadeusz Rakoczy, który zawsze ich wspierał, zwłaszcza w trudnych momentach przebudowy beskidzkich drzewostanów. Nie zabrakło przedstawicieli m. in. władz województwa śląskiego z wicewojewodą Piotrem Spyrą na czele, Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach z Bernardem Błaszczykiem, Urzędu Marszałkowskiego w Katowicach, wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej w Katowicach i Opolu z Mirosławem Szemlą i Zbigniewem Figasem. Na spotkaniu obecni byli także: eurodeputowany Bogdan Marcinkiewicz, Czesław Śleziak, były minister środowiska, oraz prof. Stanisław Małek, prorektor Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. Przyjechał także Josef Zatlukal, kierownik europrojektów Lasów Republiki Słowackiej. Na przedświąteczne, opłatkowe, spotkanie jak co roku przybyli także goście ze średnich szkół leśnych w Tułowicach i Brynku, z BULiGL w Brzegu, lokalnych samorządów i powiatów, Państwowej Straży Pożarnej, Polskiego Związku Łowieckiego. Byli również reprezentanci Zakładu Ochrony Lasu w Opolu, związków zawodowych, zakładów przyjechało liczne grono ich przyjaciół. usług leśnych oraz wielu emerytowanych pracowników katowickiej dyrekcji LP. Obecne było także środowisko dziennikarskie i artystyczne współpracujące z leśnikami z RDLP w Katowicach oraz szefowie fundacji ekologicznych. Leśniewska, Oskar Jasiński i Piotr Koprowski oraz pianistka Grażyna Griner. Doroczne spotkanie było częścią narady kierownictwa RDLP w Katowicach z kierownikami wszystkich jednostek tej dyrekcji Lasów Państwowych. Jej serdecznym akcentem było wyróżnienie leśników katowickiej dyrekcji oraz podziękowanie za lata pracy na rzecz lasów tym, którzy odeszli na emeryturę: Zdzisławowi Unglikowi, Romualdowi Jurzykowskiemu, Tadeuszowi Mamokowi oraz Jerzemu Piędziochowi. Tekst i zdjęcia: JACEK DEREK Odchodzącego na emeryturę Romualda Jurzykowskiego, byłego nadleśniczego Nadleśnictwa Olkusz, żegna Kazimierz Szydło (z lewej), nadleśniczy w Nadleśnictwie Siewierz i Witold Szozda, nadleśniczy w Nadleśnictwie Wisła (w głębi). 5

5 temat na czasie Zdjęcia: arch. J. STARZYKA Prof. Jerzy Starzyk sprawdza skalę zasiedlenia przez korniki posuszu świerkowego w Beskidach. pan kornik i spółka Kornik drukarz, szkodnik, który zdziesiątkował beskidzkie lasy. Pojawił się, niczym hiszpański konkwistador, najpierw rozpoznał teren, a potem bezwzględnie go podbił. Zostały tylko przysłowiowe zgliszcza. Podoba się panu profesorowi takie porównanie? Jest coś na rzeczy. Korniki są owadami, które żyją w rodzinach. To je odróżnia od innych grup chrząszczy. Tworzą one rodziny złożone chrząszczy rodzicielskich (samca, samicy lub samic) oraz larw. Samic może być kilka, bo niektóre gatunki korników, jak np. kornik drukarz są poligamiczne (wielożenne). Wyszukiwanie drzew, które nadawałyby się do opanowania i gdzie można by założyć rodzinę, to obowiązek, który spoczywa na samcu. On jeśli znajdzie odpowiednie drzewo to dopiero wtedy, przy pomocy feromonu agregacyjnego (skupiającego), wabi nie tylko samiczki, ale i inne samce tego samego gatunku. I to jest właśnie ta strategia, że cała armia rusza za taką forpocztą. One są naprawdę inteligentne. Drzewa, od których kornikowa armia rozpoczyna inwazję, nie są przypadkowe. Przyczółki są starannie wybierane. Korniki zaczynają eksplorację terenu od drzew, które są nie tylko osłabione przez choroby czy susze. Zwykle są to także drzewa, które zostały nagle odsłonięte, np. na skraju wiatrołomu lub zrębu, gdzie jest ciepło i panują najbardziej optymalne warunki dla rozwoju populacji. W momencie, gdy mamy do czynienia z gradacją, czyli gwałtownym Rozmowa z prof. dr. hab. JERZYM R. STARZYKIEM, z Katedry Ochrony Lasu, Entomologii i Klimatologii Leśnej Uniwersytetu Rolniczego im. H. Kołłątaja w Krakowie. wzrostem ich liczebności, korniki potrafią nawet porozumiewać się między sobą, wykorzystując narządy zmysłów, w które wyposażyła je natura. Oprócz wyśmienitego zmysłu węchu, korniki posiadają także narządy odbierające dźwięki. W sytuacji, gdy populacja jest zbyt liczna, samiec zaczyna wydawać charakterystyczny skrzypiący dźwięk (stridulacja), który odbierają samiczki. Trochę to przypomina zgrzypienie. Na początku naukowcy nie potrafili wyjaśnić czemu służy ten mechanizm. Okazało się, że jest to rodzaj porozumiewania się, dzięki któremu do samiczek już zasiedlających dane drzewo trafia sygnał, by przestały wydzielać feromony wabiące kolejne osobniki, bo na tym drzewie nie ma już dla nich miejsca. To tak jakby wysyłały komunikat: szukajcie sobie innego miejsca, to jest już zajęte. Szkoda, że takiego mechanizmu brakuje ludziom, czego przykładem są przeludnione aglomeracje. W dużych blokach mieszkalnych mieszka kilka tysięcy osób, co często bywa przyczyną wielu konfliktów i problemów. U owadów tego nie ma. Owady mają inteligencję, natomiast nie mają intelektu. Inteligencja oznacza, że owady reagują na bodźce zewnętrzne, wyciągają wnioski z tych doświadczeń, ucząc się nowych zachowań. Nie dość, że inteligentne to jeszcze agresywne. Korniki są chrząszczami bardzo ekspansywnymi. Sprzyja temu ich cykl rozrodczy. Kornik drukarz, który znajdzie drzewo odpowiednie do zasiedlenia, wabi przy pomocy feromonów samiczki dwie, trzy, rzadko cztery. Specjalnie dla nich przygotowuje komorę godową, w której dochodzi do kopulacji, po której samiczki same wygryzają w łyku i miazdze chodniki macierzyste, w których złożą jaja. To jest generacja założycielska. Na tym jednak nie kończy się rola pierwszych rodziców. Część z nich odbywa tzw. żer regeneracyjny, po to by narządy rozrodcze znowu były gotowe do rozmnażania się. Przychodzi czas na drugą miłość, niekoniecznie z tą samą samicą i z tym samym samcem. To zapewnia nie tylko utrzymanie, a w sprzyjających warunkach zwiększenie liczebności populacji, ale przede wszystkim wymieszanie genów. Agresywna strategia przetrwania, której częścią jest proces rozmnażania powoduje, że od czasu średniowiecza kornik jest odpowiedzialny za wymieranie wielkich połaci drzewostanów. 6 trybuna leśnika nr 1/2014

6 W stanie równowagi populacja jest na średnim poziomie liczebności, korniki pełnią wtedy rolę czyściciela lasu eliminując osłabione drzewa. Gdy zaczyna się gradacja, okazuje się, że samice wyraźnie dominujące w populacji zaczynają składać więcej jajeczek, następne pokolenie jest też nieco większe ma więcej ciała tłuszczowego i przez to jest silniejsze, czyli bardziej odporne na choroby i pasożyty. Populacja lawinowo zaczyna rosnąć, aż do momentu, gdy zaczyna brakować drzew do zasiedlania. W okresie gwałtownego wzrostu liczebności populacji okazuje się, że liczebnie przeważają samice. W momencie, gdy gradacja zaczyna wygasać, proporcje płci znowu się zmieniają na korzyść samców. Co reguluje ten mechanizm, skąd one to wiedzą, kiedy lepiej będzie, gdy w populacji przybędzie samic, a kiedy samców? W momencie gdy jest stan równowagi, populacja jest na średnim poziomie liczebności, korniki pełnią wtedy rolę czyściciela lasu eliminując osłabione drzewa. Gdy zaczyna się gradacja, okazuje się, że samice wyraźnie dominujące w populacji zaczynają składać więcej jajeczek, następne pokolenie jest też nieco większe ma więcej ciała tłuszczowego i przez to jest silniejsze, czyli bardziej odporne na choroby i pasożyty. Populacja lawinowo zaczyna rosnąć aż do momentu, gdy zaczyna brakować drzew do zasiedlania. Powoduje to, że zagęszczenie osobników na drzewach jest coraz większe, a to oznacza w konsekwencji podatność na choroby. To tak, jak z epidemią grypy u ludzi, najlepiej rozprzestrzenia się ona na obszarach gęsto zaludnionych. Ponadto być może czynniki endogenne, których do końca nie znamy, również mają wpływ na lata wzrostu i spadku liczebności populacji. Wahania stosunku płci są najbardziej widoczne nie w tej populacji, która lata i zasiedla drzewa, ale w następnej. Trudno polubić kornika drukarza, a jak mu się bliżej przyjrzeć, to jest jeszcze po prostu brzydki. Masywny, włochaty, brr Ależ on jest piękny. Gdyby pani obejrzała go pod binokularem, odpowiednio oświetlonego, to okaże się, że to stworzenie nie ma niczego niepotrzebnego. Te wszystkie włoski, wyrostki i inne szczegóły budowy ciała, są niezbędne do życia. Nawet zwykła domowa mucha oglądana pod binokularem jest cudem przyrody. Oczywiście, że ten niewielki chrząszcz, jakim jest kornik drukarz, w porównaniu z barwnym motylem musi tracić, choć zapewniam, że są owady dużo brzydsze od kornika. Poza tym jest to rzecz gustu. Wielu ludzi uważa owady za wstrętne. Stąd często tytuły programów telewizyjnych o owadach mają w nazwie robale pomimo tego, że robaki to zupełnie inny typ organizmów. Określenie robale w stosunku do owadów raczej oddaje nasz ludzki wstręt i nierzadko również strach. Życie kornika drukarza wcale nie jest takie łatwe i przyjemne jak mogłoby wynikać z naszej rozmowy. Choć sam jest gatunkiem agresywnym to ma wielu wrogów. Niebezpieczeństwo czyha na niego niemal na każdym kroku. Pasożyty, grzyby i bakterie chorobotwórcze i w końcu inne drapieżne owady, dla których jest przysmakiem. W tej grupie jest też dzięcioł, m.in. objęty całkowitą ochroną dzięcioł trójpalczasty. Oszacowano, że jeden osobnik tego gatunku rocznie może zjeść 670 tys. korników. W tym kontekście płodność korników przestaje dziwić. Badania pokazują, np. że tylko z jednego drzewa może się wylęgnąć w ciągu roku od 100 do 150 tys. osobników. Wobec takiej hordy drzewa są zupełnie bezbronne? Oczywiście, że nie. Zdrowe drzewa nie poddają się bez walki. Np. zalewają wgryzające się w korę owady żywicą. Obrona takiego drzewa może zostać przełamana dopiero wtedy, gdy jednocześnie zaatakuje je duża liczba owadów. Dlatego w okresie gradacji korniki dziesiątkują całe powierzchnie lasu, bo wtedy, przy tak ogromnej liczbie osobników, one już nie szukają słabszych drzew tylko atakują wszystkie. Co jest przyczyną gradacji kornika? W którym momencie następuje zachwianie równowagi i kornik z owada eliminującego osłabione drzewa atakuje zdrowe drzewostany i staje się powodem ich zagłady? Kornik ma skłonność do gradacji w rytmie endogennym i egzogennym. To oznacza, że gwałtowny wzrost liczebności populacji nie jest związany tylko z osłabieniem drzewostanu, który stanowi wtedy łatwo dostępne i bogate środowisko do jego rozrodu, ale z szeregiem innych, nie do końca jeszcze rozszyfrowanych przez naukę czynników. Mówi się tu np. o wpływie plam na słońcu na przebieg gradacji niektórych szkodników. Rytm endogenny jest trudno przewidywalny. Kornik drukarz jest gatunkiem euroazjatyckim, ale został także zawleczony do Ameryki Północnej. Tam występuje na niewielkiej przestrzeni. Ciekawe jest to, że jak u nas, czyli w Europie i Azji wybuchają gradacje, to na terenie Ameryki Północnej zauważamy wzrost liczebności populacji, może nie tak gwałtowny, ale jednak zauważalny. Daje to podstawy by myśleć, że nie tylko lokalizacja ma wpływ na wahania liczebności jego populacji. Zresztą podobnie jest z innymi owadami, np. motylami brudnicą mniszką czy brudnicą nieparką, u których gradacje mają miejsce w tym samym czasie, ale w zupełnie rożnych lokalizacjach. Dlaczego? Ciągle nie znamy odpowiedzi na to pytanie. Badania nad kornikiem drukarzem, mimo że jest to jeden z najlepiej przebadanych i opisanych gatunków owadów, są bardzo trudne. Wymagają przede wszystkim dużych i wielokierunkowych zespołów badawczych. Taki zespół badawczy został powołany przez dyrektora RDLP w Katowicach. Badania prowadzone w Beskidach dają jakieś zaskakujące rezultaty? Przyroda ciągle zaskakuje. Gdy myślimy, że już coś wiemy, odkrywamy coś zupełnie nowego. Prowadząc badania dla RDLP w Katowicach stwierdziliśmy, że z zasiedlonych przez kornika drukarza żywych świerków opada zielone igliwie. Nikt z nas patrząc na takie drzewo, jeśli nie podejdzie wystarczająco blisko, nie domyśli się, że jest zasiedlone przez kornika. Dopiero po jego ścięciu okazuje się, że J. Starzyk (z lewej) i W. Grodzki podczas terenowych badań nad stopniem gradacji kornika w Beskidach. w dolnej części strzały nie ma żadnych śladów żerowania kornika, które pojawiają się dopiero wyżej, pod samą koroną. To jest już poważny problem, ponieważ leśnikom będzie trudniej wyznaczyć takie drzewa (tzw. drzewa trocinkowe) i w odpowiednim momencie, zanim korniki z niego wylecą, wyciąć i usunąć z lasu lub okorować. Nauka pozwala nam lepiej poznawać mechanizmy przyrody, ale natura też bezczynnie nie czeka. Ciągle będą kolejne drzwi czekające na otwarcie. Rozmawiała: MONIKA MATL temat na czasie trybuna leśnika nr 1/2014 7

7 temat na czasie Zperspektywy czasu działania leśników podjęte w Beskidach podczas katastrofy zamierania świerczyn były słuszne. Nauka potwierdza, że zrobiliśmy wtedy wszystko co było możliwe? -Tak, ponieważ nie mieliśmy wielkiego wyboru. Sposób postępowania w okresach gradacyjnego występowania kornika drukarza jest znany od dziesięcioleci i właściwie oprócz wprowadzenia syntetycznych feromonów, co miało miejsce ponad 30 lat temu nic się w tym zakresie nie zmieniło. Podstawową metodą przy ograniczaniu populacji kornika drukarza jest jak najwcześniejsze wyszukiwanie drzew, w których rozwija się młode pokolenie i usunięcie ich z lasu, bądź zniszczenie kory zanim rozwijające się w niej chrząszcze zdążą wylecieć. W tym tkwi sens cięć sanitarnych, czyli usuwania tzw. posuszu czynnego drzew, w których w danym momencie rozwijają się larwy kornika. Do tego zatrudnia się trocinkarzy ludzi, którzy na podstawie charakterystycznych symptomów (np. trocinek wysypujących się z chodników kornika) potrafią takie drzewa znaleźć i wyznaczyć do usunięcia. Dodatkowo dysponujemy syntetycznymi feromonami. Odkryto bowiem, że kornik drukarz wydziela w mikroskopijnych ilościach substancje, którymi wabi inne osobniki. Ich sztuczne odpowiedniki, ale w stężeniu wielokrotnie wyższym od naturalnego, umieszczamy w specjalnych pułapkach odławiających chrząszcze. Nie jest to jednak metoda, która mogłaby funkcjonować samodzielnie. Wiązano z nią początkowo duże nadzieje, ale praktyka pokazała, że nie tędy droga. Początki stosowania pułapek feromonowych w górach to okres gradacji kornika drukarza w Sudetach w latach 80. Wtedy zachłyśnięto się tymi feromonami, stawiano po kilkadziesiąt pułapek w jednym miejscu, odławiano kornika wagonami. Wyłapane owady wywożono w beczkach i niszczono. Wszyscy byli zafascynowani pozorną, jak się później okazało, skutecznością. Niestety, na fali tego entuzjazmu została nieco uśpiona czujność leśników. Skutki były katastrofalne, bo praktyka dowiodła, że metoda feromonowa jest bardzo dobrą metodą, ale jako jeden z elementów kompleksowego postępowania ochronnego, którego głównym elementem musi jednak pozostać wyszukiwanie i usuwanie drzew zasiedlonych przez owady. I wróciliśmy do źródeł Wróciliśmy, ze szczególnym uwzględnieniem jednego faktu w tej metodzie najważniejsza jest terminowość. O skuteczności działań decyduje precyzyjne planowanie i ścisłe dotrzymywanie terminów w przeprowadzeniu zabiegów. Usuwanie drzew, z których kornik już wyleciał, z punktu widzenia ochrony Wyhamować głód kornika Rozmowa z dr. hab. WOJCIECHEM GRODZKIM, profesorem nadzwyczajnym Instytutu Badawczego Leśnictwa, współautorem i redaktorem pierwszej polskiej monografii kornika drukarza lasu, nie ma sensu. Jest to już tylko ratowanie surowca i minimalizowanie strat ekonomicznych. W momencie, gdy nie usuniemy posuszu na czas, korniki, które je opuściły, atakują kolejne żywe drzewa. Drewno z zaatakowanego przez kornika drzewa i nieusuniętego w terminie może też być gorszej jakości, np. wskutek zasinienia czy zgnilizny. To wszystko decyduje o późniejszej cenie. Metoda tradycyjna, uzupełniona o pułapki feromonowe i klasyczne, daje najlepsze rezultaty. Dodam, że pułapki klasyczne to drzewa ścinane tuż przed rójką kornika drukarza, które nie będą się bronić tak jak zdrowe drzewa, a więc są chętniej wybierane przez owady. Leśnicy czekają aż zostaną zasiedlone, a wówczas są one natychmiast wywożone z lasu bądź korowane. Można do takiej klasycznej pułapki dowiesić feromon, żeby zwiększyć zasiedlenie czyli podnieść skuteczność pułapki. Alternatywą jest niepodejmowanie żadnych działań, ale ze świadomością wszystkich konsekwencji takiego postępowania. To oznacza, że będziemy patrzeć na krajobraz z martwym drzewostanem. Takie widoki wcale w polskich górach nie należą do rzadkości, jednak dotyczą przede wszystkim obszarów objętych reżimem ścisłej ochrony przyrody. Możemy je obserwować przede wszystkim np. w rezerwatach pod Baranią Górą czy na Romance. Podobne fragmenty martwego drzewostanu są w Gorcach i wyższych partiach Tatr. W przypadku Beskidów nie o to jednak chodzi. W większości mamy tu przecież do czynienia z lasami o statusie drzewostanów gospodarczych. Mimo że jest to obszar, w którym lasy pełnią funkcje nie tylko produkcyjne, ale także ochronne, turystyczne, krajobrazowe, to przecież trudno pominąć kwestię strat ekonomicznych. Fundusze pozyskane ze sprzedaży drewna w okresie gradacji kornika są bowiem przeznaczane na odbudowę i co ważniejsze przebudowę drzewostanu w Beskidach. Czy to zrównoważyło wcale nie rzadkie sugestie, żeby pozostawić wszystko przyrodzie? Oczywiście, że las (rozumiany tu jako drzewostan) wróciłby w Beskidy z odnowień naturalnych świerka. Czy jednak, biorąc pod uwagę wszystkie funkcje, które las w tym miejscu pełni, ale także znane nam zagrożenia, chcemy znów mieć tu te same lite świerczyny? Trzeba powiedzieć wyraźnie, że leśnicy wykonali pracę w takiej skali, że do dziś trudno uwierzyć, iż się to udało. Przecież w momencie szczytu gradacji wywożono stąd, podkreślam na czas, w terminie ponad milion metrów sześciennych drewna rocznie. To było bardzo 8 trybuna leśnika nr 1/2014

8 Fot. arch. W. GRODZKIEGO trudne przedsięwzięcie, tak od strony technologicznej, jak i logistycznej, jako że należy zapewnić organizację czasowo-przestrzenną prac. Proszę pamiętać, że w górach okres wegetacji jest krótki. Wiosna przychodzi późno, ale potem przyroda w błyskawicznym tempie nadrabia ten stracony czas. Kornik na wiosnę tylko czeka, żeby zacząć rójkę. Jest głodny dwóch rzeczy: chce jeść i rozmnażać się, stąd gwałtowność tego procesu. Niemal w tym samym czasie trzeba zorganizować trocinkarzy, szybką ścinkę i błyskawiczny wywóz zasiedlonych drzew z lasu bądź ich okorowanie i spalenie kory. A wszystko to w warunkach niekorzystnego ukształtowania terenu, z ograniczoną liczbą dróg wywozowych. Do tego dochodzą protesty społeczne, często wynikające z braku wiedzy. Dyscyplina i poświęcenie tych ludzi zadecydowały o tym, że się powiodło. To jest pierwszy przypadek w Europie, o ile nie na świecie, kiedy udało się skutecznie wyhamować gradację kornika drukarza. W kontekście katastrofy w Beskidach pojawiały się zarzuty, że leśnicy nie byli tu bez winy, bo przetrzymali na pniu drzewostany, które dawno powinny zostać wycięte. Pochodzące jeszcze z początków XX wieku tutejsze lasy świerkowe były przecież sadzone z myślą o wysokiej rencie drzewnej. - Kornik na wiosnę tylko czeka, żeby zacząć rójkę. Jest głodny dwóch rzeczy: chce jeść i rozmnażać się, stąd gwałtowność tego procesu. Niemal w tym samym czasie trzeba zorganizować trocinkarzy, szybką ścinkę i błyskawiczny wywóz zasiedlonych drzew z lasu bądź ich okorowanie i spalenie kory. Dyscyplina i poświęcenie leśników zadecydowały o tym, że się to powiodło. To jest pierwszy przypadek w Europie, o ile nie na świecie, kiedy udało się skutecznie wyhamować gradację kornika drukarza. Dr hab. W. Grodzki podczas pracy naukowej w terenie. O tak, to często słyszany zarzut. Drzewostany, które powinny dożyć maksymalnie do 80 lat, mają dziś po i więcej lat. Proszę sobie jednak spróbować wyobrazić, że 30 lat temu ktoś proponuje, by te drzewostany wyciąć. Już słyszę krzyk i protesty w stylu jak to, takie piękne choinki, świerki istebniańskie, tyle lat rosły. Ówczesna opinia społeczna zjadłaby takiego człowieka żywcem. Beskidy to obszar transgraniczny. Kornik nie patrzył, czy leci w stronę drzew po polskiej czy po słowackiej i czeskiej stronie. Jak z zamieraniem świerczyn radzili sobie w tym czasie nasi sąsiedzi? Czesi, a zwłaszcza Słowacy, mają inne podejście do ochrony lasu przed kornikiem. Na Słowacji przez wiele lat nie było problemu wielkich gradacji kornika drukarza, więc wypracowali sobie oni taką metodę, że wkraczali z cięciami zupełnymi w dany drzewostan w momencie, gdy udział procentowy drzew martwych przekraczał pewien próg. To zupełnie inne podejście niż u nas. My traktujemy problem indywidualnie, wysyłamy trocinkarzy i usuwamy pojedyncze drzewa. To jest bardziej skomplikowane i uciążliwe, ale skuteczne i dlatego tak robimy. Różnica polega też na tym, że po polskiej stronie w górach od lat nie prowadzi się już gospodarki leśnej przy pomocy tzw. zrębów zupełnych. Tymczasem u Słowaków nadal funkcjonuje ten system zagospodarowania lasu. Pas drzewostanu wycina się całkowicie wzdłuż stoku, czeka się na obsiew lub wykonuje sadzenie. I w to się także wpisuje ich system postępowania z kornikiem. W efekcie często, w sposób niezamierzony, pozwala się kornikowi opuszczać zasiedlone drzewa, czyli w praktyce się go hoduje. W pewnym momencie Słowacy, zaniepokojeni tym co się dzieje, zaczęli sobie pomagać pułapkami feromonowymi ustawianymi w postaci barier, tuż przy ścianie drzewostanu. Skutek miało to dwojaki, bo część owadów wyłapywano, ale część wręcz wabiono do lasu, w którym nie brakowało osłabionych drzew. Od kilku lat na Słowacji zaczęto zmieniać sposób postępowania i coś, co dla nas było oczywiste 100 lat temu, zaczęto wprowadzać do praktyki leśnej. Czy te doświadczenia z kornikiem w Beskidach możemy jakoś przełożyć na to, co się obecnie dzieje w Białowieży? Kornik rośnie tam w siłę. Nie możemy tego w ogóle porównywać. Drzewostany beskidzkie, które zniszczyła gradacja kornika to były zdecydowanie lite i sztuczne świerczyny. W trzech nadleśnictwach leżących w całości w Beskidzie Śląskim i Żywieckim (Ujsoły, Węgierska Górka i Wisła) w roku 2007 udział świerka wynosił proc., podczas gdy w całej Puszczy Białowieskiej jest to 27 proc., i nie ma tam takich dużych obszarowo litych świerczyn. Nawet jeśli kornik zdziesiątkuje świerki, to pozostaje szkielet lasu tworzony przez liczne inne gatunki drzew. I jest jeszcze szczególny status Puszczy Białowieskiej, która jest symbolem dziewiczej przyrody, co oznacza, że rozwiązania standardowo przyjęte w leśnictwie (także w Beskidach) natrafiają na różnorakie ograniczenia. Część puszczy to park narodowy objęty ochroną bierną oraz ok. 15 tys. ha rezerwatów (a zatem poza wszelką dyskusją), a w otaczających je lasach gospodarczych działania ochronne spotykają się ze skutecznym oporem organizacji określanych jako ekologiczne. Natomiast sama gradacja kornika w północnej części kraju może być ostrzeżeniem dla Beskidów, dlatego trzeba jej się bacznie przyglądać. Rozmawiała: MONIKA MATL temat na czasie trybuna leśnika nr 1/2014 9

9 gospodarka łowiecka Pogoda dla bażanta Nie tak dawne to były czasy, gdy w polskich lasach, na polach i łąkach śródleśnych bez trudu można było dostrzec zająca, cietrzewia, kuropatwę czy bażanta. Dziś drobnej zwierzyny jest u nas mało. Za to rozmnożyły się drapieżniki. Leśnicy jak i myśliwi podejmują kroki wzmacniające populacje zwierzyny drobnej także przy wsparciu Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz lokalnych samorządów. W Ośrodku Hodowli Zwierzyny w Nadleśnictwie Koszęcin toczy się batalia o reaktywację bażantów. Ogólna powierzchnia OHZ-etu to ok. 14 tys. 024 ha, w tym powierzchnia leśna 10 tys. 772 ha. Już z tych danych liczbowych wynika, że nasz OHZ-et charakteryzuje się wysoką lesistością. To determinuje naszą działalność nastawioną głównie na prowadzenie prawidłowej gospodarki zwierzyną grubą tj. jeleniem, sarną, a także dzikiem, na terenie lasów lublinieckich informuje nadleśniczy Krzysztof Lysik. Ale Nadleśnictwo Koszęcin dysponuje także powierzchniami polnymi, więc podejmujemy również działania zmierzające do stabilizowania sytuacji zwierzyny drobnej, w tym kuropatwy, zająca, a zwłaszcza bażanta. Dzięki współpracy z Nadleśnictwem Łomża (RDLP Białystok) koszęcińscy leśnicy otrzymali dofinansowanie w ciągu ostatnich dwóch lat do zakupu 600 sztuk bażanta, które zostały wprowadzone na tereny polne OHZ-etu. W tym celu przygotowano odpowiednie dla Dla potrzeb przywiezionych z Łomży bażantów urządzono podsypy (gdzie wysypuje się głównie ziarna kukurydzy). Leśniczy Ryszard Wolnik mówi, że zaglądają tu także sarny i dziki. Jak poznać tradycje łowieckie? Jak odpowiednio przygotować się na wyprawę do lasu? Gdzie znaleźć najbogatszą ofertę nowych produktów? Odpowiedzi na te pytania znajdziemy na Międzynarodowych Targach Łowieckich EXPOHunting, które odbędą się już po raz piąty w Expo Silesia w Sosnowcu w dniach 4-6 kwietnia EXPO- Hunting to obecnie największe targowe wydarzenie w Polsce, na którym spotykają się sympatycy łowiectwa i miłośnicy przyrody nie tylko z Polski, ale również z zagranicy. Liderzy rynku prezentują tu swoją ofertę z zakresu broni, amunicji, odzieży i obuwia, optyki, noży oraz akcesoriów przydatnych każdemu myśliwemu. Nie brakuje ofert biur polowań i pracowni prepatego gatunku łowisko, by przybysze z lasów białostockich zadomowili się szybko i wzmocnili rodzimą populację bażanta. Przygotowano podsypy, a także podjęto działania zmierzające do ograniczania populacji drapieżników: lisa, borsuka, a także kuny leśnej. Aby ograniczyć wpływ drapieżników, zwłaszcza lisa, na zwierzynę drobną, na terenie OHZ-etu organizowane są polowania indywidualne i zbiorowe. W 2014 r. planujemy, wraz z miejscowymi kołami łowieckimi, w ramach oceny trofeów łowieckich, przeprowadzenie konkursu na najlepszego lisiarza. Chcemy w ten sposób wyróżnić tych myśliwych, którzy pozyskują najwięcej lisów na tym terenie, a zarazem pozyskują lisy trofealne, czyli takie, które mają czaszki medalowe. Liczymy tu bardzo na współpracę z Polskim Związkiem Łowieckim mówi K. Lysik. Czy więc należy strzelać do drapieżników, które tyle zła wyrządzają w populacjach zwierzyny drobnej? Drapieżnik w środowisku jest zawsze potrzebny, ale jego nadmiar wpływa ujemnie na nasze wysiłki. Tak, potrzebna jest rozsądna stabilizacja, czyli odstrzał. Wśród skrzydlatych drapieżników najwięcej tu jest kruków, ilości myszołowa i jastrzębia są dopuszczalne takie stanowisko prezentują leśnicy z Koszęcina. O tym, co zrobiono z pożytkiem dla bażantów opowiada leśniczy łowiecki Ryszard Wolnik, proponując wyjazd na uroczysko o wdzięcznej nazwie Srocza Góra. Kuropatw i zajęcy mamy naprawdę w szczątkowych ilościach, natomiast od 2012 roku poprawiła się sytuacja bażantów, bo wtedy zaczęliśmy wprowadzać ten gatunek. Najpierw sprowadziliśmy 300 sztuk, a potem drugi raz też 300, w sumie dwieście kogutów i czterysta kur. I już w 2013 roku były widoczne efekty tych zabiegów, bo zauważyliśmy wyprowadzane przez bażancice lęgi. Populacja sięga dziś sztuk informuje leśniczy R. Wolnik. Tekst i zdjęcie: JERZY MACHURA EXPOHunting 2014 ratorskich. Zainteresowaniem cieszy się również oferta motoryzacyjna oraz łucznictwo. EXPOHunting 2013 odwiedziło ponad 7 tysięcy zadowolonych zwiedzających z kraju i zagranicy. Rok 2014 roku zapowiada się równie interesująco. Udział w targach zadeklarowały już nie tylko firmy krajowe, ale i z Niemiec, Republiki Czeskiej, Węgier, Rumunii, Bułgarii, Włoch czy Namibii. Producenci i dystrybutorzy, prezentujący ofertę podczas Targów EXPOHunting, osiągają z roku na rok coraz większe wymierne korzyści sprzedażowe i bardzo chętnie uczestniczą w kolejnych edycjach wydarzenia. 10 trybuna leśnika nr 1/2014

10 Uroczystość poświęcenia sztandaru Międzyregionalnej Sekcji Pracowników Leśnictwa NSZZ Solidarność przy RDLP Katowice w kościele p. w. Dobrego Pasterza w Ustroniu-Jaszowcu. Sztandar jest dla nas symbolem jedności. Mobilizuje do walki i działania, ale znaczenia nabiera dopiero w momencie, gdy zaczyna żyć. Chciałbym, żeby nasz sztandar był obecny we wszystkich ważnych momentach dla leśników, podczas pielgrzymki leśników na Jasną Górę, czy pielgrzymki Solidarności. związkowe sprawy 12 grudnia ub. roku w kościele p.w. Dobrego Pasterza w Ustroniu-Jaszowcu odbyła się uroczystość poświęcenia sztandaru Międzyregionalnej Sekcji Pracowników Leśnictwa NSZZ Solidarność przy RDLP Katowice. W uroczystości wzięli udział związkowcy, przedstawiciele kierownictwa katowickiej dyrekcji LP, kapelani leśników z województw śląskiego i opolskiego, reprezentanci central związkowych oraz nadleśnictw, w których działa MSPL NSZZ Solidarność. Uchwała związana z nadaniem sztandaru została podjęta w czerwcu 2012 roku podczas walnego zebrania. Prawie półtora roku trwały przygotowania, od opracowania projektu graficznego sztandaru, dopełnienia formalności prawnych, po samo jego wykonanie. Sztandar wyhaftowała pani Katarzyna Kryszkiewicz z Nadleśnictwa Brynek. Fundusze zbierała międzyzakładowa komisja w Brynku. Na liście fundatorów znaleźli się związkowcy, prywatni darczyńcy i nadleśnictwa, na których terenie działa związek. Sztandar jest dla nas symbolem jedności powiedział podczas uroczystego spotkania Janusz Ziółkowski, przewodniczący MSPL NSZZ Solidarność przy RDLP Katowice. Sztandar mobilizuje do walki i działania, ale znaczenia nabiera dopiero w momencie, gdy Sztandar jedności zaczyna żyć. Chciałbym, żeby nasz sztandar był obecny we wszystkich ważnych momentach dla leśników, podczas pielgrzymki leśników na Jasną Górę czy pielgrzymki Solidarności. Na awersie sztandaru widnieje logo NSZZ Solidarność, jednego z najbardziej rozpoznawalnych przez Polaków znaków. To symbol przywodzący na myśl maszerujących ludzi, którzy jednoczą się dla wspólnego dobra. Rewers sztandaru to symbol państwa polskiego, orzeł biały w złotej koronie, ze złotymi szponami i dziobem zwróconym w prawo godło, które towarzyszy Polakom w ważnych momentach historycznych i społecznych. Podczas uroczystej mszy św. w kościele p. w. Dobrego Pasterza w Ustroniu-Jaszowcu sztandar poświęcił ks. Alojzy Wencepel. Podczas kazania zwrócił uwagę, że największą zaletą zawodu leśnika jest cierpliwość i wytrwałość. Podkreślił, że te dwie cnoty są nieodłączną cechą dialogu, który muszą prowadzić związkowcy walczący o prawa ludzi pracy z pracodawcami. Przewodniczący J. Ziółkowski składając przed ołtarzem ślubowanie powiedział: Przyjmując ten sztandar, symbol Solidarności, ślubuję uroczyście: przestrzegać praw związkowych, etyki chrześcijańskiej i katolickiej nauki społecznej, przestrzegać obrony godności praw i interesów pracowniczych członków Związku, dbać o dobre imię Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Solidarność. W skład pierwszego pocztu sztandarowego weszli związkowcy z Nadleśnictwa Andrychów. Chorążym sztandaru został wybrany Jerzy Wilk, a obok niego stanęli Zbigniew Warmuz i Andrzej Martyniak. Po mszy św. odbyła się również ceremonia przybicia pamiątkowych tabliczek z nazwiskami osób reprezentujących organizacje związkowe, nadleśnictwa i zaproszonych gości, wśród których znaleźli się m.in. przewodniczący Zarządu Regionu Podbeskidzie NSZZ Solidarność Marcin Tyrna oraz Mirosław Truchan, zastępca przewodniczącego Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ Solidarność. Odczytano listy gratulacyjne, m.in. od Kazimierza Ulenieckiego, przewodniczącego Krajowej Sekcji Pracowników Leśnictwa NSZZ Solidarność i Zbigniewa Kuszlewicza, przewodniczącego Krajowego Sekretariatu Zasobów Naturalnych Ochrony Środowiska i Leśnictwa NSZZ Solidarność. Podczas spotkania dyrektor katowickiej RDLP dr inż. Kazimierz Szabla przypomniał atmosferę rozmów ze związkowcami w czasie restrukturyzacji, które mimo niesprzyjających warunków w gospodarce i protestów społecznych, zakończyły się obopólnym porozumieniem. Dyrektor K. Szabla podkreślił, że kluczowe znaczenie miała wtedy merytoryczna postawa obu stron. W RDLP Katowice MSPL NSZZ Solidarność skupia 449 członków i jest drugą co do wielkości międzyregionalną organizacją NSZZ Solidarność w kraju. Związek działa w 18 nadleśnictwach. Związkowcy ustalili, że sztandar nie będzie miał stałej siedziby. Gablota ze sztandarem i tablicą pamiątkową będzie wystawiana w kolejności alfabetycznej w każdym nadleśnictwie, które ma swoją zakładową organizację związkową. Tekst i zdjęcie: MONIKA MATL trybuna leśnika nr 1/

11 lasy sudeckie Wylot tunelu przelewowego. Tędy wody Bystrzycy miałyby płynąć podczas budowy zapory i napełniania sztucznego jeziora. Czy łatwo jest prowadzić gospodarkę leśną z perspektywą, że las znajdzie się pod wodą? Zatopią czy nie zatopią? Już ponad czterdzieści lat leśnicy z Nadleśnictwa Bystrzyca Kłodzka żyją w cieniu projektowanej tamy na rzece Bystrzycy. W czasach Polski Ludowej rozpoczęto tam budowę podziemnej elektrowni szczytowo-pompowej we wsi Młoty. Ostatnio po raz kolejny ożyły nadzieje energetyków na dokończenie inwestycji. Najpotężniejsza pod względem mocy ESP o potencjale 750 megawatów miała powstać na terenie RDLP Wrocław w Górach Bystrzyckich, w Młotach. Gdyby powstała, miałaby moc zainstalowaną większą niż słynna Solina. Dla leśników oznaczałoby to utratę części terenu leśnego przeznaczonego pod zalanie w dolinie Bystrzycy oraz na wierzchołku Zamkowej Kopy (784 m n.p.m.), gdzie ma powstać górny zbiornik wodny elektrowni. Na Zamkowej Kopie zresztą przed laty dokonano wycinki drzewostanu, ale od tego czasu zdążył tam wyrosnąć młodnik. Prace górnicze w Młotach rozpoczęto w czasach gierkowskich. Podziemne sztolnie elektrowni wydrążono pod koniec przerwanej dekady. Kryzys stanu wojennego sprawił, że inwestycję wstrzymano. Po 1989 r. kilkakrotnie podejmowano próby wznowienia inwestycji, ale każdorazowe analizy wykazywały brak zapotrzebowania na dodatkowe moce szczytowe w polskiej gospodarce. Teren niedoszłej elektrowni znajduje się w użytkowaniu wieczystym Zespołu Elektrowni Wrocławskich Kogeneracja, którego współwłaścicielem jest francuski koncern elektroenergetyczny. W październiku 2013 r. ogłoszona została informacja, że Komisja Europejska wpisała młotowską elektrownię szczytowo-pompową na listę 250 projektów infrastruktury energetycznej, które mogą liczyć na dofinansowanie ze środków Unii Europejskiej. Czy to oznacza, że ESP Młoty tym razem zostanie ukończona, a wąska dolina Bystrzycy przegrodzona zaporą? Na to pytanie nie da się odpowiedzieć, mając w pamięci wcześniejsze, niedotrzymane obietnice. Jeśli ESP Młoty zostanie ukończona, to na wierzchołku Zamkowej Kopy zamiast obecnego lasu, powstanie górny zalew. W tym celu trzeba będzie uformować nieckę i przemodelować wygląd góry, która zostanie ścięta. Ze względu na wąską i stromą dolinę rzeki Bystrzycy dolny zalew będzie miał wydłużony kształt. Znaczna część wsi Młoty znajdzie się pod wodą. Największy obszar planowanego wyłączenia gruntów Nadleśnictwa obejmuje teren znajdujący się w Leśnictwie Spalona Dolna, jest to obszar około 18 ha informuje Łukasz Rapa, specjalista ds. stanu posiadania i ochrony przyrody w Nadleśnictwie Bystrzyca Kłodzka. Według dokumentacji jest to teren planowanego zbiornika górnego elektrowni. Na terenie leśnictwa w pobliżu miejscowości Młoty zaplanowano także elementy infrastruktury technicznej i komunikacyjnej elektrowni, w tym fragment tamy zbiornika dolnego oraz część najważniejszego elementu elektrowni czyli bloku turbin. Obszar Leśnictwa Spalona Dolna przeznaczony pod tego typu instalacje to około 6 ha. W przypadku Leśnictwa Młoty obszar wyłączenia gruntu dotyczy znacznie mniejszej powierzchni około 4,5 ha, i jest przeznaczony w głównej mierze pod infrastrukturę techniczną, w tym część tamy zbiornika dolnego oraz tzw. przepływ stokowy. Ponadto niewielkie fragmenty drzewostanów leśnictwa Młoty byłyby przeznaczone pod zbiornik dolny, który jest planowany na terenie obecnej miejscowości Młoty. Jeśli chodzi o drzewostany, które mogłyby podlegać wyłączeniu, jest to głównie mozaika drzewostanów świerkowych oraz w mniejszym zakresie bukowych i brzozowych. Ich wiek kształtuje się od 18 do 123 lat. Warto także wskazać, że już na początku lat 70. ub.wieku na potrzeby budowy zbiornika górnego w Leśnictwie Spalona Dolna nastąpiło wylesienie o powierzchni około 4,5 ha. Ponadto na terenie oddziału 341 Leśnictwa Młoty znajduje się odcinek ukończonej sztolni obiegowej. Teren tego oddziału to także obecnie obszar Natura 2000 Sztolnia w Młotach, gdzie głównym przedmiotem ochrony jest nietoperz Mopek (Barbastella barbastellus). Jego kolonia zimowa ulokowana jest właśnie w sztolni obiegowej. Jest to jedno z ważniejszych zimowisk mopka na Dolnym Śląsku. Zapowiedzi zatopienia doliny w Młotach pojawiały się w prasie już w 1972 roku. Od tego czasu na zboczach zdążyły wyrosnąć już dorodne drzewa. Póki co, Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Bystrzyca Kłodzka przewiduje budowę elektrowni. 12 trybuna leśnika nr 1/2014 Tekst i zdjęcie: TOMASZ RZECZYCKI

12 Niedokończona Droga Borowicka Nigdy nieukończona droga z Borowic na Przełęcz Karkonoską w zamyśle twórców miała być międzyregionalną szosą górską łączącą Śląsk z Czechami. O tym, że jest to droga wewnętrzna Lasów Państwowych (Nadleśnictwa Śnieżka) nie wiedzą zazwyczaj turyści pragnący z niej skorzystać. Czasem rodziło to konflikty. Droga nigdy nie została ukończona. W czasach Polski Ludowej była dopuszczona do ruchu publicznego. Ustawiono przy niej znaki drogowe, a od 1961 r. przez kolejne kilka lat kursowały nią mikrobusy PKS z Jeleniej Góry do przystanku Borowice Odrodzenie. W 1972 roku apel o ukończenie budowy drogi na Przełęcz Karkonoską wystosował Andrzej Kański, były pracownik OZLP Wrocław. Stwierdził, że byłby to najlepszy hołd oddany budowniczym. Te plany nie ziściły się. nym przez leśników zachowaniem użytkowników drogi, na której urządzano m.in. wyścigi. Kolidowało to z zasadami bezpieczeństwa. Sytuacja taka oznaczała, że na Drodze Borowickiej zabroniony został wjazd rowerzystów i poruszanie się kolumn pieszych. Jednak takie rozwiązanie zostało przez leśników uznane za zbyt restrykcyjne. To dystans 6 km, a więc krótszy niż 8,5 km do Morskiego Oka w Tatrach, który też trzeba przejść pieszo. Tak więc mamy sytuację, że porządna, szeroka arteria jest częściowo niedostępna dla ruchu turystycznego. Pobocza zarastają trawą, a składy drewna skłaniają do zachowania ostrożności. Taka sytuacja może dziwić turystów zmotoryzowanych, przyjeżdżających raz do roku w Karkonosze. Ale trzeba pamiętać, że to gospodarz terenu, a w tym wypadku są to Lasy Państwowe, ma prawo decydować, kogo i na jakich zasadach wpuści na swoją drogę wewnętrzną. Droga, służąca za miejsce składowania drewna, nie powinna być wykorzystywana do osiągania rekordów prędkości. Natomiast rowerzyści i piesi z zachowaniem zasad bezpieczeństwa mogą się po niej swobodnie poruszać. Nie wiemy, czy kiedykolwiek doczekamy się jej ukończenia i zbudowania brakującego odcinka na Przełęcz Karkonoską. Z uwagi na ochronę walorów przyrodniczych doliny potoku Czerwień może to być trudne. Być może lepszym rozwiązaniem byłoby wydłużenie trasy autobusów MZK Jelenia Góra do samego końca Drogi Borowickiej. lasy sudeckie Sytuacja kierowców zmieniła się, gdy wprowadzony został przepis zabraniający wjazdu do lasu pojazdom mechanicznym. Znak zakazu ruchu powyżej Borowic ustawiony został w 1989 r. Odtąd formalnie niemożliwy był m.in. dojazd do cmentarza jeńców-budowniczych drogi, położonego na zachód od Borowic. W 1998 r. doszło do porozumienia między gminą Podgórzyn a Nadleśnictwem Śnieżka w Kowarach. Leśnicy zdjęli zakaz ruchu w Borowicach i dopuścili możliwość dojazdu do samego końca szosy, czyli do Rozdroża pod Przełęczą Karkonoską. Naturalnie, oprócz funkcji turystycznej, szosa dalej pełniła przede wszystkim rolę drogi zakładowej, przy której składowano ścięte drzewa i dokonywano zwózki drewna. Przez krótki czas za to można było od Rozdroża pod Przełęczą Karkonoską zjechać niebieskim szlakiem do Przesieki, gdyż odcinek ten został wyasfaltowany przed 2010 r. Droga ta jest jednak bardzo wąska i bardzo stroma. Co najmniej od 2012 r. było to niemożliwe, gdyż tuż poniżej Rozdroża pod Przełęczą Karkonoską ustawiony został metalowy szlaban. Jesienią 2012 r., po 14 latach dopuszczenia do ruchu, Nadleśnictwo Śnieżka znowu zamknęło możliwość wjazdu na Drogę Borowicką, ustawiając tuż za wsią znak zakazu ruchu. Motywowano to nie zawsze pożąda- Pod koniec wiosny 2013 r. w miejsce zakazu ruchu ustawiono na Drodze Borowickiej znak zakazu wjazdu samochodów i motocykli. Kto zaryzykuje dojazd samochodem bez upoważnienia na sam koniec Drogi Borowickiej, naraża się na konsekwencje ze strony Straży Leśnej. A takich sytuacji w 2012 r. nie brakowało. Uczciwi turyści powinni od cmentarza iść asfaltową drogą, a potem wyasfaltowanym niebieskim szlakiem na Przełęcz Karkonoską i do schroniska PTTK Odrodzenie. Autobusy te kończą obecnie bieg w Borowicach, na początku drogi. Z formalnego punktu widzenia nadleśnictwo mogłoby zakazać wjazdu nawet tym autobusom, ale byłoby to sprzeczne z interesem społecznym mieszkańców Borowic. Tekst i zdjęcie: TOMASZ RZECZYCKI trybuna leśnika nr 1/

13 fotoreportaż Jasełka w wykonaniu młodzieży rozpoczęły uroczystości w ramach akcji Choinki nadziei w Domu Pomocy Społecznej w Dąbrowie Górniczej. Nie byli samotni Wspólne kolędowanie to pretekst do spotkania dwóch pokoleń. Na Choince Nadziei nie mogło zabraknąć ekologicznych bombek ze znakiem LP. 14 Wierzchołek Choinki Nadziei pomagał ubrać Mariusz Kowalski, zastępca nadleśniczego Nadleśnictwa Siewierz.

14 Choinki w Koniecpolu W Nadleśnictwie Koniecpol Choinka nadziei zawitała do Domu Pomocy Społecznej w Lelowie. W piątkowy ranek 20 grudnia, wraz z uczniami i ich wychowawcami ze Szkoły Podstawowej w Lelowie oraz piękną, świerkową choinką, udaliśmy się do Domu Pomocy Społecznej w tej gminie. Wzruszająca inscenizacja jasełek przygotowanych przez grono pedagogiczne i uczniów szkoły, wspólne dekorowanie drzewka połączone ze śpiewaniem kolęd i pastorałek przyniosło nie lada radość i przybliżyło nas wszystkich do nadchodzących świąt. Leśne drzewko i własnoręcznie zrobione ozdoby z pewnością były pięknym prezentem. Ta wspaniała akcja przyniosła odrobinę ciepła mieszkańcom Domu Pomocy Społecznej. Dla dzieci i młodzieży była natomiast niezapomnianą lekcją empatii i zrozumienia dla drugiego człowieka. Wspólnie doszliśmy do wniosku, że nim pierwsza gwiazda pojawi się na niebie i zasiądziemy do wigilijnej wieczerzy warto pomyśleć o spełnieniu dobrego uczynku. Ten niewielki, ale płynący z serca dar z pewnością pomógł wielu osobom poczuć świąteczną atmosferę oraz dał nadzieję, że nadal ktoś o nich pamięta. URSZULA GÓRALCZYK-BRYSIAK Nadleśnictwo Koniecpol fotoreportaż Zbiorowe zdjęcie ze świątecznego spotkania to wspaniała pamiątka do rodzinnego albumu. Zdjęcia: MONIKA MATL Leśnicy z Nadleśnictwa Węgierska Górka, przy udziale dzieci ze Szkół Podstawowych w Milówce, Kamesznicy i Żabnicy, przekazali Choinki nadziei do Zakładu Opiekuńczo- Leczniczego w Rajczy, Domu Opieki w Kamesznicy i Domu Spokojnej Starości w Żabnicy. 15

15 portrety Z końcem minionego roku na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie upamiętniono postać Profesora Stefana Myczkowskiego - trzeciej po prof. Władysławie Szaferze i prof. Walerym Goetlu indywidualności w krakowskiej szkole ochrony przyrody poprzez wmurowanie tablicy pamiątkowej i nadanie Jego imienia jednej z sal wykładowych w Collegium Sokołowskiego. Fot. J. BOGUCKI ki, skrypty oraz prace metodyczne. Szereg ten zamyka książka, dzieło życia Profesora Myczkowskiego, Człowiek-przyroda-cywilizacja dedykowane młodzieży i społeczeństwu wyraz przemyśleń na temat miejsca człowieka w przyrodzie, kształtowania zasobów przyrody i ochrony biosfery. Pisał w niej m. in.:...miarą człowieczeństwa jest także świadomość człowieka dotycząca jego zależności od otoczenia przyrodniczego i wiedza o tym otoczeniu. Podczas kontaktów międzyludzkich człowiek może być chroniony albo niszczony. Dlatego czynna ochrona człowieka polega także na dbałości o poprawne i harmonijne współżycie ze swoim otoczeniem... W całym pożytecznym komforcie współczesnego życia nie wolno zapominać, że swoje środowisko życiowe człowiek powinien dostrzegać także w innych ludziach... W latach 70. XX wieku prof. Myczkowski był pierwszoplanową postacią ruchu ochrony przyrody w Polsce. Jego działalność na tym polu została uhonorowana w 1976 r. Nagrodą Europy im. J.W. Goethego za osiągnięcia w ochronie i kształtowaniu krajobrazu. Kontynuując myśl swego mistrza prof. Władysława Szafera uważał, że nie wolno się uchylać od służby społecznej i należy dzielić się swą wiedzą ze społeczeństwem, szczególnie z młodzieżą, bo to ona będzie decydować o kształtowaniu naszego otoczenia. Profesor Stefan Myczkowski znamienity, niezapomniany Stefan Myczkowski ( ), profesor zwyczajny na Wydziale Leśnym Wyższej Szkoły Rolniczej (później Akademii Rolniczej w Krakowie), kierownik Zakładu Botaniki Leśnej i Ochrony Przyrody, wicedyrektor Instytutu Hodowli Lasu, założyciel i kierownik Podyplomowego Studium Ochrony Przyrody, był specjalistą w dziedzinie botaniki leśnej, ekologii lasu, gospodarki leśnej i rezerwatowej, ochrony przyrody, kształtowania środowiska przyrodniczego człowieka. Profesor Myczkowski w ciągu niespełna dwudziestu lat pracy, od uzyskania stopnia doktora nauk leśnych do dnia tragicznej śmierci, zdobył pozycję wybitnego autorytetu naukowego w kraju i poza jego granicami. W bibliografii naukowej prof. Myczkowskiego liczącej ponad 230 pozycji znajdują się prace poświęcone ekologii i strukturze lasów karpackich, drzewostanom tatrzańskim, biologii i ekologii wielu gatunków drzew, fitosocjologii zbiorowisk leśnych, ochronie lasów. Wiele rozpraw naukowych i prac popularnonaukowych jest związane z tematyką ochrony przyrody. Doskonałym przykładem jest opracowany i opublikowany przez Profesora projekt sieci rezerwatów ścisłych w Tatrzańskim Parku Narodowym, który również obecnie pozostaje wzorem kompetentnego podejścia do problematyki ochrony przyrody w rezerwatach i parkach narodowych. W dorobku naukowym Profesora znajdują się liczne monografie, studia, artykuły, podręczni- Jak każdy bezkompromisowy człowiek miał nie tylko gorących zwolenników, ale i przeciwników. Ci ostatni musieli się z Nim liczyć, zwolennicy starali się, i nadal tak czynią, naśladować Go w dążeniu do zawarcia paktu człowieka z przyrodą. Fot. G. WOJCIESZEK 16 trybuna leśnika nr 1/2014

16 Fot. G. WOJCIESZEK portrety Uroczystość nadania imienia prof. Stefana Myczkowskiego sali wykładowej na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie - 29 listopada 2013 roku. Nadawał działaniu społecznemu szeroki wymiar i wysoką rangę. Profesor Myczkowski łączył pracę zawodową z aktywnym uczestnictwem w działaniach wielu organizacji. Przewodniczył pracom Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody, był wiceprzewodniczącym Komitetu Nauk Leśnych PAN, a ponadto członkiem wielu towarzystw naukowych i organizacji. Był niestrudzonym działaczem społecznym. Wygłaszał referaty, odczyty w szkołach różnego typu, występował w radio i telewizji. Toczył batalie o status krakowskiego Ogrodu Botanicznego, o drzewa krakowskich Plant, o Tatrzański Park Narodowy i Ojcowski Park Narodowy. Patronował inicjatywom służącym ochronie przyrody w wielu środowiskach społecznych, a Jego aktywność i konsekwentna wytrwałość nasycone były humanizmem. Jak każdy bezkompromisowy człowiek miał nie tylko gorących zwolenników, ale i przeciwników. Ci ostatni musieli się z Nim liczyć, zwolennicy starali się, i nadal tak czynią, naśladować Go w dążeniu do zawarcia paktu człowieka z przyrodą. Z warsztatem naukowym prof. Myczkowski wiązał ściśle pracę dydaktyczno-wychowawczą, jako nauczyciel studentów leśnictwa i innych kierunków przyrodniczych na krakowskich uczelniach. Profesor był wspaniałym dydaktykiem. Na wygłaszane znakomitą polszczyzną i ilustrowane pięknymi przeźroczami wykłady ściągały rzesze studentów, którym przekazywał nie tylko fachową wie- Stanisław Sęktas Leśnikiem Roku Podczas XV posiedzenia Kapituły, w skład której wchodzą wcześniej wybrani laureaci oraz członkowie Rady i redakcji Przeglądu Leśniczego tytuł Leśnika Roku 2013 otrzymał Stanisław Sęktas. Wyróżnienie to przyznano mu m.in. za: utworzenie Arboretum Leśnego im. prof. Stefana Białoboka w Stradomii, produkcję materiału sadzeniowego ozdobnego i kwalifikowanego, założenie plantacji nasiennych i plantacyjnych upraw nasiennych wielu gatunków oraz archiwów klonów, uruchomienie pracowni kultur tkankowych, a także za niezwykłą pracowitość, inwencję, życzliwość i skromność. Natomiast tytuł Instytucji szczególnie zasłużonej dla polskiego leśnictwa w roku 2013 otrzymał Zespół Szkół Leśnych w Rogozińcu. Dokonując tego wyboru, wskazano m.in. na z sukcesem realizowany program edukacji na poziomie zawodowym, przyjazny klimat dydaktyczny oraz prowadzone już przez 65 lat kształcenie kadr leśnych. Przyznane wyróżnienia wiążą się z nadaniem Dębowej Statuetki Przeglądu Leśniczego, którą laureaci odbiorą na następnym posiedzeniu Kapituły. dzę, ale potrafił ich też zarazić swoim entuzjazmem i bezkompromisowością w ochronie ojczystej przyrody. Był recenzentem wielu prac doktorskich i habilitacyjnych, inicjatorem i patronem badań o charakterze interdyscyplinarnym. Odszedł nagle w pełni sił twórczych. Tragiczny wypadek miał miejsce w drodze do Krynicy, gdzie Profesor zdążał na zajęcia ze studentami. Kilka dni później na cmentarzu Rakowickim w Krakowie żegnali Go najbliżsi, przyjaciele, leśnicy, studenci, przedstawiciele nauki i wielu innych środowisk wraz z kardynałem Karolem Wojtyłą, który prowadził kondukt pogrzebowy. Warto dziś przypominać postać naukowca, nauczyciela i leśnika, jak najchętniej siebie określał Profesor, który był niezwykłym człowiekiem. Patriotyzm i wiara nadawały Jego osobowości twardość szlachetnego kamienia. Wyniósł je z rodzinnego domu w Jankowicach koło Jarosławia. Jako młody człowiek był żołnierzem Armii Krajowej i w czasie okupacji hitlerowskiej otrzymał wraz z bratem dwukrotny wyrok śmierci, zamieniony na pobyt w obozie koncentracyjnym we Flossenbürgu. O Jego wierze świadczyć mógł najlepiej stosunek do drugiego człowieka i franciszkańskie umiłowanie przyrody oraz mądrości, z jaką uczył ją chronić i szanować. Pozostawił trwały ślad w nauce polskiej i wzór do naśladowania. Magdalena Frączek Autorka jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym w Zakładzie Botaniki i Ochrony Przyrody Instytutu Bioróżnorodności Leśnej Wydziału Leśnego Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie trybuna leśnika nr 1/

17 plantacje 18 Rekordowa sprzedaż w Rybniku Kolejny rekord sprzedaży drzewek bożonarodzeniowych padł w Nadleśnictwie Rybnik sprzedano 3788 choinek za ponad 100 tys. zł. Sprzedaż prowadzona była w wybranych leśnictwach, gdzie sprzedano 1461 choinek oraz w kompleksie szkółkarsko-produkcyjnohandlowym, gdzie udało się zbyć 2327 sztuk. Urządzony przed laty (w obrębie szkółki leśnej) punkt sprzedaży produktów leśnych działający w ramach obecnego kompleksu, który w 2013 roku uzyskał status jednostki do zadań szczególnych również prowadzi sprzedaż choinek i sprzedał ich o ponad 700 więcej niż w roku poprzednim. Nadleśnictwo Rybnik plantacyjną hodowlę choinek rozpoczęło w 2001 r., a od 2007 roku po okresie prób i doświadczeń można mówić o świadomym planowaniu produkcji pod klienta. Obecnie tworzone są zblokowane powierzchnie ogrodzone, gdzie produkowane są choinki różnych gatunków i w różnym wieku. Na potrzeby sprzedaży aktualnie prowadzonych jest ok. 20 ha bloków plantacji, choinki produkuje się w cyklu siedmioletnim. Ostatnie lata to okres zbierania wielu doświadczeń w zakresie organizacji hodowli choinek, zakładania plantacji, jej składów gatunkowych, testowania możliwości sprzedaży oraz jej organizacji. Dużym powodzeniem cieszą się sosny czarne klienci szukają żywego drzewka, które się nie sypie. Jednak obserwuje się także wzrost zainteresowania świerkami z każdym rokiem udział trybuna leśnika nr 1/2014 Zainteresowanie drzewkiem prosto z lasu było tak duże, że obsługa szkółki nie nadążała z układaniem choinek nabywców było tak wielu, że ustawiały się kolejki do punktu pakowania choinek. Fot. A. CIBA cje i założenia będą wyglądały inaczej dla każdego nadleśnictwa, inne będą też w różnych dyrekcjach. Przy świadomym planowaniu należy wziąć pod uwagę fakt istnienia lokalnej konkurencji. Część osób zakłada dość spore plantacje na gruntach porolnych, z których po kilku la- sprzedaży tego gatunku utrzymuje tendencję wzrostową. Zasadniczym problemem częstym przecież w LP jest planowanie. Jak założyć taką ilość plantacji, która będzie gwarantowała odpowiednią ilość choinek za 6-7 lat? Konceptach wprowadza na rynek, w bardzo nieregularnych odstępach czasu, nawet kilkanaście tysięcy choinek. Powoduje to pewne utrudnienia, bo do końca nie jesteśmy w stanie przewidzieć jak będzie się kształtowało zainteresowanie licznych odbiorców hurtowych a w nadleśnictwie przecież choinek nie może ani zostać, ani braknąć. Ponadto planowane powierzchnie zakładanych plantacji mogą zostać zakłócone także przez normalne dla uprawy problemy hodowlane. Szczególnie niebezpieczne są szkody od zwierzyny: zgryzanie czy spałowanie, które prowadzą do zeszpecenia choinki oraz do zniekształcenia jej pokroju, co eliminuje ze sprzedaży część drzewek często prowadzi to do przepadnięcia całej plantacji. A wiemy, że w gospodarce leśnej pewnie możliwe byłoby wyhodowanie dobrej jakości drzewostanu z uprawy, na której zgryziona została część pędów bocznych. Stąd podjęto decyzję o grodzeniu wszystkich bloków powierzchni plantacji w nadleśnictwie. W chwili obecnej Nadleśnictwo Rybnik jest na końcowym etapie urządzania bloków plantacji, które w znacznej mierze są zakładane na gruntach porolnych, sporadycznie pod liniami energetycznymi. Profesjonalna sprzedaż w kompleksie szkółkarsko produkcyjno-handlowym nie wymaga już zbyt wielu poprawek. Dopracować trzeba jeszcze tylko formę organizacji sprzedaży przy leśniczówkach. Co prawda zapewniamy już możliwość profesjonalnego pakowania choinek z wykorzystaniem tub do pakowania drzewek, jednak stale doskonalimy sposób odpowiedniej ekspozycji sprzedawanych choinek z jednoczesną promocją organizacji LP. Tekst i zdjęcie: PAWEŁ DZIĘGIELOWSKI Nadleśnictwo Rybnik Plantacja choinkowa w Nadleśnictwie Rybnik.

18 O retencji w Zawadzkiem 6 grudnia 2013 r. w Nadleśnictwie Zawadzkie odbyło się wspólne posiedzenie Rad Gospodarki Wodnej Regionów Wodnych Małej Wisły i Górnej Odry. Spotkaniu przewodniczył Stanisław Staniszewski, przewodniczący Rady. Na jego zaproszenie przybyli przedstawiciele instytucji zaangażowanych w sprawy związane z gospodarką wodną w dorzeczu Odry: Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach, Biura Urządzenia Lasu i Gospodarki Wodnej w Brzegu, Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Gliwicach, Uniwersytetu Śląskiego, Instytutu Podstaw Inżynierii Środowiska Polskiej Akademii Nauk, starostw powiatowych w: Strzelcach Opolskich, Gliwicach i Tarnowskich Górach, urzędów miejskich w: Sosnowcu, Gliwicach, Kędzierzynie-Koźlu, Tworogu, Kolonowskiem, Dobrodzieniu i Zawadzkiem, gmin: Jemielnica i Koszęcin, nadleśnictw: Rudy Raciborskie i Koszęcin. W części seminaryjnej posiedzenia Tomasz Cywiński, p.o. dyrektora RZGW w Gliwicach, przedstawił informacje na temat realizacji projektu Zbiornik Racibórz Dolny w Dorzeczu Odry. Zapoznał również zebranych z zabezpieczeniem przeciwpowodziowym naszego regionu ujętym w raporcie Najwyższej Izby Kontroli. Zdzisław Siewiera, nadleśniczy Nadleśnictwa Zawadzkie, przedstawił zagadnienia związane ze szkodami powodziowymi na obszarze kierowanej przez siebie jednostki Lasów Państwowych i działania w kierunku ich ograniczenia poprzez realizację budowy zbiorników retencyjnych. W uzupełnieniu S. Staniszewski zaprezentował wybudowane zbiorniki retencyjne i zbiornik w trakcie budowy na terenie Nadleśnictwa Zawadzkie. Na zakończenie pierwszej części spotkania Krzysztof Lysik, nadleśniczy Nadleśnictwa Koszęcin, do niedawna zajmujący się pozyskiwaniem środków na inwestycje związane z programem małej retencji w lasach, podsumował wdrażanie wspomnianego programu w LP. Podczas części terenowej spotkania jego uczestnicy obejrzeli zbiorniki retencyjne: na Zbiornik Liszczok w Leśnictwie Piotrowina (Nadl. Zawadzkie) oddany do użytku w październiku zeszłego roku. terenie Leśnictwa Dębie, zbiornik Liszczok i kompleks Stawów Pluderskich w Leśnictwie Piotrowina oraz będący jeszcze w fazie budowy zbiornik Regolowiec na terenie Leśnictwa Haraszowskie. Wspólne spotkanie zaowocowało wnioskiem Nadleśnictwa Zawadzkie o zapisanie uchwały, w której Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe powinno pozostać (jak dotychczas) jako potencjalny beneficjent programów pomocowych w latach w zakresie zwiększania możliwości retencyjnych oraz przeciwdziałania powodzi i suszy w ekosystemach leśnych na terenach nizinnych i górskich poprzez budowę i modernizację obiektów małej retencji. Izba po nowemu Nadleśnictwo Wisła wspólnie z Nadleśnictwem Čadca zrealizowało projekt Modernizacja wystawy w izbie leśnej na Przysłupiu. Zadanie miało na celu przekształcenie istniejącej wystawy w leśniczówce z 1863 roku, położonej w pobliżu malowniczej polany przysłopiańskiej, w nowoczesną formę, dostosowaną do obecnie panujących standardów. Projekt realizowany był w okresie od sierpnia do grudnia 2013 roku, a uroczyste otwarcie Izby Leśnej, w obecności przedstawicieli Nadleśnictwa Wisła i Lasów Państwowych Republiki Słowackiej, odbyło się 16 grudnia ub. roku. Wielkość dofinansowania wynosiła euro. Projekt współfinansowany był w 85 % przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Rzeczpospolita Polska Republika Słowacka za pośrednictwem Euroregionu Beskidy. O możliwości zwiedzania Nadleśnictwo Wisła będzie informowało na swojej stronie internetowej: GRZEGORZ MŁYNARCZYK Nadleśnictwo Wisła Fot. A. GĄKOWSKI AGNIESZKA JAMROZIK Nadleśnictwo Zawadzkie gospodarka wodna trybuna leśnika nr 1/

19 las okiem dziecka Zimowy trening charakteru Nasze dzieci wiedzą, że śnieżna zima może zachwycać widokami, ale dla ptaków to bardzo trudny czas. Dla większości z nich to walka o przetrwanie. Przedszkolaki z Wrzosowej starannie przygotowały się do urządzenia ptasiej stołówki. W Przedszkolu Publicznym we Wrzosowej przygotowania związane z dokarmianiem ptaków rozpoczęły się już we wrześniu. Dzieci zbierały słonecznik, kukurydzę, przynosiły zboże. Podczas wycieczek do lasu odnajdywały żołędzie, a także głóg i jarzębinę, aby zimą karmniki były pełne różnorodnego pożywienia. Wreszcie nastąpiło otwarcie ptasiej stołówki. Gwar i radość, jaka panowała w tym czasie była nie do opisania. Czyste, wysuszone karmniki umieszczone zostały w ogrodzie przedszkolnym. Gościem specjalnym uroczystości była podleśniczy Katarzyna Szostak z Nadleśnictwa Złoty Potok, która przybliżyła dzieciom wiedzę na temat pracy leśniczego. Przedszkolaki wysłuchały ciekawej opowieści połączonej z rozmową na temat,,las to dom ptaków otrzymujesz do niego zaproszenie, jak się zachowasz? K. Szostak przepięknie opowiadała o ptakach jak im pomóc, aby mogły przetrwać zimę oraz dbać o nie przez cały rok. Na podstawie ciekawej prezentacji multimedialnej przypomniała, co jest ulubionym przysmakiem m. in. sójki, gila, sikorki, wróbla, jemiołuszki, dzięcioła. Podleśniczy zwracała uwagę na to, aby pokarm dla ptaków zawsze był świeży, a karmniki oczyszczone z resztek jedzenia. Nie jest wskazane, aby dokarmiać ptaki tym, co zostanie z obiadu, gdyż one nie przyswajają pokarmów z dodatkiem soli. Pora karmienia powinna być zawsze ta sama, najlepsze są godziny poranne. Podczas konkursów przedszkolaki m. in. rozpoznawały i nazywały ptaki na podstawie tylko częściowo odkrytej ilustracji. Układały pocięte na części ich obrazy i określały czy odlatują czy pozostają u nas na zimę. Dzieci wskazywały dobrze zawieszone karmniki wyjaśniając prawidłowość ich usytuowania. Dopasowywały rodzaj przygotowanego pokarmu do odpowiedniego ptaka np. sikorka, dzięcioł słonina, gil jarzębina, wróble zboże, żołędzie, sójki, kosy jabłka, nasiona irgi, kaliny. W nagrodę,,za wspaniałe odpowiedzi podleśniczy wręczyła wszystkim dzieciom książeczki. Ze swej strony przedszkolaki, w podziękowaniu za przekazaną wiedzę i miłe spotkanie, przekazały kilka worków żołędzi dla sójek i zwierzyny leśnej zbieranych w ramach akcji zorganizowanej na terenie przedszkola. Dokarmianie ptaków pozwala dzieciom na podejmowanie prostych prac na rzecz najbliższego środowiska. Zachęca je do obserwacji, poznawania w naturalnym środowisku ptaków, a nie tylko z opowieści nauczyciela czy obrazka w książce. Mamy nadzieję, że dzięki systematycznemu dokarmianiu ptaków dzieci zdobędą szeroką wiedzę na temat popularnych w Polsce gatunków. Będą potrafiły obserwować je bez płoszenia. Systematyczna obserwacja pozwoli dzieciom poznać ich zwyczaje. Poprzez kontakt z otoczeniem przyrodniczym można kształtować u dzieci ważne w życiu cechy charakteru cierpliwość, wytrwałość, poczucie odpowiedzialności, spostrzegawczość. Wychowywać to znaczy w równej mierze rozwijać umysłowo i emocjonalnie, budzić potrzeby estetyczne i społeczne, wyrabiać fizyczną sprawność i kształtować umiejętności. A to powinno prowadzić nie tylko do indywidualnego odczuwania radości związanej z dokarmianiem ptaków, ale do jej przeżywania w zespole, z innymi. JOLANTA BANASIAK nauczyciel Przedszkola Publicznego we Wrzosowej 20 trybuna leśnika nr 1/2014

20 Artyści leśnej fotografii 12 grudnia w siedzibie Nadleśnictwa Koniecpol nastąpiło rozstrzygnięcie, połączone z uroczystym wręczeniem nagród, konkursu fotograficznego Las wokół nas. Marzenie Kamila Białego Konkurs dedykowany był uczniom szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych współpracujących z naszą jednostką. Zainteresowanie przerosło wszelkie oczekiwania. Do konkursu przystąpiło 90 uczestników, którzy złożyli ponad 250 artystycznych fotografii. Każda praca miała swój urok, w każdej można było znaleźć tętniącą życiem przyrodę. Zdjęcia to skrawek rzeczywistości poruszający magię niezapomnianych wspomnień z lasu. Artyści, którzy wzięli udział w naszym konkursie, odnaleźli w nim nie tylko drzewa, zwierzęta czy owoce runa leśnego. Doszukali się w leśnych ostępach źródła inspiracji, które teraz w postaci fotografii będą mogli trzymać w dłoniach. Laureatom, uczestnikom i ich opiekunom serdecznie gratulujemy i dziękujemy za udział w konkursie, zapraszając jednocześnie wszystkich do zapoznania się z konkursową galerią zamieszczoną na stronie internetowej Nadleśnictwa Koniecpol. las okiem dziecka Zając Klaudii Machery URSZULA GÓRALCZYK-BRYSIAK Nadleśnictwo Koniecpol Szkoła podstawowa I miejsce: Kamil Biały - Marzenie II miejsce: Krzysztof Pałuchowski - Babie Lato III miejsce Matylda Lorin - Sarenka Wyróżnienie: Martyna Piasecka - Mieszkaniec lasu Szkoła gimnazjalna I miejsce: Olek Chojnacki - W lesie I II miejsce: Kacper Rak - Prawdziwek w trawie III miejsce: Agata Duś - Brzozy Wyróżnienia: Miłosz Brych - Zaskroniec nad zalewem, Szymon Glinka - Grzybobranie Szkoła ponadgminazjalna I miejsce: Klaudia Machera - Zając II miejsce: Patrycja Koza - Zwierzęta III miejsce: Klaudia Musiał - Leśna rodzina Wyróżnienie: Michał Piśkiewicz - Zwierciadło W lesie I Olka Chojnackiego trybuna leśnika nr 1/

Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów

Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów Drewno i tzw. martwe drewno konflikt interesów Martwe drewno ( deadwood ) zamarłe i obumierające drzewa i ich części oraz martwe części żywych drzew. Organizmy saproksyliczne związane podczas swojego życia

Bardziej szczegółowo

Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr

Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr Międzynarodowa konferencja Razem ku zielonej przyszłości Fundusze Norweskie i EOG na rzecz edukacji ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Skuteczniejsza ochrona lasu wymaga odpowiednich narzędzi

Skuteczniejsza ochrona lasu wymaga odpowiednich narzędzi Skuteczniejsza ochrona lasu wymaga odpowiednich narzędzi Oferta 2014 Jarosław Komar Pest Control Solution Tel. 601 807 648 Wysoce atrakcyjny feromon do wabienia kornika drukarza Zalety stosowania: Do monitoringu

Bardziej szczegółowo

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego.

Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Uczniowie gimnazjum biorą udział w realizacji projektu edukacyjnego. Projekt to zespołowe, planowane działanie uczniów mające na celu rozwiązanie konkretnego problemu z zastosowaniem różnorodnych metod.

Bardziej szczegółowo

Antoni Kopeć Andrzej Ruszlewicz Katarzyna Żuk Mieczysław Reps

Antoni Kopeć Andrzej Ruszlewicz Katarzyna Żuk Mieczysław Reps Projekt POIS.05.03.00-00-186/09 pn. Opracowanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 na obszarze Polski. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska we Wrocławiu Protokół 2012-10-17, Kąty Wrocławskie,

Bardziej szczegółowo

Zespół autorski: Alicja Sowińska, Iwona Skrzecz, Radosław Plewa, Wojciech Janiszewski ZAKŁAD OCHRONY LASU, IBL

Zespół autorski: Alicja Sowińska, Iwona Skrzecz, Radosław Plewa, Wojciech Janiszewski ZAKŁAD OCHRONY LASU, IBL Opracowanie metod wczesnego wykrywania i ograniczania szkód powodowanych przez przypłaszczka granatka Phaenops cyanea z zastosowaniem termowizji oraz pułapek z atraktantami Zespół autorski: Alicja Sowińska,

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3 Stacja Badawcza PZŁ Czempiń SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 1 3 Opracowanie prezentuje informacje o pozyskaniu ważniejszych gatunków zwierzyny w sezonie łowieckim oraz ich liczebności w 213 roku,

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Lutomski. Grafika

Zbigniew Lutomski. Grafika Zbigniew Lutomski Grafika czerwiec 2013 Zbigniew Lutomski, urodzony 4 grudnia 1934 roku, jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli grafiki polskiej. Specjalizuje się w trudnej technice drzeworytu.

Bardziej szczegółowo

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH

JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH JESIENNE I ZIMOWE KŁOPOTY ZWIERZĄT LEŚNYCH I POLNYCH 3 CELE OGÓLNE: rozwijanie pasji poznawania zjawisk przyrodniczych rozwijanie umiejętności analizowania obserwowanych zjawisk zrozumienie roli człowieka

Bardziej szczegółowo

Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzenie instrumentów zapobiegawczych. Zawady, 19 sierpnia 2010

Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzenie instrumentów zapobiegawczych. Zawady, 19 sierpnia 2010 Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Katowicach Odtwarzanie potencjału produkcji leśnej zniszczonego przez katastrofy oraz wprowadzenie instrumentów zapobiegawczych wyzwania i potrzeby w kontekście

Bardziej szczegółowo

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska

Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Fotoreportaż: stan i zagrożenia badanego środowiska Zajęcia terenowe: Zajęcia w klasie: Zakres materiału z płyty: Plansza 4 ochrona zwierząt Bezpośrednie

Bardziej szczegółowo

Czas w las edukacja w Lasach Państwowych. Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus

Czas w las edukacja w Lasach Państwowych. Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus Czas w las edukacja w Lasach Państwowych Warszawa, 1 października 2014 Anna Pikus Polskie Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Organizacja, która od niemal 90 lat chroni, użytkuje i kształtuje lasy w Polsce.

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM

MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM MOŻLIWOŚCI SEKTORA LEŚNO-DRZEWNEGO W ROZWOJU REGIONALNYM Dr inż. Anna Żornaczuk-Łuba Zastępca dyrektora Departamentu Leśnictwa i Ochrony Przyrody Ministerstwo Środowiska Polanica Zdrój 23 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Przedstawiamy Państwu główne dobre praktyki. realizowane przez PKN ORLEN w roku 2010.

Przedstawiamy Państwu główne dobre praktyki. realizowane przez PKN ORLEN w roku 2010. Przedstawiamy Państwu główne dobre praktyki realizowane przez PKN ORLEN w roku 2010. 1 Drzwi otwarte wycieczki po Zakładzie Produkcyjnym w Płocku Na czym polega praktyka PKN ORLEN udostępnia autokary,

Bardziej szczegółowo

Przykład wypełnionej ankiety! Ankieta uczestnika programu reintrodukcji kuropatwy i zająca na terenie ZO PZŁ Szczecin

Przykład wypełnionej ankiety! Ankieta uczestnika programu reintrodukcji kuropatwy i zająca na terenie ZO PZŁ Szczecin Przykład wypełnionej ankiety! Ankieta uczestnika programu reintrodukcji kuropatwy i zająca na terenie ZO PZŁ Szczecin Uwaga: wypełnić i przekazać drogą elektroniczną! Dane podstawowe: Nazwa koła: Koło

Bardziej szczegółowo

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie

2 Pytania badawcze: 3 Wyjaśnienie pojęć z pytań badawczych: 3.1 Pytanie pierwsze. 3.2 Pytanie drugie Prezentacja podsumowująca projekt Zagrożenie dla uczniów Gimnazjum w Birczy ze względu na brak ograniczenia prędkości na ulicy Jana Pawła II znajdującej się przy samej szkole. Opracował: EFGMORS 1 Spis

Bardziej szczegółowo

Lekcja w lesie. Działalność edukacyjna Lasów Państwowych w regionie kujawsko-pomorskim

Lekcja w lesie. Działalność edukacyjna Lasów Państwowych w regionie kujawsko-pomorskim Lekcja w lesie Działalność edukacyjna Lasów Państwowych w regionie kujawsko-pomorskim Tadeusz Chrzanowski Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Toruniu Bydgoszcz, 14 listopada 2014 r. Jaka edukacja w

Bardziej szczegółowo

Autorzy: Dominika Kulawczuk, Kaja Stępniak Adres szkoły: Szkoła Podstawowa im. T. Kościuszki Al. Warszawska 43 21-002 Jastków Tel/fax 081-502-04-19

Autorzy: Dominika Kulawczuk, Kaja Stępniak Adres szkoły: Szkoła Podstawowa im. T. Kościuszki Al. Warszawska 43 21-002 Jastków Tel/fax 081-502-04-19 Autorzy: Dominika Kulawczuk, Kaja Stępniak Adres szkoły: Szkoła Podstawowa im. T. Kościuszki Al. Warszawska 43 21-002 Jastków Tel/fax 081-502-04-19 Opiekun pracy: Aneta Kozak Lasy a inaczej drzewa to życie.

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA PRZYRODNICZA

EDUKACJA PRZYRODNICZA EDUKACJA PRZYRODNICZA KLASA I Ocenie podlegają następujące obszary: środowisko przyrodnicze/park, las, ogród, pole, sad, zbiorniki wodne, krajobrazy/, środowisko geograficzne, historyczne, ochrona przyrody

Bardziej szczegółowo

21 kwietnia (wtorek)

21 kwietnia (wtorek) W ramach obchodów Światowego Dnia Ziemi ruszyła akcja Tydzień dla Ziemi organizowana przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska w Olsztynie i Centrum Edukacji Ekologicznej w Ełku. Tegoroczna akcja opierała

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna.

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) wymienia nazwy polskich parków narodowych; definiuje pojęcia: park narodowy, park krajobrazowy, rezerwat; b) zna symbole poszczególnych parków narodowych;

Bardziej szczegółowo

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU

PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU Szkoła Podstawowa im. Adama Mickiewicza w Skalmierzycach rok szkolny / PROJEKT EDUKACYJNY PRZYRODA W CZTERECH PORACH ROKU I Wstęp Świat wokół nas zmienia się bardzo szybko, a my żyjemy ciągłym pędzie.

Bardziej szczegółowo

Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum

Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum Wybór Patrona dla naszej szkoły to projekt, który rozpoczął się w roku szkolnym 2004/2005. Spośród kilku kandydatur zgłoszonych w szkolnym referendum przeprowadzonym wśród nauczycieli, uczniów i rodziców,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość

Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Nr projektu : POKL.09.01.02-02-128/12 pt: Nasza szkoła-moja Przyszłość Program zajęć przyrodniczych realizowanych w ramach programu : Nasza szkoła-moja przyszłość Wstęp Coraz częściej pragniemy dalekich

Bardziej szczegółowo

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Data Miejsce obchodów Forma obchodów 4 kwietnia Szkoła Policji Posadzenie Dębów Pamięci i odsłonięcie

Bardziej szczegółowo

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Piotr Wawrzyniak Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku RDLP Białystok w zasięgu terytorialnym ma 2 632 747ha, gdzie zarządza powierzchnią

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH

REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH REGULAMIN ORGANIZACJI WYCIECZEK SZKOLNYCH w Nadleśnictwie Karnieszewice W czasie trwania wycieczek szkolnych obowiązują następujące zasady: I. Nauczyciel/opiekun grupy jest zobowiązany do: 1. zapewnienia

Bardziej szczegółowo

Rozwój turystyki na obszarach chronionych w Sudetach na przykładzie Gór Izerskich i Karkonoszy

Rozwój turystyki na obszarach chronionych w Sudetach na przykładzie Gór Izerskich i Karkonoszy NATURA 2000 MOTOREM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU http://natura2000.org.pl Rozwój turystyki na obszarach chronionych w Sudetach na przykładzie Gór Izerskich i Karkonoszy Krzysztof Okrasiński Pracownia na rzecz

Bardziej szczegółowo

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne

Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Planowanie przestrzenne jako instrument ochrony środowiska. Aspekty prawne Kraków 27 stycznia 2010 r. Źródła prawa Ustawa o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (2003); Ustawa o ochronie przyrody

Bardziej szczegółowo

1. Oferta pracy dla absolwentów wydziałów leśnych jest bogata i obejmuje między innymi:

1. Oferta pracy dla absolwentów wydziałów leśnych jest bogata i obejmuje między innymi: II Ogólnopolska Konferencja Studentów Leśnictwa Wydział Leśny i co dalej? Białowieża, 2-5 kwietnia 2009 r. WNIOSKI I. PERSPEKTYWY ZATRUDNIENIA 1. Oferta pracy dla absolwentów wydziałów leśnych jest bogata

Bardziej szczegółowo

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222.

628 i 842, z 2014 r. poz. 805, 850, 1002, 1101 i 1863, z 2015 r. poz. 222. projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu ochrony dla rezerwatu przyrody Grabowiec Na podstawie art. 19 ust. 6 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010 DROGI SAMORZĄDOWE X LAT AKTUALNE PROBLEMY ZWIĄZANE Z OBSZARAMI NATURA 2000 Janusz Bohatkiewicz EKKOM Sp. z o.o. www.ek-kom.pl Regietów, 21 stycznia 2010 Krótka informacja nt. obszarów NATURA 2000 SYSTEM

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008

Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008 Możliwości prowadzenia zajęć edukacyjnych w Nadleśnictwie Łąck Łąck, listopad 2008 Mateusz Liziniewicz, Nadleśnictwo Łąck, HISTORIA NADLEŚNICTWA Lasy Łąckie są fragmentem Puszczy Gostynińskiej, dobrze

Bardziej szczegółowo

Relacja z Festiwalu Projektów.

Relacja z Festiwalu Projektów. Relacja z Festiwalu Projektów. 17 czerwca 2011 roku w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie uczestniczyłam w ogólnopolskich targach TIK-owych projektów, w czasie których odbyła się prezentacja najciekawszych

Bardziej szczegółowo

Autor: dr Zbigniew Piepiora pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu www.ue.wroc.pl, www.ae.jgora.pl.

Autor: dr Zbigniew Piepiora pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu www.ue.wroc.pl, www.ae.jgora.pl. PROJEKT ŚCIEŻKI DYDAKTYCZNO-HISTORYCZNEJ Z KOWAR DO BUDNIK Przygotowany dla: 1. Stowarzyszenie Miłośników Budnik www.budniki.pl, 2. Urząd Miejski w Kowarach, ul. 1-go Maja 1a, 58-530 Kowary www.kowary.pl.

Bardziej szczegółowo

Wycena zmian w zarządzaniu lasami

Wycena zmian w zarządzaniu lasami Wycena zmian w zarządzaniu lasami Mikołaj Czajkowski miq@wne.uw.edu.pl Pozaprodukcyjne funkcje lasów Pozaprodukcyjne funkcje lasów: Różnorodność biologiczna Rekreacja Retencja wody Funkcje glebotwórcze

Bardziej szczegółowo

Znów jesteśmy w szkole!!!

Znów jesteśmy w szkole!!! Znów jesteśmy w szkole!!! 1 września 2003r. uroczystymi apelami rozpoczęliśmy nowy rok szkolny. Pani dyrektor Elżbieta Pytka powitała nas i naszych rodziców bardzo serdecznie. Następnie wprowadzony został

Bardziej szczegółowo

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku

Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Grażyna Nawrocka Poznajemy parkmiejski scenariuszwycieczki z dziećmi sześcioletnimi do parku Cele dydaktyczne: -rozróżnianie trzech typów lasu: las iglasty, las liściasty i las mieszany, - poznanie przez

Bardziej szczegółowo

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012 Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki Kraków, listopad 2012 JĘZYK FUNDUSZY EUROPEJSKICH dlaczego bywa niezrozumiały? SPECJALISTYCZNY Cechy charakterystyczne języka FE SKOMPLIKOWANY

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

XI WIOSENNE SPRZĄTANIE WARMII I MAZUR PROGRAM EDUKACYJNY - OŻYWIĆ POLA ROK SARNY

XI WIOSENNE SPRZĄTANIE WARMII I MAZUR PROGRAM EDUKACYJNY - OŻYWIĆ POLA ROK SARNY XI WIOSENNE SPRZĄTANIE WARMII I MAZUR PROGRAM EDUKACYJNY - OŻYWIĆ POLA ROK SARNY ROK 2011 MIEDZYNARODOWYM ROKIEM LASÓW Giżycko, 9 marca 2011 1 FUNDACJA OCHRONY WIELKICH JEZIOR MAZURSKICH W GIŻYCKU Ekologiczna

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu..

1. Co to jest las 3. 2. Pielęgnacja drzewostanu.4. 3. Co nam daje las..5. 4. Zagrożenia lasu..6. 5. Monitoring lasu..7. 6. Ochrona lasu.. 1. Co to jest las 3 2. Pielęgnacja drzewostanu.4 3. Co nam daje las..5 4. Zagrożenia lasu..6 5. Monitoring lasu..7 6. Ochrona lasu.. 8 Las jest jednym z najważniejszych z odnawialnych zasobów przyrody,

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

LEŚNY ZAKŁAD DOŚWIADCZALNY. MINISTERSTWO ŚRODOWISKA DEPARTAMENT LEŚNICTWA I OCHRONY PRZYRODY ul. Wawelska 52/54 00-922 Warszawa

LEŚNY ZAKŁAD DOŚWIADCZALNY. MINISTERSTWO ŚRODOWISKA DEPARTAMENT LEŚNICTWA I OCHRONY PRZYRODY ul. Wawelska 52/54 00-922 Warszawa Esy Rdner NIP: 675-000-21-18 REGON: 000001815-00024 Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie LEŚNY ZAKŁAD DOŚWIADCZALNY 33-380 Krynica-Zdrój, ul. Ludowa 10 Tel.:+48 (18) 471-20-68; +48 (18)

Bardziej szczegółowo

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014

AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 AKCJA GRABIENIA LIŚCI KASZTANOWCÓW JESIEŃ 2014 KASZTANOWCE POTRZEBUJĄ POMOCY! RATUJMY JE! Jesień to pora roku budząca zachwyt mieniącymi się w słońcu barwami. Zjawisko jesiennej zmiany barwy liści jest

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA BIAŁYSTOK. z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA BIAŁYSTOK. z dnia... 2016 r. Projekt UCHWAŁA NR... RADY MIASTA BIAŁYSTOK z dnia... 2016 r. w sprawie zaopiniowania projektu zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Białymstoku w sprawie ustanowienia planu ochrony dla

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

mgr Joanna Michalak Kierownik projektu

mgr Joanna Michalak Kierownik projektu mgr Joanna Michalak Kierownik projektu WŁOCŁAWSKIE C E N T R U M EKOLOGICZNEJ Projekt szkoleniowy przygotowany w ramach konkursu ogłoszonego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki 01 października

Bardziej szczegółowo

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą Urząd Gminy Jemielnica ul. Strzelecka 67 47-133 Jemielnica www.jemielnica.pl Rozwojowa wizja Gminy Jemielnica - Europejską gminą ze śląską duszą. Rozwojowa wizja

Bardziej szczegółowo

Co zawiera płyta DVD?

Co zawiera płyta DVD? NR 5 ROK II REDAKTOR NACZELNY dr Olgierd Łęski Redaguje zespół Co zawiera płyta DVD? Do niniejszego zeszytu a Leśniczego dołączona jest płyta DVD pt. Gospodarstwo topolowe jak się je prowadzi? cz. II.

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU

DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU DZIAŁANIA PROMUJĄCE POSTAWY PROEKOLOGICZNE W NASZYM PRZEDSZKOLU Moja planeta jest całkiem nie z tej ziemi Moja planeta nie ma ceny W swojej pracy dokładamy wszelkich starań, by dzieci uczęszczające do

Bardziej szczegółowo

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek.

Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Dawniej Polskę pokrywały nieprzebyte puszcze, czyli wielkie lasy, niezmieniane przez człowieka, odludne, niezamieszkane przez kogokolwiek. Lasy te były bogate w zwierzynę. Żyły w nich tury, żubry, niedźwiedzie,

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. ze spotkania konsultacyjno - informacyjnego. w sprawie projektu Planu ochrony Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego

PROTOKÓŁ. ze spotkania konsultacyjno - informacyjnego. w sprawie projektu Planu ochrony Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego PROTOKÓŁ ze spotkania konsultacyjno - informacyjnego w sprawie projektu Planu ochrony Dłubniańskiego Parku Krajobrazowego W dniu 27.10.2014 r. w Centrum Integracji Społecznej w Tarnawie w godz. 10:05 13:45

Bardziej szczegółowo

Jubileusz 50-lecia Koła Łowieckiego Szarak Knurów 1964 2014

Jubileusz 50-lecia Koła Łowieckiego Szarak Knurów 1964 2014 Jubileusz 50-lecia Koła Łowieckiego Szarak Knurów 1964 2014 Rok 2014 jest dla naszego koła rokiem jubileuszowym, w którym obchodzimy pięćdziesiątą rocznicę jego założenia. Z tej wyjątkowej okazji postanowiliśmy

Bardziej szczegółowo

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu

Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu. www.sn-pl.eu Tematyczna giełda współpracy: Ochrona środowiska na polsko-saksońskim pograniczu www.sn-pl.eu Cele główne Ochrona i poprawa stanu środowiska, w tym: Poprawa ochrony przeciwpowodziowej Stworzenie ukierunkowanej

Bardziej szczegółowo

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE zał. nr 1. REGULAMIN KONKURSU ROZWOJOWE I PRZYJAZNE ŚRODOWISKU SOŁECTWO V edycja Organizatorem Konkursu jest: Zachodniopomorska Izba Rolnicza w Szczecinie. I. POSTANOWIENIA OGÓLNE Współorganizatorzy: Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych?

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://wwwhuberpl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 W każdym

Bardziej szczegółowo

Program wspierania systemu bezpieczeństwa Województwa Dolnośląskiego Zbigniew Szczygieł Członek Zarządu Województwa Dolnośląskiego

Program wspierania systemu bezpieczeństwa Województwa Dolnośląskiego Zbigniew Szczygieł Członek Zarządu Województwa Dolnośląskiego Program wspierania systemu bezpieczeństwa Województwa Dolnośląskiego Zbigniew Szczygieł Członek Zarządu Województwa Dolnośląskiego Program wspierania systemu bezpieczeństwa Województwa Dolnośląskiego Inicjatywa

Bardziej szczegółowo

kulik 11/11/2006 14:02 Page 1 Karkonosze Zimà

kulik 11/11/2006 14:02 Page 1 Karkonosze Zimà kulik 11/11/2006 14:02 Page 1 Karkonosze Zimà W Y S T A W A F O T O G R A F I I kulik 11/11/2006 14:02 Page 2 kulik 11/11/2006 14:02 Page 3 Są cztery pory roku i można tylko sprzeczać się, która z nich

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: 1. Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich 2. Scalanie

Bardziej szczegółowo

1354 Niedźwiedź Ursus arctos

1354 Niedźwiedź Ursus arctos 1354 Niedźwiedź Ursus arctos Liczba i lokalizacja obszarów monitoringowych Gatunek występuje wyłącznie w regionie alpejskim. Prowadzony od roku 1982 monitoring gatunku obejmuje cały zasięg jego występowania,

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 3, Poziom 1 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 3 Poziom 1 Zarządzanie czasem Przewodnik prowadzącego Cele szkolenia Efektywność osobista pozwala Uczestnikom

Bardziej szczegółowo

Damian Ciesielski Łukasz Cwenar. Damian Ciesielski Łukasz Cwenar Justyna Opałacz Opiekun sekcji: dr inż. Marcin Piszczek

Damian Ciesielski Łukasz Cwenar. Damian Ciesielski Łukasz Cwenar Justyna Opałacz Opiekun sekcji: dr inż. Marcin Piszczek Analiza faktycznych kosztów prowadzenia gospodarki łowieckiej i wyniku finansowego w Ośrodkach Hodowli Zwierzyny PGL LP na terenie Puszczy Białowieskiej w latach 2003-2007 Damian Ciesielski Łukasz Cwenar

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012 Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? Raport: partner Co merytoryczny: wiemy o możliwości zmiany patroni sprzedawcy medialni energii elektrycznej? grudzień

Bardziej szczegółowo

Farmy wiatrowe zlokalizowane w pobliżu parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu. Teresa Świerubska Suwalski Park Krajobrazowy

Farmy wiatrowe zlokalizowane w pobliżu parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu. Teresa Świerubska Suwalski Park Krajobrazowy Farmy wiatrowe zlokalizowane w pobliżu parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu Teresa Świerubska Suwalski Park Krajobrazowy Dlaczego wiatraki wybrały Suwalszczyznę? Biegun zimna i wichrowe

Bardziej szczegółowo

- Wizyta w zoo i akwarium przyczynia się do wzrostu zrozumienia różnorodności biologicznej i poznania sposobów jej ochrony;

- Wizyta w zoo i akwarium przyczynia się do wzrostu zrozumienia różnorodności biologicznej i poznania sposobów jej ochrony; CZY WIZYTA W ZOO MA WPŁYW NA POZIOM WIEDZY ZWIEDZAJĄCYCH DOTYCZĄCEJ POJĘCIA BIORÓŻNORODNOŚCI? STRESZCZENIE BADANIA WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) Różnorodnośd biologiczna (bioróżnorodnośd)

Bardziej szczegółowo

Franciszek Wójcik (1903-1984)

Franciszek Wójcik (1903-1984) Franciszek Wójcik (1903-1984) wystawa: Pejzaże z Rzymu i Zakopanego 04.03.2011 18.03.2011 Connaisseur Salon Dzieł Sztuki Kraków, Rynek Główny 11 Franciszek Wójcik (1903-1984) Urodzony 2 stycznia 1903 r.

Bardziej szczegółowo

Dolnośląski Festiwal Dary Lasu 2015

Dolnośląski Festiwal Dary Lasu 2015 Dolnośląski Festiwal Dary Lasu 2015 Napisano dnia: 2015-09-26 17:16:15 Dolnośląski Festiwal Dary Lasu to jedyna w naszym regionie tego typu impreza. Jej organizatorzy postawili przede wszystkim na szeroko

Bardziej szczegółowo

TYM NUMERZE: Nr 2 (62) PAŹDZIERNIK 2009

TYM NUMERZE: Nr 2 (62) PAŹDZIERNIK 2009 TYM NUMERZE: Nr 2 (62) PAŹDZIERNIK 2009 Cele konkursu Organizator konkursu Wywiad z wójtem Sonda uliczna Apel Ogłoszenie KrzyŜówka Uczniowie naszej szkoły w Ogólnopolskim konkursie Drugie Ŝycie elektrośmieci

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020

Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Wsparcie na infrastrukturę wiejską w ramach PROW 2014-2020 Działania PROW 2014-2020 bezpośrednio ukierunkowane na rozwój infrastruktury: Podstawowe usługi i odnowa wsi na obszarach wiejskich Scalanie gruntów

Bardziej szczegółowo

Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość. Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku

Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość. Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku Edukacja w Gorczańskim Parku Narodowym teraźniejszość i przyszłość Anna Kurzeja Zespół ds. Edukacji i Udostępniania Parku GORCE W 2004 r. GPN został włączony do sieci Natura 2000 jako Obszar Specjalnej

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Gala finałowa na Śląsku

Gala finałowa na Śląsku Gala finałowa na Śląsku Zakończyło się szkolenie eksperckie PaT w działaniu PaT/E (edukacja) w województwie śląskim Śląsk na profilaktycznej mapie programu PaT obecny jest od samego początku istnienia

Bardziej szczegółowo

KLUB MŁODEGO EKOLOGA

KLUB MŁODEGO EKOLOGA Przyroda cierpi z powodu człowieka Dar panowania nad przyrodą powinniśmy wykorzystywać w poczuciu odpowiedzialności, świadomości, że jest to wspólne dobro ludzkości. Jan Paweł II Papież KLUB MŁODEGO EKOLOGA

Bardziej szczegółowo

Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej. opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji

Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej. opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji Propozycja tras rowerowych z Rzeszowa do CTiR w Kielnarowej opracowanie: mgr Łukasz Stokłosa Katedra Turystyki i Rekreacji Rzeszów 2015 I. Trasa 1: Rzeszów (Park im. W. Szafera) CTiR w Kielnarowej Rysunek

Bardziej szczegółowo

Konkursu CZYSTY LAS. edycja 2011/2012. kategoria LAS W SZTUCE. Szkoła Podstawowa w Kamieniu 32-071 Kamień 145

Konkursu CZYSTY LAS. edycja 2011/2012. kategoria LAS W SZTUCE. Szkoła Podstawowa w Kamieniu 32-071 Kamień 145 Konkursu CZYSTY LAS edycja 2011/2012 kategoria LAS W SZTUCE Szkoła Podstawowa w Kamieniu 32-071 Kamień 145 Składamy serdeczne podziękowania dla Nadleśnictwa Krzeszowice oraz Pana Wiesława Pastuły za pomoc

Bardziej szczegółowo

ZGŁOSZENIE PRZYKŁADU DOBREJ PRAKTYKI

ZGŁOSZENIE PRZYKŁADU DOBREJ PRAKTYKI ZGŁOSZENIE PRZYKŁADU DOBREJ PRAKTYKI Nazwa szkoły, w której realizowane jest działanie Zespół Szkół w Nowej Wsi Imię i nazwisko dyrektora szkoły/placówki Adres Krzysztof Kaczmarek Nowa Wieś 26a 59-730

Bardziej szczegółowo

,,Wystarczy włączyć telewizor, już piękno świata jest wokół nas przed naszymi oczyma. To ogromne niebezpieczeństwo cywilizacji, pozbawiające nas

,,Wystarczy włączyć telewizor, już piękno świata jest wokół nas przed naszymi oczyma. To ogromne niebezpieczeństwo cywilizacji, pozbawiające nas ,,Wystarczy włączyć telewizor, już piękno świata jest wokół nas przed naszymi oczyma. To ogromne niebezpieczeństwo cywilizacji, pozbawiające nas szansy poznania przyrody, aktywnego stosunku do życia w

Bardziej szczegółowo

Oferta edukacyjna. w Tucholskim Parku Krajobrazowym. Dorota Borzyszkowska. Bydgoszcz, dnia 14 listopada 2014 r.

Oferta edukacyjna. w Tucholskim Parku Krajobrazowym. Dorota Borzyszkowska. Bydgoszcz, dnia 14 listopada 2014 r. Oferta edukacyjna w Tucholskim Parku Krajobrazowym Dorota Borzyszkowska Bydgoszcz, dnia 14 listopada 2014 r. 36. 983 ha 11.323 ha 25.660 ha 2 PWR fot. Marcin Karasiński PWR fot. Marcin Karasiński PWR

Bardziej szczegółowo

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Leśny Bank Genów Kostrzyca, 26.06.2014 r. Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Katedra

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Miasto i Gmina Siewierz - http://www.siewierz.pl/ Data umieszczenia informacji: 2007-10-26 08:42:24

Miasto i Gmina Siewierz - http://www.siewierz.pl/ Data umieszczenia informacji: 2007-10-26 08:42:24 Miasto i Gmina Siewierz - http://www.siewierz.pl/ Data umieszczenia informacji: 2007-10-26 08:42:24 Dziennikarska kuźnia talentów Na zaproszenie Zespołu Szkół Siewierzu gimnazjaliści z terenu naszej gminy

Bardziej szczegółowo

Raport na temat używania samochodów służbowych do celów prywatnych.

Raport na temat używania samochodów służbowych do celów prywatnych. Raport na temat używania samochodów służbowych do celów prywatnych. Już od przyszłego roku pracownik, który używa samochodu firmowego do celów prywatnych, zapłaci większy PIT. Takie zapowiedzi resortu

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Zdaję się na to Was. I zawsze się udaje. Specjalista w dziedzinie konstrukcji metalowych, Harry Schmidt, w rozmowie o terminach i planowaniu. Liczą się

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo a ochrona zwierząt efektywność systemu krajowego na tle rozwiązań europejskich.

Rolnictwo a ochrona zwierząt efektywność systemu krajowego na tle rozwiązań europejskich. Rolnictwo a ochrona zwierząt efektywność systemu krajowego na tle rozwiązań europejskich. Aleksander Mach Dyrektor Pomorskiego Ośrodka Doradztwa Rolniczego w Gdańsku Kościerzyna, 4 kwietnia 2016r. Rolnictwo

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁANIA. Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych na 2014 rok.

PROGRAM DZIAŁANIA. Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych na 2014 rok. PROGRAM DZIAŁANIA Załącznik do uchwały Nr CCXX/4446/2013 Zarządu Województwa Lubelskiego z dnia 24 grudnia 2013 r. Zespołu Lubelskich Parków Krajobrazowych na 2014 rok. L. p. Nazwa zadania Termin realizacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ Tematy i zagadnienia (cele edukacyjne) 1. Wybór samorządu klasowego prawa i obowiązki ucznia -kształtowanie postaw patriotycznych i świadomości

Bardziej szczegółowo

Sąsiedzi-przyjaciele i był. Program etwinning

Sąsiedzi-przyjaciele i był. Program etwinning sasiedzi:gimnazjum 2009-11-15 23:52 Page 63 Sąsiedzi - przyjaciele Program etwinning Logo szkoły w Prostejovie Uczniowie Gimnazjum nr 1 w Koluszkach nawiązują międzynarodową współpracę z rówieśnikami nie

Bardziej szczegółowo

Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny

Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny Rozwiązywanie problemów wychowawczych wymiar praktyczny i metodologiczny Dobre praktyki? żeby brać z nich przykład? w miarę jedzenia pyszności apetyt rośnie Ważnym problemem szkoły wprowadzającej edukację

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa

Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia Dyrektywa Siedliskowa Obszary Natura 2000 Podstawy prawne Dyrektywa Ptasia (Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/147/WE z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony dzikiego ptactwa - wcześniej dyrektywa Rady 79/409/EWG

Bardziej szczegółowo

Szanowni Zgromadzeni!

Szanowni Zgromadzeni! Szanowni Zgromadzeni! Witam serdecznie gości oraz seniorów lotnictwa przybyłych na dzisiejsze spotkanie z okazji 40- lecia naszego Klubu w dniu Święta Lotnictwa Polskiego. Tu przy Aeroklubie Białostockim

Bardziej szczegółowo