Hydroenergetyka nowe kierunki i moŝliwości

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Hydroenergetyka nowe kierunki i moŝliwości"

Transkrypt

1 Hydroenergetyka nowe kierunki i moŝliwości ( Czysta Energia październik 2006) Autor: dr Krzysztof Piotrowski Według The World Hydropower Atlas 2000, publikowanego przez International Journal of Hydropower and Dams, światowy, technicznie dostępny na świecie potencjał energii wodnej, pozostający do wykorzystania, wynosi 14,37 tys. TWh/rok, co jest równowaŝne 100% światowego zapotrzebowania na energię elektryczną. Ekonomicznie opłacalny potencjał szacowany jest na ok TWh/rok, zaś wykorzystywany w 1999 r. wyniósł 2650 TWh/rok, zaspokajając ok. 18,5% światowego zapotrzebowania na elektryczność. Z analizy danych ekonomicznych wynika, Ŝe Ameryka Północna i Europa optymalnie zuŝytkowały juŝ własne zasoby, niemniej stosunkowo wysoki potencjał pozostaje wciąŝ niewykorzystany, szczególnie w Azji, Afryce i Ameryce Pd. Obecnie energetyka wodna, zarówno duŝa, jak i mała, wnosi największy udział w produkcję energii odnawialnej. Początki wykorzystania energii wodnej związane są z budową prostych konstrukcji młynów napędzanych drewnianymi kołami wodnymi 1. Koła te prototypy późniejszych turbin wodnych uŝywane były w Europie oraz Azji przez ponad 2000 lat. Konstrukcje te, jako najbardziej rozpowszechnione instalacje przemysłowe tamtych czasów, były stopniowo coraz bardziej udoskonalane, osiągając efektywność dochodzącą nawet do 70%. Gwałtowny rozwój dziewiętnastowiecznej techniki, wpływ rewolucji przemysłowej oraz potrzeba stworzenia mniejszych, ale za to sprawniejszych konstrukcji, zdolnych wykorzystywać strumienie wody o duŝej szybkości dla celów generowania elektryczności doprowadziły do powstania dzisiejszego kształtu nowoczesnej turbiny wodnej. Prawdopodobnie pierwszą hydroturbinę skonstruował Benoit Fourneyron w 1820 r. we Francji, nazywając swój wynalazek motorem hydraulicznym. Wobec widocznych korzyści oferowanych przez nową konstrukcję do końca XIX stulecia wiele młynów wodnych zastąpiło swe drewniane koła bardziej efektywnymi i niezawodnymi turbinami stalowymi. Złotym wiekiem hydroenergetyki była pierwsza połowa XX w. Finansowano wtedy ogromne przedsięwzięcia hydroenergetyczne, mające dostarczyć duŝe ilości energii elektrycznej. Gwałtownie rosła liczba tam, zapór, hydroelektrowni (Europa, Ameryka Pn). Niemal 50% dostępnego potencjału energetycznego zostało w tym czasie zagospodarowane. Jedną z większych inwestycji tamtego okresu jest zapora Hoovera, która powstała na rzece Kolorado dla zapewnienia dostaw elektryczności dla południowej części Zachodniego WybrzeŜa USA. Mając 232 m wysokości jest jedną z najwyŝszych zapór wodnych na świecie. Do jej wybudowania zuŝyto tyle betonu, ile wystarczyłoby dla dwupasmowej drogi łączącej zachodnie i wschodnie wybrzeŝe USA. Od 70 lat zapora pomaga zapewniać ochronę przeciwpowodziową w południowo-zachodnich stanach (Arizona, Kalifornia, Nevada) oraz części Meksyku, umoŝliwiając planowe zuŝytkowanie zgromadzonych zasobów wodnych dla celów irygacji ponad 1 mln akrów w USA i prawie 500 tys. akrów w Meksyku. Zgromadzone zasoby wodne są uŝytkowane na potrzeby komunalne 23 mln ludzi (zamieszkujących m.in. Las Vegas, Los Angeles, San Diego, Phoenix i Tucson). Z zainstalowaną łączną mocą hydroturbin 2,08 mln kw produkuje ona ok. 4 mld kwh/rok, wystarczające do zaspokojenia potrzeb energetycznych 1,3 mln ludzi. Przegląd światowych zasobów Obecnie małe i duŝe elektrownie wodne dostarczają ok. 19% światowej elektryczności, zarówno w państwach rozwiniętych, poszukujących tanich i ekologicznych źródeł energii, jak i w państwach rozwijających się, gdzie pod uwagę bierze się przede wszystkim prostotę i niezawodność konstrukcji oraz dopasowanie do lokalnych warunków klimatycznych i hydrologicznych. Nawet w pozornie

2 niesprzyjających warunkach klimatycznych dla tej formy energii (Afryka) umiejętne wykorzystanie posiadanych zasobów moŝe przynieść wymierne efekty ekonomiczno-energetyczne. Państwa afrykańskie Etiopia 2, która leŝy na terenach źródeł Nilu, poszukuje wody zarówno dla celów irygacyjnych, jak i dla produkcji energii elektrycznej. PołoŜenie geograficzne pozostawia do dyspozycji jedynie niewielki odcinek rzeki (górny bieg). Odnawialne zasoby wody Etiopii wynoszą ok. 123 km 3 /rok, jednak państwo zdolne jest obecnie zuŝytkować tylko ok. 5% zasobów wód powierzchniowych. Opady roczne są zmienne przestrzennie i sezonowo, co prowadzi do periodycznego zaniku powierzchniowych cieków wodnych, a tym samym czyni mniej opłacalną kaŝdą nową inwestycję hydroenergetyczną. Tylko 1094 GWh/rok hydroenergii jest tu uŝytkowanych. Planuje się wybudowanie kaskady 14 tam na rzece Abbay, co pozwoli na stopniowe zwiększenie całkowitej mocy o 4230 MW rocznie. Dodatkowo 112 tys. ha moŝe być irygowane za pomocą instalacji hydrotechnicznych małej skali 1,5 mld m 3 wody moŝe być zatrzymywane poprzez skoordynowany system 1,5 tys. małych tam o prostej konstrukcji. Dodatkowy potencjał energetyczny wnoszą rzeki Tekeze (potencjalnie 5910 GWh/rok) i Baro-Akoho (potencjalnie GWh/rok). Planuje się utworzenie sieci hydroenergetycznej obejmującej sąsiednie państwa i wymianę sezonową energii z Sudanem i Egiptem, a takŝe sieci dystrybucyjnej energii o długości całkowitej 691 km kosztem 75 mln dolarów. W Zairze przewaŝająca większość instalacji to mikroelektrownie (typowo ok. 370 kw mocy jednostkowej), lokalizowane szczególnie w rejonach wiejskich. W kraju tym bardzo wysokie są koszty wytwarzania energii elektrycznej w jednym scentralizowanym miejscu i następnie jej dystrybucji, tańszą więc alternatywą staje się energetyka rozproszona. Typowe są tutaj niskie róŝnice wysokości spadku wody w terenie i małe natęŝenia objętościowe cieków wodnych. Koła wodne (ok. 4,6 m średnicy), wykonane z drewna, przeznaczone konstrukcyjnie jako urządzenia do mielenia zboŝa lub oddzielania łupin od ziarenek kawy, uŝywane są i częściowo adaptowane dla celów wytwarzania energii elektrycznej. Zwrócić naleŝy tu uwagę na waŝny fakt, iŝ większe projekty hydroenergetyczne wymagają dogłębnych studiów, szczegółowej informacji hydrologicznej, analizy zakładanego obciąŝenia energetycznego, właściwie dobranego układu turbina-generator oraz rozmiaru i typu turbiny dla zapewnienie najwyŝszej moŝliwej efektywności ekonomicznej w danych warunkach procesowych. Dla urządzeń w skali mikro te dane hydrologiczne nie są konieczne. Niewielkie gabaryty instalacji energetycznej wywierają znikomy wpływ na otaczające środowisko, a prostota budowy gwarantuje niezawodność pracy i obsługi. Znaczna redukcja kosztów inwestycyjnych i eksploatacyjnych stanowi w tych przypadkach zasadniczy czynnik ekonomiczny. Drugorzędne stają się więc czynniki techniczne, np. zapewnienie nieprzerwanych dostaw energii elektrycznej lub uzyskanie maksymalnie moŝliwej wydajności urządzenia energetycznego (a tym samym jego coraz bardziej skomplikowana budowa). Akceptowalna ekonomicznie długość przesyłu energii (straty przesyłowe) to zwykle 5-10 km. Kraje nad Dunajem RównieŜ główna rzeka środkowoeuropejska Dunaj posiada odpowiednią infrastrukturę hydroenergetyczną 3. Przykładowo całkowicie dostępny (uŝywany i planowany) potencjał hydroenergetyczny w Rumunii wynosi 40 tys. GWh/rok, co odpowiada wydajności instalacji energetycznej ok. 14,8 tys. MW. Na pograniczu Rumunii, krajów byłej Jugosławii i Bułgarii wybudowano dwie hydroelektrownie: o mocy 2,1 tys. MW (Iron Gate I) i 540 MW (Iron Gate II). Planuje się wzrost inwestycji w sektorze hydroenergetyki, połączony ze stopniowym ograniczeniem uŝywania w energetyce paliw kopalnych i niezmienionym, ograniczonym ze względów ekologicznych udziałem sektora energetyki jądrowej. Dodatkowym, równie istotnym czynnikiem jest moŝliwość uzyskania niezaleŝności od eksportowanych paliw kopalnych (węgiel, ropa). Przepływający Dunaj stwarza korzystne warunki ekonomiczne dla rozwoju tej formy energetyki. Ponadto w uŝyciu pozostają systemy hydroenergetyczne zbudowane na rzekach: Bistrita (13 elektrowni wodnych o zróŝnicowanej mocy MW i wydajności 1142 GWh/rok), Arges, Olt (31 elektrowni o łącznej mocy 1158 MW), Somes i Prut (16 MW). Na innych rzekach kraju, takich jak Barzava, Cerna, Lotru, Mures, Dambovita i Siret,

3 zbudowanych było duŝo mniejszych hydroelektrowni o mocach jednostkowych ponad 1200 kw. Zastosowano w nich przykładowo generator z turbiną Kaplan o pionowym wale i mocy 178 MW, róŝnica poziomów wody 27 m (Iron Gate I), oraz generator z turbiną typu Kaplan z poziomym wałem o mocy 28 MW, róŝnica poziomów wody 7,45 m (Iron Gate II). Istotnym segmentem rynku hydroenergetycznego Rumunii są równieŝ mikroelektrownie, wykorzystujące cieki wodne w zakresie objętościowych natęŝeń przepływu 0,1-9 m 3 /s, generujących maksymalną moc 1,2 tys. kw. Francja PołoŜenie geograficzne Francji umoŝliwia wykorzystanie górnego biegu systemu rzek alpejskich, mających szacunkową energię przekraczającą 100 W/m 2, powodującą intensywną erozję dna koryta naturalnego 4. Wykorzystanie tejŝe energii, oprócz produkcji elektryczności, pozwolić moŝe na znaczne zahamowanie hydrogeologicznych procesów erozyjnych, związanych z sezonowymi powodziami (topniejący śnieg) oraz obfitymi opadami w pobliskiej strefie klimatu śródziemnomorskiego. Po ogromnej powodzi w 1856 r. rząd francuski podjął stanowcze kroki w celu zabezpieczenia przeciwpowodziowego systemu rzek francuskich. Efekty przeprowadzonych wówczas inwestycji wciąŝ przynoszą korzyści. Potencjał hydroenergetyczny tego obszaru geograficznego przybliŝy poniŝsze zestawienie dla kilku rzek regionu: Drome W/m 2 (natęŝenie przepływu 19 m 3 /s, pokonywana róŝnica wysokości m), Ain W/m 2 (125 m 3 /s, m), Drac W/m 2 (70 m 3 /s, m), Rodan (uregulowany) W/m 2 (420 m 3 /s, róŝnica wysokości m). Norwegia i Finlandia W Norwegii 55% zuŝytkowanej energii elektrycznej (110 TWh/rok) pochodzi z hydroenergetyki. Umiejętnie wykorzystując potencjał źródeł odnawialnych, kraj ten moŝe dodatkowo eksportować 80 TWh/rok (efekt wykorzystywania równolegle energii wodnej i wiatrowej, której szczyty sezonowe uzupełniają się w cyklach rocznych). Pozostały niewykorzystany potencjał wynosi 66 TWh/rok, z czego 1/3 jest chroniona ze względów ekologicznych, pozostawiając 44 TWh/rok do wykorzystania w przyszłości z uŝyciem bardziej efektywnych i ekonomiczniejszych metod. W sąsiadującej Finlandii hydroenergetyka dostarcza 2320 MW, czyli 24% z uŝytkowanych 62,9 TWh/rok (dla porównania źródła nuklearne dostarczają 2310 MW). Szacuje się, Ŝe zaoszczędzona w przypadku uŝycia konwencjonalnych źródeł energii emisja CO 2 wynosi 12,2 mln ton CO 2 /rok (1991). Łotwa Na Łotwie hydroenergetyka moŝe dostarczyć ok GWh/rok, z czego 3600 GWh/rok pochodzi z instalacji hydroenergetycznej na rzece Daugava. Aktualnie wykorzystywane zasoby hydroenergetyczne to 72% (3000 GWh/rok). Trzy główne hydroelektrownie dostarczają mocy 1487 MW, czyli ok % zapotrzebowania kraju na elektryczność. Chiny Chiny, pomimo posiadania blisko ton rezerw węgla kamiennego (pierwsze miejsce w świecie), kładą bardzo duŝy nacisk na rozwój sektora hydroenergetycznego 5. RównieŜ w tej dziedzinie posiadają największy w świecie potencjał, z czego tylko 12% było do tej pory wykorzystanych. Energetyka wodna wymaga na początku stosunkowo duŝych nakładów inwestycyjnych, które w większości pokrywane są przez państwo, Bank Światowy lub Bank Rozwoju Azji. Niemniej równolegle do duŝych hydroinwestycji na rzece Huang-Ho i Rzece śółtej w odludnych, wiejskich obszarach w południowej części kraju (prowincje Yunnan, Guangxia, Guizhou, Sezhuan, Tybet) powstaje rozproszona sieć lokalnych minihydroelektrowni, nie mających większego wpływu na krajową sieć energetyczną.

4 Nowa Zelandia Nowa Zelandia aspiruje do miana pierwszego kraju na świecie, który jest całkowicie zaleŝny od odnawialnych źródeł energii 6. Hydroenergetyka zaspokaja tu ok. 70% zapotrzebowania na energię elektryczną (całkowite zapotrzebowanie wynosi 30 tys. GWh/rok). Niewykorzystana energia wody dostarczyć moŝe dodatkowo ponad 44 tys. GWh/rok. W najbliŝszej przyszłości planuje się rozwój hydroenergetyki, jednak o jednostkowych mocach nie przekraczających 20 MW. Szacuje się, iŝ Nowa Zelandia jest w stanie obyć się bez paliw kopalnych i energetyki jądrowej przez następne 50 lat. Podobnie w Malezji planuje się ze względów ekologicznych wzrost sektora hydroenergetycznego z 10 do 30%. Tajwan Na Tajwanie wdraŝane są szczegółowe algorytmy optymalnego, najbardziej efektywnego wykorzystania hydroenergii dostępnej w określonych uwarunkowaniach geograficznych, uwzględniającej nałoŝone ograniczenia ekologiczne. Na szczególną uwagę zasługują prace prof. Deng Julonga z Huazhong University of Science and Technology. Heurystyczne algorytmy tworzą zaawansowane systemy ekspertowe. Opracowane programy komputerowe posłuŝyły m.in. do modelowania zachowania dynamicznego systemu połączonych, kaskadowych hydroelektrowni na rzekach Ta-Chia i Cho-Shui oraz do przewidywania profili czasowych periodycznego obciąŝenia energetycznego systemów. Japonia i Indie W Japonii, gdzie pierwsza elektrownia wodna została załoŝona juŝ w 1892 r., jest to jedno z podstawowych źródeł energii (tania energia elektryczna). W 2010 r. planuje się osiągnąć poziom 26,5 tys. MW (przy juŝ uzyskanych 21,2 tys. MW w 1995 r., przyrost rzędu 300 MW/rok). W Indiach 7 hydroenergetyka jest ściśle uzaleŝniona od wielkości opadów i ich czasoprzestrzennej lokalizacji, a tym samym zmienności sezonowej. Przykładowo Muregar z przepływem ok. 0,26 m 3 /s w lecie generuje moc rzędu kw, jednak w czasie pory monsunowej osiągnięte moŝe być nawet ok kw. Pośredni wpływ ma charakterystyka geomorfologiczna litosfery, udział spływu powierzchniowego, gatunki upraw, które pobierają zróŝnicowaną ilość wody w róŝnych stadiach wegetacji, parowanie powierzchniowe itp. DuŜego znaczenia nabiera zintegrowanie małych systemów energetycznych, wspomagających pracę jednostek o większej mocy. UŜycie lokalnych zasobów energii odnawialnej powoduje korzystną decentralizację energetyczną a to daje większą niezawodność. WaŜna jest równieŝ bliskość do odbiorców energii, eliminująca niepotrzebne straty na przesyle na dłuŝsze odległości. Dla zabezpieczenia szacowanych potrzeb energetycznych w trakcie budowy jest kilka systemów hydroenergetycznych o przewidywanej mocy całkowitej 15,4 tys. MW. W większości rozwijających się krajów bogactwo hydroenergii jest jednak nie do końca rozpoznane i wykorzystane. Nepal, który zaraz po Brazylii jest drugim na świecie krajem pod względem zasobów wody (2,27%), pod względem produkcji i zuŝycia energii jest jednak jednym z pięciu ostatnich państw świata. Teoretyczny potencjał hydroenergetyczny kraju wynosi 83 tys. MW 300 razy większy niŝ wytwarzany dotychczas 8. Wyjątkowo sprzyjające warunki hydrologiczne tworzy system 6 tys. małych i duŝych rzek spływających z wysokości ponad 8 tys. m (Himalaje) do 150 m (południowa część kraju), o całkowitej długości ok. 45 tys. km. Pojawia się więc moŝliwość nadzwyczaj efektywnego wykorzystania tej formy energii w sprzyjających warunkach geograficznych. W planach jest budowa do 2016 r. systemów hydroenergetycznych o mocy przekraczającej 3 tys. MW.

5 Źródła 1. Paish O.: Small hydro power: technology and current status. Renevable & Sustainable Energy Reviews 6/ Arsano Y., Tamrat I.: Ethiopia and the Eastern Nile Basin. Aquatic Sciences 67/2005. Cardu M., Bara T.: Romanian achievement in hydro-power plants. Energy Convers. Mgmt. vol. 39, no. 11, Bravard J.-P., Landon N., Peiry J.-L., Piegay H.: Principles of engineering geomorphology for managing channel erosion and bedload transport, examples from French rivers. Geomorphology 31/ Li F.: Hydropower in China. Energy Policy 30/ Ralph E., Sims H.: A sustainable energy future for New Zealand. WREC Ramachandra T.V., Subramanian D.K., Joshi N.V.: Hydroelectric resource assessment in Uttara Kannada District, Karnataka State, India. Journal of Cleaner Production 7/ Shrestha J.N., Kojima T.: Non CO 2 emitting renewable energy sources in Nepal: problems and prospects. Energy Convers. Mgmt. 38(S)/1997. dr Krzysztof Piotrowski, Department of Chemical & Process Engineering, Silesian University of Technology, Gliwice; prof. Tomasz Wiltowski, Southern Illinois University Carbondale, Coal Research Center, IL, USA; dr Kanchan Mondal, Southern Illinois University Carbondale, Department of Mechanical Engineering & Energy Processes, IL, USA; Fot. 1. Zapora Hoovera produkuje energię elektryczną wystarczającą do zaspokojenia potrzeb 1,3 mln ludzi. (Fot. K. Piotrowski) Fot. 2. Zapora Hoovera jedna z najwyŝszych zapór wodnych na świecie (232 m) (Fot. K. Piotrowski)

6 Hydroenergetyka nowe kierunki i moŝliwości Cz. II Podstawy konstrukcji turbin hydroenergetycznych Podstawą działania hydroturbiny jest konwersja ciśnienia statycznego wody na mechaniczną moc obrotową wału, mogącego np. napędzać generator elektryczny lub inne urządzenia. Uzyskiwana moc jest proporcjonalna do efektywnej wysokości spadku wody i objętościowego natęŝenia jej przepływu. Ogólny wzór na moc wyjściową turbiny wykorzystującej energię wodną moŝe być przedstawiony w postaci: P = η ρ g Q H gdzie: P moc mechaniczna uzyskiwana na wale turbiny [W], η sprawność hydrauliczna turbiny, ρ - gęstość wody [kg/m 3 ], g przyspieszenie ziemskie [m/s 2 ], Q objętościowe natęŝenie wody przepływającej przez turbinę [m 3 /s], H efektywna wysokość spadku wody przepływającej przez turbinę [m]. Sprawność najlepszych konstrukcji hydroturbin wynosi obecnie 0,8-0,9 i jest zaleŝna m.in. od wielkości urządzenia. Małe elektrownie wodne osiągają zwykle sprawność w przedziale 0,6-0,8. Zasadniczym elementem oceny przydatności ekonomicznej i technicznej hydroturbiny są jej charakterystyki techniczne, a w szczególności: wytwarzana moc prędkość obrotowa i sprawność hydrauliczna prędkość obrotowa. Pamiętać naleŝy, iŝ kaŝda hydroturbina pracuje najbardziej efektywnie przy określonej prędkości konstrukcyjnej, efektywnej wysokości spadku i objętościowym natęŝeniu przepływu wody napędzającej 1. Podział hydroturbin Biorąc pod uwagę zasadę działania, hydroturbiny moŝna zasadniczo podzielić na akcyjne i reakcyjne. Wirnik hydroturbiny reakcyjnej jest całkowicie zanurzony w wodzie (stosowana jest obudowa ciśnieniowa, gdyŝ ciśnienie wody na wlocie jest wyŝsze od atmosferycznego). Łopatki wirnika, dzięki odpowiedniemu wyprofilowaniu, wykorzystują róŝnicę ciśnień po obu stronach ich powierzchni do generowania siły nośnej, powodującej ruch rotacyjny wirnika. Wirnik turbiny akcyjnej znajduje się natomiast częściowo w powietrzu, wykonując ruch obrotowy na skutek dynamicznego oddziaływania strumienia wody, która pozostaje pod ciśnieniem atmosferycznym. Innym, równie waŝnym kryterium zastosowania określonego typu hydroturbiny jest praktyczna wysokość spadku wody H. Dla wysokich wartości tego parametru hydraulicznego (H > 50 m) zaleca się konstrukcje: Pelton, Turgo lub Multi jet Pelton. W przypadku wartości średnich (H = m) rekomendowane są typy: Crossflow, Turgo, Multi jet Pelton lub Francis (spiralna), a dla wysokości niskich (H < 10 m): Crossflow, Francis (otwarta) lub Kaplan. Zasadniczym powodem stosowania róŝnych typów hydroturbin dla róŝnych zakresów efektywnych wysokości spadku wody są względy techniczne. Wymagane jest, aby wał hydroturbiny obracał się z częstotliwością jak najbardziej zbliŝoną do wartości 1500 obr./min, wymaganą z kolei przez generator prądu elektrycznego. Dla danego typu hydroturbiny częstotliwość ta zmienia się proporcjonalnie do efektywnej wysokości spadku, stąd teŝ niskie spadki dla uzyskania zamierzonego efektu energetycznego muszą być kompensowane proporcjonalnie wyŝszą częstotliwością obrotów wału (a jest to cecha konstrukcyjna określonego typu hydroturbiny). Z tych względów optymalne stosowanie hydroturbiny Peltona zalecane jest zwykle w zakresie parametrów konstrukcyjnych: efektywna wysokość spadku wody H = m, zdolność przepustowa Q = 0-0,5 m 3 /s, osiągając moc rzędu kw 1, a pozostałych odpowiednio Francisa: H = m, Q = 0,4-3 m 3 /s, otrzymując P = kw, Crossflow: H = 3-80 m, Q = 0-6 m 3 /s, P = kw, Kaplan: H = 3-8 m, Q = 0-20 m 3 /s, P = kw. Zasadniczym parametrem stosowanym dla celów porównawczych róŝnych konstrukcji hydroturbin jest teŝ tzw. względna efektywność, określana dla zaprojektowanego

7 nominalnego punktu pracy urządzenia. Istotne jest równieŝ jej zachowanie w przedziale niŝszych (od konstrukcyjnej) natęŝeń przepływu strugi zasilającej. Turbiny typu Pelton i Crossflow zachowują bardzo wysoką efektywność, nawet gdy pracują przy przepływach wody poniŝej optymalnej wartości konstrukcyjnej. Efektywność hydroturbiny Francisa obniŝa się natomiast gwałtownie, gdy natęŝenie przepływu strugi roboczej spada poniŝej 50% wartości projektowej, a hydroturbina Kaplan wykazuje juŝ znacznie zmniejszoną sprawność w zakresie poniŝej 80% tej wartości. Główne rodzaje hydroturbin Istnieją trzy główne typy hydroturbin akcyjnych: Peltona, Turgo i Crossflow 1. Hydroturbina Peltona składa się z koła z systemem rozdwojonych łopatek, na które jest kierowana stycznie struga zasilająca. Obliczenia teoretyczne sugerują, iŝ moc przekazywana łopatce wklęsłej jest prawie dwukrotnie większa niŝ w przypadku łopatki płaskiej. KaŜdy strumień uderzający na łopatki jest obracany i odbijany z powrotem o prawie 180, wskutek czego zuŝytkowana zostaje niemal cała energia wody. Hydroturbina Turgo konstrukcyjnie podobna jest do hydroturbiny Peltona zasadniczą róŝnicę stanowi natomiast system doprowadzenia strumienia wody, która uderza płaszczyznę wirnika pod pewnym kątem (zwykle ok. 20 ). Dopływ i odpływ strumienia wody zlokalizowane są po przeciwnych stronach hydroturbiny, co eliminuje niekorzystne oddziaływania wtórne (niepotrzebne straty energii) podczas zetknięcia się dwu strumieni o przeciwnych kierunkach (zuŝytego o niskiej energii i świeŝego o wysokiej energii). Hydroturbina typu Turgo moŝe posiadać mniejszą średnicę wirnika niŝ hydroturbina Peltona dla wytwarzania równowaŝnej mocy na wale. Jeszcze doskonalszą konstrukcję posiada hydroturbina typu Crossflow, w której konstrukcja geometryczna wirnika jest ukształtowana w sposób zapewniający optymalne wykorzystanie i maksymalny przechwyt energii kinetycznej strugi. Strumień wody zasilającej doprowadzany jest do zewnętrznej części bębnowego wirnika hydroturbiny poprzez system wyprofilowanych kierownic, przechodzi poprzez jego wnętrze i kontaktując się powtórnie (ze zmniejszoną juŝ energią) z systemem jego odpowiednio wyprofilowanych łopatek wewnętrznych opuszcza urządzenie. Hydroturbiny reakcyjne wykorzystują z kolei przepływ strumienia wody do wytworzenia hydrodynamicznej siły nośnej unoszącej i napędzającej łopatki wirnika. Tym samym wymagają one całkowitego zalania przestrzeni pracy łopatek. Dwie najczęściej stosowane w praktyce konstrukcje hydroturbin reakcyjnych to hydroturbina śmigłowa typu Kaplan i hydroturbina śmigłowa Francisa. Zasadniczym warunkiem zapewniającym wysoką efektywność systemów hydrodynamicznych turbin typu Kaplan jest aby strumień wody przed jej doprowadzeniem do elementów wirnika posiadał juŝ nadany wstępnie ruch wirowy (wykorzystując odpowiednie konstrukcje prowadnic w przewodach doprowadzających), przejmowany bez zakłóceń przez ruchome elementy hydroturbiny. Łopatki hydroturbiny mogą być juŝ odpowiednio dopasowane geometrycznie do wirującej strugi wody zasilającej (cecha charakterystyczna hydroturbiny typu Kaplan). Turbina śmigłowa Francisa jest zasadniczo zmodyfikowanym wariantem turbiny Kaplan, w której woda wpływając promieniowo w stosunku do łopatek wirnika, jest następnie odprowadzana hydrodynamicznie w kierunku osiowym. Wirnik jest zwykle mocowany w spiralnej obudowie z wbudowanym systemem kierownic. Warto wspomnieć, Ŝe dla złoŝonych konstrukcji hydroturbin reakcyjnych, wymagających ścisłego, wzajemnego dopasowania hydrodynamicznego i geometrycznego łopatek turbiny i urządzeń wprawiających strugę w ruch wirowy, niezbędne są kosztowne badania testowe i symulacyjne (m.in. obliczenia numeryczne metodą elementów skończonych). Wysiłek włoŝony w ich właściwe zaprojektowanie, wykonanie i zastosowanie jest jednak szczególnie uzasadniony w przypadku większych konstrukcji hydroenergetycznych, gdzie przynoszą one widoczne efekty ekonomiczne związane ze zwiększoną sprawnością w szerokim zakresie natęŝeń przepływu wody i zmniejszeniem strat energii.

8 Czynniki ekonomiczne Elektrownie wykorzystujące duŝe wysokości spadku wody są ogólnie uwaŝane za konstrukcje najbardziej efektywne ekonomicznie. Im wyŝsza efektywna wysokość spadku wody, H, tym mniejsze natęŝenie strumienia Q (za to o wyŝszej energii) wymagane jest w hydroturbinie dla wytworzenie danej mocy, P, a tym samym konieczna jest równieŝ mniejsza infrastruktura hydroenergetyczna (budynki, zapory, itp.). W związku z tym w rejonach górskich nawet zupełnie małe strumienie, kiedy tylko zostanie odpowiednio wykorzystana róŝnica wysokości spadku, mogą stanowić akceptowalne ekonomicznie i technicznie rozwiązanie konstrukcyjne. Z drugiej jednak strony najbardziej dogodne dla lokalizacji hydroturbin rejony górskie są zarazem terenami o stosunkowo niskiej gęstości zaludnienia, co wymusza konieczność instalowania odpowiedniej infrastruktury przesyłowej (straty przesyłu) lub magazynowania (np. w postaci wodoru otrzymywanego na drodze elektrolizy), co moŝe ekonomicznie równowaŝyć zalety topograficzne potencjalnego usytuowania. W Europie jest relatywnie mało miejsc o duŝej wysokości spadku, poza tym większość z nich jest juŝ energetycznie zagospodarowana. Tym samym moŝliwości szerszego wprowadzania do eksploatacji małych elektrowni wodnych powinny bardziej koncentrować się na optymalnym wykorzystaniu miejsc o średniej lub małej wysokości spadku wody, a tym samym na odpowiednim rozwoju konstrukcji średnio- i niskowysokościowych. Jednak przy aktualnych uwarunkowaniach techniczno-ekonomicznych potencjał energetyczny lokalizacji o niskiej wysokości spadku jest niekonkurencyjny rynkowo z konwencjonalnymi elektrowniami opartymi na paliwach kopalnych. Tym samym wiele miejsc do ewentualnego wykorzystania wciąŝ jest niezagospodarowanych. Przykładowo w Wielkiej Brytanii do wykorzystania pozostaje szacunkowo ok. 20 tys. potencjalnie dogodnych lokalizacji pozostałości po dawnych młynach wodnych, dotąd nie zaadaptowanych dla celów małej hydroenergetyki. W wielu krajach istnieje podobna sytuacja. Długi okres bezawaryjnej eksploatacji małych hydroelektrowni, połączony z niskimi kosztami eksploatacyjnymi, to zasadnicze zalety tego sektora energetycznego. Biorąc pod uwagę dane międzynarodowe, koszty jednostkowe budowy małych hydroelektrowni zasadniczo obniŝają się wraz ze zwiększaniem skali inwestycji. Wynoszą one 1 średnio ok dol./kw w zakresie projektowanych mocy rzędu kw, ok dol./kw w zakresie mocy kw, ok dol./kw w zakresie mocy kw, a juŝ tylko ok dol./kw w zakresie mocy kw. ZauwaŜyć naleŝy, Ŝe trend ten nieco zmienia się w przypadku krajów rozwiniętych, gdzie dostrzega się wymierne zalety ekologiczne małych systemów hydroelektrowni o zasięgu lokalnym. Szczególnie dla projektowanych małych mocy konstrukcyjnych koszty te są zasadniczo niŝsze od średniej światowej (dodatkowo liniowy spadek wraz ze wzrostem projektowanej mocy nominalnej), malejąc od ok do 2000 dol./kw w zakresie mocy kw. Małe systemy hydroenergetyczne są dziś istotną i ekologiczną alternatywą, szczególnie w mało rozwiniętych krajach o niskich gęstościach zaludnienia, gdzie wielkie inwestycje w zakresie infrastruktury energetycznej wraz z siecią przesyłową byłyby nieekonomiczne zarówno w aspekcie inwestycyjnym, jak i eksploatacyjnym. Małe hydroelektrownie były testowane np. w Nepalu, Sri Lance, Peru, Indiach i Indonezji. Jako ciekawostkę moŝna podać, iŝ w tych warunkach geograficznych hydroturbiny działały uniwersalnie: w dzień jako urządzenia bezpośrednio napędzające proste maszyny przemysłowo-gospodarcze, np. młyny do mielenia zboŝa lub wyciskania oleju. Nocą natomiast, wobec zapotrzebowania na elektryczność do oświetlenia, wał turbiny wodnej sprzęgano z generatorem prądu elektrycznego. Turbiny akcyjne wykazały w trakcie pracy w zróŝnicowanych warunkach geograficzno-klimatycznych pewne zalety, m.in. wyŝszą efektywność w przypadku obniŝenia obciąŝenia hydraulicznego, większą tolerancję na obecność zawiesin drobnych cząstek (np. piasek) w strumieniu wody zasilającej i dogodny dostęp do części roboczych (konserwacja, naprawa, wymiana). W odróŝnieniu od hydroturbin reakcyjnych nie wymagają one stosowania skomplikowanych uszczelnień wału turbiny (z uwagi na nadciśnienie w środowisku pracy łopatek). Ich główną wadą są jednak niskie konstrukcyjne prędkości

9 obrotowe, co nie rekomenduje ich uŝycia w przewaŝającej geograficznie liczbie potencjalnych lokalizacji o małych wysokościach spadku. Turbina Crossflow, pomimo stosunkowo małej efektywności krańcowej (70-80%), posiada dwie waŝne cechy uzasadniające jej coraz szersze zastosowanie w małej hydroenergetyce. Jej najbardziej uniwersalna ze wszystkich typów turbin akcyjnych charakterystyka hydrodynamiczna umoŝliwia pracę w szerokim zakresie efektywnych wysokości spadku oraz natęŝeń przepływu wody. Prostota konstrukcji umoŝliwia bezpośrednie wdraŝanie jej technologii produkcyjnej w krajach rozwijających się. Turbina Crossflow, uŝywana dotąd coraz szerzej w krajach Trzeciego Świata i tam dowodząca swojej przydatności w zróŝnicowanych warunkach środowiskowo-geograficznych, doczekała się przypomnienia i uznania w Europie, pomimo Ŝe została tam wynaleziona juŝ w latach 20. ubiegłego wieku 1. Bariery rozwoju hydroenergetyki Pomimo wszechstronnych zalet, jakie niesie za sobą zastosowanie tej czystej, bezodpadowej i odnawialnej energii, nie naleŝy zapominać o mogących wystąpić zagroŝeniach (np. zakłócaniu lokalnego ekosystemu hydrologicznego). Przeciwdziałanie tym zagroŝeniom nabiera coraz większego znaczenia. Coraz częściej przed rozpoczęciem prac projektowych przeprowadza się więc wszechstronne badania lokalnych uwarunkowań konstrukcyjnych, m.in. wpływ hydroelektrowni na dno rzeki, brzegi, hydraulikę przepływu, okoliczną florę i faunę, drenaŝ wód lądowych, moŝliwość powodzi (metody zapobiegania poprzez regulację rzek). Ingerencja hydroturbiny w ukształtowany i stabilny ekosystem prowadzić moŝe m.in. do obniŝenia natleniania wody w rzece, intensyfikacji zjawisk erozyjnych w bezpośrednim sąsiedztwie ujścia wody z turbiny (niewykorzystana całkowicie energia kinetyczna strugi), a takŝe do efektów dźwiękowych generatora prądu w najbliŝszym sąsiedztwie hydroelektrowni. DuŜe znaczenie ma ponadto ogólny wygląd instalacji energetycznej i jej przestrzenne zintegrowanie z otaczającym środowiskiem przyrodniczym. Dobrze zaprojektowana inwestycja hydroenergetyczna, uwzględniająca wszystkie aspekty technicznoekonomiczno-ekologiczne, moŝe eliminować lub znacznie ograniczyć wspomniane efekty uboczne. Przykładem nowoczesnego projektowania z uwzględnieniem aspektów ekologicznych moŝe być hydroelektrownia na rzece Drava w Chorwacji 2. Szeroko zakrojone badania wstępne sugerowały, iŝ wykonana według pierwotnych planów inwestycja hydrologiczna moŝe mieć negatywny wpływ na dotychczasowy poziom wód podziemnych. Tym samym moŝe zasadniczo przyczynić się do zmian w ekosystemie lasów, w szczególności dębu szypułkowego, gatunku bardzo czułego na zakłócenia równowagi hydrologicznej w zasobach podziemnych, oraz innych gatunków, m.in. grabu pospolitego, jesionu wąskolistnego i olszy czarnej. Przeprowadzone szczegółowe prace studialne określiły dopuszczalny poziom wód podziemnych, niezakłócających czułej, złoŝonej równowagi ekologicznej, który stał się zasadniczą zmienną projektową tej inwestycji. Symulacje modelowe zostały przeprowadzone dla róŝnych wariantów obciąŝenia hydrodynamicznego elektrowni wodnej, poziomu wody w zbiorniku retencyjnym, zmienności sezonowej opadów, stosowania automatycznej kontroli poziomu wody w zbiorniku (wahania oscylacyjne), dostępności wody gruntowej w róŝnych warstwach litosfery wpływających na zróŝnicowanie gatunkowe roślin (system korzeniowy), wielkości retencji i parowania powierzchniowego, wpływu fotosyntezy na bilans wody, itp. Jest to typowy przykład efektywnego, racjonalnego modelowania procesu z uwzględnionymi załoŝeniami-ograniczeniami ekologicznymi. Wspomnieć naleŝy równieŝ, iŝ nowoczesne konstrukcje hydroturbin powinny być zabezpieczone przed ewentualnym kontaktem z gruzem lub rumowiskiem będącym elementem dna rzecznego, szczególnie w obszarach górskich, gdzie wysoka wartość energetyczna strugi związana jest jednocześnie z intensywną erozją koryta rzecznego. Powstałe nanosy muszą być tym samym usuwane, zwykle na koszt operatora urządzenia hydroenergetycznego. Pomimo oczywistych efektów ekologicznych oczyszczania strumienia rzeki (zmniejszenie erozji w jej dolnym biegu) niesie to za sobą znaczne koszty eksploatacyjne dla właściciela obiektu. Mogą teŝ zaistnieć konflikty z hodowcami ryb oraz potrzebami irygacyjnymi.

10 dr inŝ. Krzysztof Piotrowski, Wydział Chemiczny, Politechnika Śląska, Gliwice; prof. Tomasz Wiltowski, dr Kanchan Mondal Southern Illinois University Carbondale, USA Źródła 1. Paish O.: Small hydro power: technology and current status. Renevable & Sustainable Energy Reviews 6/ Antonić O., Hatic D., Krian J., Bukovec D.: Modelling groundwater regime acceptable for the forest survival after the building of the hydro electric power plant. Ecological Modelling 138/2001. Hydroenergetyka nowe kierunki i moŝliwości Cz. III Woda zasilająca systemy turbin hydroelektrowni nie musi być gromadzona wyłącznie w powierzchniowych zbiornikach retencyjnych, wpływających pośrednio na równowagę ekologiczną terenów przyległych. Oryginalnym sposobem okazało się wykorzystanie zasobów wodnych, ukrytych w przepuszczalnych warstwach litosfery lub formach krasowych 1. Energia z wody gruntowej Zaadaptowana do tego celu formacja wodonośna pełni funkcję zbiornika o moŝliwościach retencyjnych daleko przewyŝszających pojemności nominalne małej tamy, dodatkowo moŝliwych do wykorzystania w okresach suszy lub mrozów, kiedy to pojawiają się zakłócenia przepływów powierzchniowych cieków wodnych. Istotnym aspektem tego rozwiązania jest równieŝ eliminacja strat przelewowych związanych z konwencjonalnymi zbiornikami powierzchniowymi o ściśle określonej pojemności. Wykorzystująca odpowiednią lokalizację geograficzną i dogodne uwarunkowania hydrogeologiczne mała elektrownia tego typu powinna być teoretycznie bardziej stabilna w okresach suszy niŝ konwencjonalna elektrownia rzeczna tego samego rozmiaru. To rozwiązanie techniczne jest szczególnie dogodne np. dla małych, odizolowanych wysp, gdzie brak jest cieków wodnych o dostatecznie duŝym natęŝeniu przepływu, uzasadniającym lokalizację hydroelektrowni. Na obszarach tych, zwykle promieniście we wszystkich kierunkach, rozchodzą się małe strumyczki. Wysiłki powinny skoncentrować się na wykonaniu sztucznego systemu drenaŝu, zbierającego wodę opadową z moŝliwie największego obszaru, która po wykorzystaniu w energetyce stanowić moŝe dodatkowo przydatny rezerwuar wody pitnej. Inny potencjalny wariant moŝe wykorzystać praktycznie system małych, rozproszonych cieków powierzchniowych, konsolidujących je w jeden większy ciek wodny o mocy wystarczającej do ekonomicznie efektywnego zagospodarowania. Hydroelektrownie wykorzystujące podziemne, geologiczne zasoby wodne powinny, ze względów praktycznych, być lokalizowane na obszarach o duŝych opadach deszczu. Geologiczna formacja wodonośna moŝe odgrywać rolę zbiornika naporowego, co tym samym znacznie ogranicza infrastrukturę naziemną oraz nie wyrządza szkody w krajobrazie (względy topograficzne lub ograniczenia ekologiczne). W tym celu najdogodniejsze do wykorzystania są wysoko połoŝone obszary o niskim pochyleniu, bardzo duŝych opadach i jednocześnie optymalnych warunkach geologiczno-tektonicznych podłoŝa zbudowanego z przepuszczalnej formacji wodonośnej, pozwalającej na szybkie przenikanie wody, wraz z nieobecnością głębokich dolin. Jednocześnie są to warunki skrajnie niekorzystne dla konwencjonalnych elektrowni wodnych. Jeśli na dole znajduje się nieprzepuszczalna warstwa tektoniczna (skały) do dyspozycji dostaje się duŝy, porowaty zbiornik. Dobudowany tunel zbiorczy (kanał) moŝe mieć więc długość nawet kilku kilometrów. Tym samym zbiorcze przechwycenie strumieni (kosztem ograniczenia natęŝenia powierzchniowych górskich strumieni) moŝe prowadzić do zintegrowanego, miejscowego zuŝytkowania tych zasobów wodnych. W odróŝnieniu od standardowych konstrukcji stosowanych w rejonach górskich proponowane rozwiązanie konstrukcyjne nie wymaga zapewnienia systemu tam i zabezpieczeń hydrologicznych, mogących być przyczyną niekorzystnych zmian w krajobrazie.

11 Przykładem prac prowadzonych w kierunku energetycznego wykorzystania wód podziemnych są badania w Chorwacji (w Górach Dynarskich) 2, gdzie kompleksowo analizuje się czynniki hydrologiczne, hydrogeologiczne, geologiczne, geograficzne i ekonomiczne. Warstwy geologiczne, nieprzepuszczalne dla wody, tworzą rodzaj podziemnej tamy. Badania speleologiczne, przeprowadzone dodatkowo dla korekty danych uzyskanych metodami wiertniczymi (dane piezometryczne), umoŝliwiły określenie niezbędnej wartości efektywnej porowatości warstwy dla zatrzymania odpowiedniej objętości wody, oszacowanie jej maksymalnej objętości moŝliwej do zmagazynowania w danych warunkach geologicznych oraz określenie rodzaju ruchu wody w szczelinach, intensyfikacji zjawisk erozyjnych, wzajemnych połączeń korytarzy podziemnych (rozlokowanie przestrzenne zasobów wody głębinowej) itp. Szczegółowe dane dotyczące struktury geologicznej, przepuszczalności materiału skalnego, a takŝe wewnętrznego systemu jaskiń mogą dostarczyć waŝnych informacji dotyczących szybkości krąŝenia lub spływu wody do urządzeń hydroenergetycznych. Istotnego znaczenia nabiera równieŝ sezonowa zmienność cyrkulacji wody w biosferze i zdolność litosfery do jej okresowej akumulacji (m.in. przewodność hydrauliczna wierzchniej warstwy litosfery, K = m/s). Na podstawie dogłębnych badań geologicznych (krzywe natęŝenia objętościowego wypływu w zaleŝności od poziomu wody gruntowej w róŝnych lokalizacjach) moŝliwe staje się teŝ oszacowanie struktury wewnętrznej litosfery, a tym samym przewidzenie jej przydatności jako podziemnego zbiornika magazynowego. Przykładowo szacunkowa objętość podziemnego zbiornika dla Zaton i Zavrelje Springs wyniosła ok. 0, , m 3 (wartość średnia z pomiarów hydrogeologicznych). Sumaryczna objętość systemu małych podziemnych jaskiń wyniosła szacunkowo aŝ m 3 (Ombla Spring), a średnia efektywna porowatość 0,11%. Przy rozpatrywaniu ewentualnej lokalizacji tego typu hydroelektrowni pod uwagę naleŝy wziąć dwa istotne czynniki: początkową wysokość poziomu wody oraz szybkość kompensacji poziomu wody w czasie pracy hydroturbiny (wahania poziomu wody gruntowej, wpływające na ewentualną niestabilność pracy systemu energetycznego). Szczegółowe parametry hydrodynamiczne (potrzebne w pracach projektowo-optymalizacyjnych) uzyskiwane są przy pomocy modeli testowych róŝnych wariantów konstrukcyjnych turbiny, jej usytuowania oraz uwarunkowań hydrogeologicznych rozpatrywanej warstwy wodonośnej. PrzybrzeŜne prądy morskie Nowością technologiczną w najbliŝszej przyszłości mogą stać się turbiny wykorzystujące przybrzeŝne prądy (swego rodzaju wewnętrzne rzeki) w akwenach morskich 3. DuŜy ładunek energetyczny prądów przybrzeŝnych (duŝe masy poruszającej się wody) oraz ich stosunkowo wysoka stabilność hydrologiczna (maksymalnie 10-procentowe odchylenia roczne) powodują coraz szersze zainteresowanie tym potencjalnym rodzajem odnawialnej energii. Szacunkowa wielkość przedsięwzięcia obala takŝe potoczne stwierdzenia, Ŝe energia odnawialna jest niedogodna w uŝyciu na masową skalę. Prądy morskie mogą w najbliŝszej przyszłości stanowić waŝny segment rynku energetycznego. Teoretyczne studia nad 106 moŝliwymi lokalizacjami turbin na terenie Unii Europejskiej dowodzą, Ŝe istnieje moŝliwość produkcji 50 TWh/rok energii. Jest to nowoczesna, proekologiczna technologia energetyczna XXI wieku. Ogólnie ta forma energii jest rozproszona, jednak w wielu miejscach jest ona wystarczająco skoncentrowana (3000 MW), aby móc ją praktycznie i ekonomicznie wykorzystywać (np. zachodnie wybrzeŝe Szkocji, wyspy na Kanale La Manche). Osobnym zagadnieniem technicznym jest konieczność zapewnienia najbardziej efektywnej konstrukcji konwertera hydroturbiny przechwytującej energię kinetyczną prądów morskich. Wymagane są tu dogłębne prace studialne nad sposobem konwersji energii prądów morskich na energię elektryczną. Pomimo istnienia dość dobrze rozwiniętej teorii dotyczącej zasad konstrukcji i mechaniki turbin wiatrowych, wodnych czy turbin napędowych statków dla rozwijania duŝych prędkości, Ŝadna z nich nie pokrywa całkowicie potrzeb związanych z tą nową dziedziną energetyki, dodatkowo komplikowaną takimi zjawiskami jak specyfika warunków morskich (skład chemiczny i biochemiczny wody, własności korozyjne środowiska morskiego, kawitacja, duŝe napręŝenia powierzchniowe konstrukcji itp.). O potencjalnych korzyściach płynących z tego źródła energii moŝe świadczyć np. porównanie, z którego wynika, iŝ turbina przybrzeŝna, wykorzystująca prądy płynące w wodzie morskiej z prędkością 2-3 m/s, dostarcza cztery razy więcej energii z 1 m 2 powierzchni wirnika

12 niŝ turbina wiatrowa zasilana wiatrem o tej samej prędkości. Pomimo znacznie trudniejszego dostępu do zlokalizowanego przebiegu prądu przybrzeŝnego (koszty inwestycyjne) naleŝy pamiętać, iŝ inwestycja ta zwraca się kilkakrotnie, nie wspominając o względach ekologicznych. W porównaniu do największych dotychczasowych turbin wiatrowych (ok. 2 MW) potencjalnie wytwarzana moc oraz zakładane (w celach projektowych) rozmiary nominalne turbin są nadzwyczaj obiecujące. Z drugiej strony projektant ma do czynienia ze znacznie bardziej agresywnym środowiskiem niŝ przypowierzchniowe warstwy atmosfery (energia wiatrowa). Metalowe części muszą być tym samym odpowiednio zabezpieczone antykorozyjnie (np. w najbardziej szkodliwych warunkach panujących na Morzu Północnym planuje się zastosowanie specjalnie skomponowanych farb zabezpieczających, galwanizowanie i wytwarzanie elementów metalowych z naddatkiem grubości na korozję itp.). Przewidzieć trzeba m.in. opory hydrauliczne ruchu obrotowego wskutek osiadania na eksponowanej powierzchni hydroturbin flory i fauny morskiej (gęstość wody morskiej przy standardowym zasoleniu wynosi średnio ok kg/m 3 ). Wobec trudności eksperymentalnych do projektowania i optymalizacji konstrukcji wirników pracujących w warunkach podwodnych szczególnie pomocne stają się tutaj nowoczesne metody symulacyjno-obliczeniowe (modele CFD). Wszechstronnie testuje się wpływ zróŝnicowanych warunków hydrodynamicznych, specyficznych dla środowiska wodnego na podstawie wyjściowych modeli wirników turbin wiatrowych, zakłada się zróŝnicowane profile przepływów przydennych i przypowierzchniowych, podwójne lub nawet wielowirnikowe turbiny dla maksymalnego przechwytu i utylizacji energii prądów itp. dr inŝ. Krzysztof Piotrowski, Wydział Chemiczny, Politechnika Śląska, Gliwice; prof. Tomasz Wiltowski, dr Kanchan Mondal, Southern Illinois University Carbondale, USA Źródła 1. Bardsley W.E.: Power from groundwater. Journal of Hydrology 162/ Bonacci O.: Ground water behavior in karst: example of the Ombla Spring (Croatia), Journal of Hydrology 165/ Bahaj A.S., Myers L.E.: Fundamentals applicable to the utilization of marine current turbines for energy production. Renewable Energy 28/2003. Fot. 1. Górskie strumienie wciąŝ stanowią niewykorzystane źródło taniej, czystej hydroenergii. Fot. K. Piotrowski

Mała energetyka wiatrowa

Mała energetyka wiatrowa Energetyka Prosumencka-Korzyści dla Podlasia" Białystok, 8/04/2014 Mała energetyka wiatrowa Katarzyna Michałowska-Knap Instytut Energetyki Odnawialnej ; kmichalowska@ieo.pl Moc zainstalowana (kolor niebieski)

Bardziej szczegółowo

ELEKTROWNIE WODNE. Wykonały: Patrycja Musioł Ewelina Kriener

ELEKTROWNIE WODNE. Wykonały: Patrycja Musioł Ewelina Kriener ELEKTROWNIE WODNE Wykonały: Patrycja Musioł Ewelina Kriener Elektrownia Wodna: zakład przemysłowy zamieniający energię potencjalną wody na elektryczną. Elektrownie wodne są najintensywniej wykorzystywanym

Bardziej szczegółowo

*Woda biały węgiel. Kazimierz Herlender, Politechnika Wrocławska

*Woda biały węgiel. Kazimierz Herlender, Politechnika Wrocławska *Woda biały węgiel Kazimierz Herlender, Politechnika Wrocławska Wrocław, Hotel JPII, 18-02-2013 MEW? *Energia elektryczna dla *Centralnej sieci elektroen. *Sieci wydzielonej *Zasilania urządzeń zdalnych

Bardziej szczegółowo

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Produkcja energii elektrycznej Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Znaczenie energii elektrycznej Umożliwia korzystanie z urządzeń gospodarstwa domowego Warunkuje rozwój rolnictwa, przemysłu i usług

Bardziej szczegółowo

Zielony Telefon Alarmowy OZE. http://zielonytelefon.eco.pl

Zielony Telefon Alarmowy OZE. http://zielonytelefon.eco.pl Zielony Telefon Alarmowy OZE Energia Wody : Projekt dofinansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Energetyka wodna Energetyka wodna (hydroenergetyka) zajmuje się pozyskiwaniem

Bardziej szczegółowo

Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej

Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej Wpływ wybranych czynników na inwestycje w energetyce wiatrowej Autor: Katarzyna Stanisz ( Czysta Energia listopada 2007) Elektroenergetyka wiatrowa swój dynamiczny rozwój na świecie zawdzięcza polityce

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

Energia z wody i przykłady jej wykorzystania w Wielkopolsce

Energia z wody i przykłady jej wykorzystania w Wielkopolsce Energia z wody i przykłady jej wykorzystania w Wielkopolsce Ewa Malicka Małe Elektrownie Wodne Władysław Malicki www.mewmalicki.pl Towarzystwo Rozwoju Małych Elektrowni Wodnych www.trmew.pl Forum Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 PL 177181 B1 F03D 3/02

(13) B1 (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 PL 177181 B1 F03D 3/02 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 177181 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia 298286 (22) Data zgłoszenia 26.03.1993 (51) IntCl6: F03D 3/02 (54)

Bardziej szczegółowo

ENERGIA WIATRU. Dr inŝ. Barbara Juraszka

ENERGIA WIATRU. Dr inŝ. Barbara Juraszka ENERGIA WIATRU. Dr inŝ. Barbara Juraszka Prognozy rozwoju energetyki wiatrowej Cele wyznacza przyjęta w 2001 r. przez Sejm RP "Strategia rozwoju energetyki odnawialnej". Określa ona cel ilościowy w postaci

Bardziej szczegółowo

Lokalne systemy energetyczne

Lokalne systemy energetyczne 2. Układy wykorzystujące OZE do produkcji energii elektrycznej: elektrownie wiatrowe, ogniwa fotowoltaiczne, elektrownie wodne (MEW), elektrownie i elektrociepłownie na biomasę. 2.1. Wiatrowe zespoły prądotwórcze

Bardziej szczegółowo

- 1 / 7- Ponadto w opracowanej ekspertyzie mogą być zawarte są informacje na temat:

- 1 / 7- Ponadto w opracowanej ekspertyzie mogą być zawarte są informacje na temat: na wykonanie standardowej ekspertyzy dotyczącej oceny zasobów 1 SIŁOWNIA Ekspertyza standardowa dotyczy jednej potencjalnej lokalizacji i jednego typu generatora Wykonywana jest na podstawie 10-letniej

Bardziej szczegółowo

Hydroenergetyka. liwości intensyfikacji wykorzystania potencjału hydroenergetycznego w ramach gospodarki wodnej kraju.

Hydroenergetyka. liwości intensyfikacji wykorzystania potencjału hydroenergetycznego w ramach gospodarki wodnej kraju. Hydroenergetyka Ocena możliwo liwości intensyfikacji wykorzystania potencjału hydroenergetycznego w ramach gospodarki wodnej kraju mgr inż.. Mariusz Gajda Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej Nasze

Bardziej szczegółowo

Elektrownie wodne (J. Paska)

Elektrownie wodne (J. Paska) 1. Ogólna charakterystyka elektrowni wodnych Rys. 1. Cykl przemian energetycznych, realizowanych w elektrowni wodnej i uproszczony obraz strat energii. Moc i energia elektrowni wodnych Rys.. Przekrój koryta

Bardziej szczegółowo

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim

ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim ZałoŜenia strategii wykorzystania odnawialnych źródeł energii w województwie opolskim Marian Magdziarz WOJEWÓDZTWO OPOLSKIE Powierzchnia 9.412 km² Ludność - 1.055,7 tys Stolica Opole ok. 130 tys. mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO Strategia Działania dotyczące energetyki są zgodne z załoŝeniami odnowionej Strategii Lizbońskiej UE i Narodowej Strategii Spójności

Bardziej szczegółowo

Małe elektrownie wodne na rzece Myśli jako przykład hydroenergetycznego wykorzystania istniejących stopni wodnych

Małe elektrownie wodne na rzece Myśli jako przykład hydroenergetycznego wykorzystania istniejących stopni wodnych Małe elektrownie wodne na rzece Myśli jako przykład hydroenergetycznego wykorzystania istniejących stopni wodnych Ewa Malicka Towarzystwo Rozwoju Małych Elektrowni Wodnych VII Konferencja Odnawialne źródła

Bardziej szczegółowo

Woda bezcenny skarb. Czy elektrownie wodne to inwestycja. w lepszą przyszłość? Autorzy projektu:

Woda bezcenny skarb. Czy elektrownie wodne to inwestycja. w lepszą przyszłość? Autorzy projektu: Woda bezcenny skarb Czy elektrownie wodne to inwestycja w lepszą przyszłość? Autorzy projektu: - Dominik Król - Michał Wójcik - Piotr Salwa - Dominik Wąs - Piotr Włodarz Opiekun projektu: - mgr inż. Piotr

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Konwersji Energii. Silnik Wiatrowy

Laboratorium z Konwersji Energii. Silnik Wiatrowy Laboratorium z Konwersji Energii Silnik Wiatrowy 1.0.WSTĘP Silnik wiatrowy to silnik wirnikowy zamieniający energię kinetyczną wiatru na pracę mechaniczną łopat wirnika, dzięki której wytwarzana jest energia

Bardziej szczegółowo

04. Bilans potrzeb grzewczych

04. Bilans potrzeb grzewczych W-551.04 1 /7 04. Bilans potrzeb grzewczych W-551.04 2 /7 Spis treści: 4.1 Bilans potrzeb grzewczych i sposobu ich pokrycia... 3 4.2 Struktura paliwowa pokrycia potrzeb cieplnych... 4 4.3 Gęstość cieplna

Bardziej szczegółowo

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza Praca kontrolna semestr IV Przyroda.... imię i nazwisko słuchacza semestr 1. Ilustracja przedstawia oświetlenie Ziemi w pierwszym dniu jednej z astronomicznych pór roku. Uzupełnij zdania brakującymi informacjami,

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne

Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne Regionalne dokumentacje hydrogeologiczne Prawo geologiczne i górnicze Art.42 Dokumentacja hydrogeologiczna 1. Dokumentację hydrogeologiczną sporządza się w celu: 1) ustalenia zasobów wód podziemnych; 2)

Bardziej szczegółowo

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Energia odnawialna uzyskiwana jest z naturalnych, powtarzających się procesów przyrodniczych Definicja rekomendowaną przez Międzynarodową Agencję Energetyczną

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Beata Wiszniewska Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej Warszawa, 15 października 2015r. Polityka klimatyczno-energetyczna Unii Europejskiej Pakiet

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona.

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. - omówienie wpływu nowych technologii energetycznych na środowisko i na bezpieczeństwo energetyczne gminy. Mgr inż. Artur Pawelec Seminarium w Suchej Beskidzkiej

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Informacja o pracy dyplomowej

Informacja o pracy dyplomowej Informacja o pracy dyplomowej 1. Nazwisko i Imię: Duda Dawid adres e-mail: Duda.Dawid1@wp.pl 2. Kierunek studiów: Mechanika I Budowa Maszyn 3. Rodzaj studiów: inżynierskie 4. Specjalnośd: Systemy, Maszyny

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie lub komplementarne wykorzystywanie energii elektrowni wiatrowych. Leszek Katkowski Bogdan Płaneta

Magazynowanie lub komplementarne wykorzystywanie energii elektrowni wiatrowych. Leszek Katkowski Bogdan Płaneta Magazynowanie lub komplementarne wykorzystywanie energii elektrowni wiatrowych Leszek Katkowski Bogdan Płaneta 1 Plan prezentacji Zmienność wiatru (i sposoby unikania jej wpływu na energetykę wiatrową)

Bardziej szczegółowo

Jak w krajach nadbałtyckich pozyskiwana jest energia ze źródeł odnawialnych?

Jak w krajach nadbałtyckich pozyskiwana jest energia ze źródeł odnawialnych? Jak w krajach nadbałtyckich pozyskiwana jest energia ze źródeł odnawialnych? Wybraliśmy ten temat, ponieważ interesowała nas energia odnawialna. Skład grupy: Oskar Wilda, Jakub Treder, Kacper Plicht, Seweryn

Bardziej szczegółowo

MIKROELEKTROWNIA RZECZNA Z TURBINĄ ŚLIMAKOWĄ

MIKROELEKTROWNIA RZECZNA Z TURBINĄ ŚLIMAKOWĄ Zeszyty roblemowe Maszyny Elektryczne Nr 8/009 19 Konrad Dąbała, Zdzisław Krzemień, Instytut Elektrotechniki, Warszawa Artur Olszewski, Energia 3000 MIKROELEKTROWNIA RZECZNA Z TURBINĄ ŚLIMAKOWĄ MICRO HYDROOWER

Bardziej szczegółowo

ANALIZA WYKORZYSTANIA ELEKTROWNI WIATROWEJ W DANEJ LOKALIZACJI

ANALIZA WYKORZYSTANIA ELEKTROWNI WIATROWEJ W DANEJ LOKALIZACJI ANALIZA WYKORZYSTANIA ELEKTROWNI WIATROWEJ W DANEJ LOKALIZACJI Autorzy: Alina Bukowska (III rok Matematyki) Aleksandra Leśniak (III rok Fizyki Technicznej) Celem niniejszego opracowania jest wyliczenie

Bardziej szczegółowo

Lądowe elektrownie wiatrowe

Lądowe elektrownie wiatrowe Lądowe elektrownie wiatrowe F army wiatrowe stanowią przedsięwzięcia, które ze względu na swoją złożoność mogą oddziaływać na wiele elementów środowiska naturalnego. W związku z dynamicznym rozwojem energetyki

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce. Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz

Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce. Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz Dobre praktyki w zakresie wykorzystania odnawialnych i alternatywnych źródeł energii w Małopolsce Prezes Zarządu: Lilianna Piwowarska-Solarz Małopolska Agencja Energii i Środowiska Jesteśmy pierwszą w

Bardziej szczegółowo

Savonius. Turbina wiatrowa Savoniusa do zastosowań przydomowych w ramach energetyki rozproszonej. Projekt

Savonius. Turbina wiatrowa Savoniusa do zastosowań przydomowych w ramach energetyki rozproszonej. Projekt Savonius Projekt Turbina wiatrowa Savoniusa do zastosowań przydomowych w ramach energetyki rozproszonej Piotr Grzymski piotr@grzymski.com 604 488 888 Konrad Kacprzak kokacprzak@gmail.com 503 507 029 1

Bardziej szczegółowo

Wymaganie do spełnienia przez budynek energooszczędny: Obliczenia i sposób ich prezentacji w projekcie jest analogiczny do pkt 3!!!

Wymaganie do spełnienia przez budynek energooszczędny: Obliczenia i sposób ich prezentacji w projekcie jest analogiczny do pkt 3!!! 4. Sporządzenie świadectwa energetycznego w Excelu dla zmodyfikowanego budynku, poprzez wprowadzenie jednej lub kilku wymienionych zmian, w celu uzyskania standardu budynku energooszczędnego, tj. spełniającego

Bardziej szczegółowo

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ Dwie grupy technologii: układy kogeneracyjne do jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła wykorzystujące silniki tłokowe, turbiny gazowe,

Bardziej szczegółowo

BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH. Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński

BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH. Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński BADANIA WIRNIKA TURBINY WIATRROWEJ O REGULOWANYM POŁOŻENIU ŁOPAT ROBOCZYCH Zbigniew Czyż, Zdzisław Kamiński Politechnika Lubelska, Wydział Mechaniczny, Katedra Termodynamiki, Mechaniki Płynów i Napędów

Bardziej szczegółowo

Co to jest ustrój rzeczny?

Co to jest ustrój rzeczny? Co to jest ustrój rzeczny? Ustrój (reżim) rzeczny jest to ustalany na podstawie wieloletnich obserwacji rytm wahań przepływów rzeki oraz stanów wody, związany z rodzajem zasilania i zlodzeniem. Każda rzeka

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Nowatorskie rozwiązania w dziedzinie rurociągów stosowanych w elektrowniach wodnych w Europie.

Nowatorskie rozwiązania w dziedzinie rurociągów stosowanych w elektrowniach wodnych w Europie. Nowatorskie rozwiązania w dziedzinie rurociągów stosowanych w elektrowniach wodnych w Europie. Sylwester Sykulski Marcin Filipiak HOBAS System Polska Sp. z o.o. Energetyka wodna Zarys historyczny Pierwsza

Bardziej szczegółowo

Alternatywne źródła energii. Elektrownie wiatrowe

Alternatywne źródła energii. Elektrownie wiatrowe Alternatywne źródła energii Elektrownie wiatrowe Elektrownia wiatrowa zespół urządzeń produkujących energię elektryczną wykorzystujących do tego turbiny wiatrowe. Energia elektryczna uzyskana z wiatru

Bardziej szczegółowo

Analiza systemowa gospodarki energetycznej Polski

Analiza systemowa gospodarki energetycznej Polski Analiza systemowa gospodarki energetycznej Polski System (gr. σύστηµα systema rzecz złoŝona) - jakikolwiek obiekt fizyczny lub abstrakcyjny, w którym moŝna wyróŝnić jakieś wzajemnie powiązane dla obserwatora

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego

Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego mgr inż. Jakub Lenarczyk Oddział w Poznaniu Zakład Odnawialnych Źródeł Energii Czym są wieloźródłowe systemy

Bardziej szczegółowo

Hist s o t ri r a, a, z a z s a a s d a a a d zi z ał a a ł n a i n a, a

Hist s o t ri r a, a, z a z s a a s d a a a d zi z ał a a ł n a i n a, a Silnik Stirlinga Historia, zasada działania, rodzaje, cechy użytkowe i zastosowanie Historia silnika Stirlinga Robert Stirling (ur. 25 października 1790 - zm. 6 czerwca 1878) Silnik wynalazł szkocki duchowny

Bardziej szczegółowo

Elektrownie Geotermalne

Elektrownie Geotermalne Elektrownie Geotermalne Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie energii elektrycznej w MPWIK S.A. w Krakowie

Wytwarzanie energii elektrycznej w MPWIK S.A. w Krakowie Wykorzystanie promieniowania słonecznego O zaletach i wadach elektrowni fotowoltaicznych można by dyskutować bardzo długo, dlatego możliwości tego typu źródeł zostaną przedstawione na przykładzie elektrowni

Bardziej szczegółowo

www.edusun.pl Energia wody

www.edusun.pl Energia wody Energia wody Na świecie istnieje około 1,4 mld km3 wody. Jest ona niezbędna do życia, które zresztą zaczęło się właśnie w niej. Człowiek potrzebuje jej na każdym kroku: w gospodarstwie domowym, w rolnictwie,

Bardziej szczegółowo

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe I Forum Małych Elektrowni Wiatrowych Warszawa, 23 marca 2011 Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe Katarzyna Michałowska-Knap Instytut Energetyki Odnawialnej kmichalowska@ieo.pl Opłacalność

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Możliwości wykorzystania potencjału bardzo niskich spadów - turbiny VLH. Maciej Drzewiecki

Możliwości wykorzystania potencjału bardzo niskich spadów - turbiny VLH. Maciej Drzewiecki Możliwości wykorzystania potencjału bardzo niskich spadów - turbiny VLH Maciej Drzewiecki Dziś i jutro energetyki wodnej w Polsce i w Unii Europejskiej, Renexpo Warszawa, 27.10.2011 Nowa turbina do zastosowania

Bardziej szczegółowo

Oferta projektu inwestycyjnego:

Oferta projektu inwestycyjnego: Oferta projektu inwestycyjnego: Instalacja elektrowni wiatrowej w przedsiębiorstwie-gospodarstwie rolnym, w celu obniżenia kosztów zaopatrzenia w energie elektryczną i poprawienia jego wyników ekonomicznych.

Bardziej szczegółowo

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE WSPÓŁCZEŚNIE STOSOWANE - TURBINY. Podstawowymi parametrami, które warunkują wybór turbiny dla elektrowni wodnej

TECHNOLOGIE WSPÓŁCZEŚNIE STOSOWANE - TURBINY. Podstawowymi parametrami, które warunkują wybór turbiny dla elektrowni wodnej Opracowano na podstawie: Jak zbudować małą elektrownię wodną? Przewodnik ESHA 2010 tłumaczenie i redakcja wydania polskiego dr Janusz Steller + zespół TECHNOLOGIE WSPÓŁCZEŚNIE STOSOWANE - TURBINY Podstawowymi

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Odnawialne źródła Renewable energy sources Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Rodzaj przedmiotu: kierunkowy Poziom studiów: studia I stopnia forma studiów: studia stacjonarne

Bardziej szczegółowo

Potencjał OZE na obszarach wiejskich

Potencjał OZE na obszarach wiejskich Potencjał OZE na obszarach wiejskich Monitoring warunków pogodowych Z dużą rozdzielczością czasową zbierane są dane o pionowym profilu prędkości i kierunku wiatru, temperaturze, wilgotności, nasłonecznieniu

Bardziej szczegółowo

Bezprzeponowy, płytowy gruntowy wymiennik ciepła PRO-VENT GEO Chłodzi i podgrzewa skutecznie i oszczędnie 2010-08-01

Bezprzeponowy, płytowy gruntowy wymiennik ciepła PRO-VENT GEO Chłodzi i podgrzewa skutecznie i oszczędnie 2010-08-01 Bezprzeponowy, płytowy gruntowy wymiennik ciepła PRO-VENT GEO Chłodzi i podgrzewa skutecznie i oszczędnie 2010-08-01 PROVENT GEO UNIKALNE ROZWIĄZANIE ZASTRZEZONE W URZĘDZIE PATENTOWYM Bezprzeponowy Płytowy

Bardziej szczegółowo

SYSTEM MIESZANIA CEMENTU MULTICOR PRODUKCJA JUST-IN-TIME

SYSTEM MIESZANIA CEMENTU MULTICOR PRODUKCJA JUST-IN-TIME SYSTEM MIESZANIA CEMENTU MULTICOR PRODUKCJA JUST-IN-TIME ZrównowaŜona produkcja cementu przy wykorzystaniu kompozytów cementu: Kierunki zmian i korzyści z produkcji cementu MoŜemy wyróŝnić główne czynniki

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii naturalnej.

Wykorzystanie energii naturalnej. Wykorzystanie energii naturalnej. 2 Wprowadzenie 3 Tradycyjne zasoby naturalne są na wyczerpaniu, a ceny energii rosną. Skutkiem tej sytuacji jest wzrost zainteresowania produkcją energii bez emisji CO2

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANA GOSPODARKA ODPADAMI KOMUNALNYMI WOJEWÓDZTWO ŚLĄSKIE MIEJSCOWOŚĆ TŁO PRZEDSIĘWZIĘCIA

ZINTEGROWANA GOSPODARKA ODPADAMI KOMUNALNYMI WOJEWÓDZTWO ŚLĄSKIE MIEJSCOWOŚĆ TŁO PRZEDSIĘWZIĘCIA ZINTEGROWANA GOSPODARKA ODPADAMI KOMUNALNYMI WOJEWÓDZTWO ŚLĄSKIE www.ruse-europe.org Efektywna gospodarka odpadami to zintegrowany system, który opiera się na zbieraniu, transporcie, odzysku i unieszkodliwianiu

Bardziej szczegółowo

ŁAPACZ RUMOWISKA DENNEGO W KORYTACH RZECZNYCH RBT (RIVER BEDLOAD TRAP) autor dr Waldemar Kociuba

ŁAPACZ RUMOWISKA DENNEGO W KORYTACH RZECZNYCH RBT (RIVER BEDLOAD TRAP) autor dr Waldemar Kociuba ŁAPACZ RUMOWISKA DENNEGO W KORYTACH RZECZNYCH RBT (RIVER BEDLOAD TRAP) autor dr Waldemar Kociuba Urządzenie produkowane na licencji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Chronione patentem

Bardziej szczegółowo

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska

Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski. Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Sanitacja w zabudowie rozproszonej doświadczenia Polski Paweł Błaszczyk, Instytut Ochrony Środowiska Art. 42 ustawy Prawo wodne (Dz.U. Nr 115 z 2001 r., poz.1229 z późn. zmianami Pkt. 3 Budowę urządzeń

Bardziej szczegółowo

Etapy Projektowania Instalacji Fotowoltaicznej. Analiza kosztów

Etapy Projektowania Instalacji Fotowoltaicznej. Analiza kosztów Etapy Projektowania Instalacji Fotowoltaicznej Analiza kosztów Główne składniki systemu fotowoltaicznego 1 m 2 instalacji fotowoltaicznej może dostarczyć rocznie 90-110 kwh energii elektrycznej w warunkach

Bardziej szczegółowo

MAKSYMALNIE SPRAWNA TURBINA AEROCOPTER 450

MAKSYMALNIE SPRAWNA TURBINA AEROCOPTER 450 PRZYDOMOWA ELEKTROWNIA WIATROWA MAKSYMALNIE SPRAWNA TURBINA AEROCOPTER 450 Powszechnie lansowane hasła ekologiczne oraz zmieniające się przepisy skłaniają nas do produkowania coraz większych ilości zielonej

Bardziej szczegółowo

Nowa turbina do zastosowania przy niskich spadach (Very Low Head), o małym wpływie na środowisko. www.vlh-turbine.com

Nowa turbina do zastosowania przy niskich spadach (Very Low Head), o małym wpływie na środowisko. www.vlh-turbine.com Nowa turbina do zastosowania przy niskich spadach (Very Low Head), o małym wpływie na środowisko. www.vlh-turbine.com Rozmiar prac budowlanych dla róŝnych r turbin Turbina Kaplana układ pionowy z pojedynczą

Bardziej szczegółowo

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Aby systemy zapobiegania zadymieniu dróg ewakuacyjnych w budynkach działały poprawnie, konieczne jest wykonanie instalacji zapewniającej odprowadzenie obliczeniowych

Bardziej szczegółowo

Q = 0,005xDxB. Q - ilość smaru [g] D - średnica zewnętrzna łożyska [mm] B - szerokość łożyska [mm]

Q = 0,005xDxB. Q - ilość smaru [g] D - średnica zewnętrzna łożyska [mm] B - szerokość łożyska [mm] 4. SMAROWANIE ŁOŻYSK Właściwe smarowanie łożysk ma bezpośredni wpływ na trwałość łożysk. Smar tworzy nośną warstewkę smarową pomiędzy elementem tocznym a pierścieniem łożyska która zapobiega bezpośredniemu

Bardziej szczegółowo

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia:

1. Rodzaj i charakterystyka przedsięwzięcia: zasięgnął opinii Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Rzeszowie oraz Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Ustrzykach Dolnych w sprawie potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedmiotowego

Bardziej szczegółowo

INTEGRATOR MIKROINSTALACJI ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ZYGMUNT MACIEJEWSKI. Wiejskie sieci energetyczne i mikrosieci. Warszawa, Olsztyn 2014

INTEGRATOR MIKROINSTALACJI ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ZYGMUNT MACIEJEWSKI. Wiejskie sieci energetyczne i mikrosieci. Warszawa, Olsztyn 2014 INTEGRATOR MIKROINSTALACJI ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII w ramach projektu OZERISE Odnawialne źródła energii w gospodarstwach rolnych ZYGMUNT MACIEJEWSKI Wiejskie sieci energetyczne i mikrosieci Warszawa,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030 05. Paliwa gazowe 5.1. Wprowadzenie... 1 5.2. Zapotrzebowanie na gaz ziemny - stan istniejący... 2 5.3. Przewidywane zmiany... 3 5.4. Niekonwencjonalne paliwa gazowe... 5 5.1. Wprowadzenie W otoczeniu

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej

Zagadnienia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej Zagadnienia bezpieczeństwa dostaw energii elektrycznej Stabilizacja sieci - bezpieczeństwo energetyczne metropolii - debata Redakcja Polityki, ul. Słupecka 6, Warszawa 29.09.2011r. 2 Zagadnienia bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych

Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych 1 Kompleksowe podejście do rozwoju systemów ciepłowniczych Daniel Roch Szymon Pająk ENERGOPOMIAR Sp. z o.o., Zakład Techniki Cieplnej Plan prezentacji 1. Aspekty kompleksowego podejścia do rozwoju systemu

Bardziej szczegółowo

Energetyczne projekty wiatrowe

Energetyczne projekty wiatrowe Energetyczne projekty wiatrowe Potencjał i moŝliwości w warunkach polskich Marcin Kaniewski CIBET REenergy Sp. z o.o. Al. Krakowska 197; 02-180 Warszawa Tel.: 022 57 39 733 Email: info@cibetreenergy.pl

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

MAŁE ELEKTROWNIE WODNE JAKO ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ

MAŁE ELEKTROWNIE WODNE JAKO ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ MAŁE ELEKTROWNIE WODNE JAKO ŹRÓDŁO ENERGII ODNAWIALNEJ mgr inż. Paweł Pistelok dr inż. Robert Rossa INSTYTUT NAPĘDÓW I MASZYN ELEKTRYCZNYCH KOMEL Zarządzanie Energią i Teleinformatyką ZET 2014 ZET 2104,

Bardziej szczegółowo

OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU. Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci:

OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU. Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci: Teoria OBLICZENIE KATASTRU ENERGETYCZNEGO CIEKU Równanie Bernoulliego w dwóch przekrojach (przed i za elektrownią) można zapisad w ogólnej postaci: 2 2 v1 p1 v2 p2 z1 z2 H str 2g g 2g g Przy przepływach

Bardziej szczegółowo

POTRZEBY INWESTYCYJNE SIECI ELEKTROENERGETYCZNYCH

POTRZEBY INWESTYCYJNE SIECI ELEKTROENERGETYCZNYCH ZYGMUNT MACIEJEWSKI Prof. Politechniki Radomskiej POTRZEBY INWESTYCYJNE SIECI ELEKTROENERGETYCZNYCH Warszawa 31 marca 2010 r. KRAJOWA SIEĆ PRZESYŁOWA DŁUGOŚCI LINII NAPOWIETRZNYCH: 750 kv 114 km; 400 kv

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

Korzyści i zagroŝenia wynikające z dostarczania gazu ziemnego w postaci skroplonej

Korzyści i zagroŝenia wynikające z dostarczania gazu ziemnego w postaci skroplonej Korzyści i zagroŝenia wynikające z dostarczania gazu ziemnego w postaci skroplonej Autor: Zbigniew Gnutek, Michał Pomorski - Politechnika Wrocławska, Zakład Termodynamiki, Instytut Techniki Cieplnej i

Bardziej szczegółowo

Z BIEGIEM RZEK, CZY POD PRĄD? stan prac nad Ustawą o Odnawialnych Źródłach Energii oraz Prawem Wodnym

Z BIEGIEM RZEK, CZY POD PRĄD? stan prac nad Ustawą o Odnawialnych Źródłach Energii oraz Prawem Wodnym Konferencja Z BIEGIEM RZEK, CZY POD PRĄD? stan prac nad Ustawą o Odnawialnych Źródłach Energii oraz Prawem Wodnym ZNACZENIE MAŁYCH ELEKTROWNI WODNYCH W SYSTEMIE ENERGETYCZNYM KRAJU Poznań, dnia 28 maja

Bardziej szczegółowo

Systemair: Technologia EC

Systemair: Technologia EC Systemair: Technologia EC Kwestia ochrony środowiska naturalnego to dziedzina wymagająca zdecydowanych i szybkich działań. Dotyczy to zwłaszcza sektora przemysłowego współodpowiedzialnego, wraz z konsumentami

Bardziej szczegółowo

Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych

Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych Zapobieganie stratom wody w systemach wodociągowych Rosnący popyt, zmniejszanie się źródeł wody oraz rosnące koszty jej uzdatniania przyczyniły się w ostatnich latach do wzrostu zainteresowania redukcją

Bardziej szczegółowo

Opis wyników projektu

Opis wyników projektu Opis wyników projektu Nowa generacja wysokosprawnych agregatów spalinowoelektrycznych Nr projektu: WND-POIG.01.03.01-24-015/09 Nr umowy: UDA-POIG.01.03.01-24-015/09-01 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ UNIĘ

Bardziej szczegółowo

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r.

Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe. Konferencja Inaugurująca projekt POWER w Małopolsce Kraków, 4 marca 2009 r. Eko-innowacje oraz technologie środowiskowe Cel projektu Promocja rozwoju oraz wyboru technologii, które w małym zakresie obciąŝająśrodowisko naturalne w regionach partnerskich Technologie środowiskowe

Bardziej szczegółowo

Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej. Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle

Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej. Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle Techniczne aspekty drogi wodnej Odra Dunaj na odcinku Kędzierzyn Koźle granica Republiki Czeskiej Konferencja 28.06.2013 Kędzierzyn - Koźle Proste historyczne rozwiązanie transportowe Odra w przekroju

Bardziej szczegółowo

PPP w gospodarce ściekowej. Budowa małych energooszczędnych systemów kanalizacyjnych w formule PPP organizacja projektu i warunki wdroŝenia.

PPP w gospodarce ściekowej. Budowa małych energooszczędnych systemów kanalizacyjnych w formule PPP organizacja projektu i warunki wdroŝenia. PPP w gospodarce ściekowej Budowa małych energooszczędnych systemów kanalizacyjnych w formule PPP organizacja projektu i warunki wdroŝenia. Budowa oczyszczalni ścieków Obecny stan w Polsce ETAP I - Przetarg

Bardziej szczegółowo

Analiza rentowności MEW w aspekcie likwidacji sytemu wsparcia

Analiza rentowności MEW w aspekcie likwidacji sytemu wsparcia Analiza rentowności MEW w aspekcie likwidacji sytemu wsparcia Radosław Koropis Warszawa 16 październik 2013 r. DOTYCHCZASOWE WARUNKI SYSTEMU WSPARCIA ANALIZA RENTOWNOŚCI MEW ILE KOSZTUJE ZANIECHANIE SYSTEMU

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej.

Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Marcin Panowski Politechnika Częstochowska Konsekwencje termodynamiczne podsuszania paliwa w siłowni cieplnej. Wstęp W pracy przedstawiono analizę termodynamicznych konsekwencji wpływu wstępnego podsuszania

Bardziej szczegółowo

Projekty wiatrowe realizowane w ramach energetyki rozproszonej

Projekty wiatrowe realizowane w ramach energetyki rozproszonej Projekty wiatrowe realizowane w ramach energetyki rozproszonej Energetyka Specyfika rozproszona działania Energetyka rozproszona to przede wszystkim produkcja energii elektrycznej blisko potencjalnych

Bardziej szczegółowo

POLEKO POZNAŃ 25.11.2010

POLEKO POZNAŃ 25.11.2010 POLEKO POZNAŃ 25.11.2010 Agenda TRMEW historia i cele działania Obecny stan energetyki wodnej w Polsce Perspektywy rozwoju energetyki wodnej w Polsce Efekty wykorzystania potencjału wodnego Hidroenergia

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie Techniczne zasady działania elektrowni wodnych (MEW)

Wprowadzenie Techniczne zasady działania elektrowni wodnych (MEW) Małe elektrownie wodne Spis treści Wprowadzenie Techniczne zasady działania elektrowni wodnych (MEW) Techniczne aspekty wpływające na przepływy środków pieniężnych w przypadku małych elektrowni wodnych

Bardziej szczegółowo

Wibroizolacja i redukcja drgań

Wibroizolacja i redukcja drgań Wibroizolacja i redukcja drgań Firma GERB istnieje od 1908 roku i posiada duże doświadczenie w zakresie wibroizolacji oraz jest producentem systemów dla redukcji drgań różnego rodzaju struktur, maszyn

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1)

USTAWA. z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) USTAWA z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska 1) Art. 6. 1. Kto podejmuje działalność mogącą negatywnie oddziaływać na środowisko, jest obowiązany do zapobiegania temu oddziaływaniu. 2. Kto

Bardziej szczegółowo

Źródła danych: Wyniki pomiarów. Dane technologiczne

Źródła danych: Wyniki pomiarów. Dane technologiczne Przygotowanie danych dotyczących wielkości emisji do modelowania rozprzestrzenia się zanieczyszczeń w atmosferze przy uŝyciu pakietu oprogramowania Operat-2000 Przystępując do modelowania emisji naleŝy

Bardziej szczegółowo

Wyzwania Energetyki 2012 CEF

Wyzwania Energetyki 2012 CEF Wyzwania Energetyki 2012 CEF Janusz Piechociński Luty 2012 Nowe narzędzie CEF Dnia 29 czerwca 2011 r. Komisja Europejska przyjęła wniosek dotyczący kolejnych wieloletnich ram finansowych obejmujących lata

Bardziej szczegółowo

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji III OŚ PRIORYTETOWA ZARZĄDZANIE ZASOBAMI I PRZECIWDZIAŁANIE ZAGROśENIOM ŚRODOWISKA działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa przeciwpowodziowego Projekty z zakresu małej retencji

Bardziej szczegółowo