ДЕРЖАВНА СЛУЖБА УКРАЇНИ З НАДЗВИЧАЙНИХ СИТУАЦІЙ УКРАЇНСЬКИЙ НАУКОВО-ДОСЛІДНИЙ ІНСТИТУТ ЦИВІЛЬНОГО ЗАХИСТУ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ДЕРЖАВНА СЛУЖБА УКРАЇНИ З НАДЗВИЧАЙНИХ СИТУАЦІЙ УКРАЇНСЬКИЙ НАУКОВО-ДОСЛІДНИЙ ІНСТИТУТ ЦИВІЛЬНОГО ЗАХИСТУ"

Transkrypt

1

2 ДЕРЖАВНА СЛУЖБА УКРАЇНИ З НАДЗВИЧАЙНИХ СИТУАЦІЙ УКРАЇНСЬКИЙ НАУКОВО-ДОСЛІДНИЙ ІНСТИТУТ ЦИВІЛЬНОГО ЗАХИСТУ ПРАЦІ МІЖНАРОДНОЇ НАУКОВО-ПРАКТИЧНОЇ КОНФЕРЕНЦІЇ «АКТУАЛЬНІ ПРОБЛЕМИ МОДЕЛЮВАННЯ РИЗИКІВ І ЗАГРОЗ ВИНИКНЕННЯ НАДЗВИЧАЙНИХ СИТУАЦІЙ НА ОБ'ЄКТАХ КРИТИЧНОЇ ІНФРАСТРУКТУРИ» квітня 2015 Київ, Україна 2

3 Організаційний комітет: Голова Оргкомітету: генерал-майор сл.ц.з. КРОПИВНИЦЬКИЙ Віталій Станіславович, начальник Українського науково-дослідного інституту цивільного захисту (УкрНДІЦЗ), Україна; Співголова Оргкомітету: член-кореспондент НАН України, академік НАПН України, д.ф.м.н., проф. ДОВГИЙ Станіслав Олексійович, директор Інституту телекомунікацій та глобального інформаційного простору; Співголова Оргкомітету: член-кореспондент НАН України, д.т.н., проф. ЛИСИЧЕНКО Георгій Віталійович, директор Інституту геохімії навколишнього середовища НАН України; Заступник голови: ЄВДІН Олександр Миколайович, перший заступник начальника УкрНДІЦЗ, Україна; Заступник голови: полковник сл.ц.з. БОРИС Олександр Павлович, заступник начальника УкрНДІЦЗ, Україна; Члени комітету від Словацької Республіки plk. gšt. v.v. prof. Ing. Pavel NEČAS, PhD., Stála delegácia Slovenskej republiky pri Európskej únii, Brusel, Бельгія; doc. Ing. Miroslav KELEMEN, PhD. brigádny generál v zálohe, Rektor Vysokoj školy bezpečnostného manažérstva v Košiciach, Словаччина; kpt. Ing. Štefan GALLA, PhD., riaditeľ Požiarnotechnického a expertízneho ústavu Ministerstva vnútra SR v Bratislave; doc. PhDr. Rastislav KAZANSKÝ, PhD, veduci katedry Bezpečnostných studii, Univerzita Mateja Bela v Banskej Bystrici, Словаччина. Члени комітету від Польської Республіки: prof. dr.hab. Jan MACIEJEWSKI, Uniwersytet Wroclawski, Польща; dr. Juliusz PIWOWARSKI, Rektor Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego «Apeiron», Польща; prof. nadzw. dr hab. Antoni OLAK, Wszechnica Polska Wyższa Szkoła w Warszawie, Польща. Члени комітету від Чеської Республіки д.ю.н., проф. Виктор ПОРАДА, Вища школа в Карлових Варах, Чеська Республіка; доц., к.т.н. Владимир ЗОУБЕК, Вища школа в Карлових Варах, Чеська Республіка; д.т.н., проф. Бедріх ШЕСТАК, каф. Кризового менеджменту, Поліцейська академія Чеської Республіки в Празі. д.т.н., доц. Йозеф САБОЛ, каф. Кризового менеджменту, Поліцейська академія Чеської Республіки в Празі. Члени комітету від Болгарії prof Nencho NENOV, Rector Higher school of transport, Bulgaria; Члени комітету від України: член-кореспондент НАН України, д.т.н., проф. ТРОФИМЧУК Олександр Миколайович, заступник директора Інституту телекомунікацій та глобального інформаційного простору з наукової роботи; д.ф.-м.н., професор, КЛИМЕНКО Віталій, заступник диpектоpа з наукової pоботи інститута проблем математичних машин та систем; д.т.н., НІКУЛІН Олександр Федорович, начальник науково-дослідного центру інноваційних технологій УкрНДІЦЗ, Україна; Програмний комітет: doc. RSDr. Jozef MATIS, PhD., vedúci KtSVaJ, Akadémia ozbrojených síl gen. M.R.Štefánika, Liptovský Mikuláš, Словаччина; 3

4 PhDr. Mária MARTINSKÁ, PhD., KtSVaJ, Akadémia ozbrojených síl gen. M.R.Štefánika, Liptovský Mikuláš, Словаччина; Doc. František ŠKVRNDA, PhD, FMV EU, Словаччина; prof. Ing. Josef REITŠPIS, PhD. Vysoká škola bezpečnostného manažérstva v Košiciach, Словаччина; plk Doc Dr. Samuel UHRIN, CSc. Akademia Policajnego zboru, Словаччина. prof. Vojtech JURČÁK, Katedra bezpečnosti a obrany Akadémia ozbrojených síl gen. M.R.Štefánika, Liptovský Mikuláš, Словаччина; doc. Ing. Pavel BUČKA, CSc., Akadémia ozbrojených síl gen. M.R.Štefánika, Liptovský Mikuláš, Словаччина; kmdr por. rez. dr Janusz TOMASZEWSKI, Wyższa Szkoła Administracji i Biznesu w Gdyni, Польща; д.т.н., с.н.с. ЧУМАЧЕНКО Сергій Миколайович, начальник відділу моделювання надзвичайних ситуацій УкрНДІЦЗ, Україна; д.т.н., проф., ЛИСЕНКО Олександр Іванович, провідний науковий співробітник УкрНДІЦЗ, Україна; д.т.н., проф., ЛЄБЄДЄВ В.Г., професор кафедри технології конструкційних матеріалів і матеріаловедення Одеського національного політехнічного університету; поч. проф., доц., к.с-г.н. ЗАПЛАТИНСЬКИЙ Василь Миронович, Національний університет фізичного виховання і спорту України, президент Академії безпеки і здоров я України. ЦИБУЛЬНИК Олексій Владиленович, головний спеціаліст Секретаріату Кабінету Міністрів України, академік АБОЗ; проф., д.м.н. ПРИЛИПКО Валентина Антонівна, Національний науковий центр радіаційної медицини НАМН України. к.т.н., доц., УРЯДНІКОВА Інга Вікторівна, старший науковий співробітник відділу моделювання надзвичайних ситуацій УкрНДІЦЗ, Україна. ISBN УКРНДІЦЗ,

5 Міжнародна науково-практична конференція Актуальні проблеми моделювання ризиків та загроз виникнення надзвичайних ситуацій на об єктах критичної інфраструктури відбувалась квітня, організаторами якої були Державна служба України з надзвичайних ситуацій та Український науково-дослідний інститут цивільного захисту. У роботі конференції взяли участь виконуючий обов язки Голови ДСНС Зорян Шкіряк та заступник Голови ДСНС Микола Чечоткін. Захід відкрив Зорян Шкіряк. Він привітав учасників зібрання та підкреслив той факт, що конференція проходить у провідній науковій установі у сфері цивільного захисту країни УкрНДІЦЗ, а участь провідних українських вчених та науковців інших країн свідчить про важливість проблем, які обговорюється. Головною метою заходу, сказав Зорян Несторович, є обмін досвідом у сфері безпеки та цивільного захисту. Він подякував іноземним гостям, представникам наукових установ зарубіжних країн, які підтримують Україну у такий складний для неї час. Побажав учасникам конференції плідної праці. Начальник інституту Віталій Кропивницький привітав присутніх і представив наукові заклади та організації, які взяли участь у роботі науковопрактичної конференції. Це: Національний інститут стратегічних досліджень НАН України, Інститут геохімії навколишнього середовища НАН України, Інститут математичних машин і систем НАН України, Інститут телекомунікаційних технологій та глобального інформаційного простору НАН України, Національний університет оборони України імені Івана Черняхівського, Національний науковий центр радіаційної медицини НАМН України, Центр гуманітарних діалогів, Міжнародна благодійна організація Екологія-Право-Людина, Національний університет фізичної культури та спорту, Національний технічний університет України КПІ, Дніпропетровська державна фінансова академія, ГО Ліга протидії кібертероризму та інформаційним війнам, Всеукраїнський благодійний Фонд сприяння розвитку геоінформаційних технологій та послуг ГІС- Асоціація України, Державний університет телекомунікацій, Таврійський державний агротехнічний університет, Інститут державного управління у сфері цивільного захисту ДСНС України, Управління фізичного захисту, промислової безпеки та охорони праці Міненерго вугілля, Всеукраїнська громадська організація Жива планета, Академія безпеки та основ здоров я, Центральне управління військ РХБ захисту Збройних Сил України, Управління екологічної безпеки та протимінної діяльності Міноборони України, Київський Національний університет імені Тараса 5

6 Шевченка, Придністровський державний університет імені Тараса Шевченка, Незалежна громадська екологічна рада Херсонської області, Національний авіаційний університет, ВП НУБіП України Боярський коледж екології і природних ресурсів, ДВНЗ Криворізький національний університет, Полтавський національний педагогічний університет імені В.Г. Короленка, кафедра виробничо-інформаційних технологій та БЖД, Національний медичний університет імені О.О. Богомольця, Національний університет біоресурсів і природокористування України (НБУіП), Інститут проблем виховання НАПН України, Керівний комітет Інтегрованої Групи Управління з Безпеки в ЄС в Брюсселі, Кіровоградський державний педагогічний університет імені Володимира Винниченка, Центр воєнно-стратегічних досліджень Національного університету оборони України імені Івана Черняхівського, Департамент воєнної політики та стратегічного планування Міністерства оборони України, ДСП Чорнобильська АЕС, м. Славутич, Кіровоградська льотна академія Національного авіаційного університету, Науково-дослідний, проектно-конструкторський та технологічний інститут макрографії (НДІ мікрографії), Державний науково-дослідний інститут авіації, Львівський державний університет безпеки життєдіяльності, Інститут спеціального зв язку та захисту інформації Національного університету України Київський політехнічний інститут. Від зарубіжних країн були представники: Національної Аргонської лабораторії, США; Департаменту енергетики США; Вищої Школи Індивідуальної і Публічної Безпеки AПЕЙРОН в Кракові, Польща; Науково-дослідного центру протипожежної охорони ім. Ю. Тулішковського Державний дослідний інститут (CNBOP-PIB) у Варшаві, Польща; Президент Східноєвропейської агенції з розвитку (EEDA), Словаччина; Поліцейської академії Чеської Республіки в Празі. Сьогодні відбулося перше пленарне засідання на якому науковці виступили із доповідями у яких розглянули питання захисту критичної інфраструктури, моделювання її ризиків та загроз, вплив терористичних кібератак на критичну інфраструктуру, регіональні проблеми хімічної та радіаційної безпеки в Україні, прогнозування повеневої небезпеки. Ректор Вищої школи індивідуальної та Публічної Безпеки AПЕЙРОН в Кракові, Польща, Юліуш Пивоварський ознайомив присутніх із своїми дослідженнями східних традицій в захисті критичної інфраструктури, в основі якої на першому місці моральність. У другій половині дня учасники конференції продовжили роботу на науково-дослідному полігоні УкрНДІЦЗ, який є єдиною у державі науководослідною та випробувальною базою, що розташована в с. Дмитрівка Київської області. Йому надано статус об єкта Національного надбання. 6

7 На пожежно-випробувальному полігоні учасники конференції оглянули передові наукові розробки. Зокрема, до їх уваги був запропонований універсальний рятувальний засіб, який застосовується для рятування постраждалих на водних об єктах у будь-яку пору року. Також присутні ознайомилися з можливостями пожежнорятувального катеру UMS Крім того, Віталій Кропивницький зауважив, що наразі в інституті існують розробляються проекти подібних катерів не лише пожежно-рятувального спрямування, а й для проведення, наприклад, піротехнічних робіт. Далі присутнім була продемонстрована робота стенду для випробувань з визначення розподілу води для автоматичних систем пожежегасіння. За результатами його застосування замовники випробувань мають змогу отримати відповідний експертний висновок про ефективність. Варто зауважити, що даний стенд є єдиним на теренах колишнього СРСР. Потім відвідувачі мали змогу оглянути розробки спеціального захисного одягу для рятувальників, робота яких не пов язана з гасінням пожеж. Також була продемонстрована ефективність вогнезахисту макетів дерев яних будинків, оброблених різними засобами, зокрема, експериментальною вогнезахисною речовиною (однакові макети дерев яних конструкцій попередньо піддавали однаковому вогневому впливу). На наступному етапі демонстрації науковотехнічних розробок Інституту присутнім продемонстрували установку для продукування терморозширеного графіту сорбенту, який використовується для ліквідації наслідків надзвичайних ситуацій, пов язаних із розливом нафтопродуктів та наочно продемонстрували очищення поверхні води від нафти з його застосуванням. Наостанок до уваги науковців був запропонований негорючий пінопласт (карбаізол) новий тип утеплювача, що не підтримує горіння і не виділяє токсичних речовин та має широкий спектр застосування. Присутні мали змогу побачити його відмінність від звичайного пінопласту під час впливу на нього вогню та переконатися у його вогнетривких властивостях. Насамкінець, керівництво Інституту та науковці зробили колективну фотографію на згадку про участь у конференції та знайомство з передовими науковими розробками. 7

8 ЗМІСТ Valeriy Boyko, Petro Zamyatin, Peter Labash, Nadiya Dubrovina, Stanislav Filip, Denis Zamyatin Complex medical and diagnostic measures in persons after fall from height 11 Paweł Dziekański Territorial marketing, product creation writing as part of the local 17 M.Yu. Grytsiuk Complex estimation of strategic tourism development options in carpathian region 29 Rastislav Kazanský Crisis management simulation in process of development international relations studying programme 37 Mária Martinská The trend of increasing quality of cooperation between men and women in the armed forces slovak republic - gender integration organization 44 Marián Mesároš, Ondrej Jamnický Globalization of the world in the context of making human rights 52 Antoni Olak, Paweł Dziekański Marketing wyborczy elementem komunikacji 63 Jan Swół Ciemna wewnętrzna liczba przestępstw 73 J. Tomaszewski Total quality management in health care centres 80 Anna Żelazowska-Przewłoka Changes in the economic situation before the transformation of the system and in the years of economic crisis Имрих Дуфинец, Петер Лошонцзи Менеджмент качества процессов и безопасности информации в условиях Высших учебных заведений 98 Владимир Зоубек Глобальная проблема безопасности европы в пределах правовых и полицейских наук 104 Д.П. Кучеров, А.Н. Козуб, Б.П. Іванов Оценка пропускной способности группы бпла при выполнении задачи мониторинга 108 А.И. Лысенко, С.Н. Чумаченко, Е.Н. Тачинина Математическая постановка задачи оптимизации движения группы квадрокоптеров 113 Юлиуш Пивоварски, Мариуш Розвадовски Система управления безопасностью информации - эффективноое орудие политики информцционной безопасности 120 Ю. Пивоварски Культура национальной безопасности и могущество государства. Научное исследование 129 Б.Б. Поспелов, С.М. Чумаченко, І.В. Урядникова Учет приемлемого риска при обосновании требований к системам контроля состояния объектов критической инфраструктуры 139 Е.А. Шматова Алкоголизм как провоцирующий фактор возникновения чрезвычайной ситуации 146 О.М. Башкатов Оптимізація визначення та цифровий аналіз графічних змін зон підвищенного ризику 150 8

9 С.В. Бондарчук Значення системи професійної підготовки операторів складних систем у зменшені ризиків виникнення авіаційних подій пов язаних з людським фактором 156 А.С. Войціховська, К.М. Норенко Оцінювання впливу воєнних дій на довкілля на сході України 161 Є.В. Гаврилко, О.В. Барабаш Аналіз та управління ризиками застосування формувань під час ліквідації наслідків надзвичайних ситуацій природного і техногенного характеру 166 В.М. Заплатинський Створення ефективної системи освіти з питань безпеки в надзвичайних ситуаціях 171 А.І. Кодрик Перспективи застосування фізико - хімічних методів для знешкодження небезпечних органічних відходів 182 І.В. Косточка, А.Ю. Цина, О.В. Шестопал Упровадження сучасних принципів регулювання в сфері безпеки галузі освіти 185 І.М. Кривулькін, Є.М. Діков Інформаційна підсистема моніторингу стану потенційно небезпечних об єктів: структура, призначення і можливості 192 О.Я. Лещенко Механізми цивільного захисту для вирішення актуальних проблем протидії загрозам виникнення надзвичайних ситуацій на об єктах критичної інфраструктури 196 Є.Ю. Литвиновський, І.С. Талан, Н.М. Романюк Ймовірність виникнення соціальних ризиків на шляху імплементації закону України «Про вищу освіту» 201 О.Ф. Нікулін, Ю.І. Семенцов, О.П. Яцюк, О.М. Тітенко Адсорбційні властивості терморозширеного графіту по відношенню до нафтопродуктів 207 О.В. Пуляк, С.М. Богомаз-Назарова Підготовка майбутніх учителів до надання психологічної допомоги у надзвичайних ситуаціях 214 І.А. Рева Вдосконалення структури державного реєстру потенційно небезпечних об єктів шляхом розроблення нових структурних елементів його інформаційного наповнення відповідно до проведених досліджень 218 Ю.П. Рогач Порядок оцінки фізичних ризиків на механізованих процесах в АПК 227 К.Г. Романчук, Д.В. Стефанишин, О.М. Трофимчук Сценарний підхід до кількісної оцінки ризику аварій на гідровузлах в задачах забезпечення техногенної безпеки напірних гідротехнічних споруд 233 Г.П. Ситник Створення розподіленої інфраструктури на основі безпілотних авіаційних комплексів для підтримки господарської діяльності в районах надзвичайних ситуацій 240 С.А. Станкевич, М.С. Лубський, К.В. Добровольська Технологія підвищення розрізненності інфрачервоних мікроболометричних спектрорадіометрів для задач цивільного захисту 241 Ю.Д. Стефанишина-Гаврилюк, Д.В. Стефанишин, О.М. Трофимчук Прогнозування ризиків збитків від повеней на ріках за даними моніторингу 247 О.М. Тесленко, І.В. Уряднікова Тенденцій розвитку і застосування геоінформаційних технологій для моніторингу екологічної та техногенної безпеки 254 9

10 О.В. Устименко, О.І. Шепіцен, В.О. Павлушин Ліквідація наслідків надзвичайних ситуацій природного та техногенного характеру силами і засобами сектора безпеки і оборони України 257 О.М. Фурсенко, В.А. Шойко, С.М. Чумаченко, Метод ідентифікації складу та структури факторів потоку воєнно-техногенного навантаження для об єктів критичної інфраструктури 262 В.М. Чернета Моделювання загроз та управління ризиками НС на об єктах критичної інфраструктури України 267 І.Ю. Чернявський Повнота радіаційної розвідки критерій якості виявлення фактичної радіаційної обстановки у сучасних умовах 273 С.М. Чумаченко, С.В. Кармазін, С.О. Товстуха Методологічні підходи до ранжування загроз для об єктів критичної інфраструктури 279 Н.Ю. Швагер, М.В. Домнічев, О.В. Нестеренко Окремі питання безпеки поводження з вибухонебезпечними предметами в сучасних умовах 287 Н.Ю. Швагер, Т.А. Комісаренко, О.В. Калініченко Ризики при підготовці фахівців у вищих навчальних закладах 293 Є.О. Яковлєв Гірничо-добувні райони України як території критичного стану інженерної інфраструктури

11 Prof. Valeriy Boyko, prof. Petro Zamyatin, prof. Peter Labash, Assoc.prof. Nadiya Dubrovina, Assoc. prof. Stanislav Filip, Denis Zamyatin COMPLEX MEDICAL AND DIAGNOSTIC MEASURES IN PERSONS AFTER FALL FROM HEIGHT The present study involved 203 injured patients who have undergone diagnostic investigation; where 128 injured individuals with traumatic damages due to falling from height, were treated in the department of traumatic shock of the SI "Zaitcev V.T. Institute of General and Urgent Surgery of NAMS of Ukraine. The diagnostic stage is limited by the time from the moment of hospitalization of injured patients until the beginning of an operation, by the transfer conditions and by other factors of the injury mechanism. The main purpose of the diagnostic stage is the diagnosis of the injuries received in order to determine the optimal approach to surgery and intensive care management of vital body functions of the injured. The study made it possible to elaborate protocols of the diagnostic approach and recommendations for medical personnel, which consider the particular features of the situation and the equipment of the medical institution. Introduction In the conditions of various natural and technogenic catastrophes (explosions, fires, destructions of buildings, etc.) or as a result of extreme sports the traumatic injuries received due to falling from a height are the most widespread [1, 4, 7, 9, 10, 12]. The probability of patients survival depends in many respects on measures undertaken at various stages of rescue and medical care: preliminary diagnostics of the severity of the condition and the availability of qualified medical care considering the location of the injured, their transfer possibilities and the level of facilities in the medical institutions which admit the injured individuals [3, 9, 11]. The diagnostic stage is limited by the time from the moment of hospitalization of injured patients until the beginning of an operation; the main purpose of the study is the diagnosis of the injuries received in order to determine the optimal approach to surgery and intensive care management of vital body functions of the injured [5, 6, 13]. The main tasks in this case are as follows: resuscitation diagnosis and determination of damage to basic vital functions in as short a time as possible, the beginning of resuscitation measures and management of the determined disorders, estimation of the extent of the damage and determination of the optimal terms for surgical intervention. The data and methodology. The study is based on the results of analysis of cases of 203 injured patients. The clinical investigation and treatment of 128 injured individuals with traumatic damages due to falling from height, were treated in the department of traumatic shock of the SI "Zaitcev V.T. Institute of General and Urgent Surgery of NAMS of Ukraine. The criteria for case selection were as follows: cases of falling from height with abdominal injuries and also information about major biomechanical traumatogenic factors (reasons, circumstances, height of fall, the type of fall and the landing, the patient s body weight and the surface characteristics of the landing place). The research has been carried out using the following investigation methods: clinical, laboratory, morphological, instrumental, statistical methods and also retrospective and prospective analysis of medical documentation, the method of interval retrospective continuous selection according to clinical records and forensic medical examinations, anthropometric method and calculation of body weight, analytical practical method of the assessment of the location of the incident with determination of the physical surface properties of the landing place and the measurement of the height of the fall. To arrange the material and make its analysis more descriptive and comparable, the injured were divided into two clinical groups: the main group included 106 injured, while the control group comprised 97. The control group injured underwent traditional medical management. The main group received complex treatment with application of the elaborated methods and new technologies. Results and their discussion Completely reliable classification of the injured is possible only after examination and in some injured the diagnosis was finally verified only after operation or by the results of medic section. 11

12 Considering the above mentioned information we have distinguished four clinical groups of injured: Group I - the injured in a relatively satisfactory state + with damage of moderate severity to one anatomic functional area (AFA), accompanied by a mild injury, or two or more mild AFAs, requiring urgent skilled care. Group II the injured in a state of moderate severity with damage of moderate severity to two or more AFAs requiring urgent skilled and specialized follow-up care. Group III the injured with damage to one AFA in a critical state or in a state of moderate severity, accompanied by mild or moderate damage to other AFAs, or by a severe or moderate injury requiring life-saving specialized care. Group IV - the injured in an extremely severe or terminal state with severe injury of two or more AFAs, who started to receive rescue emergency care in the intensive care unit of the admitting department, the results of which allowed them to determine the further diagnostic and treatment approach. As part of the diagnosis determination, estimation of the total injury severity was carried out by means of a list of damaged AFAs, estimates of the nature of the damage and the subsequent detection of all the injured AFAs by severity. The final diagnosis was determined by detailed characterization of each injury. The assessment of total diagnostic range and treatment of patients was carried out in groups with an identical code which allowed us to increase the reliability of statistical data and contributed to the improvement of the organization of the emergency medical service provided to the injured individuals in this category. We found the expressed correlation between the quantity of the absorbed energy and the severity of the damage sustained (ρ = 0,45, R=0,007). So, vertical, 104 (51,2%) and horizontal, 88 (43,3%) were the most frequent types of landings. Intermediate landing types occurred less frequently, in 11 (5,4%) cases. With regard to the classification of the impact of the person against the landing surface, we defined 9 types of landing according to аnatomic and functional area (Table 1). Table 1 Distribution of injured depending on the type of landing and аnatomic and functional area Type of landing Vertical upper Vertical lower Anatomic and functional area The head, neck, hands, elbows or simultaneously the head and hands (situation, standing on the head bearing on hands and elbows) Buttocks, knees, feet, or simultaneously buttocks and feet (sitting position), knees and feet (kneeling position), buttocks and extremities Main group, % Number of injured Control group, % Total, % 24 (11,8) 22 (10,8) 46 (22,6) 30 (14,8) 28 (13,8) 58 (28,6) Horizontal anterior Anterior area of the body 14 (6,9) 16 (7,9) 30 (14,8) Horizontal posterior Posterior area of the body 12 (5,9) 8 (3,9) 20 (9,8) Horizontal lateral right Right lateral area of the body 11 (5,4) 9 (4,4) 20 (9,8) Horizontal lateral left Left lateral area of the body 8 (3,9) 10 (4,9) 18 (8,9) Intermediate upper angular Simultaneously head and chest 2 (1,0) - 2 (1,0) Intermediate lower angular Simultaneously pelvis and lower extremities 4 (2,0) 2 (1,0) 6 (3,0) Intermediate on extremity Simultaneously upper and lower extremities (position on all fours) 1 (0,5) 2 (1,0) 3 (1,5) TOTAL 106 (52,2) 97 (47,8) 203 (100,0) 12

13 The type of landing depended on the height of the fall. So, the vertical upper landing is typical for falling from heights of up to 3 m. The vertical lower fall, as a rule, occurred from heights of more than 6 m. The horizontal anterior landing was evenly observed in all fall heights. Falling from a height of less than 3 m resulted in and intermediate lower angular landing. An intermediate fall on an extremity was observed in injured when falling from a height of more than 15 m; this confirms the statement concerning coordinated falling of the person from a great height. Typical locations of external injuries of the body allowed us to define the type of landing. So, in the vertical upper landing, hematomas, grazes and wounds were located mainly in the anatomic and functional area of direct collision with the surface (the head, the upper extremities). In a vertical lower external landing the damages were located in the place of primary contact, namely the lower extremities and the pelvis. In a horizontal landing there was a large amount of external damage, with varying severity and located in all anatomic and functional areas. Their character and location in many respects depended on the surface on to which the body fell. In an intermediate upper angular landing the external damage was located in the head, chest and abdomen; in an intermediate lower angular landing it was observed in the area of the pelvis and the lower extremities; in an intermediate landing on extremity the damage was seen on the upper and lower extremities (Table 2). The established different types of landing allowed us to develop typical complexes on the location of damage. The vertical type of landing occurs in 44,4% of cases, horizontal landing in 45,4%, intermediate landing in 10,2%. Injuries of the head are observed in 36,4% of cases, of the chest in 13,3%, of the abdomen in 6,2%, of the pelvis in 12,4%, of the upper extremities in 14,7%, and of the lower extremities in 16,9%. Fractures of the upper and lower extremities in all types of horizontal landing were distributed rather evenly (Table 3). Type of landing Vertical upper Vertical lower Horizontal anterior Horizontal posterior Horizontal lateral right Horizontal lateral left Intermediate upper angular Intermediate lower angular Intermediate on an extremity TOTAL Frequency of external damage in different types of landing Quantity of the damaged anatomic and functional areas (%) head chest cavity abdomen Pelvis Extremities upper lower Main group, % Number of injured Control group, % Table 2 Total, % 27 (12,0) 4 (1,8) 2 (0,9) 8 (3,6) 12 (5,3) 8 (3,6) 32 (14,2) 29 (12,9) 61 (27,1) 10 (4,4) 3 (1,3) 3 (1,3) 4 (1,8) 5 (2,2) 14 (6,2) 21 (9,3) 18 (8,0) 39 (17,3) 12 (5,3) 4 (1,8) 2 (0,9) 4 (1,8) 6 (2,7) 4 (1,8) 15 (6,7) 17 (7,5) 32 (14,2) 9 (4,0) 5 (2,2) 4 (1,8) 3 (1,3) 3 (1,3) 2 (0,9) 14 (6,3) 12 (5,3) 26 (11,6) 8 (3,6) 5 (2,2) 1 (0,4) 2 (0,9) 1 (0,4) 3 (1,3) 11 (4,9) 9 (4,0) 20 (8,9) 11 (4,9) 6 (2,7) 1 (0,4) 1 (0,4) 2 (0,9) 3 (1,3) 12 (5,3) 12 (5,3) 24 (10,7) 5 (2,2) 2 (0,9) 1 (0,4) 4 (1,8) 3 (1,3) 1 (0,4) 7 (3,1) 9(4,0) 16 (7,1) - 1 (0,4) - 1 (0,4) 1 (0,4) 1 (0,4) 3 (1,3) 1 (0,4) 4 (1,8) (0,4) - 2 (0,9) 2 (0,9) 1 (0,4) 3 (1,3) 117 (52,0) 108 (48,0) 225 (100,0) 13

14 Frequency of internal injuries in different types of landing Anatomic and functional areas Number of injured Table 3 Type of landing liver spleen intestine mesentery bladder stomach kidneys pancreas Main group, % Control group, % Total, % Vertical upper (10,7) 25 (9,9) 52 (20,6) Vertical lower (11,9) 31 (12,3) 61 (24,1) Horizontal anterior Horizontal posterior Horizontal lateral right Horizontal lateral left Intermediate upper angular Intermediate lower angular Intermediate on an extremity TOTAL (7,5) 21 (8,3) 40 (15,8) (5,9) 11 (4,3) 26 (10,2) (6,7) 16 (6,3) 33 (13,0) (5,5) 11 (4,3) 25 (9,8) (1,2) 4 (1,6) 7 (2,8) (1,2) 3 (1,2) 6 (2,4) (1,2) - 3 (1,6) (51,8) 122 (48,2) 253 (100) A vertical fall is observed in 44,8% of cases, horizontal 48,9%, intermediate 6,3%. Injuries of the liver are seen in 38,7% of the cases, spleen 23,7%, intestine 15,0%, mesentery 13,4%, bladder 3,9%, stomach 2,8%, kidneys - 1,3%, pancreas 0,4%. Along with frequent damage to large parenchymatous organs (liver, spleen, kidneys) in horizontal landings, an increase in height led to an increase in the proportion of injuries to the pancreas (in horizontal anterior 1) and the hollow organs: bladder (in horizontal anterior 1), stomach (in horizontal anterior 3), intestine (in horizontal anterior 6 and in vertical lower 6). A great discrepancy between external and internal damage was observed in the situation of intermediate landing on extremity. External damage in all the injured was located in the upper and lower extremities. Fractures of the bones of the hand and foot, forearm, shoulder and hip were detected in all the injured. Diagnosis of injuries and assessment of the severity of the condition in the injured who fell from a height was usually carried out in conditions of time deficiency; due to this, resuscitation measures and intensive therapy were sometimes delivered, where serious damage to one anatomic and functional area had been found more often to the head or the lower extremities while other damage, more severe and dangerous, remained undetected or were detected later. In these conditions the lack of possibility to define trauma criteria in the control group in 21,6% of cases increased the probability of diagnostic mistakes, development of serious complications and failures. Active identification of major trauma factors made it possible to decrease the level of diagnostic errors in the injured of the main group. Thus, the frequency of diagnostic mistakes in the main group was 15,1%, and in the control group it comprised 21,6%. So the definition of trauma factors contributed to a considerable 1,4-fold decrease in the frequency of diagnostic mistakes in the main group. It is necessary to emphasize that the volume, severity, prevalence and location of damage, the development of complications and the trauma outcome depended on the factors defining the quantity of energy absorbed by the body. Among these the most significant are: kinetic energy of

15 the falling body (height of fall, body mass of the injured), the type of fall and landing and the physical properties of the surface of the landing place. Thus, with an increase in the height of the fall, there was an abrupt increase in the number of severe multiple and combined injuries with a directly proportional increase in the severity of the condition. A clear correlation has been found between the severity of the damage and the quantity of absorbed energy. The severity of damage and the condition of the injured were influenced by the type of fall, the characteristics of the landing surface and the age of the injured. In cases of falling from height the presence, range, scale and severity of the injuries, the condition of the injured and also the development of complications are conditioned by the combination of biomechanical traumatogenic factors, namely the height and the type of fall and also by the properties of the surface of the final landing. It has been established that such types of fall as direct, active and coordinated falls lead to severe damage and aggravation of the severity of the condition of the injured. Considering that allied specialists-physicians and rescuers participate in the diagnostic and medical process in cases of falling from a height, the present research determined the necessity of elaborating an accurate protocol of actions for each of them. Adherence to the priority principle of diagnostic process, resuscitation measures and urgent surgical intervention from more severe and dangerous damage to less dangerous has become a comprehensive approach. Top-priority functional diagnostics and resuscitation measures were aimed at identification and elimination of disorders of the vital functions. Diagnostic procedures were centered on the identification of potential injury to the chest, the abdomen and the organs of the retroperitoneal space. Thus, the continuity and complexity of diagnostic manipulations, resuscitation actions and urgent surgical intervention were the comprehensive rule of urgent care in cases of falling from a height. In our opinion, the structure of the diagnostic search in the case of a falling from a height has to be presented as follows: primary determination of the nature of anatomic and functional area damage (the priority rule of "four cavities"); damage identification with emphasis on the syndromes posing direct threat to life and definition of their influence on the severity of the condition of the injured; determination of indications for resuscitation measures and surgical intervention; diagnostics maintenance for the purpose of detection of the competing and accompanying damage aggravating the condition of the injured. On the basis of studying of traumatogenic factors we have elaborated the protocol for the employment in the diagnostic approach in the case of a fall from a height, the identification of damage location, the necessary range of investigations and consultations of allied experts and also the probable development of complications and the lethal outcome which also includes a number of detailed diagnostic algorithms. Conclusion In this study we have summarized and defined the place for each of the most known and widely used methods of diagnostics in diagnostic process in the case of a fall from a height. Besides, the data received as a result of the present research have given us the possibility to elaborate new tactical approaches, and a diagnostic protocol, which includes 6 schemes of diagnostic algorithms in the case of a fall from a height, has been developed. Thus, the elaborated protocols and algorithms of the diagnostic approach in different cases of falling from height allow us to create practical recommendations for rescuers and medical personnel which take into account the assessment of the severity of the condition of the injured, whether it is possible to transfer them, the equipment of local and central medical institutions with the necessary medico-diagnostic facilities, and the conditions and staff for rendering the corresponding types of medical care. REFERENCES 1. Atanasijevic T.C., Savic S.N., Nicolic S.D., Djoki V.M. Frequency and severity of injuries in 15

16 correlation with the height of fall // J. Forensic Sci Vol. 50, 3. P Beale J.P., Wyatt J.P., Beard D. et al. A five year study of high falls in Edinburgh // Injury Vol. 31. P Bertocci G.E., Piercea M.C., Deemera E. et al. Influence of fall height and impact surface on biomechanics of feet-first free falls in children // Injury Vol. 35. P Bull M.J., Agran P., Gardner C.P. et al. Falls from heights: windows, roofs and balconies // Pediatrics Vol P Cothren C., Moore E.E. Emergency department thoracotomy for the critically injured patient: objectives, indications and outcomes // World J. Emerg. Surg P Goren S., Subasib M., Tyrascia Y., Gurkan F. Fatal falls from heights in and around Diyarbakir, Turkey // Forensic Sci. Int Vol. 137, 1. P Lee R., Gill D.S., Yong Q.W. Isolated rupture of the interventricular septum due to a fall from a height // International Journal of Cardiology Vol. 98, 3. P Morphological evaluation of damages at the persons have fallen from various heights // Book of Proceedings 13-th World Congress on Medical Law. Helsinki, P Plattner T., Kopp A., Bolliger S., Zollinger U. External injuries to the neck after free fall from great height // Am. J. Forensic Med. Pathol Vol. 25. P Robert C., Abrams M.D., Peter M., Marzuk M.D. et al. Preference for fall from height as a method of suicide by elderly resident of New York City // American J. Public Health P Salonen E. M., Koivikko M. P., Koskinen S. K. Multidetector Computed Tomography Imaging of Facial Trauma in Accidental Falls from Heights // Acta Radiologica Vol.48. Р Stone K.E., Lanphear BP., Pomerantz WJ., Khoury J. Childhood injuries and death due to falls from windows // J. Urban Health (1). P Turk E.E., Tsokos M. Pathologic features of fatal falls from height // Am. J. Forensic Med. Pathol Vol. 25, 3. P

17 dr Paweł Dziekański 1 MARKETING TERYTORIALNY, JAKO ELEMENT KREUJĄCY PRODUKT LOKALNY TERRITORIAL MARKETING, PRODUCT CREATION WRITING AS PART OF THE LOCAL Tourist product becomes increasingly important as an instrument of marketing activities in the light of the increasing competition in the market. Success can be only municipalities or regions that offer attractive tourist product. The purpose of development is to present the essence of Visual identity systems, promotion and tourist information, the relationship between them, as well as the concept of an integrated their application in the process of creating a tourist product, the świętokrzyski region. Brand tourist product is one of the most effective methods of promotion of the regions to identify features. The real appeal of the region's tourism, especially if it is considered to be very high, may be increased by strengthening the brand. In the case of promotion and product image creation these actions should be carried out as follows after the process of creation of tourist products, since effective promotion should be based on existing, branded products. Responsibility for the creation and promotion of tourist product in the region is to a large extent a local provincial government and economic transformation, which became the actual host of the tourist. Świętokrzyskie is an agricultural and industrial with a high degree of concentration of industries related to the production and processing of metals, extraction and processing of mineral resources and the production of foodstuffs. Świętokrzyskie area is very diverse in terms of shaping the surface. Tourism serves as a factor stimulating the development of the area. Neutral while the importance of tourism there, where she does not have a significant impact on the socio-economic development, but it remains a complementary it. The impact of tourism is evident in all areas related to the implementation of the tourism activity, namely in the areas of reception and emission. Key words: tourist product, brand, regional product, product creation. Wprowadzenie Reforma administracyjna oraz decentralizacja władzy dokonana w Polsce wpłynęły na wykreowanie nowej roli samorządów terytorialnych, które przejęły odpowiedzialność za swój rozwój, samodzielnie nim kierując. Potrzeby odbiorców są obecnie bardzo zróżnicowane, co przyczynia się do zmiany podejścia samorządowców do nich. Samorządy, w wyniku przemian ustrojowych, uzyskały z jednej strony, większą swobodę w decydowaniu o kierunkach swojego rozwoju, choć z drugiej strony, stały się bardziej zależne od warunków otoczenia i mechanizmów gospodarki rynkowej. W nowych, rynkowych uwarunkowaniach, samorządy nie mogą ograniczać się do tradycyjnych form dostarczania usług publicznych społecznościom lokalnym, lecz powinny podejmować działania ukierunkowane na odbiorcę i jego potrzeby. Skuteczne działanie współczesnych instytucji samorządowych wymaga zatem zmiany podejścia do interesanta. Jednostki samorządu terytorialnego w dobie zmian społecznogospodarczych i konkurencji powinny przyjąć orientację promoarketingową ukierunkowaną na potrzeby swoich odbiorców 2. Warto zauważyć, że u podstaw aktywności marketingowej każdej jednostki terytorialnej powinna tkwić jej tożsamość. Każde miejsce ma bowiem swoją własną tożsamość, na którą składają się: nazwa, położenie geograficzne, klimat, historia, kultura, infrastruktura, architektura oraz mieszkańcy. W ujęciu marketingowym każdy z tych elementów może stanowić szansę na znalezienie unikalnego wyróżnika ośrodka, który będzie przyciągał przedstawicieli pożądanych grup docelowych 3. 1 dr Paweł Dziekański - Wyższa Szkoła Biznesu i Przedsiębiorczości w Ostrowcu Świętokrzyskim. 2 Marketing przyszłości; Trendy; Strategie; Instrumenty; Wybrane aspekty marketingu terytorialnego, US, Zeszyty Naukowe NR 663, Ekonomiczne Problemy Usług NR 75, Szczecin 2011 s.7 3 Por. M. Gascó-Hernández, T. Torres-Coronas, Information Communication Technologies and City Marketing: Digital Opportunities for Cities Around the World, Information Science Reference, Hershey 2009, s

18 W obecnych czasach o kupnie towarów i usług decydują nie tylko ich rzeczywiste walory, ale także wyobrażenia odbiorców o produkcie. Istotne jest to, co kojarzy się z daną marką jej prestiż, jakość i wzbudzane zaufanie. Podobna sytuacja dotyczy także regionów (samorządów). Oprócz tego, co oferuje ono mieszkańcom, inwestorom czy turystom, istotne jest również to, z czym się kojarzy, czyli jego wizerunek 4. Właściciel marki nie kreuje jej wizerunku, ale definiuje jej tożsamość, która go współtworzy 5. Tożsamość danego regionu tworzą elementy: organiczne (historia, kultura, stopień zorganizowania regionu), ekonomiczne (analiza działań gospodarczych, które dominowały na danym terenie, diagnoza sytuacji ekonomicznej), geograficzne (wpływ elementów geograficznych na tożsamość mieszkańców, lokalizację działań ekonomicznych, dominację typu działań ekonomicznych) i symboliczne (tożsamość wizualna regionu pejzaże, architektura). Istotę miejsca stanowią m.in.: krajobraz, sztuka, historia, architektura, usługi publiczne, własne produkty miejsca, znani ludzie i ich reputacja 6. Cel i metoda badawcza Celem opracowania jest przedstawienie istoty systemów identyfikacji wizualnej, promocji i informacji turystycznej, wzajemnych relacji pomiędzy nimi, a także koncepcji zintegrowanego ich zastosowania w procesie kreowania produktu turystycznego regionu świętokrzyskiego. Opracowanie jest wynikiem studiów literatury, a także analizy dokumentów i obserwacji praktyki funkcjonowania obszarów turystycznych i wywiadów swobodnych przeprowadzonych z przedstawicielami administracji samorządowej. Teoretyczne aspekty produktu turystycznego i jego marki Współpraca regionów, miast, przedsiębiorstw, ośrodków naukowych, szkół wyższych i organizacji na różnych płaszczyznach (gospodarczej, naukowej, edukacyjnej i kulturalnej), jest ważnym czynnikiem dynamizacji rozwoju regionu, ale także niezwykle istotnym czynnikiem budowy marki lokalnej, w oparciu o identyfikację tożsamości marki i marketingowe zarządzanie regionem i subregionami. Wewnętrzne zróżnicowanie regionu (względem typów i jakości atrakcyjności turystycznej, kulturowej, sportowej, mieszkaniowej, biznesowej) oraz fakt istnienia silnej marki regionu nie powinien zaburzać i rozpraszać potencjału wspólnej marki województwa, lecz wzmacniać go, poprzez stworzenie różnorodnej, a zarazem spójnej oferty dla wybranych grup docelowych. Marketing terytorialny ma do odegrania istotną rolę w postaci identyfikacji i aktywizacji najważniejszych zasobów województwa, używając do tego metod, koncepcji i narzędzi marketingowych, w celu wygenerowania, promocji i umacniania w perspektywie atrakcyjnej, komplementarnej z priorytetami rozwoju województwa, marki regionu. Aby to jednak było w pełni możliwe, województwo potrzebuje szeregu przedsięwzięć strategicznych, które nie tylko zidentyfikują, ale także wypromują kluczowe elementów architektury marki: atrybuty i kompetencje (cechy, stanowiące podstawę marki), osobowość (cechy ludzkie przypisane marce, pozwalające tworzyć emocjonalny stosunek klientów do marki), pozycjonowanie (pożądany, uogólniony i wyrazisty sposób myślenia o marce) oraz obietnica (najważniejsza deklaracja marki na temat tego, czym jest i co oferuje swoim klientom ). Ten proces musi zostać systematycznie (metodycznie) i konsekwentnie zrealizowany z uwzględnieniem nie tylko różnorodnych uwarunkowań wewnątrz regionalnych, ale także w następstwie szeroko zakrojonych diagnozy i analizy: trendów w marketingu miejsc, w otoczeniu konkurencyjnym, dotychczasowych działań marketingowych regionu, jego kluczowych mocnych i słabych stron, zastanego wizerunku etc. Głównym kryterium wyodrębnienia marketingu terytorialnego jest kryterium produktowe (przedmiotowe). O specyfice i odmienności tej dziedziny wiedzy marketingowej w stosunku do innych sektorowych jej ujęć decyduje inne źródło oferowanych korzyści, które w tym przypadku wiąże się 4 Raporty na temat wielkich miast Polski. Trójmiasto, PwC, Warszawa 2011, s J. Kall, Jak zbudować silną markę od podstaw, Helion, Gliwice 2006, s Handbook on Tourism Destination Branding, Draft, ETC, UNWTO, Stockholm 2009, June, s

19 z miejscem, a konkretnie z określonymi cechami jednostek przestrzenno-administracyjnych o różnym zakresie obszarowym, głównych funkcjach i miejscu w formalnej strukturze hierarchicznej. Jeżeli przyjąć, że marketing to specyficzny sposób myślenia o sukcesie we współczesnym biznesie, to marketing terytorialny jest filozofią osiągania założonych celów przez przestrzenne jednostki osadnicze w warunkach konkurowania o ograniczone zasoby, u podstaw której leży przekonanie o decydującym wpływie na rezultaty właściwej orientacji na klientów-partnerów. Zgodnie z podanym podejściem przyjmuje się taki sposób myślenia, który sukces jednostki terytorialnej uzależnia od jej opcji na odpowiednią grupę odniesienia, od konsekwentnego podporządkowania wszystkich działań jej interesom i oczekiwaniom. Marketing postrzegany jest w wielu przypadkach jako proces zarządzania, który ekonomicznie i skutecznie rozpoznaje, przewiduje i zaspokaja potrzeby oraz pragnienia klientów. W świetle takiego określenia marketing terytorialny można zdefiniować jako rynkową koncepcję zarządzania jednostką osadniczą jako zarządzanie zmierzające do zaspokojenia potrzeb i pragnień mieszkańców oraz gości przez wcześniejsze ich rozpoznanie i przewidywanie zmian, a jednocześnie oparte na racjonalnym wykorzystaniu całokształtu posiadanych zasobów. Według Ph. Kotlera, marketing występuje wszędzie tam, gdzie ma miejsce proces wymiany odpowiednich wartości między jednostkami czy grupami 7. W tym ujęciu marketing jest to proces społeczny i kierowniczy, dzięki któremu jednostki oraz grupy otrzymują to, czego potrzebują i pragną przez tworzenie, oferowanie i wymianę określonych wartości. To niezmiernie uniwersalne zdefiniowanie marketingu stwarza nowe możliwości sprecyzowania definicji marketingu terytorialnego. Marketing terytorialny jest więc procesem społecznym i kierowniczym zmierzającym do wykreowania wymiany wartości i wzajemnego oddziaływania podmiotów komunalnych z ich partnerami 8. Produkt turystyczny nabiera coraz większego znaczenia jako instrument działań marketingowych w świetle rosnącej konkurencji na rynku turystycznym. Sukces rynkowy mogą odnieść tylko te miejscowości lub regiony, które zaoferują atrakcyjny produkt turystyczny. W konsekwencji jego atrybutem staje się jakość wszystkich elementów tworzących produkt. Ocena powodzenia produktu na rynku powinna być w związku z tym poprzedzona wnikliwą analizą oczekiwań jego odbiorców, którzy tę jakość będą weryfikowali. Marka produktu turystycznego to jedna z najbardziej skutecznych metod promocji regionów, które identyfikują się z funkcjami turystycznymi. Realna atrakcyjność turystyczna regionu, szczególnie jeśli jest uznawana za bardzo wysoką, może wzrosnąć dzięki umocnieniu marki. Marka jest zwykle określana jako nazwa, znak, symbol lub kombinacja tych elementów, stworzona po to, by oznaczyć produkt oraz odróżnić go od oferty konkurentów 9. Proces budowania marki miejsca powinien objąć następujące etapy: określenie jasnych, wyraźnych celów, zrozumienie docelowej grupy odbiorców, identyfikacja obecnego wizerunku marki, ustalenie aspiracyjnej tożsamości marki miasta, stworzenie pozycjonowania marki, stworzenie katalogu korzyści marki, realizacja strategii marki, mierzenie wyników realizacji strategii marki 10. Marka produktu turystycznego regionu jest tworzona przez produkt fizyczny (walory przyrodnicze i antropogeniczne, infrastrukturę turystyczną i towarzyszącą) w zestawieniu z nazwą marki, promocją oraz wszystkimi działaniami z zakresu dystrybucji a także z emocjonalnymi i kulturowymi aspektami konsumpcji turystycznej. Dzięki marce oferta turystyczna regionu będzie się wyróżniała na tle ofert konkurencyjnych oraz zapewni konsumentowi niezbędne informacje 7 Ph. Kotler, Marketing analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola, PHall, Gebethner, Warszawa 1994, s z dn Dzięki pozytywnym i silnym skojarzeniom ( ), nabywca odróżnia markę od marek konkurencyjnych i traktuje ją jako markę wyjątkową, za: J. Kall, R. Kłeczek, A. Sagan, Zarządzanie marką, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006, s Tamże 19

20 dotyczące potencjalnych korzyści funkcjonalnych i symbolicznych; może się to przyczynić do wzmocnienia wizerunku regionu oraz powstania lojalnego kręgu nabywców 11. W myśl teorii marketingu produktem jest wszystko to, co stanowi przedmiot transakcji, a więc wszystko, co oferowane jest na rynku jako godne uwagi, nabycia lub konsumpcji dla zaspokojenia potrzeb i wymagań konsumenta 12. Jak zauważają B. i W. Żurawik w koncepcji marketingowej produktem może być idea, usługa, towar lub kombinacja tych trzech cech. Produktem może być również miejscowość, jako miejsce zakupu działki lub spędzenia urlopu 13. W literaturze światowej najczęściej używa się definicji wybitnego szwajcarskiego znawcy przedmiotu C. Kaspara. Według niego produkt turystyczny to komplet przedmiotów materialnych i usług, które turysta w czasie swojej podróży wykorzystuje lub konsumuje 14. Z kolei J. Krippendor 15 przez pojęcie to rozumie czynniki naturalne (pejzaż, klimat, faunę, florę), ogólne czynniki egzystencji i aktywności społecznej (język, folklor, kulturę, politykę, ekonomię), infrastrukturę ogólną (komunikację, zaopatrzenie w wodę, elektryczność) oraz wyposażenie turystyczne (transport turystyczny, urządzenia do prowadzenia działalności noclegowej, żywieniowej, rozrywkowej, informacyjnej). Regionalny produkt turystyczny charakteryzuje się następującymi cechami, a mianowicie jest zdeterminowany geograficznie i związany z konkretną lokalizacją w przestrzeni, immobilny (nieprzesuwalny): trwale związany z określonym regionem, oparty na regionalnych zasobach naturalnych, kulturowych i historycznych (występujących tylko i wyłącznie w danym regionie), co powoduje, że jest jedyny w swoim rodzaju, autentyczny i oryginalny, wielopłaszczyznowy, ponieważ obejmuje regionalne atrakcje turystyczne, infrastrukturę i usługi turystyczne, dostępność oraz wizerunek i cenę oferowanych usług oraz dopełniający: poszczególne elementy regionalnego produktu turystycznego nie są substytucyjne, są natomiast wzajemnie się uzupełniające. Produkt turystyczny regionu określany jest jako wypadkowa produktów przedsiębiorstw zlokalizowanych na jego obszarze, atrakcji turystycznych, dostępności poszczególnych miejscowości oraz wizerunku regionu 16. Jest to produkt złożony, kształtowany przez wiele różnych podmiotów, składający się z wielu pojedynczych, częściowo podobnych, częściowo heterogenicznych, ale zawsze komplementarnych, usług 17. Z punktu widzenia potencjalnego turysty rozważającego możliwość podróży, przez produkt turystyczny można rozumieć dostępny na rynku pakiet materialnych i niematerialnych składników umożliwiających realizację celu wyjazdu turystycznego. Produkt turystyczny tworzą: walory (pakiet elementów oferowanych przez miejsce)- turystyczne walory naturalne i kulturowe, infrastruktura zespół obiektów i urządzeń stanowiących wyposażenie obszaru, umożliwiających korzystanie z walorów):infrastruktura turystyczna, para turystyczna, techniczna i społeczna, usługi umożliwiające dojazd do miejsca pobytu, pobyt i powrót do miejsca zamieszkania oraz usługi świadczone w powiązaniu z walorami turystycznymi (pilotaż, przewodnictwo, imprezy, wypożyczalnie sprzętu etc.; rys. 1). Regionalny produkt turystyczny jest to produkt dość nietypowy i skomplikowany z uwagi na fakt, że trudno jest wskazać jednego wytwórcę, ponieważ tworzy go wiele samodzielnych podmiotów z różnych branż oraz odmiennych sektorów (prywatnego i publicznego). W proces kreowania regionalnego produktu turystycznego zaangażowane są władze lokalne, przedsiębiorcy, mieszkańcy regionu, organizacje turystyczne oraz turyści Por. A. Panasiuk, Założenia koncepcji marki turystycznej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2004, s Ph. Kotler, J. Bowen, J. Makens, Marketing for hospitality and tourism, Prentice Hall 1999, Upper Sadle River, s B. Żurawik, W. Żurawik, Zarządzanie marketingowe, cz. II, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1994, s Por. C. Kaspar, B.R. Kunz, Unternehmungsführung im Fremdenverkehr, Stuttgart-Bern 1982, s Por. J. Krippendorf, Marketing im Fremdenverker, Bern-Frankfurt 1971, s A. Rapacz (red.), Strategia kształtowania produktu turystycznego regionu sudeckiego,, s B. Hołderna-Mielcarek, Regionalizacja produktu turystycznego. Część 1: koordynacja i kooperacja w kształtowaniu produktu; funkcje organizacji turystycznych, Rynek Turystyczny 1998, nr 12, s P. Zmyślony, Zarządzanie turystyką w regionie, [w:] Z. Kruczek, P. Zmyślony,, s i nast.. 20

21 Rysunek 1. Materialne i niematerialne składniki produktu turystycznego materialny i niematerialny produkt turystyczny idea, pomysł, organizacja, sfera ekonomiczna dobra materialne - walory turystyczne, infrastruktura, wyżywienie, pamiątki, sprzęt turystyczny i sportowy usługi - transport, zakwaterowanie, gastronomia, wypożyczalnie sfera psychologiczna, otoczka pogoda kontakty kulturowe wrażenia - emocje doświadczenia - umiejętności wizerunek miejsca Źródło: opracowanie własne na podstawie A. Stasiak, Muzeum jako produkt turystyczny [w:] A. Szwichtenberg, E. Dziegieć (red.), Przemysł turystyczny, Wyd. Politechniki Koszalińskiej, Koszalin 2000 Utrzymanie się produktu na rynku jest zależne zarówno od stałego dostosowania do potrzeb i wymaga konsumentów, jak też od formułowania interesującej oferty produktowo-cenowej, sprawnej promocji i dystrybucji. Kształtowanie polityki produktu w skali regionu sprowadza się do wykorzystania istniejących na danym terenie walorów turystycznych, dostosowania do istniejących walorów form ruchu turystycznego, oferowania w miarę możliwości szerokiego i zróżnicowanego wachlarza usług komplementarnych dostosowanych do walorów preferowanych form organizacyjnych turystyki oraz stworzenia dobrych, ogólnych warunków pobytu w zakresie usług komunalnych, bezpieczeństwa, higieny, opieki lekarskiej, czystości środowiska itp 19. W przypadku promocji i kreowania wizerunku produktu działania te powinny być realizowane jako następujące po procesie kreowania produktów turystycznych, ponieważ skuteczna promocja powinna być oparta na istniejących, markowych produktach. W niektórych przypadkach działania promocyjne pobudzić mogą podmioty potencjalnie mogące rozwinąć dany rodzaj produktu do większej aktywności (np. promocja wypoczynku zimowego powinna przyczynić się do większego zainteresowania tworzeniem takiej oferty przez tour - operatorów). W celu kreowania produktu turystycznego (rys. 2), który powstaje jako zespół powiązanych ze sobą działań wielu podmiotów i osób, niezbędne jest zrealizowanie szeregu inicjatyw, rozwijających poszczególne elementy tego produktu. Inicjatywy te muszą być ze sobą powiązane w sposób logiczny i dążyć do osiągnięcia celu, jakim jest właśnie stworzenie tego produktu i jego zaoferowanie turystom Atrakcyjność turystyczna walory turystyczne zagospodarowanie turystyczne dostępność komunikacyjna Rysunek 2. Elementy kreujące kształtowanie produktów turystycznych 2. Działania promocyjne reklama public realtions targi turystyczne kampanie promocyjne 3. Informacja turystyczna Środki informacyjne Punkty informacji turystycznej KREOWANIE PRODUKTU TURYSTYCZNEGO Źródło: opracowanie własne 4. Zarządzanie turystyką Zadania samorządów w zakresie turystyki Regionalne i lokalne organizacje turystyczne Dokonując segmentacji rynku turystycznego, należy wziąć pod uwagę przede wszystkim rozmiary i możliwości firmy opracowującej plan marketingowy. Ponadto rynek wymaga podziału na grupy nabywców o specyficznych i standaryzujących ich w ten sposób cechach oraz określenia grupy usług materialnych i niematerialnych, a także dóbr będących przedmiotem dystrybucji dla wydzielonych segmentów. Działanie takie pozwala wyodrębnić potrzeby nabywców, efektywnie je zaspokajać i kreować nowe. Zdefiniowanie potrzeb konsumentów daje możliwość rozpoznania, kto 19 A. Nowakowska, Marketing w turystyce, [w:] Lokalna polityka turystyczna i marketing, Centrum Edukacji Kadr Turystycznych w Krakowie, Instytut Turystyki w Krakowie, Kraków 1998, s ( ) 21

22 jest potencjalną i realną konkurencją oraz przygotowania się do rozszerzenia usług na nowe obszary rynku i na kolejne grupy konsumentów. Marka regionu Świętokrzyskie aspekt turystyczny Odpowiedzialność za kreowanie i promocję produktu turystycznego w regionie w dużym stopniu ponosi lokalny samorząd, który dzięki transformacji ustrojowej i gospodarczej stal się faktycznym gospodarzem miejscowości turystycznych (rys. 3). Ograniczoność finansów i możliwości organizacyjnych powoduje, że samorząd lokalny nawiązuje współpracę z przedstawicielami branży turystycznej, stowarzyszeń, instytucji władczych celem zwiększenia możliwości realizacji zadań z zakresu rozwoju produktu turystycznego obszaru. Szczególną rolę jako platforma współpracy sektora publicznego i prywatnego mają w rozwoju tego produktu lokalne organizacje turystyczne. wpływ polaryzacyjny wpływ stymulujący wpływ neutralny Rysunek 3. Wpływ turystyki na rozwój regionu turystyka determinuje rozwój obszaru turystyka jest jednym z elementów stymulujących rozwój obszaru turystyka nie ma istotnego upływu na rozwój obszaru regiony o rozwiniętej funkcji turystycznej; turystyka ma znaczenie dominujące regiony o zróżnicowanej strukturze funkcjonalnej; turystyka ma znaczenie pośrednie regiony o zróżnicowanej strukturze funkcjonalnej; turystyka ma znaczenie uzupełniające Źródło: opracowanie własne na podstawie B. Meyer, Turystyka jako czynnik kształtowania przestrzeni, Wyd. Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2004, s. 176 Proces podejmowania decyzji przez turystów jest elementem zachowań nabywczych na rynku turystycznym. Jest on związany z dokonywaniem wyborów dotyczących wyjazdów turystycznych, ich kierunków i celów, sposobów zorganizowania i realizacji. W jego ramach turysta udziela sobie odpowiedzi na wiele pytań, m.in. na takie, jak: Czy jechać? Dokąd jechać? Kiedy, z kim i na jak długo jechać? Jak zorganizować podróż? Czym i jaką trasą jechać? Gdzie nocować i jeść? Co robić w miejscu docelowym? Proces podejmowanych decyzji zależy od atrakcyjności turystycznej regionu. O atrakcyjności turystycznej regionów i obiektów turystycznych decydują z jednej strony, czynniki obiektywne, takie jak występowanie walorów przyrodniczych, walorów antropogenicznych czy odpowiednich elementów infrastruktury turystycznej i paraturystycznej. Obszar województwa świętokrzyskiego jest bardzo zróżnicowany pod względem kształtowania powierzchni. Najważniejszym elementem morfologicznym są Góry Świętokrzyskie z najwyższymi szczytami Łysicą (612 m n.p.m.) i Łysą Górą (595 m n.p.m.). Maksymalne różnice względne terenu sięgają około 200 m i występują w bezpośrednim sąsiedztwie Pasma Łysogórskiego. W północnej i centralnej części województwa, o największej lesistości, w krajobrazie dominują garby i grzbiety, poprzedzielane podłużnymi obniżeniami terenu. Część południowa województwa (Niecka Nidziańska) ma charakter równinny, poprzedzielana jest płaskimi garbami, a miejscami także dolinami krasowymi. Południowo-wschodnia część województwa (Nizina Nadwiślańska) to teren znacznie obniżony z Wisłą jako granicą województwa. Do podstawowych bogactw naturalnych województwa należą kopaliny mineralne, w tym złoża: wapieni, dolomitów, margli, zlepieńców, piaskowców kwarcytowych, piasków, glin, iłów, gipsów i siarki oraz niewielkie złoża fosforytów, ziemi krzemionkowej, iłów ochrowych, kalcytu, krzemieni, barytu, torfu i ropy naftowej. Pod względem wielkości i różnorodności zasobów naturalnych oraz wielkości ich wydobycia województwo należy do przodujących w kraju. Świętokrzyskie ma charakter przemysłowo-rolniczy o wysokim stopniu koncentracji działów przemysłu, związanych z produkcją i obróbką metali, wydobyciem i przetwórstwem 22

23 surowców mineralnych oraz produkcją artykułów spożywczych. Charakterystyczny jest bardzo wyraźny podział na przemysłową północ i rolnicze południe, stanowiące zaplecze dla produkcji ekologicznej żywności. Większość ośrodków miejskich koncentruje się na obszarze dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, który ma bogate tradycje związane z przemysłem głównie wydobywczym i przetwórczym surowców mineralnych (rud żelaza, miedzi, ołowiu) W kształtowaniu wizerunku regionu czy produktu turystycznego podstawowym celem jest budowanie silnej marki. Działaniem podstawowym okazuje się tutaj określenie elementów wiodących regionu, wyróżniających produkt turystyczny spośród innych i korzystanie z nich przy wszystkich, podejmowanych dalej działaniach promocyjnych. W tym celu sprecyzowano listę symboli i produktów kojarzonych z regionem. Znalazły się tutaj marki, symbole, instytucje i wydarzenia artystyczne, np. scyzoryk, baba jaga, Świętokrzyskie Dni Kupały 21, Turniej Rycerski o Szablę Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego - Ujazd 22, Wytopki Ołowiu - Tokarnia 23, Dymarki Świętokrzyskie - najbardziej znana impreza w świętokrzyskim, odbywająca się w plenerze, ma za zadanie pokazać jak żyło się 2 tysiące lat temu, towarzyszą jej liczne kiermasze, koncerty, pokazy - Nowa Słupia, Dzień Świętokrzyskiej Truskawki, Sabat Czarownic - stała coroczna impreza weekendowa, organizowana w Górach Świętokrzyskich, w okolicach Nocy Świętojańskiej, Festiwal Kultury Dziecięcej w Pacanowie (silna marka Pacanowa, jako miejscowości Koziołka Matołka), wojewódzkie Światowego Dnia Turystyki, inauguracja sezonu turystycznego w województwie oraz Świętokrzyski Jarmark Agroturystyczny (od 2006 r.), wojewódzkie obchody Światowego Dnia Turystyki odbywające się od 1999 r. Program promocji wraz z regionalnym Systemem Informacji Turystycznej dla Województwa Świętokrzyskiego (na lata ) z 2007 r. tworzy wyraźny wizerunku regionu na mapie turystycznej Polski. Podejmuje on tematykę działań marketingowych w obszarze wizerunkowym postrzegania Regionu Świętokrzyskiego, jakościowym - dotyczącym potrzeb turystów, statystycznym oraz rynku pracy - pod kątem potrzeb szkoleniowych i efektywności prowadzonych działań. Program zgodny jest z przyjętą Strategii Rozwoju Turystyki w Województwie Świętokrzyskim na lata Długi okres działań pozwala zachować pewną konsekwencję działań promocyjnych, co pozwala na maksymalizację efektów. Znaczącym etapem w kreowaniu wizerunku regionu czy produktów turystycznych regionu było opracowania systemu identyfikacji wizualnej, której głównym elementem jest litera S, stanowiąca interaktywną część logo województwa. W około litery została wpisana różnorodna zawartość, dopasowana do grupy docelowej oraz komunikatu, jaki ma być przekazany. Dzięki temu przez markę można pokazać różnorodność regionu i jego produktu turystycznego, jednocześnie zachowując jego integralność. 21 Świętokrzyskie Dni Kupały to cykl imprez regionalnych o zasięgu ogólnopolskim, atrakcyjna impreza charakterystyczna dla województwa świętokrzyskiego, prezentacja atrakcji całego regionu. W ciągu kilkunastu dni na przełomie czerwca i lipca w okresie Nocy Świętojańskiej (Nocy Kupały) w różnych miejscach i obiektach na terenie całego województwa odbywają się będą imprezy, pokazy, wystawy, festyny itp. pod wspólnym szyldem jednej dużej imprezy wojewódzkiej. Motywem przewodnim całego cyklu jest Magia i Tradycja, a hasłem promocyjnym - Powitaj lato w Świętokrzyskim. 22 Uroczysty wjazd hetmana polnego koronnego Stefana Czarnieckiego na przegląd wojsk pospolitego ruszenia Ziemi Sandomierskiej każdego roku inauguruje Międzynarodowy Turniej Rycerski na zamku "Krzyżtopór" w Ujeździe. Udział w imprezie biorą chorągwie, bractwa i zespoły rycerskich z Polski, Czech i Słowacji oraz teatry ognia, zespoły tańca dawnego i zespoły folklorystyczne. Rycerze rywalizują o główne trofeum turnieju, jakim jest szabla Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego, drugiego właściciela zamku Krzyżtopór, który jako towarzysz chorągwi husarskiej poległ podczas walk z Tatarami i Kozakami. Wieczorami odbywa się zabawa plebejska z udziałem publiczności. Por. P. Dziekański, Rola marketingu terytorialnego w kreowaniu produktów lojalnych na przykładzie województwa świętokrzyskiego (Role of territorial marketing in creation of local products; case study od świętokrzyskie region), s , [w:] Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Problemy rolnictwa światowego, Tom 12 (XXVII) 2012, Zeszyt 1 (issn ) 23 W programie tradycyjnie pokazy wytapiania ołowiu oraz bicie pamiątkowych medali. Można również wziąć udział w warsztatach historycznych realizowanych przez Osadę Średniowieczną oraz kupić regionalne wyroby na kiermaszu organizowanym przez Koło Gospodyń Wiejskich. 23

24 W ramach systemu identyfikacji wizualnej opracowano siedem układów logotypu, których wykorzystanie powinno być uzależnione od miejsca, w jakim będą one stosowane (rys. 4). Czerwień to życie, siły witalne i piękno; Zieleń młodość, świeżość, płodność; Złoty (żółty) symbolizuje doskonałość, bogactwo, energię, niezniszczalność, słońce; Błękit to kolor nieba, granat oznacza także zdolności ponadmaterialne Rysunek 4. Logo województwa świętokrzyskiego obszar turystyki Źródło: opracowanie własne na podstawie Województwo Świętokrzyskie, Katalog identyfikacji wizualnej, Część 1. Standaryzacja, Warszawa 2005 Województwo Świętokrzyskie jest wyjątkowym i magicznym miejscem w Polsce i w Europie. To prastara kraina, w której ślady osadnictwa pochodzą jeszcze z czasów neolitu. Unikalne zabytki otoczone malowniczym górzystym krajobrazem oraz pełne tajemnic legendy są bezcennym bogactwem potwierdzającym wielkie możliwości promocyjne regionu. Logo promocyjne Województwa Świętokrzyskiego symbolizuje ów potencjał. Zostało namalowane energicznymi pociągnięciami pędzla, przypominającymi rzeźbę pofałdowanego krajobrazu i przedstawia lecącą na miotle czarownicę - charakterystyczny symbol regionu. Można w nim także odnaleźć kształt litery Ś 24. Region świętokrzyski ukochali królowie i możne rody, a liczne zamki, pałace i dwory pokazują, jak bogate i burzliwe były jego dzieje. Każda droga, którą obierze turysta, prowadzi przez miejscowości o niepowtarzalnych pamiątkach z przeszłości, które zainspirowało wielu twórców i artystów (rys. 5). Rysunek 5. obszar zabytki reklamowane w województwie świętokrzyskim Park etnograficzny w Tokarni Zamek Krzyż topór w Ujeździe Wiślica 24 Por. Województwo Świętokrzyskie, Katalog identyfikacji wizualnej, Część 1. Standaryzacja, Warszawa

25 Klimontów i okolice Dworek Mikołaja Reja Muzeum Henryka Sienkiewicza Święty Krzyż Klasztor Cystersów w Koprzywnicy Sobków- Fortalicja Rycerska Źródło: ( ) Imponujące miasta oraz magiczne krainy regionu świętokrzyskiego: Ponidzie, stolicę województwa Kielce, Sandomierz, Jędrzejów, Busko-Zdrój, Końskie, Opatów stają się produktem poszukiwanym przez turystę. Wspaniałe zabytki sztuki i architektury, bezcenne pamiątki historyczne, geologiczne i archeologiczne - to wszystko znajdziemy w Świętokrzyskiem (rys. 6). Rysunek 6. Reklamowane miejsca regionu świętokrzyskiego Ponidzie Opatów Chęciny Ostrowiec Świętokrzyski Góry Świętokrzyskie Jędrzejów Źródło: ( ) Duma regionu to wspaniała i unikatowa przyroda, chroniona na obszarze 8 parków krajobrazowych, które w całości znajdują się na terenie województwa (rys. 7). 25

26 Rysunek 7. Świętokrzyska natura w reklamie Krzemionki Świętokrzyski GeoRaj Świętokrzyska fauna i flora Rezerwat Wietrznia Rezerwat Kadzielnia Źródło: ( ) Świętokrzyskie wiosną Sabat czarownic, Kabaretowe Wakacje z Duchami, turnieje rycerskie to wydarzenia które stanowią o kreacji produktu regionalnego (rys. 8). Rysunek 8. Świętokrzyskie wydarzenia w reklamie Międzynarodowy Turniej Rycerski Sabat Czarownic - Kadzielnia Świętokrzyskie Kolędowanie z gwiazdami Relacja z planu serialu "Ojciec Mateusz" Dymarki świętokrzyskie Chałupkowe Garncynki Piknik archeologiczny "Rydno" Bałtowskie Bezdroża Spotkania z kulturą żydowską w Chmielniku Źródło: ( ) 26

27 Wnioski Turystyka pełni rolę czynnika stymulującego rozwój obszaru. Neutralne zaś znaczenie turystyki występuje tam, gdzie ona nie ma istotnego wpływu na rozwój społeczno - gospodarczy, ale pozostaje elementem go uzupełniającym. Oddziaływanie turystyki jest widoczne we wszystkich obszarach związanych z realizacją działalności turystycznej, czyli w obszarach recepcji i emisji turystycznej. Należy pamiętać, iż obszar rozwinięty turystycznie, gdzie turystyka stymuluje jego funkcjonowanie i rozwój jako całości, może stać się obszarem konkurencyjnym w kontekście innych regionów. Największą presję wywiera sąsiednie województwo małopolskie, którego międzynarodową ikonę Kraków obudowano różnorodnymi produktami i agresywną promocją. Konkurencyjność innych regionów Polski, w tym zwłaszcza tych wysoko uprzemysłowionych, przejawia się także w skuteczniejszym pozyskiwaniu inwestorów. Tworzenie i promowanie produktu turystycznego służy realizacji wielu celów dla różnych grup docelowych: pobudzeniu inwestycji w turystyce, zwiększeniu ruchu turystycznego, poprawie jakości życia mieszkańców. Zaostrzenie walki regionów o ograniczone zasoby rynkowe spowodowała konieczność sięgnięcia do marketingu terytorialnego w celu uzyskania przewagi przez wyróżnienie spośród innych jednostek. Efektywne zarządzanie turystyką w realiach gospodarki wolnorynkowej wymaga współudziału sektora publicznego (samorządowego) i prywatnego. Wyrazisty podział zadań pomiędzy poszczególne sektory jest przejawem prowadzenia świadomej lokalnej polityki turystycznej. Główne zadania spoczywają na następujących grupach podmiotów: władzach gminy, powiatu, przedsiębiorcach i organizacjach turystycznych w miejscu recepcji turystycznej (baza noclegowa, gastronomiczna, przewoźnicy turystyczni, gestorzy atrakcji turystycznych), Słabość tożsamości regionalnej (w województwie świętokrzyskim), znacznie większa homogeniczność kulturowa, historia obszaru i mniejsze znaczenie kwestii regionalnej jako takiej powodują, że o wiele łatwiej jest tu dojść do porozumienia w omawianym zakresie. Brak tu wyraźnych sporów co do kształtu programu edukacji regionalnej, a jednocześnie wspomniane powyżej działania na rzecz np. redefinicji znaczenia wybranych symboli regionalnych przyjmowane są bez większych zastrzeżeń 25. Literatura 1. Dziekański P., Rola marketingu terytorialnego w kreowaniu produktów lojalnych na przykładzie województwa świętokrzyskiego (Role of territorial marketing in creation of local products; case study od świętokrzyskie region), s , [w:] Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Problemy rolnictwa światowego, Tom 12 (XXVII) 2012, Zeszyt 1 (issn ) 2. Gascó-Hernández M., Torres-Coronas T., Information Communication Technologies and City Marketing: Digital Opportunities for Cities Around the World, Information Science Reference, Hershey 2009, s Handbook on Tourism Destination Branding, Draft, ETC,UNWTO, Stockholm 2009, June, s Hołderna-Mielcarek B., Regionalizacja produktu turystycznego. Część 1: koordynacja i kooperacja w kształtowaniu produktu; funkcje organizacji turystycznych, Rynek Turystyczny 1998, nr 12, s Kall J., Jak zbudować silną markę od podstaw, Helion, Gliwice 2006, s Kall J., Kłeczek R., Sagan A.,Zarządzanie marką,oficyna Ekonomiczna, Kraków 2006, s Kaspar C., Kunz B.R., Unternehmungsführung im Fremdenverkehr, Stuttgart-Bern Kotler Ph., Bowen J., Makens v, Marketing for hospitality and tourism, Prentice Hall 1999, Upper Sadle River, s ( ). 27

28 9. Krippendorf J., Marketing im Fremdenverker, Bern-Frankfurt Marketing przyszłości; Trendy; Strategie; Instrumenty; Wybrane aspekty marketingu terytorialnego, US, Zeszyty Naukowe NR 663, Ekonomiczne Problemy Usług NR 75, Szczecin 2011 s Nowakowska A., Marketing w turystyce, [w:] Lokalna polityka turystyczna i marketing, Centrum Edukacji Kadr Turystycznych w Krakowie, Instytut Turystyki w Krakowie, Kraków 1998, s Panasiuk A., Założenia koncepcji marki turystycznej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2004, s Rapacz A. (red.), Strategia kształtowania produktu turystycznego regionu sudeckiego, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu, Wrocław 1997, s Raporty na temat wielkich miast Polski. Trójmiasto, PwC, Warszawa 2011, s Województwo Świętokrzyskie, Katalog identyfikacji wizualnej, Część 1. Standaryzacja, Warszawa Zmyślony P., Zarządzanie turystyką w regionie, [w:] Z. Kruczek, P. Zmyślony, Regiony turystyczne, Proksenia, Kraków 2010, s. 117 i nast Żurawik B., Żurawik W., Zarządzanie marketingowe, cz. II, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1994, s. 49. Strony Internetowe: 18. ( ) ( ). 28

29 UDC 004:338.48(477.8) M.Yu. Grytsiuk, lecturer COMPLEX ESTIMATION OF STRATEGIC TOURISM DEVELOPMENT OPTIONS IN CARPATHIAN REGION Method of complex estimation of admissible strategic tourism development options in Carpathian region is developed, which based on evaluation of relevant indicator, which value within aggregated form displays certain objectives of a chosen strategy. It was found that the method of forming a complex valuation criteria indicator based on the development of hierarchical structure (tree) of criteria enjoys significant popularity with the officers who make ultimate decisions. Within each level of this structure, there is development of aggregated estimation of former level criteria indicator. The peculiarity of hierarchical structure is aggregation of just two criteria or indicators of the valuation thereof within each node that is the benefit of this method. Key words: tourism, development strategy, indicators of aggregated and complex estimation of criteria, expert appraisal, method of linear criteria curtailing, method of hierarchical criteria structure, system of decision-making. In order to cover several key strategic tourism development objectives in Carpathian region [2], one has to deal with multi-objective task of finding the best option [5]. Generally, the goals of the strategic tourism development largely inconsistent [3]. Therefore, implementation of financial and economic ideas often leads to increase of environmental hazard. Large expenditures on improving living standards (social goals) make it very difficult to achieve financial and economic goals, etc. Therefore, the task of forming the optimal variant of strategic tourism development, taking into account social, economic and environmental objectives, belongs to multi-criteria optimization problems [5, 6]. There are several approaches to solving this class of problems, most of which are somehow related to the formation of a complex estimation index of acceptable option, which value within aggregated form shows certain objectives of the strategic development [3]. The aim of this contribution is to develop the method of complex estimation of strategic tourism development options in Carpathian region. For achievement of this goal, it is required to solve the following tasks: determine the peculiarities of the method of hierarchical structure of selection criteria, implementation of its development algorithm; provide examples of choosing the optimal options for strategic development of the tourism industry; make relevant conclusions. 1. The method of hierarchical structure of selection criteria At some time, there was very popular method of forming an index of complex estimation of criteria based on construction of a hierarchical structure (tree) of selection criteria. The idea of the method is that all the criteria are organized in a particular hierarchical structure [4]. Within each level of this hierarchy there is development of the value of aggregated estimation of the former level criteria. Figure 1. The hierarchical structure of criteria of complex estimation of strategic tourism development options. Figure 1 shows the hierarchical structure for three criteria of estimation strategic development options economic efficiency, quality of life and environmental safety (to be referred to as letters E, F and B) [1]. Usually, one must combine the criterion of life quality appraisal (F) with the criterion of environmental safety (B) into joint aggregated criterion of social class appraisal (C) strategic development. Further, by combining the criterion of social class (C) with the criterion of economic efficiency (E), we obtain the criterion (index) of integrated assessment (K) of social-economic level of strategic tourism development, which extreme values may provide the analyzed option. The peculiarity of the hierarchical structure shown in Figure 1 is aggregation, within each tree node of just criteria, which is an extraordinary advantage of this method over the others [6]. 29

30 The fact that the rate of complex estimation of the options should reflect the important priorities of the strategic tourism development. The formation of these priorities, that also means the formation of this parameter, should be conducted by top management (Minister, deputy-ministers, chairmen of regional and local administrations), i.e. persons who make ultimate decisions [3]. Here they face a purely psychological problem. Usually, the person in charge is able to evaluate effectively (compare) only a limited number of strategic options, and the best would be, if at every step they have to compare maximum two criteria. Comparison of the strategic development options for the two criteria may be easily performed if giving the results of their evaluation in a table (matrix). Lets move in advance to a discrete scale of estimation for each criterion, namely, we shall judge our strategic option of tourism development, using a five-point scale: critical, bad, fair, good, excellent, or numerical evaluations - one, two, three, four five. Most of these scales display the aggregated and complex estimation values of the relevant options. Figure 2 shows an example of convolution of "quality of life" criterion (F) to the criterion of "environmental security" (B) F / B Figure 2. Matrix of convolution of "quality of life" criterion to the criterion of "ecological safety" As it was noted above, this matrix reflects social priorities of the strategic tourism development options [2]. So, in a critical condition, within the environment and poor quality of life there is no single priority criterion. In case of satisfactory strategic development in the field of environmental and in low quality of life, the priority shall be given to the quality of life index. If environmental security obtains good grade, and the quality of life is satisfactory, the social level shall be estimated as "good". If otherwise (the grade "good" in terms of life and "satisfactory" with respect to the environmental safety), the social level shall be assessed as "fair". With the increasing life standards, the priority shifts towards ecological security index. In particular, social level with "excellent" grade is only reachable within the "excellent" mark in terms of environmental safety, at the same time, the quality of life may even be valued as "good". Having aggregated values of social class (C) of strategic tourism development we are able to build a convolution matrix of two criteria (C) and (E), so that we obtain the value of the complex assessment of its socio-economic level (K). Example values of this assessment are shown in Figure С / Е Figure 3. Matrix of convolution criterion of "social level" with the criterion of "economic efficiency" Both matrices are combined into a diagram of complex estimation of social-economic level of strategic tourism development, and shown in Figure 4. Having the tree of criteria convolution we may estimate either option of strategy development, and then we may choose the best option from the set of admissible. For this purpose, each option of strategic development shall be describes as a set of criteria which values X { xf, xb, xе} determine the level of its estimation. Let's consider the problem of choosing the optimal option of strategy development, which will provide a transition from the state of the tourism industry with the "bad" mark to the state with the "satisfactory". For this purpose we shall give a definition of intense strategic development options [1]. We assume that х1 option shall be called tight if there is no other option х2, which has 30

31 the same value of the aggregate or complex estimation, where the value of each criterion is not higher in х1 option. For example, the option X 1 = {2, 2, 4}, which has a complex estimation of K = X 3 is not tight, whereas there is an option 2 = {2, 2, 3}, which has the same value of the complex estimation indicator, while the value of each of the criteria do not exceed the value of similar criteria of X 1 option. Since there are no options for X 2 option, it is tight. The purpose of strenuous option is that the current strategic development options that provide acquiring of the necessary values of its complex estimation should be strained. In fact, the strenuous options are Paretooptimal choices in the space of criteria to be considered. Therefore, within solving the problem of choosing the optimal variant of strategic tourism development, which will provide a transition from the state of "bad" to the "satisfactory", we can restrict the analysis of only strenuous options. Figure 4. The scheme of complex estimation of social-economic level of strategic development of tourism Let s describe the algorithm of resolving all the strenuous options of strategic development. Let s set the task of transition from the state of 0 31 X = {2, 2, 2} with the value of comprehensive estimation index of "bad" to the state 1 = {3, 3, 3} with the value of "satisfactory". Firstly, we consider the matrix of estimation criteria convolution of social class (C) and the level of economic efficiency (E). Highlighting all the elements of the matrix C/E, which have values of 3 (satisfactory, Figure 4) and which are strenuous, i.e. only those that are on the left and in the bottom of them. For obtaining each of these states of the strategic development it is necessary to achieve certain values in social class (C) and the criterion of economic efficiency level (E). Since the state of strategic development with the value of complex estimation indicator 3 may achievable through acquiring a value of 1 for the aggregated indicator "C" and the value of 5 for the criterion "E", etc. Totally we would acquire 8 following options, among which there are CE, CE, CE, CE, strenuous, namely X1 {1;5}, X2 {2;3}, X6 {4;2} і X7 {5;1}. Figure 4 highlights in the matrix C/E the values of complex indicators that shall be met for each of the four aforementioned states of the strategic development. Economic efficiency (E) is the primary criterion for estimation of the strategic development, also as a social level (C) by aggregated indicator of its estimation. Therefore, we consider the matrix of convolution of criteria (B) and (G) which should be a basis for all strenuous options, that according to the aggregates indicator testing (C) give the following values: {1, 2, 4, 5}. For X

32 example, the value of 1 ("critical") in terms of indicator "C" may be obtained in four ways: BF, BF, BF, BF, X1 {1;1}, X 2 {1; 2}, X3 {2;1} і X4 {3;1}, and the value of 2 by six ways: BF, BF, BF, BF, X5 {1;3},..., X10 {5;1}, the value of 4 by five ways: X11 {3;5},..., X15 {5;3}, and the BF, BF, value of 5 may be obtained only by two ways : X16 {5;4} і X17 {5;5}. Among all the 17 analyzed options of strategic development only 7 of them are strenuous, BF, namely X1 {1;1} corresponds to the preservation of the current state in the field of BF, environmental safety (B) and quality of life (F) X5 {1;3} option corresponds to some BF, improvements in living standards X 7 {2; 2} option indicates the absence of any priority to either BF, criterion X9 {4;1} option corresponds to a slight improvement in ecological security BF, X11 {3;5} option corresponds to the excellent standard of living with the average level of BF, BF, environmental security, options X12 {4;3} and X16 {5;4} match almost perfect level of environmental safety and are slightly above the average standard of living. Due to performance of the above actions we have obtained the graph (Figure 5), which is called the set of strenuous options of transition from one state to another. As to the algorithm of its construction, it contains all the strenuous strategic options for development of tourism, which have the "satisfactory" value of the complex estimation index. Figure 5. The graph of the set of strenuous options of the strategic tourism development Rationale the working capacity of this algorithm is directly based on the described method for determining indexes. Indexes peaks indicated in Fig. 5 on top of the peaks. Number of strenuous options is Examples of choosing the optimal alternative strategic development of tourism industry Having built a set of strenuous options can solve a various problems of forming an acceptable option of strategic tourism development, taking into account the factors of cost [2] and the risk of implementation. Consider at first the problem of selecting the options of strategic development that achieves this goal with minimal expenditure on its implementation. Let for the i- th criterion defined expenditure S S { s, j 1, n}, i 1, m, i ij 32

33 necessary to ensure the j-th level of the tourism industry. This means that developed a set of admissible options of strategy development, implementation of which ensures the growth criterion to the j-th level. We assume that the options of different criteria are independent that is an option for the i-th criterion does not affect to the other development options. In this case, there is an efficient algorithm for determining the optimal option of strategic development of the minimum cost of its implementation [2]. The basis of this algorithm is also a method of indexing of vertices a set of strenuous options from the top to bottom. Denote the lower vertices of set solutions by indexes sij. The vertices of the next (higher) level of set of strenuous options will denote only after denoted all adjacent vertices of level which are located below. In this case the index of vertex-square (in these vertices are written one number the value of the corresponding aggregation index) corresponds to the minimum of the indices of adjacent vertices-circles of lower level, and the index of vertex-circle (in a circle is written a two numbers a pair of criteria values of lower level, the aggregation of which gives the corresponding value of the criterion of the upper level) equals the sum of indices of adjacent vertices-squares of lower level. Consider a work of algorithm for example of selection a sets of strenuous options presented in fig. 5. Example 1. Let the matrix of expenditure ( S, conv. units.) have such view: Table 1. The matrix of expenditures on the implementation the options of strategic development i \ j B F E The indexes values of vertices sets of the solutions received on the basis of the described algorithm are listed in Fig. 6 in the upper half of the corresponding vertices. The optimal option is Б, Ж, Е highlighted by thick lines. It is an option X {1;3;3} with the total expenditure s0 = 79, conv. units, that corresponds a sustainable development of tourism industry by all criteria. Suppose that for each value of criteria evaluation of the level of economic efficiency are set the expenditures (sb,i) and (sf,j), needed to achieve the j-th value in accordance with the criteria (B) and (F). In this case, the algorithm for determining the appropriate option of the strategic development of minimal cost is based on iterating the possible values of the criteria evaluation of the level of economic efficiency (E). At any of its values are need to solve the problem of searching an option of strategic development of the minimal cost for the other criteria. With five options that correspond to five possible values of the level of economic efficiency, is chosen the best. For each level of economic efficiency we get some set of strenuous options that are the subgraph of the set of solutions given in example 1. The results of solving the problem are given in table 3. Is necessary to note that these subgraphs are intersect only in the initial vertex and some finite vertices. We divide the finite vertices in which intersect the subgraphs on several vertices so that all subgraphs have only one common vertex, namely the initial (Fig. 7). 33

34 Figure 6. Graf of set of strenuous options of strategic development of tourism industry Example 2. Let the expenditures (sb,i) and (sf,j) for different levels of economic efficiency have the values, which are shown in table 2. Table 2. The expenditures (s B,i) and (s F,j) for different levels of economic efficiency Е i \ j B F B F B F B F B F Table 3. The total expenditures on the implementing options of the strategic development of the minimal cost for different values of expenditures by the criteria (s B,i) and (s F,j) Bi\Fj Now, to receive the set of solutions we use the above-described algorithm for determining the option of strategic development of the tourism industry of the minimal cost which results in different values of criteria Bi and Fj are summarized in the following table. i \ j B F

35 One of the allowable options for B3 and F3 shown in Fig. 7 by thick lines. This is an option Б, Ж, Е X {1;3;3} with the expenditures s0 = 68 conv. units. Similarly possible to determine the optimal options of the strategic development of the tourism industry and for the case when one of the direction of development are influences to the other. Figure 7. The graf of set a strenuous options of strategic development of tourism industry Conclusions 1. Since the objectives of the strategic development of tourism industry mainly inconsistent with each other, so for the consideration of several of them have to solve a multicriterial problem of search the optimal option. There are several approaches to solving such type of problems, the most of which are somehow related to the formation the index of complex evaluation of allowable options, the value of which in the aggregate form represent the certain objectives of strategic development. 2. It was found that among people who accept the final decision the great popularity received the method of forming the index of complex evaluation of criteria based on constructing the hierarchical structure (tree) criteria. On each level of this hierarchy occurs the constructing the index of aggregated evaluation of criteria on the previous level. The peculiarity of hierarchical structures is the aggregating in each node of tree only two criteria or indexes of its evaluation, which is the main advantage of this method. 3. The examples of implementation the appropriate tasks are shown, which allow to understood the essence of these methods of forming the index of complex evaluation of criteria and also to analyzed the results of evaluation the options of strategic development of the tourism industry by the several criteria the economical effectiveness, the quality of life and the environmental safety. References: 1. Бурков В.Н. Экономико-математические модели управления развитием отраслевого производства / В.Н. Бурков, Г.С. Джавахадзе. М. : Изд-во ИПУ РАН, с. 2. Грицюк М.Ю. Задачі стратегічного управління портфелями проектів у туристичній галузі Карпатського регіону / М.Ю. Грицюк, Л.І. Максимів // Науковий вiсник НЛТУ України : зб. наук.-техн. праць. Львiв: РВВ НЛТУ України Вип С

36 3. Дядечко Л.П. Економіка туристичного бізнесу : навч. посібн. К. : Центр навч. літ-ри, с. 4. Ильина Е.П. Выявление, формализация и анализ профессиональных знаний о модели экспертного оценивания иерархических альтернатив / Е.П. Ильина, Ю.В. Ольховская // Проблемы программирования , спец. выпуск. С Корнеенко В.П. Методы оптимизации: методы решения многокритериальных задач / В.П. Корнеенко, О.А. Рамеев. М. : Изд-во ИКСИ, с. 6. Трахтенгерц, Э.А. Компьютерная поддержка принятия решений : научно-практ. изд. / Э.А. Трахтенгерц. Сер.: Информатизация России на пороге XXІ века. М. : Изд-во СИНТЕГ, с. 36

37 Assoc. prof. PhDr. Rastislav Kazanský, Ph.D 26, Mgr. Michaela Melková INFORMATION TECHNOLOGIES AND THEIR USAGE IN CRISIS MANAGEMENT AS A TOOL TO INCREASE THE QUALITY OF EDUCATIONAL PROCESS The purpose of the research is to define the procedures of the crisis management and use information technologies to create simulation, which will increase the quality of educational process. The research is divided into two parts. In the first theoretical part we used the descriptive and analytical synthetic method to characterize information technologies used in crisis management and we also identified crisis management procedures. The second practical part consist of the virtual model of terrorist attack, which we created by usage of single simulation system based on VR- Forces simulation. Due to the continuous and rapid development of information technologies, it is now possible in the context of crisis management to create virtual models of crisis situations that reflect the reality of environment. The simulation is a special training method, which enhances the quality of educational process, but also prepares individual entities for the crisis situations. Keywords: simulation technologies, international relations, security, crisis management INTRODUCTION Today, security experts permanently discuss various types of crisis events and disasters. Crises endanger subjects of security. They can happen at any time. The impact of crises can be enormous in both human (loss of human lives) and economic (damage of private property or state property and infrastructure) terms. There is a distinction between societal, man-made and natural crises. There is also a distinction between the high and low intensity of a crisis. High-intensity crisis can escalate and quickly overwhelm crisis management capacities of local and regional structures, sometimes capabilities of states, and reach dangerous regional or international point [1]. This fact can be demonstrated on the current situation in Ukraine, which affected the security environment of the whole region [ 27, 28 ]. Establishment of integrated system of governmental, self-governmental, non-governmental and academic institutions can represent an effective tool for solution of crisis events. They have different information, skills and knowledge. They also use different methods and procedures in operation. Integrated system will help to transfer resources (material, financial, technical and human), information and knowledge on security and crisis management procedures. Detection, resolution and elimination of various crises, post-crisis reconstruction and return to a pre-crisis stage require knowledge and information from various scientific disciplines, natural and social ones, including information technology and computer simulation. The process of management of a crisis is the main role of crisis management; it should integrate knowledge and procedures in order to eliminate arising threats the most effective way and handle a crisis event. Crisis situation can be defined as unpredictable or difficult to predict course of the processes. They are generated as results of disruption of the social, technological and natural system. This situation poses a threat to the environment, population, economy, material and spiritual values of the state, but also the functioning of the of public authority institutions. [8]. Suitable resolution of crisis events (Scheme No. 1), particularly those of regional and international dimension, is a complicated and complex process, which requires theoretical and methodological knowledge and analysis of potential threats on the one hand, and establishment of a system of preventive measures on the other. Once the crisis break out, real solutions using an optimal way of coordination of individual procedures and persons (crisis managers) as well material, technical, financial support will be inevitable. Time is also of great importance. Crisis managers usually have a short decision time. Crisis should be eliminated in a very short period of time to avoid enormous negative impacts. Management is the Alpha and the Omega of the whole crisis management system. Information is the second most important element of crisis management. Availability, validity, accuracy, usability and selection of information determine the whole process of crisis 26 Assoc. prof. PhDr. Rastislav Kazanský, Ph.D., Department of Security Studies, Faculty of Political Science and International Relations, Matej Bel University Banska Bystrica, 37

38 management, selection of individual methods, procedures and tools; information determines the whole management of a crisis. Affected area is usually closed and isolated for security reasons and the process concerning the information collection is obviously very difficult. Collection and transfer of information and communication of teams during the crisis and post-crisis reconstruction are necessary conditions of decision-making process and elimination of negative impacts of crisis event. Scheme No. 1: Crisis resolution process (simplified scheme) Source: Authors Crisis Detection/report/ evidence of crisis Resolution and elimination of crisis Data archiving (model solution and management processes) Basic tasks of crisis management can be defined as follows: analysis of risks and crisis event itself; analysis of overall situation; adoption of adequate (alternative) solutions of crisis event; elimination of crisis event with minimal negative impacts. Today, the scope of crisis management extends to all part of social life and human activities; it is also largely focused on environmental issues and hazardous technological infrastructure and processes. To conclude, crisis management, using information and communication technologies, is focused on the following areas: international crises, societal crises, man-made crises, economic crises, crises caused by natural phenomena. [3] Computer simulation technologies are used today in special facilities and institutions to model various crisis events with goal to improve effectivity of special crisis management staff or state armed forces. Important fact is that they are also used in crisis management facilities dealing with environmental disasters and catastrophes. Simulation is used by military forces to simulate the battle as well as implement combat and non-combat scenarios. Simulation can be also used in modeling and simulation of crisis and dilemmas of international politics in order to support educational process and survey in the fields of international relations and international security. In fact, simulation is a special training method using mathematical models to simulate an event adequate to a physical-world event [2]. Advantage and effectivity of computer simulations usage is the fact that it actually simulates a real-time environment and achieves the impression of real operations. The real crisis event and its simulation are in mutual homomorphic relation (Picture No. 1). The positive fact is, that within the one specific simulation can be generated different development scenarios and the user can experiment with them. In this case we talk about so called administered crisis, where simulation users seek to prevent an acute state creation or eliminate negative impacts. Management mechanisms usage will reduce loss and damage. It also reduces the likelihood of crisis recurrence, but it depends on other factors such as correct determination of its causes and solution scenarios selection. Frequent usage of simulation technology in various scenarios can help in prevention of problems during chaotic situation at the time of onset of the crisis, but it can also 38

39 eliminate the environmental risks caused by some crisis events. Simulation of a real event in virtual environment is focused on increase of training effectiveness. It helps to train various alternatives of crisis resolution and supports training of crisis response teams in the event of crisis. A special place simulation technologies should take in preparing specialists, whose professional activity is associated with increased risk, and significant negative consequences of erroneous decisions [ 29 ]. New technology tools such as simulations can be part of educational process thanks to information and communications technology (ICT) development. An ICT usage within the educational process allows students to work with interactive elements, mutually interact and interference in virtual processes. Furthermore, these technologies are characterized by their ability to combine sound, animation, text and video into a single functional unit which causes that students are motivated, increases their interest in education, and at the same time the actual process of acquiring information becomes easier. Within the virtual space, which involves various cybernetic processes, doesn t exist the perception of national borders and therefore ICT have a global reach. It allows students to compare acquired knowledge with competitors from other states, thereby increases a competitiveness and effort of students to deliver the best performance. The virtual sphere allows different scenarios and models creation to address serious problems in order to promote and develop logical thinking and reasoning of students. Implementation of simulations in the education process of students or professionals influences faster and more effective response in the event of emergencies and contributes to a quicker analysis of individual elements. In educational process simulation usage improves the quality, productivity and efficiency of education, simulation enables to prepare students to work with computer technologies; it increases computer literacy and prepares them to gain basic procedural actions and roles in crisis response team as well as to face various types of crisis events. Picture No. 1 Real crisis event and simulation crisis event simulation Source: Authors Computer simulation is designed not only to support training and education but also to prepare team leaders of crisis response teams. [5] Training, education and survey in the fields of international relations and international security using simulation technologies is being held at the Faculty of Political Science and International Relations of the Matej Bel University in the city of Banská Bystrica (the Slovak Republic) in the Crisis Manegement Center Center of Excellence (Slovak: Centrum krízového riadenia Centrum excelentnosti). CEKR uses KRIMA Emergency Enterprise Manager. It is a system to support crisis management training and education by supporting different user groups and their demands in terms of prevention, responding to crisis events and subsequent recovery. The system also supports management of corporate security and crisis management for incidents with high security risk. Crisis Management Center represents a logic element consisting of information system of crisis management in the field of international relations, which enables: to use crisis management tools in the pre-crisis stage, crisis and post-crisis stage; evaluation of 39

40 procedures in the post-crisis stage; to form crisis response teams in the Center and deploy them to the location of real or virtual epicenter of crisis event, using a secure communication infrastructure; to capture, process and evaluate multimedia content gained from real and virtual epicenter of crisis dynamically in order to obtain and create objective picture of the crisis and effective management process; to create a common operational picture of the situation; to give a complete information about the situation itself on the one hand, and about selected management processes using various presentation layers and information channels on the other. Software, together with information technology, communication infrastructure and web conferencing, is a basic tool of the crisis management information system. It supports the processes of analyses, prevention and management of crisis event including post-crisis recovery [6], i.e. post-conflict reconstruction in case of conflict, including: creation of collaborative planning documentation (emergency, crisis); standard operating procedures and monitoring of their implementation during the crisis/incident; creation of common operational picture of the situation; creation of common expert and media picture about the situation for the public in order to support crisis management processes; vertical and horizontal information sharing; effective notification with feedback service and activation of crisis response teams; provision of manpower and resources; terminology unification; cooperation between persons, organizations and institutions with different specializations. Considering the simulation in educational process, research and training it is necessary to set basic goals, which can be defined as follows: to support the spread of knowledge and development of further survey in the fields of international relations and international security using a computer simulation in order to resolve various security problems and dilemmas of both national and international character; to increase the quality of educational process in the field of international relations; to increase the effectiveness of decision-making processes in crises management and support abilities of students and crisis managers to take responsibility for their crisis/disaster preparedness; to look for optimal models and processes of crises resolution in both social and natural processes. Scheme No. 2: Choices and types of activities of entities in simulation Hostage Task Terror Attack Take Hostage Release Hostage Suicide Attack Emplace Explosive Source: Authors In the following part of the paper we approach creation process of the virtual model of terrorist attack, which was created by usage of single simulation system based on VR-Forces simulation. The selected model allows it to use a simulation environment in the field of security studies in examining the issue of crisis management conflict resolution with a focus on events happening and emerging due to terrorist attacks. In the simulation are specified activities of two Immediate 2. At Time 3. No Armed Entities 1. Timer 2. Immediate 3. Proximity 1. Timer 2. Proximity 3. Pressure Platform 4. Pressure Human 5. At Time

41 types of individuals linked to terrorism. For better understanding of multiple choices in scenario, we provide a scheme of choices and types of activities (Scheme No.2). The first group of entities is "Hostage Task", with possibility to carry out activity no. 1 Take Hostage and activity no. 2 Release Hostage (Picture No. 2). Persons seizing the hostages must be an armed entity. A Hostage can be every person except Rioters. The user has an ability to variously influence the development of the simulation and while releasing Hostage, he can choose from multiple options Trigger Type: 1. Immediate; 2. Release at Time (determine the exact time of release (Picture No.3)); 3. No Armed Entities (release the Hostage when at some distance from the Hostage there are no armed entities). All activities of Hostage are deactivated during his captivity and it is not possible to create new ones. After selecting a particular hostage and setting the parameters, by pressing the "play" starts a simulation. In case of hostage-taker s death, the hostage is released and regains freedom of movement. Picture No. 2: Activities of Hostage Task entity group Source: Authors Picture No. 3: Hostage release at time Source: Authors The second type of individuals in the simulation are part of "Terror Attack" group. They can be used to 1. Emplace Explosive. In this case, the user can select criteria for detonations by setting time. There is multiple options, for example 1. Immediate detonation; 2. Proximity (detonates after a person who emplaced explosive moves to safe distance); 3. Pressure platform (detonates after vehicle drives over); 4. Pressure human (detonates after human walks over) or 5. At time. There is also a choice regarding the place of emplacement, type of explosive and time of bomb activation. The second activity of individuals in group Terror Attack is 2.Suicide Attack which is only available for Suicide Bombers entities. Even in this case, the user can choose the time, place and type of explosive. After programming the selected parameters, the simulation starts and the student, teacher or another professional as the User has the opportunity to apply their knowledge and skills in virtual crisis management in the event of programmed terrorist attack scenario. The 9/11 terrorist attacks were a turning point in understanding of security because it 41

42 pointed to new actors and unconventional threats that the international community will have to face. Currently, there are several types of terrorism, depending on its orientation and objective, for example political, ideological, criminal, nationalist or religious. An essential element of all kinds of terrorist activities is the fact that attackers achieve their objectives by systematic use of armed violence, particularly against civilians. Therefore, it represents a growing threat to individuals and the countries themselves, which have a duty to protect its citizens. At the same time the phenomenon of globalization and ongoing technological progress allows individuals operating in terrorist structures quickly and efficiently make contacts, create attack plans and mobilize their forces. A growing trend of non-conventional threats usage in international-political sphere has been the principal reason for selecting the event of a terrorist attack as our simulation of crisis management situation. CONCLUSION Application of computer simulation in educational process in the fields of both international relations and international security enhances the process itself and enables us to model different types of societal and natural crisis together with their impacts, and thus manage processes of solution of crisis events within a virtual environment. The simulation scenario used in our article serves as a quality teaching tool for students and professionals trying to acquire knowledge about the creation of simulation scenarios. As can be seen in the process of a simulation creation, the user has the option to program different event conditions, to choose from multiple activities or to set different parameters of used, explosives etc., which will affect the scenario in various ways. It also allows them to develop thinking processes, develop cognitive skills and involve a logical thinking, which increases the quality and efficiency of the educational process. Simulation usage is also reflected in better prepared graduates capable to solve problems requiring advanced knowledge in the field of crisis management. Thanks to usage of advanced technologies and application of knowledge, students will significantly simplified the possibility of obtaining employment without the need for additional training. It is also necessary to emphasize the fact that effectiveness of training and readiness of crisis managers depends on hours of training in simulator, quality and suitability of selected scenarios and theoretical and practical preparedness to handle a crisis event. This issue has unquestionable importance in the security sector of the Slovak Republic [10] and its educational system. It is also subject of the development of security education in the EU, which has ambitions to develop its ability to act as a global security actor. [7] The application and utilization of selected modules for digital terrain simulation represents a significant shift in the area of nonmilitary simulation solutions. REFERENCES [1] ADAŠKOVÁ, D. (2011) Neštátni aktéri a proliferácia zbraní hromadného ničenia In Bezpečnostní management a společnost Brno : Univerzita obrany, ISBN S [2] HUBÁČEK, M., VRÁB, V. (2012) Výcvik vybraných bezpečnostních složek s využitím konstruktivní simulace. In: The Science for Popular Protection. No.3/2012 [3] IVANČÍK, R Theoretical and Methodological Approach to Defence and Security in a Time of Globalization. In Science and Military, 2011, roč. 6, č. 2, s ISSN [4] NOVÁK, Ľ. a kol. (2010): Plánovanie zdrojov na riešenie krízových situácií. Fakulta špeciálneho inžinierstva, Žilina 2010 [5] OTŘÍSAL, P. -FLORUS, S., (2008). NBC Defence Institute the university education of CBRN specialists and the CBRN defence applied research facility. In Sborník 3 rd CBRN Commandant and Commanders Conference. [CD-ROM]. Liberec : Ministerstvo obrany ČR Ústav OPZHN Univerzity obrany, , s [6] SEDLÁK,V. (2011): Manažérstvo bezpečnosti informácií v Slovenskej republike. In: Zborník vedeckých prác VŠBM Košice 2010: Manažérstvo bezpečnosti, 2010, VŠBM Košice (vyd.), Košice 2011, , (ISBN ). 42

43 [7] STRNAD, Š. (2009) Evropská unie jako globální bezpečnostní aktér. In: Pět let členství ČR v EU (Bilance a perspektivy, trendy a vize). České Budějovice: VŠERS, o.p.s, 2009 [8] ŠIMÁK, L. a kolektív autorov: Prehľad základných pojmov na úseku krízového riadenia. FŠI ŽU, Žilina [9] TEREM. P. ČAJKA, P. (2007) Koncepcia budovania poznatkovo-orientovanej spoločnosti In Znalostní ekonomika : trendy rozvoje vzdělávání, vědy a praxe.- Zlín : Univerzita Tomáše Bati, ISBN S [10] UŠIAK, J. HUSENICOVÁ, L.(2011) Political Sector of Security in the Slovak Republic In Bezpeka žitija i dijaľnosti ľjudini - osvita, nauka, praktika "BŽDL 2011" Kyjev : Nacionaľnyj aviacijnyj universitet, Institut ekologičnoj bezpeki, ISBN S [11] ZAPLATYNSKYI V. Bezpečnosť v Európe a hybridná vojna na Ukrajine. (2015) //Bezpečnostné Fórum Zbornik vedeckych prac. Fakulta politickych vied a medzinarodnych vzťahov Univerzita Mateja Bela v Banskej Bystrici. Vydavateľstvo Univerzity Mateja Bela - Belianum, Zvazok 2. St ISBN [12] ЗАПЛАТИНСКИЙ В., УРЯДНИКОВА И. Безопасность социальных выступлений на примере событий в Украине на рубеже годов. (2014) // Zborník príspevkov z medzinárodného vedeckého seminára Riadenie bezpečnosti zložitých systémov 2014 (elektronická forma). Vydal: Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika, Liptovský Mikuláš St ISBN: [13] ЗАПЛАТИНСКИЙ В. Возможности и перспективы использования симуляционных технологий при преподавании курсов связанных с безопасностью человека. (2013) // Zbornik vedeckych prac. «Riešenie krízových situácií prostredníctvom simulačných technológií». (elektronická forma СD) Akadémia ozbrojených síl v Liptovskom Mikuláši, Simulačné centrum, 2013 С ISBN: ACKNOWLEDGEMENTS This paper is published as a partial result of the project entitled Centrum excelentnosti- vytvorenie komplexnej stratégie medzinárodného krízového riadenia v medzinárodných vzťahoch, ITMS: , co-financed from European Union Regional Development Fund (ERDF) through Operational program Research and Development (Slovak: Operačný program Výskum a vývoj OP VaV) 43

44 PhDr. Mária Martinská, PhD. THE TREND OF INCREASING QUALITY OF COOPERATION BETWEEN MEN AND WOMEN IN THE ARMED FORCES SLOVAK REPUBLIC - GENDER INTEGRATION ORGANIZATION This article focuses on the trend of innovation of cooperation between men and women in peace processes, analyzes need to create postmodern type of military organization so-called gender integrated, which will ensure adequate consideration of the needs, rights and interests of women and women's involvement in the actions and objectives of peacekeeping missions. Some research findings presented in the article reflect the state of application of the principle of gender equality in the Armed Forces of the Slovak Republic and also recommendations for developing a plan of gender equality which obliges EU member states to ensure compliance with the Resolution The resolution requires a gender-balanced occupation rate and access to training for all missions and gender mainstreaming in all activities carried out; Keywords: women and men in peace processes, prevention of armed conflict, social work and research of gender equality in the Armed Forces. INTRODUCTION Building of civilian and military capabilities of the EU 30 article 21 refers to the number of commitments assumed by Member States on the development of military and civilian crisis management capabilities, starting with the European Council in Helsinki and Santa Maria de Feira to the declaration on strengthening capabilities of December A further article 22 concerning the follow-up to the main objectives in 2010: "... calls on Member States to focus on providing specific capabilities and areas of possible civil-military synergies, especially those already identified, in order to make first real progress; It stresses the need to develop capabilities governed by specific requirements for CSDP missions; welcomes the comprehensive capability development process (CCDP) for military capabilities within the European Defence Agency; encourages further discussion on how to bridge the two capability development processes under the civilian and military headline goals. " The new concept of security 31 relates to the need for reforms and the search for a new framework of such a political vision that would allow policy makers to include in their programs and visions of increasing values of cooperation, fairness and care and thus also extend the system of political values. Including these values should lead to a different kind of political action, as is preferred in contemporary modern society based on the principle of individualism. 32 Most aspects of conflict and post-conflict situations turns out differently for men and women. The victims of modern wars today are 80% is women and children is a serious ethical and social issues. In many societies, women can not own property, after becoming widowed they end up absolutely propertyless and marginalized. Charles Donnelly (years , Special Adviser to the Secretary General of NATO on issues of cooperation with the countries of Central and Eastern Europe) highlights the changing culture of conflict prevention. According to its terms, there is no third world war, but there is a new series of threats and a small, limited war due to ethnic and religious problems and the lack of material security. He stressed that the terrorist attacks meant "revolution conflicts", also he points out that in terms of power in the world the is still male predominancy without adequate participation of women, which the military conflicts directly and equally painfully touching and at the same time: "There are mechanism to prevent third world war to happen, but lack of effective lever for the needs of everyday life. " 33 Building civilian and military capabilities of the EU Article 21 refers to the number of commitments assumed by Member States MARTINSKÁ, M.- MATIS, J.:Nový koncept ľudskej bezpečnosti a možnosti sociálnej práce [New concept of human security and social work options] In: Riadenie bezpečnosti zložitých systémov 2011 : medzinárodný vedecký seminár : februára Liptovský Mikuláš : Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika, ISBN S SEVENHUIJSEN, S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT č , ISSN X, s

45 on the development of military and civilian crisis management capabilities, starting with the European Council in Helsinki and Santa Maria de Feira to the declaration on strengthening capabilities of December The further article 22 stresses the main objectives in 2010: "... obliges member States to focus on providing specific capabilities and areas of possible civil-military synergies, especially those already identified, with the aim of reaching real progress; It stresses the need to develop capabilities governed by specific requirements for CSDP missions; welcomes the comprehensive capability development process (CCDP) for military capabilities within the European Defence Agency; it encourages further discussion on how to bridge the two capability development processes under the civilian and military headline goals. " 34 Based on the European Parliament resolution of 23 November 2010 on civilian-military cooperation and the development of civilian-military capabilities Article 26 recalls... "the need to respect UN Security Council Resolution 1325, which requires a gender-balanced occupation rate and access to training for all missions and gender mainstreaming in all activities carried out; It stresses that an adequate number of women in civilian or military missions is a crucial condition for the success of these missions, whether for peacekeeping operations and disaster relief, or diplomatic mediation, and as a way to ensure adequate consideration of the needs, rights and interests of women and involvement of women in the actions and objectives of the mission; It points out that EU Member States must draw up national action plans to ensure compliance with the Resolution. 1325; " 35 An example of a comprehensive effort to address this challenge is also constantly developing multidisciplinary social work and the inclusion of " new philosophy of care as the principle of social and political practice "to the peace process in response to current or newly emerging social situations and social problems. 36 Part of this philosophy is also the principle of gender tolerance, understood as the basic premise of increasing the safety and quality of life of individuals, groups and society in everyday life. New trends in companies to restructure traditional relationship between women and war, require a deeper analysis of the transformation of social position of women and men in the context of historical events. Women's participation in peace processes is irreplaceable. The principle of their "equal participation and full involvement in all efforts for the maintenance and promotion of peace and security", in accordance with UN Security Council Resolutions of 2000 does not comply with a decision on conflict prevention and resolution are now often accepted without the participation of women, which is reflected in the fact that in these decisions lacking feminine look at the issue. It is a challenge to involve women in peace negotiations, as armed conflicts have on men and women of different impacts and influence. The aim of the reorganization process of the gender aspect in the professional army is not an end in itself achieve gender parity, but use a unique and powerful way in which women can contribute to solving military conflicts. 37 Scroll over the traditional boundaries predestined men and women gradually recede and open only the question of the further integration of women into the army, but also the need for innovation is understood social welfare in favor of applying the principle of gender equality Ibidem 36 TOKÁROVA, A.: Sociálna práca. Prešov: Akcent print, s. ISBN ; MATOUŠEK, O. a kol.: Základy sociální práce. Praha: Portál, s. ISBN ; LEVICKÁ, J.: Základy sociálnej práce. Trnava, SPVaV na FZaSP TU. 2004, 170 s. ISBN ; HRONCOVÁ, J. HUDECOVÁ, A. MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika a sociálna práca. B. Bystrica: PF UMB. 2000, s ISBN atď. 37 ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč s ISSN

46 1 GENDER INTEGRATION ORGANIZATION - TREND OF PROFESSIONAL ARMED FORCES The armed forces of the Slovak Republic has not been paid sustained and fuller consideration of the transition of the armed forces, understood as a traditional military organization with a masculine culture, 38 the postmodern military organization with an integrated gender culture and will therefore need long-term attention to this issue. Equal opportunities and associated relationships between men and women can be defined according to the document Concept of equal opportunities between women and men as a "possibility of human beings are free to develop their skills and opportunities without permanent constraints such as gender roles, or any barriers to participation in economic, political and social life of society on the basis of gender. 39 "This is part of universal human rights. Through the application of gender equality of opportunity at all levels of social and economic life is understanding the fact that: gender issues play in the social and individual vital role; the same issues affect equality between men and women in different ways; core social equality between men and women is gender equality of access to education, activity, in particular to employment in the public sphere. The reform of society need to explain, implement and emphasize the use of gender category (gender) as a social construction, which is understood in accordance with it as: means for detecting neglect, as well as withholding the suppression of women's experiences and interests of women (the genesis); as an analysis of the causes of inequality, discrimination and denigration of the female gender in all spheres (social, individual, political and symbolic); as a means of criticism of patriarchy and masculinity as the "basic model"; the position of the center of the problem of self-determination and the specificity of the female identity. If we assume that in traditional theories of organization and management known as "gender neutral" or "gender-blind" are not only the classical theory developed by Frederick Taylor, by Max Weber, Michael Crozier, Elton Mayom, but all that do not take the gender dimension into consideration needs to be defining gender integration organization to pay attention. We will focus on distinguish it from gendered organization defining characteristics of gender integration organization and defining places gender oriented social work organization in its shaping, with a focus on a new type of military organization - professional armed forces. 40 It follows that gender-integrated military organization is not only the specific nature of genderintegrated organization, but is also a specific type of military organization and the organization itself. We can define it as a distinctive type of organization, based on a professional activity, which has a complex and multifaceted structure. Its core is a gender-integrated culture. 41 Which in the conditions of postmodernism and globalization process, accompanied by liberalization develops gradually as other organizations followed the economic and political character. Characteristics of gender-integrated culture of military organization: content, strength, structure and resources are determined by the features of military organization, the quality of its members and 38 JANEČEK, V. POLONSKÝ, D. MATIS, J. KMOŠENA, M. TOMÍČEK, F. KORČOKOVÁ, Z.: Výkladový slovník základných pojmov z pedagogiky, psychológie a sociológie. Bratislava: GŠ OS SR. 2007, s. 42 a 53. ISBN KŘÍŽKOVÁ, A. PAVELICA, K.: Management genderových vztahů. (Postavení žen a mužů v organizaci). Praha: Management Press, 2004, s. 87. ISBN MATIS, J.: Kultúra vojenskej organizácie multidimenzionálny fenomén. In: Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky. Zborník elektronických verzií príspevkov z medzinárodnej vedeckej konferencie. L. Mikuláš: AOS s. 10. ISBN MARTINSKÁ, M.- MATIS, J.:Nový koncept ľudskej bezpečnosti a možnosti sociálnej práce [New concept of human security and social work options] In: Riadenie bezpečnosti zložitých systémov 2011 : medzinárodný vedecký seminár : februára Liptovský Mikuláš : Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika, ISBN S

47 specific activities. Social aspects of the organization are so associated with such action soldiers where to stand out not only their position and role, as well as their actual activity and pricing (including moral) for the results obtained. Modern gender-integrated organization and the organizational culture is based on a gender neutral values, norms and practices that promote gender equality principles in everyday life. The theoretical analysis of the social position of women in the military organization, we concluded that the armed forces must solve the problem through changes in the organizational culture of the armed forces. It is necessary to open a social dialogue on the distinction between two contradictory approaches towards applying the women - masculine and positive discriminatory approach. 42 The solution to this conflict could bring gender-sensitive approach, denying not only the first but also the second approach their integration (linking, fusion) based on the principles of diversity manažmentu- appreciation of otherness in favor of the progressive development of the organization. The current quantitative analysis points to an initial increase in the interest in this service (years ) at present (years ) declined. The Command of the Armed Forces of the Slovak Republic had an opimistic predicition on the real possibility to increase the number of women by 2010 from 7% (2006) to 10%. Nowadays (2013) there is 9% of women serving in the Armed Forces of the Slovak Republic - women soldiers, bringing a graph describing the share of women in leading positions in the defense sector. Chart 1 Percentage of women in leading positions in the defense sector according to the type of service in 2012 and 2013 description: PRV - a professional soldier; SS - the civil service; VS - Staff Source: The Ministry of Defence, Bratislava 2013 If this approach is to be successful, the following consideration must be taken into account based on existing research in the armed forces and to acknowledge the need to address these crucial topics in transformation of organizational culture: 1. the labor market and equal financial security (equal pay of men and women for equal work and work of equal value, equality in recruitment, equal opportunities in career, decent board without reducing the period of maternity leave and equal conditions for realization life plans); 2. reconciliation of family and professional life (playing field for parents on parental leave, increasing parental allowance, to improve conditions for employees with children - company crèches and kindergartens, etc.). 3. The participation of women in decision-making processes (at least 40% representation of both sexes at all levels of decision-making processes - in of elected and appointed); 42 Masculine Treatment (male) is not considered necessary to respond to the entry of women into the military organization specific measures, women have a need to adapt existing organizational structure of the army. Positive discrimination approach is to apply particular the rules against women. Its essence lies in the placement of women to certain specific functions mostly of Staff nature. This would lead to confusion as to the expectations of the organization and on the part of its members. It is a classic example of the conflict rol, a source of tensions within the military organization. 47

48 4. The advantages and disadvantages of working in mixed military units (signs deal with inappropriate behavior in the workplace as an example sex harassment, bullying and segregation of women) 5. education and support for women and men in developing lifelong personality (equal access to education, revision of curricula and textbooks with respect to gender inequality). 6. possibility of gender audit in military organization and analysis of the impact assessment of individual decisions with respect to the different needs of women and men. This means in practice that gender-sensitive perspective in all (not only military) organization means the reorganization, improvement, development and evaluation of social processes in a manner that gradually integrate gender equality into actions at all levels of the armed forces of the Slovak Republic. Understanding of the principles of equal opportunities in organizations in general and the armed forces as a military organization in particular, is demonstrated by modern and responsible policy towards the society and the family. Gradually it creates space for modern collaboration of men and women in peacekeeping activities and the newly forming gender-oriented social work in the organization, particularly in the military organization. The aim of this change will ensure the long-term understanding of the need for innovation of a new system of values, norms and standards of behavior are not only soldiers, but all members of the military organization needed to fulfill the tasks of the organization. The core consists of measures related to overcoming gender stereotypes and applying the equality principle, which means in practice: take steps to increase the representation and improve the participation of women in the tasks of the armed forces in terms of quantity (increasing the number) and in terms of quality (increasing influence of women in the organizational structures); to make the armed forces were perceived as individuals who have individual abilities, and not as members of a particular gender (male, female); improve the adaptability and flexibility of the armed forces in particular through the introduction of flexible forms of employment, and the sharing of experience of programs to promote equal opportunity policy; make changes in the organizational culture of the armed forces due to the pressure to implement the principle of equal opportunities, as reflected in the climate change in the organization, values and norms - gender-integrated organizational culture; establish in the armed forces personnel policy (recruitment standards, internal rise, access to internal training and education) and financial award, putting the traditional perception of roles of women and men in particular, a lack of understanding of traditional women's work; In connection with the professionalization of the armed forces it was expected Modifications and shift from traditional women's jobs, mostly at workplaces administration, security, medical and logistics. It is anticipated to increase for some unusual features, such as. chemist, explorer, participation in military missions abroad and so on.(for example, by 2010, operation outside the territory of the Slovak Republic, in addition to observation missions, attended by a total of 5,902 participants, of which 145 were women, which represents 2.46%) The positive effect also have training and workshops to promote gender sensitivity. Most fundamental and essential is the acquisition and consolidation of knowledge that achieving gender equality, which ultimately streamline and improve the functioning of the organization, fails now, but it is a complicated, complex and particularly long-term process that requires a large degree of consistency of a conceptualisation. Further, it is possible and necessary to carry out gender audit of the organization, which belongs to the category of so-called. quality audits: Social audits, whose objectives are: to create the conditions for reducing the gender gaps in the organization; produce understanding of the extent to which gender mainstreaming is internalized and accepted by the organization and its employees. SWOT analysis as one of the techniques of the gender audit content can be defined over the strengths and weaknesses of the organization through the benefits (opportunities), and through its threats: 48

49 The strengths include: a modern Anti-Discrimination Act and the Labour Code, supporting measures to reconcile work and family life, ready to Gender Equality Strategy, focused on the introduction of measures stemming from gender equality and the reconciliation of work and family life in the organization. Weaknesses include: low awareness of the benefits of implementing gender equality policies and gender audits in organizations, persistent gender stereotypes in the labor market and gender inequalities in paid labor and decision-making positions on the women's side, low motivation organizations. Recreational opportunities include (benefit organization): the widest available reserve of talent from which to choose, the benefits for the organization, resulting from different approaches, experiences and priorities that bring jobs to men and women and non-discriminatory selection increases the efficiency of continuing education, career advancement secured by the quality and abilities of an individual and not by prejudice and stereotypical expectations, a good image of the organization, conditions, creating equal opportunities to its members realize their maximum potential, reconciling work and family life for women and men through individual approach to professional duties and prevention of sexual harassment and discrimination. Among the threats include: widening gender gaps in the labor market, the additional costs arising from discriminating policies for organizations and ultimately the untapped potential of both genders effectively. On the basis of these recommendations was elaborated Plan for Gender Equality Ministry of Defence of the Slovak Republic, it is processed according to the draft National Action Plan for Gender Equality for the years strategy. Such a plan while gender equality: to help deploy and fair remuneration, in which women and men receive equal pay for work of equal value; enables its members to reconcile their professional and family (private) life; creating an environment where women and men take the jobs according to their interests and abilities and not on their gender; increasing security environment where there is sexual harassment; strengthen the atmosphere of sound and adequate measure of the skills and experience of all members (men and women) without distinction of sex and gender. If we assume that traditional stereotyped division of labor is an obstacle to progress not only for the individual but for the organization and especially taking into account that gender equality brings the organization a competitive advantage, especially in recruiting staff and creating a better image of what the Ultimately supports its performance and quality, the adoption of a quality program of gender equality is the best way to do this. CONCLUSION A comprehensive system solutions to problems related to the transition of the Armed Forces on gender integration organization representing new forms of cooperation between men and women in the organization, which would be compatible with the need to comply with UN Security Council Resolution. 1325, which requires a gender-balanced staffing and access to training for all missions and gender mainstreaming in all activities carried out; but especially the present overall system of social and personal security of members of the armed forces - especially the professional soldiers is in the process of its development. We recommend to institutionalize social work in the organizational structure of the Armed Forces of the Slovak Republic and to continue to address gender equality issues in two of overlapping and complementary directions: To improve social work in military organization designed to implement the principle of gender tolerance and gender equality, we recommend: create an innovative complex system of personal and social work (social care and assistance); 49

50 create the position of social workers for the armed forces of the Slovak Republic to ensure their preparation; improve formal work centers and networks, representing female soldiers and wives of professional soldiers in the employment and social problems; process quality and financially secure social programs for women female soldiers, the content of which it considers part of social policy of the Ministry of Defence. To ensure the practical problems of gender sensitive social work in the transition of the Armed Forces of the Slovak Republic in the modern gender-integrated organization we recommend: continue its efforts to increase the representation of women soldiers female participation in the process of fulfilling tasks in the armed forces in terms of quantity (to reach more than 10% representation) and quality (increasing their influence staffing and senior management functions, and thus rank); create conditions to harmonize work and family responsibilities soldiers and female soldiers, creating conditions for: the gradual introduction of flexible working hours; placement of children into military professionals nursery, kindergartens and primary and secondary schools (including a weekly boarding); a differentiated approach to addressing housing families of military professionals (military service apartments, family type dormitories or military pensions etc.); introduction of a differentiated forms of home help for military families especially foreign missionaries; empirical research in the armed forces aimed at eliminating the possibility of conflicts in mixed military units in overcoming traditional gender stereotypes under stress of combat deployment (trust, fear of death, cope with death battle sport - men and women, etc.) to review and upgrade the established practices in the fight against discrimination, harassment, mentoring, bullying and other social-pathological manifestations especially in social relations, establish criteria for assessing service and working performance achieved by the individual results and not according to gender stereotypes; finalize education and communication programs that aim to understand the content of equality of opportunity in lifestyle soldiers and women soldiers and to ensure the armed forces of qualified education: for all members (employees and soldiers - through changes to the program of military-patriotic education and ethics); the commanders (officers - through changing the content of university courses and career courses and NCOs - way change the content of training courses) and finally for specialists (social workers - through specialized courses on the subject and selection and preparation so. experts on gender equality) incorporate recommendations of the "Guidelines for gender mainstreaming in NATO" to operational planning, operations, education and training and evaluation, amend standard operating procedures for each operation MKM regards the application of gender mainstreaming in international crisis management operations as recommended by NATO in order to introduce measures to support gender equality. The proposed measures can ensure a gradual transition of our armed forces on gender-integrated military organizations to ensure the new way of cooperation and participation of men and women in securing the peace process. BIBLIOGRAPHY: 1. HAMAJ, P. MATIS, J.: Ženy v Ozbrojených silách slovenskej republiky. In: Kobiety w grupach dyspozycyjnych społeczeństwa. Socjologia.XL. Wroclaw: s ISSN HANULÁKOVÁ, V.: Možnosti pre rodový audit na Slovensku. In: Nová architektúra rodových vzťahov v organizáciách a inštitúciách. Zborník z medzinárodnej konferencie a slávnostného vyhlásenia výsledkov ôsmeho ročníka súťaže Zamestnávateľ ústretový k rodine, rodovej rovnosti a rovnosti príležitostí. Bratislava: MPSVaR SR, 2009, s ISBN HRONCOVÁ, J. HUDECOVÁ, A. MATULAYOVÁ, T.: Sociálna pedagogika a sociálna práca. B. Bystrica: PF UMB. 2000, s ISBN atď. 4. HOFREITER, L.: Securitológia. L. Mikuláš: AOS s. ISBN

51 5. HOFSTEDE, G.: Cultures and Organizations: Software of the Mind. New York: McGraw- Hill. U.S.A., 2005, s ISBN JANEČEK, V. MATIS, J.: Vybrané problémy edukácie vojenského profesionála. L. Mikuláš: AOS, 2006, s ISBN KARSTEN, H.: Ženy muži: Gendrové role, jejich původ a vývoj. Praha: Portal, 2006, 183s. ISBN X. 8. KICZKOVÁ,Z.: Rodové stereotypy. In KVAPILOVÁ, E. PORUBENOVÁ, S.: Nerovné cesty k rovnosti: Pohľady na ľudské a občianske práva žien na Slovensku: Bratislava: Medzinárodné stredisko pre štúdium rodiny s. 9. KEYSER, V.: Správa o postavení žien v ozbrojených konfliktoch a ich úlohe pri rekonštrukcii a demokratickom procese v krajine po skončení ozbrojeného konfliktu z Princíp ich "rovnocennej účasti a plného zapojenia sa do všetkých aktivít na udržanie a podporu mieru a bezpečnosti", 10. MACIEJEWSKI,J.: Kobiety w grupach dyspozycyjnych społeczeństwa. Socjologia.XL. Wroclaw: s ISSN MARTINSKÁ, M :Kvalita interpersonálnych vzťahov v zmiešaných jednotkách Ozbrojených síl Slovenskej republiky In: Edukacja w Siłach Zbrojnych RP w dobie profesjonalizacji. - Wrocław : Wydawnictwo Wyższej Szkoły Oficerskiej, ISBN S MARTINSKÁ, M.- MATIS, J.:Nový koncept ľudskej bezpečnosti a možnosti sociálnej práce [New concept of human security and social work options] In: Riadenie bezpečnosti zložitých systémov 2011 : medzinárodný vedecký seminár : februára Liptovský Mikuláš : Akadémia ozbrojených síl generála Milana Rastislava Štefánika, ISBN S MARTINSKÁ, M.- MATIS, J.:Rodovo orientovaná sociálna práca vo vojenskej organizácii. Liptovský Mikuláš :Akadémia ozbrojených síl generála M.R.Štefánika 2011, 157s. ISBN MATIS, J. HAMAJ, P. MARTINSKÁ, M.: Sociológia armády. L. Mikuláš: AOS, 2008, s ISBN MATIS, J.: Kultúra vojenskej organizácie multidimenzionálny fenomén. In: Organizačná kultúra Ozbrojených síl Slovenskej republiky. Zborník elektronických verzií príspevkov z medzinárodnej vedeckej konferencie. L. Mikuláš: AOS s. 10. ISBN KŘÍŽKOVÁ, A. PAVELICA, K.: Management genderových vztahů. (Postavení žen a mužů v organizaci). Praha: Management Press, 2004, s. 87. ISBN POLONSKÝ, D. a kol.: Profesionalizácia ozbrojených síl. (Komparatívny sociologický výskum v Českej, Maďarskej a Slovenskej republike). Bratislava: MO SR, 2005, s ISBN PIETRUCHOVÁ, O. MESOCHORITISOVÁ, A.: Rodová rovnosť v organizácii. Bratislava: Okat Plus s ISBN SIPKO, A.: Elementy rovnosti príležitostí uplatnenia mužov a žien v stredoveku. Pozícia mužov a žien v monastických štruktúrach. In: Rovnosť príležitostí a a zosúlaďovanie práce a rodiny v praxi moderných organizácií. Elektronický zborník z medzinárodnej vedeckej konferencie. AOS.Liptovský Mikuláš 2012, 265s., s ISBN: SEVENHUIJSEN, S.: Starostlivosť bez hierarchie. ASPEKT č , ISSN X, s ŠKVRNDA, F.: Sociologická charakteristika medzinárodnej bezpečnosti. In: Sociológia č.5, roč s ISSN TOKÁROVÁ, A.: Politika rovnosti šancí žien a mužov, edukácia a sociálna práca. Prešov: FF PU, 2006, s. 36. a , ISBN , predmety/ 51

52 Dr.h.c. prof. Ing. Marián Mesároš, DrSc 43, Ondrej Jamnický 44 GLOBALIZÁCIA SVETA V KONTEXTE TVORBY ĽUDSKÝCH PRÁV GLOBALIZATION OF THE WORLD IN THE CONTEXT OF MAKING HUMAN RIGHTS Svetom hýbe globalizácia. Vznik nových štátov a rôznych svetových ekonomických zoskupení prináša nové poznatky, ale aj nové zatiaľ len lokálne konflikty. Presadzovanie záujmov ekonomických spoločností v súčinnosti s politickými záujmami svetových mocností a ich posluhovačov prináša nebývalé utrpenie rozvojových krajín, ktoré vo vidine naplnenia demokracie napomáhajú ničeniu vlastných krajín, ekonomickému ožobračovaniu a porušovaniu ľudských práv. Kľúčové slová: globalizácia, ekonomika, politika, ničenie hospodárstva, ľudské práva, ľudská chamtivosť Globalization is moving the world. The emergence of new states and various world economic groupings brings new knowledge, but also new, so far only local conflicts. Promoting economic interests of companies in conjunction with the political interests of the world powers and their supporters brings unprecedented suffering of the developing countries, which in the vision of the fulfilment of democracy facilitate the destruction of their own countries, economic impoverishment and human rights violations. Key words: globalization, economics, politics, destruction of the economy, human rights, human greed. ÚVOD Bezpečnostná veda patrí k najmladším vedným odborom v rámci vedeckého skúmania. V histórii ľudstva táto skutočnosť pôsobí ako paradox, pretože bezpečnosť a ochrana osôb a majetku je problematika prioritná a sprevádza človeka od jeho vzniku. Moderné a sofistikované metódy porušovania bezpečnostných pravidiel posunuli bezpečnostnú vedu do popredia záujmu verejnosti, čo si vyžaduje jej nové formovanie a stanovenie pevných, pre spoločnosť, výhodných pravidiel. Pod zorným uhlom globalizácie spoločnosti, ako aj nových foriem terorizmu, sa bezpečnostná veda stavia do prvých radov záujmu a je priam nevyhnutné hľadať nové formy a metódy riešenia bezpečnostných systémov ako celku v kontexte bezpečnostného vzdelávania. Bezpečnostná veda predstavuje rýchlo sa rozvíjajúcu vednú disciplínu. Vedecké a výskumné oživenie je podmienené rúcaním hraníc medzi národmi, ako aj skúmaním rozdielov v politickom a náboženskom svete. Celý komplex bezpečnostného skúmania má široký záber, a je preto bezpečnostnú vedu potrebné stavať do pozície samostatného celku s využitím dostupných výsledkov príbuzných vedných disciplín. V zjednodušenom vymedzení oblasti skúmania nachádzame povinnosť riešenia bezpečnostných systémov v rovine ekonomickej, informačnej, dopravnej, environmentálnej, mediálnej, ale aj v celom rade ďalších riešení systémov bezpečnosti. Jedna z hlavných úloh nových členských krajín pri vstupe do Európskej únie je harmonizácia právneho poriadku, ktorá musí byť dôsledne kompatibilná s právom Európskej únie. Zrušenie hraničných prechodov, ako voľnej zábrany, vytvára bezbrehé možnosti kriminalite a zločineckým organizáciám. Globalizácia sveta prináša so sebou aj nové technológie, ktoré sa premietajú do každodenného života ľudí na celom teritóriu zemegule bez rozdielu vnútornej technologickej, ale hlavne mentálnej vyspelosti. Okrem pozitívnych možností rozvoja ekonomiky, spôsobených širokou aplikáciou vedeckých poznatkov, sa dennodenne zaznamenávajú aj javy nežiaduce, ktoré vo svojej podstate ohrozujú ľudské spoločenstvo, znižujú kvalitu ľudského života, ohrozujú ďalšie formy života, ako aj celú planétu Zem. Medzi zásadné nežiaduce javy patrí aj kriminalita vo všetkých svojich formách, prejavoch a dôsledkoch ( zbrojenia, znečisťovanie zeme, politické, sociálne a náboženské napätie, zvyšovanie úmrtnosti na civilizačné choroby alebo produkty, technológie automobily, zbrane, drogy a pod.) Bezpečnostné vedy a následne bezpečnostné vzdelávanie riešia problémy globalizačných procesov, pričom je zrejmé, že tento súboj nemá istého víťaza, a aj termín trvalo udržateľný rozvoj je prekonaný, pretože kriminalita a iné nežiaduce javy sú už ďaleko za stavom, ktorý by sme mohli ešte ako tak udržiavať. 43 Dr.h.c. prof. Ing. Marián Mesároš, DrSc.,rektor, Vysoká škola bezpečnostného manažérstva v Košiciach, Kukučínova 17, Košice, e mail: 44 Ing. Ondrej Jamnický, kvestor,vysoká škola bezpečnostného manažérstva v Košiciach, Kukučínova 17, Košice, e mail: 52

53 INTRODUCTION Security science belongs to one of the youngest disciplines in the scientific research. It seems to be a paradox of human history, because the safety and protection of persons and property is a priority issue and accompanies humans from their creation. Modern and sophisticated methods of violation of security rules transferred the security sciences to the forefront of public interest. This fact requires the formation of new advantageous rules for whole society. From the angle of globalization, as well as new forms of terrorism, the security science is on the front burner of society and it is necessary to seek new forms and methods of addressing safety systems as a whole in the context of security education. Scientific and research revival is effected by breaking down the borders between the nations, as well as by the differences in political and religious world. The whole complex of security has a wide range of research, and that is why it is necessary to put security science into a separate unit and use available results of related scientific disciplines. In a simplified definition of the given field of research we can find duty to address the safety systems in the level of economic, informational, transportation, environmental, media, but also in a number of other security systems solutions. One of the principal objectives of the new member states entering the European Union is the unification of legal systems which must be strictly compatible with European Union law. The abolition of border crossings, as a free barrier, creates unlimited possibilities for crime and criminal organizations. Globalization of the world brings new technologies and these affect everyday life all around the world. There are positive economic development opportunities, caused by wide application of scientific findings, as well as negative phenomena which are a threat to human community, they lower the quality of human life, endanger other life forms, as well as the whole Earth. Crime in all its forms, manifestations and consequences (armament, land pollution, political, social and religious tension, increase in mortality because of lifestyle diseases, products or technologies - cars, weapons, drugs, and so on ) belongs to the major undesirable phenomena. Security sciences and security education are solving the problems of globalization processes. It is obvious that this struggle does not have the definite winner and the term sustainable development is a thing of the past, since crime and other undesirable phenomena are already far beyond the state, which we could maintain. 1. GLOBALIZÁCIA AKO DÔSLEDOK ZMIEN NÁRODNEJ A MEDZINÁRODNEJ BEZPEČNOSTI Globalizácia, bezpečnosť a kriminalita Bezpečnostné vzdelávanie a bezpečnostné vedy ako fenomén 21. storočia a ich vzostup sú priamym dôsledkom globalizácie, ktorá prináša svoju odvrátenú stranu. Globalizácia súčasného sveta sa bezprostredne dotýka akejkoľvek ľudskej činnosti, pričom je spojená s rozvojom svetovej ekonomiky a z nej vyplývajúcich aspektov ako doprava, ekológia, sociálne a zdravotné problémy. Bezpečnostné vedy na tieto skutočnosti priamo reagujú a riešia ich. Globalizácia a jej vonkajšie prejavy Všeobecné definície globalizácie označujú toto pomenovanie ako proces narastania medzinárodného prepojenia vo všetkých oblastiach ľudského konania, a to v ekonomike, politike, kultúre, komunikácií, v životnom prostredí atď. Tento proces je pozorovaný najmä v posledných desaťročiach. Voľný výklad pojmu globalizácie často hovorí o pokročilom kapitalizme, ktorý stiera lokálne tradície a regionálne rozdiely a vytvára homogénnu svetovú kultúru. Posledné udalosti na severe Afriky však tieto definície spochybňujú a nútia zainteresovaných odborníkov k opatrnejšiemu definovaniu a pomenovávaniu niektorých pojmov. Konkrétne Líbya nechce ani Európsku úniu ani Ameriku ani ich súčasný vládnuci systém. Náboženský fundamentalizmus však spája tieto krajiny a vytvára nebezpečný precedens, ktorý môže mať nečakané rozuzlenia. Diktátorské režimy sú nehumánne a v dnešnom svete prekonané no je potrebné si pripomenúť, že v starom Ríme pri ohrození nepriateľmi automaticky končila demokracia a nastupovala diktatúra, aj za existencie republiky. Je potrebné pripomenúť, že Rímska ríša prežila 1000 rokov a rozpadla sa práve na základe globalizačných procesov, aj keď to v tom čase tak nenazývali. V diele Gutenberg Galaxy (1962) od Marshalla McLuhana sa uvádza, že znakom globalizácie je aj zrútenie času 53

54 a priestoru. Tvrdí sa, že okamžitá komunikácia zničí geografickú rovnováhu a vytvorí veľkú dedinu. Termín globalizácia bol použitý v spojení s ekonomikou a okamžite si vytvoril svojich neprajníkov, ba dokonca totálnych odporcov, pod názvom antiglobalisti. Dá sa uviesť, že sa tak stalo v roku Najčastejšie sa termín globalizácia spája: - globalizácia v obchode, - globalizácia vo svetovej ekonomike, - globalizácia v kultúre, - globalizácia v médiách. GLOBALIZÁCIA V OBCHODE Podľa posledných upresnení základným impulzom začiatku globalizácie bola revolúcia v doprave po druhej svetovej vojne ( polovica 20. storočia). Základ predstavovala sofistikovanosť v doprave, ktorú dokonale využili rôzne firmy pri uzatváraní obchodov, a to nie len s lokálnymi partnermi, ale aj s partnermi na opačnej strane zeme. Ako priekopník globalizácie boli označené Spojené štáty americké, ktoré po ukončení druhej svetovej vojny dokonale spoznali potreby európskeho trhu. Svoj podiel zohrala aj tzv. studená vojna, keď USA rozmiestňovali svoje vojská v Európe, a tak museli produkovať tovar, ktorý bol kompatibilný s trhom európskym. Uzavretie pomyselného kruhu globalizácie v obchode dokončili európske štáty, ktoré expandovali na americký kontinent. Styk dvoch kultúr ( aj keď pôvodný Američan už neexistuje) zmenil spôsob výroby a predaja. Tieto zmeny sú dodnes predmetom diskusie, pričom niektorí ich označujú za prínos iní za budúcu pohromu, na ktorú si ešte počkáme ( finančná a ekonomická kríza USA verzus globalizácia). Ekonomický zisk obidvoch zainteresovaných strán v ďalších rokoch pritiahol aj ostatné krajiny, predovšetkým Japonsko, neskôr Čínu a ďalšie ázijské krajiny. GLOBALIZÁCIA V EKONOMIKE Globálny ekonomický rast predstavuje teóriu, ktorá definuje globalizáciu v ekonomike podľa ktorej rozvoj vyspelých krajín spôsobuje aj zvyšovanie životnej úrovne a zmiernenie chudoby v rozvojových krajinách. Na druhej strane je potrebné uviesť, že podpora krajinám tretieho sveta nesmie byť charita, ani odpadkovým košom zastaralých technológií. Tak isto sa nesmú menej vyspelé krajiny stať výrobcom podľa nôt vyspelých krajín s veľkým dopadom na ekosystém krajiny. Nižšia mzda, za tú istú prácu, prináša zahraničným monopolom ďaleko vyššie zisky, no degeneruje ich vlastnú pracovnú silu a konečný dopad na výrobu v lacných krajinách môže mať nepredpokladateľné dôsledky. V tejto časti si autor práce položil otázku: Kto vlastne na globalizačný proces doplatí? Skúsme hore uvedené skutočnosti parafrázovať na fakte, či kríza ktorá ešte prebieha je skutočne kríza. V prvom rade súčasnú krízu nie je možné porovnávať s veľkou hospodárskou krízou v roku Dá sa predpokladať, že slovo kríza sa na dnešnú situáciu vo svete ani nehodí. Zdá sa, že je to skôr začiatok konca fungovania amerického princípu ekonomiky. Tomáš Franke z Českej republiky dôsledne rozobral a porovnal paralelu pádu komunizmu pred 20. rokmi a je mu jasné, že niečo podobné sa deje aj s ekonomikou USA, a v rámci pravidiel globalizácie, aj s ekonomikou európskych krajín. Všetky vynálezy koncom 20. storočia aplikovali Spojené štáty americké do výroby v zahraničí za povestnú hrsť ryže. Dôsledok nedal na seba dlho čakať- degenerácia výroby v USA, úpadok ekonomiky, žiadne dane ale naopak vysoká produktivita v Číne, Japonsku atď. Následne umelo vytvorené pracovné miesta vo sfére služieb, ktoré obsadili nezamestnaní z výroby nečakane zaťažili, aj tak už zadlženú, ekonomiku USA ( súčasný dlh USA v prepočte na jedného obyvateľa, vrátane kojencov, predstavuje ,09 EUR). Politika bankového sektora, ktorá sa bohužiaľ uplatňuje aj na Slovensku, vychádzala z neúmerne vysokého finančného ohodnotenia bankových manažérov, čo spôsobilo neschopnosť bánk reagovať na bankové anomálie spôsobené prírodnými alebo politickými udalosťami. A v tomto momente nastupuje princíp fungovania globalizácie a tzv. kríza je na svete. GLOBALIZÁCIA V KULTÚRE Kým dôsledky globalizácie v ekonomike a obchode majú už svoje pomenovanie, a aj prvé obete, globalizácia v kultúre len naberá na otáčkach. Je potrebné si uvedomiť, že hlavným centrom 54

55 globalizácie sú vždy veľké mestá, ktoré sú charakteristické zmenšovaním kultúrnych rozdielov medzi obyvateľmi. Zvláštnu kategóriu predstavuje prisťahovalectvo, ktoré nebolo typické pre slovenské podmienky. Posledné odhady a nátlak EÚ však Slovensko stavia aj do tejto nepríjemnej situácie. Globalizácia sa najviac prejavuje vo vyspelých oblastiach, tam kde je vysoká kúpna sila a rozvinutá intenzívna doprava. GLOBALIZÁCIA V MÉDIÁCH Ako uvádza autor pozoruhodného diela MÉDIA V ČASE globalizácie (2002) Tadeusz ZASEPA súčasná kultúra nám predkladá morálne zvyklosti a normy v neuvedenej podobe, ktoré tiež formujú našu hodnotovú reflexiu. Z toho vyplýva, že pri prijímaní morálnych rozhodnutí berieme do úvahy svoje osobné, či sprostredkované, skúseností. Tu je potrebné uviesť, že média majú obrovský vplyv na našu predstavivosť, pretože prinášajú obidve uvedené druhy skúseností. Spoločenské komunikačné prostriedky nám servírujú predovšetkým široký záber sprostredkovaných zážitkov. Televízia nám prináša, na rozdiel od rozhlasu, vizuálny zážitok a sprostredkováva nám rôzne druhy utrpenia, vrážd, rozpad rodiny, ale aj ničím nepodložené rozprávkové bohatstvo hlavných hrdinov bez rozdielu morálnych hodnôt v danom príbehu. Televízia vo všetkých typoch programov neprestajne zaplavuje divákov obrazmi dobrého a bohatého života. Z reklám a zábavných programov pochádzajú populárne mytológie a dogmy, ktoré neskôr reprezentujú spoločenské normy a túžby. Autori programov nerešpektujú žiadnu životnú postupnosť a prinášajú hrdinov, ktorí sú častokrát už v mladom veku neprimerane bohatí s veľkou možnosťou toto bohatstvo využívať. Hlavne západné, a je potrebné uviesť, že prevažne americké televízne stanice, vstupujú do východných krajinách do domácnosti s maloletými deťmi, a tie len ťažko chápu, že ich vrstovník vlastní prepychový automobil a oni nie. Hľadajú teda cestu napodobenia životného úspechu a najvhodnejšia cesta je cesta kriminality. 2. ĽUDSKÉ PRÁVA A SVETOVÁ BEZPEČNOSŤ Čo rozumieme pod pojmom ľudské práva Pri formovaní obsahovej stránky ochrany osôb a majetku, na základe uvedených skutočností v predchádzajúcej kapitole, môžeme konštatovať, že výkon ochrany osôb a majetku, v rámci komerčnej činnosti a na základe zákona, pri dodržiavaní synergie výkonu bezpečnostnej činnosti s policajným zborom môže byť táto činnosť vykonávaná pre zabezpečenie ochrany ľudských práv. Ak chceme stanoviť, ktoré ľudské práva sa dajú chrániť neštátnymi bezpečnostnými zložkami, musíme si osvojiť všetko o ľudských právach, rozobrať systém ochrany ľudských práv, základné princípy a klasifikáciu ľudských práv. Všeobecne o ľudských právach Ľudské práva možno charakterizovať ako základné práva a slobody, ktoré patria každému človeku od narodenia bez ohľadu na jeho rasu, pohlavie, etnickú, národnostnú alebo štátnu príslušnosť. Sú neodňateľné (nikoho nemožno týchto práv pozbaviť), nescudziteľné (nemožno ich previesť na iného), nepremlčateľné (nepodliehajú premlčaniu, a teda ich trvanie je počas života človeka časovo neobmedzené) a nezrušiteľné (existujú nezávisle od vôle zákonodarcu, ktorý ich uznáva, ale nemôže ich zrušiť). Ľudské práva pritom nie sú len etickými a morálnymi princípmi, ale ich dodržiavanie a efektívna ochrana patrí k základným črtám každého demokratického a právneho štátu. Z historického hľadiska mali pre formovanie ľudských práv význam viaceré dokumenty, medzi ktoré patrí najmä anglická Magna Charta Libertatum z roku 1215, uhorská Zlatá bula z roku 1222, anglický Habeas Corpus Act z roku 1679 a anglická Listina práv (Bill of Rights) z roku Ideál ľudských práv univerzálneho charakteru, ktorý má svoj pôvod v prirodzene právnej náuke, sa však dostal do popredia až v období osvietenstva. Rozhodujúci význam pre zakotvenie ľudských práv mala Deklarácia práv človeka a občana prijatá francúzskym Ústavodarným národným zhromaždením v roku Táto deklarácia odmietla stavovské rozdelenie spoločnosti a deklarovala rovnosť všetkých ľudí pred zákonom, čím otvorila cestu k zrušeniu privilégií viažucich sa k stavovskej príslušnosti a zamedzeniu diskriminácie. Pre zakotvenie ľudských práv a slobôd v povojnovej Európe mala rozhodujúci význam Všeobecná deklarácia ľudských práv prijatá Valným zhromaždením Organizácie spojených 55

56 národov v roku 1948, ktorá je všeobecným katalógom ľudských práv. Hoci nie je právne záväzným dokumentom, považuje sa jeden zo základných prvkov medzinárodného obyčajového práva. Pre ochranu ľudských práv v európskom priestore má rozhodujúci význam Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd podpísaný pod záštitou Rady Európy v roku 1950 v Ríme. V roku 1966 boli na pôde Organizácie spojených národov podpísané dve medzinárodné zmluvy týkajúce sa ľudských práv: Medzinárodný pakt o občianskych a politických právach, ktorý upravuje ľudské práva prvej generácie, a Medzinárodný pakt o hospodárskych, sociálnych a kultúrnych právach, ktorého predmetom sú ľudské práva druhej generácie. Oba dohovory začali platiť v roku 1976 a zaväzujú tie štáty, ktoré ich ratifikovali. Z mnohých dokumentov upravujúcich špecifické oblasti ľudských práv možno spomenúť napríklad Európsku sociálnu chartu z roku 1961, Dohovor o zrušení všetkých foriem rasovej diskriminácie z roku 1965 a Dohovor o právach dieťaťa z roku V právnom poriadku Slovenskej republiky je základom právnej úpravy ľudských práv Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Zb. a ústavný zákon č. 23/1991 Zb., ktorým sa uvádza Listina základných práv a slobôd ako ústavný zákon Federálneho zhromaždenia Českej a Slovenskej Federatívnej Republiky. Tento systém právnej úpravy ľudských práv dopĺňajú početné medzinárodné zmluvy.význam ľudských práv pre Európsku úniu zdôraznilo prijatie Charty základných práv Európskej únie v roku V súčasnosti je právne záväzným dokumentom Lisabonská zmluva z roku 2007, pričom ma rovnakú právnu silu ako zakladajúce zmluvy. Ľudské práva občanov Slovenskej republiky sú uvedené v ÚSTAVE SLOVENSKEJ REPUBLIKY. Súčasné znenie Ústavy SR, po 8 úpravách ústavným zákonom, je účinné od 1. mája Systémy ochrany ľudských práv Ľudské práva nie sú všade rovnako chápané a rovnako definované. Je potrebné však uviesť, že spätosť medzi štátom a ľudskými právami je pri určovaní obsahu a rozsahu ľudských práv kľúčová. SYSTÉMY OCHRANY ĽUDSKÝCH PRÁV GLOBÁLNY SYSTÉM EURÓPSKY SYSTÉM AMERICKÝ SYSTÉM AFRICKÝ SYSTÉM ÁZIJSKÝ SYSTÉM Obr. č. 1.: Systémy ochrany ľudských práv Len ťažko sa dá chápať, že ľudské práva by mohli existovať bez ich štátom garantovanej uplatniteľnosti. Napriek tomu ľudské práva chápané ako dohody, či neskôr aj ako rôzne privilégia, existovali dávno pred vznikom prvých štátnych útvarov, pretože ich samotná podstata je založená na ľudskej prirodzenosti. V jednoduchej forme môžeme systémy ochrany ľudských práv rozdeliť do 5 oblasti: Globálny systém Globálny systém ochrany ľudských práv je založený na činnosti Organizácie spojených národov, ktorá vyvíja v celosvetovom meradle najintenzívnejšiu činnosť smerujúcu k zabezpečeniu 56

57 ich ochrany. Organizácia spojených národov vytvorila súbor právnych nástrojov na ochranu ľudských práv, ktorého základom je Charta Organizácie spojených národov z roku 1945 a Všeobecná deklarácia ľudských práv z roku Tento súbor právnych nástrojov v súčasnosti zahŕňa množstvo dohovorov a deklarácií upravujúcich ochranu ľudských práv v špecifických oblastiach (práva detí, žien, menšín, migrujúcich pracovníkov a mnohé iné). Okrem všeobecných orgánov Organizácie spojených národov sú do ochrany ľudských práv zapojené aj špecializované orgány, ako je Rada pre ľudské práva a Vysoký komisár Organizácie spojených národov pre ľudské práva, a ďalšie orgány zriadené na základe jednotlivých zmlúv na ochranu ľudských práv (Výbor pre práva dieťaťa, Výbor pre hospodárske, sociálne a kultúre práva a iné). Tieto osobitné orgány zabezpečujú monitorovanie dodržiavania zmluvných záväzkov signatárov vyplývajúcich z konkrétnych zmlúv o ochrane ľudských práv. Dodržiavanie ľudských práv zabezpečujú aj mimozmluvné mechanizmy, medzi ktoré patrí činnosť špeciálnych spravodajcov, zástupcov, expertov a pracovných skupín Organizácie spojených národov. Európsky systém Základom európskeho systému ochrany ľudských práv je činnosť Rady Európy, ktorá vznikla v roku Pod záštitou Rady Európy bol v roku 1950 podpísaný Európsky dohovor o ochrane ľudských práv a základných slobôd, ktorý bol neskôr doplnený dodatkovými protokolmi. Tento dohovor vytvoril štandard ochrany ľudských práv v štátoch, ktoré sú členmi Rady Európy. Rešpektovanie dohovoru zabezpečuje Európsky súd pre ľudské práva so sídlom v Štrasburgu, na ktorý sa môžu po vyčerpaní vnútroštátnych prostriedkov nápravy obrátiť aj jednotlivci, ktorí namietajú porušenie svojich základných práv a slobôd garantovaných dohovorom. Všeobecná ochrana ľudských práv v Európe je teda v prvom rade doménou Rady Európy a Európskeho súdu pre ľudské práva. Pokiaľ ide o Európske spoločenstvá a Európsku úniu, hoci sa Európske spoločenstvá spočiatku sústredili na ekonomické integračné ciele, Súdny dvor Európskych spoločenstiev vo svojej judikatúre uznal základné práva a slobody za základné zásady komunitárneho práva, ktoré sú spoločné všetkým členským štátom. Formálne vyjadrenie ľudských práv na pôde Európskej únie priniesla až Zmluva o Európskej únii z roku 1992 a Charta základných práv Európskej únie z roku 2000, ktorá sa stala podľa Lisabonskej zmluvy z roku 2007 súčasťou primárneho komunitárneho práva. Osobitným orgánom Európskej únie v oblasti ochrany ľudských práv je od roku 2007 Agentúra Európskej únie pre ľudské práva so sídlom vo Viedni. Americký systém Ochrana ľudských práv v Severnej a Južnej Amerike sa sústreďuje na pôde Organizácie amerických štátov so sídlom vo Washingtone, D.C. Právny rámec ľudsko-právnej ochrany na americkom kontinente je tvorený Chartou Organizácie amerických štátov z roku 1948, Americkou deklaráciou práv a povinností človeka z roku 1948 a Americkým dohovorom o ľudských právach z roku Základnými prvkami amerického inštitucionálneho systému ochrany ľudských práv je Medzi americká komisia pre ľudské práva a Medzi americký súd pre ľudské práva. Medzi americká komisia pre ľudské práva, ktorá vznikla v roku 1959 a sídli vo Washingtone, D.C., prešetruje individuálne sťažnosti pre porušenie ľudských práv a postupuje ich Medzi americkému súdu pre ľudské práva so sídlom v kostarickom San José. Úlohou tohto súdu, ktorý vznikol v roku 1979, je rozhodovať o sťažnostiach pre porušenie ľudských práv, ktoré mu postúpi Medzi americká komisia pre ľudské práva po neúspešnosti mimosúdnej nápravy alebo členský štát, a poskytovať výklad právnych nástrojov na podnet členských štátov alebo orgánov Organizácie amerických štátov. Na rozdiel od európskeho systému ochrany ľudských práv nemožno adresovať individuálnu sťažnosť priamo súdu, ale len Medzi americkej komisii pre ľudské práva. Súdna ochrana poskytovaná Medzi americkým súdom pre ľudské práva je teda na rozdiel od európskeho systému nástrojom ochrany ultima ratio. Africký systém Ochrana ľudských práv na africkom kontinente sa sústreďuje na pôde Africkej únie, ktorá v roku 2002 nahradila Organizáciu africkej jednoty. Základným právnym nástrojom ochrany ľudských práv v Afrike je Africká charta ľudských práv a práv národov z roku Ochranu ľudských práv zabezpečuje Africká komisia pre ľudské práva a práva národov, ktorá vznikla v roku 1986 a sídli v gambijskom Banjule. Táto komisia je kvázi súdnym orgánom, ktorý prešetruje 57

58 individuálne sťažnosti pre porušenie charty a poskytuje výklad ustanovení charty. V roku 2004 formálne vznikol aj Africký súd pre ľudské práva a práva národov. Tento súd má však začať pôsobiť až ako súčasť Afrického súdneho dvora, ktorý má byť základným súdnym orgánom Africkej únie a sídliť v tanzánskej Arushi. Súčasťou tohto novovytvoreného súdneho dvora má byť osobitná komora pre ľudské práva. Ázijský systém V Ázii nejestvuje jednotný inštitucionálny systém ochrany ľudských práv podobný európskemu, americkému alebo africkému systému. Väčšina ázijských štátov je skeptická, pokiaľ ide o vytvorenie ázijského alebo ázijsko-tichomorského formálneho systému ochrany ľudských práv. Pre Áziu sú totiž charakteristické značné historické, kultúrne, náboženské a politické rozdiely. Preto iniciatívy v oblasti ochrany ľudských práv zostávajú na regionálnej úrovni. Mnohé organizácie ochrany ľudských práv v Ázii pôsobia na báze dobrovoľnosti. Významnými regionálnymi organizáciami sú najmä Ázijské fórum pre ľudské práva a rozvoj s regionálnym sídlom v Bangkoku, ktoré vzniklo v roku 1991, a Juhoázijské fórum pre ľudské práva, ktoré vzniklo v roku Uvedené fóra združujú lokálne, regionálne a medzinárodné organizácie pôsobiace v oblasti ochrany ľudských práv na ázijskom kontinente. Ochranou ľudských práv v Ázii sa zaoberá Ázijská komisia pre ľudské práva, ktorá má sídlo v Hongkongu. Komisiu založili v roku 1986 právnici a aktivisti v oblasti ľudských práv. Ide o nezávislú mimovládnu organizáciu, ktorej cieľom je zvýšiť informovanosť o ľudských právach v Ázii, poukázať na ich porušovanie a zabezpečiť nápravu. Táto komisia sa podieľala na príprave Ázijskej charty ľudských práv, ktorá bola deklarovaná v roku 1998 v juhokórejskom Kwangju. Ďalšou mimovládnou organizáciou, ktorá pôsobí v oblasti ochrany ľudských práv v Ázii, je Ázijské centrum pre ľudské práva so sídlom v indickom Naí Dillí. Toto centrum sa sústreďuje na oblasť Indie, Srí Lanky, Bangladéša, Nepálu a Filipín. Verejný ochranca práv v Slovenskej republike Vytvorenie inštitútu verejného ochrancu práv bolo jednou z podmienok, ktoré Slovenská republika potrebovala splniť pre svoj vstup do Európskej únie. Inštitút verejného ochrancu práv a budovanie jeho úradu boli pre Slovenskú republiku výzvou najmä z dôvodu jeho významu v kontexte novej Európy, kde je ochrana základných práv a slobôd považovaná za jednu z najdôležitejších priorít. Takto sa Slovenská republika v roku 2001 priradila k takmer 70 štátom sveta, v ktorých je zriadený úrad ombudsmana. Z krajín Vyšehradskej štvorky bola Slovenská republika posledným štátom, ktorý pristúpil k zriadeniu takéhoto orgánu. Poľsko zriadilo úrad ombudsmana v roku 1987, Maďarsko v roku 1993 a Česko v roku Právnym predpokladom vzniku nového ústavného orgánu verejného ochrancu práv bolo prijatie ústavného zákona č. 90/2001 Z. z. z 23. februára 2001, ktorým sa menila a dopĺňala Ústava Slovenskej republiky č. 460/1992 Zb. v znení neskorších predpisov. Do ôsmej hlavy Ústavy Slovenskej republiky bol zaradený druhý oddiel s názvom VEREJNÝ OCHRANCA PRÁV s čl. 151a. Na základe toho Národná rada Slovenskej republiky prijala zákon č. 564/2001 Z. z. o verejnom ochrancovi práv (ďalej len zákon o verejnom ochrancovi práv), ktorý ustanovil podrobnosti o voľbe a odvolávaní verejného ochrancu práv, o jeho pôsobnosti, o podmienkach výkonu jeho funkcie, o spôsobe právnej ochrany a o uplatňovaní práv fyzických osôb a právnických osôb. Dňa 19. marca 2002 v tajnom hlasovaní zákonodarného zboru bol zvolený prvý verejný ochranca práv. Verejný ochranca práv zložil sľub do rúk predsedu národnej rady dňa 27. marca Súčasne mal ako verejný ochranca práv zvolený prvýkrát po nadobudnutí účinnosti tohto zákona začať vykonávať svoju pôsobnosť najneskôr do šiestich mesiacov odo dňa zloženia sľubu. Zákonom o verejnom ochrancovi práv bola súčasne zriadená Kancelária verejného ochrancu práv so sídlom v Bratislave, ktorej úlohou je plniť úlohy spojené s odborným, organizačným a technickým zabezpečením činnosti verejného ochrancu práv. Táto začala svoju činnosť v máji Prví odborní zamestnanci právnych odborov mohli nastúpiť až po novele zákona o štátnej službe v auguste V uvedenom čase bolo už verejnému ochrancovi práv doručených približne 1000 podnetov fyzických osôb a právnických osôb. 58

59 V nasledujúcich rokoch bolo prijatých niekoľko noviel zákona o verejnom ochrancovi práv. Prvé dve novely (zákon č. 411/2002 Z. z. a zákon č. 551/2003 Z. z.) sa týkali právnej úpravy personálneho zabezpečenia Kancelárie verejného ochrancu práv a postavenia štátnych zamestnancov a zamestnancov kancelárie. V roku 2004 boli prijaté tri novely. Prvá sa týkala zrušenia zákonného oprávnenia verejného ochrancu práv oboznamovať sa s obsahom utajovaných skutočností (zákon č. 215/2004 Z. z.), ďalšie dve ovplyvnili samostatné hospodárenie Kancelárie verejného ochrancu práv s prostriedkami zo štátneho rozpočtu, nakoľko sa zrušila samostatná kapitola kancelárie a táto bola najskôr zapojená na štátny rozpočet prostredníctvom kapitoly štátneho rozpočtu Kancelária prezidenta Slovenskej republiky (zákon č. 523/2004 Z. z.), s odstupom jedného mesiaca bola uvedená skutočnosť predmetom ďalšej právnej úpravy (zákon č. 618/2004 Z. z.), v dôsledku ktorej Kancelária verejného ochrancu práv s účinnosťou od 1. januára 2005 zabezpečuje svoje náklady cez kapitolu Všeobecná pokladničná správa, ktorej správcom je minister financií Slovenskej republiky. Z hľadiska samotného výkonu funkcie verejného ochrancu práv bola najdôležitejšou zmenou novelizácia z roku 2006, ktorá zmenila aj ústavnú úpravu postavenia verejného ochrancu práv (ústavný zákon č. 92/2006 Z. z.) a následne aj zákon o verejnom ochrancovi práv (zákon č. 122/2006 Z. z.). Odporučenie vypracovať návrh novelizácie právneho postavenia verejného ochrancu práv bol súčasťou polročnej správy, ktorú z vlastnej iniciatívy predložil verejný ochranca práv Výboru Národnej rady Slovenskej republiky pre ľudské práva, národnosti a postavenie žien ešte v roku Výbor pre ľudské práva, národnosti a postavenie žien sa stal predkladateľom návrhu novely Ústavy Slovenskej republiky a zákona o verejnom ochrancovi práv. Uvedenú iniciatívu výboru je možné jednoznačne považovať za vyvrcholenie veľmi dobrej spolupráce výboru a verejného ochrancu práv pri ochrane práv a slobôd fyzických osôb a právnických osôb v Slovenskej republike. Pri vypracovaní návrhu novely Ústavy Slovenskej republiky a zákona o verejnom ochrancovi práv sa postupovalo s osobitou odbornou starostlivosťou s hlavným cieľom zabezpečiť účinnejšiu a efektívnejšiu ochranu práv a slobôd fyzických osôb a právnických osôb. Pokladom boli najmä praktická aplikácia právnej úpravy, preskúmavanie podnetov fyzických osôb a právnických osôb, konanie z vlastnej iniciatívy, v neposlednom rade poznatky a závery stretnutí ombudsmanov, osobitne ombudsmanov krajín V4, Medzinárodná charta efektívnosti ombudsmanov, Ústava Európskej únie, medzinárodné zmluvy a dohovory upravujúce ochranu ľudských práv a základných slobôd, ktoré boli podrobené analýze so súčasným rešpektovaním zachovania filozofie platnej právnej úpravy. Bezpečnostné zložky a ľudské práva V právnom štáte právo a polícia chránia pred protiprávnymi a neoprávnenými zásahmi nielen občana ale aj bezpečnosť. To predpokladá ústavnú a zákonnú delimitáciu (hranica) policajných zásahov do súkromnoprávnej a verejnoprávne sféry. Táto požiadavka z hľadiska právneho statusu občana znamená najmä: a) právny štát je povinný chrániť a rešpektovať ľudské a občianske práva a slobody aspoň v medziach Listiny základných práv a slobôd b) štát (polícia, orgány činné v trestnom riadení, atď.) garantuje ochranu občana voči zásahom do jeho legitímnych záujmov, práv a slobôd, resp. ochraňuje spoločnosť pred kriminalitou, výnimočne aj pred inou protispoločenskou činnosťou, c) právny systém stanoví ústavné a zákonné medze policajných zásahov do súkromnoprávnej sféry za účelom ochrany ad a) b). Právnický (resp., aj extra legem) dosah policajnej činnosti štátnych bezpečnostných orgánov a polícia v rámci ústavnej a zákonne stanovenej právomoci (v obsahovom aspekte) je ohraničený: a) princípom obmedzenej vlády (limited government), t.j primeraností štátnych zásahov. Ide o tzv. preferred position doctrine, uprednostňujúci zásadné ľudské práva pri strete so štátnou mocou, keď štátne orgány (polícia) môžu zasahovať iba pri "zjavnom a bezprostrednom nebezpečenstve", a to za svoje úradné povinnosti (ex officio), b) princípom subsidiarity v prípadoch, kedy polícia nemá monopol na ochranu verejného poriadku, 59

60 c) vecami tzv. "miestnej bezpečnosti", "miestnymi záležitosťami verejného poriadku" (obecná polícia), d) právom občana chrániť sa v medziach zákona sám ( nutná obrana, farmársky zákon). Bezpečnostné a policajné orgány vo vzťahu k občanom rešpektujú zákonné limity a ústavné garancie policajných zásahov v jasnej, konkrétnej delimitácii práva verejného a súkromného. Musia vychádzať z ústavného poriadku ako medze zásahu štátu do občianskej sféry. Povinnosti, oprávnenia a prostriedky policajtov sú sekundárne zákonne konkretizované v príslušných "policajných" zákonoch. Bezpečnostná činnosť nesmie obmedzovať politickú slobodu občana, ani zasahovať do politického systému. Existuje zákonná premisa, že registrovaná politická strana (alebo hnutie) je legálna a ako taká nesmie vyvíjať činnosť proti bezpečnosti štátu. Občan má ústavné záruky toho, že každý zásah štátnych orgánov do jeho základných práv je pripustený jedine na základe ústavného oprávnenia v Listine základných práv a slobôd s tým, že dôvod a miera obmedzenia individuálnych práv a slobôd musí byť stanovená taxatívne zákonom. V tejto súvislosti treba zvýrazniť princíp (konkrétnosti, detailnosti) právnej úpravy zásahu do sféry občianskych práv a slobôd, pretože neurčité, nekonkrétne a všeobecné, hoci zákonné úpravy predstavujú potenciálne nebezpečenstvo účelovej interpretácie pri aplikácii. Ministerstvo vnútra, bezpečnostné orgány aj policajné zložky podliehajú systému príslušnej parlamentnej a inej demokratickej kontroly. V rámci princípu deľby moci (v podmienkach vzájomnej kontroly a garancií medzi mocami) je činnosť polície a všetkých bezpečnostných orgánov kontrolovaná parlamentom a ostatnými demokratickými a sociálnymi mechanizmami. Zvlášť zásadné sú individuálne súdne garancie (tj nezávislými súdmi, ústavným súdom a v budúcnosti aj nezávislými správnymi súdmi), činnosťou ombudsmana a nevládnych organizácií. Celý problém možno rozložiť do troch okruhov: a) všeobecná kontrola činnosti bezpečnostných zložiek a Ministerstva vnútra parlamentom a ostatnými demokratickými mechanizmami (masmédiá, verejná mienka, petičné právo, nezávislé inštitúcie občianskej spoločnosti, atď.), b) individuálna súdna garancia, c) interné kontrolné mechanizmy (sťažností, atď.) v rámci inšpekčnej činnosti. Minister vnútra a vyšší riaditelia polície disponujú vnútornými kontrolnými mechanizmami v rámci inšpekčnej (interne kontrolnej) činnosti policajného manažmentu.policajná činnosť (Policing) je štátnou a verejnou službou v prospech občanov a verejnosti.tomu musí zodpovedať korektné (v prípade potreby však asertívne) vystupovanie a chovanie pracovníkov bezpečnostných služieb voči občanom v rámci etického kódexu polície.deontológia bezpečnostnej doktríny vychádza z rezolúcie Rady Európy o polícii.dôveru občanov v políciu je nutné založiť na etickom kódexe polície, ktorý musí predovšetkým upravovať: a) mravnú bezúhonnosť, tj. najmä ne úplatnosť, nepodliehanie protekcie a nevyvíjaní protekcie, b) profesionálnu kultúrnosť, c) právnu kultúrnosť, d) ochranu informačných zdrojov polície a mlčanlivosť policajtov, najmä s ohľadom na ochranu osobnosti a cti občana, ako aj jeho mena a prejavov súkromnej povahy, e) u policajných úradníkov v rámci administratívnej činnosti a úradného postupu predovšetkým elimináciu byrokratizmu (zbytočného "úradovania"). V podmienkach "zrušenia (relatívnej priepustnosti) štátnych, národných, etnických, jazykových, kultúrnych (civilizačných )náboženských, atď. hraníc (t.j v podmienkach stále širšej globalizácie, multikulturalizmu, postmodernizmu, atď.) je polícia (a jej činnosť) stále viac vytrhnutá z provincionálneho pomeru jedného štátu a je vťahovaná do úplne novej sociálnej role, predovšetkým vo sfére multikulturalizmu (napr. latentná aj otvorená xenofóbia postoja, nové bezpečnostné riziká, nepochopenie kriminálnej mentality menšín a cudzincov, atď.) jazykového a informačného pluralizmu a do jeho typu sociálnej komunikácie. Porastú interakčné aspekty spolupráce s domácou verejnosťou. Štátne bezpečnostné orgány nemajú monopol na ochranu verejného poriadku, ochrany osôb 60

61 a majetku. Štát však musí zákonne reglementovať a kontrolovať režim držania a nosenia zbraní a streliva, trhavín a ďalších priorít (strategické suroviny a materiály, súkromný obchod so zbraňami a pod). Subjekty bezpečnostnej a policajnej organizácie spolupracujú s bezpečnostnými (policajnými) štruktúrami nielen v Európe prostredníctvom medzinárodných zmlúv o policajnej spolupráci. Priority a smery medzinárodnej policajnej spolupráce SR sú orientované nielen k susedným krajinám, ale predovšetkým do euroatlantickej oblasti a policajných organizácií Interpol a Europol. Vonkajšia bezpečnosť a ochrana ústavného zriadenia Na zabezpečenie obrany a vonkajšiu bezpečnosť štátu a jeho ústavného zriadenia vláda riadi systém spravodajských služieb. V tejto súvislosti vláda najmä: a) určuje zásady toku spravodajských informácii a komunikačné väzby. b) zaisťuje odborné posúdenie spravodajských informácií a včasnú reagenciu na ich obsah. c) vypracúva funkčné mechanizmy činnosti a kontroly spravodajských služieb. Spravodajské služby vyvíjajú spravodajskú a analytickú činnosť v rozsahu vymedzenom zákonmi. Predmetom ich záujmu je predovšetkým špionáž, terorizmus, subverzia, v oblasti ochrany ekonomických záujmov predovšetkým prania špinavých peňazí a prerastanie organizovaného zločinu do štátnej správy. Ich povinnosťou je aj znalosť vnútornej extrémistickej scény a organizácií, pripravujúcich násilné protiústavné akcie, smerujúce k odstráneniu alebo eliminácii parlamentnej demokracie. Základným princípom činnosti spravodajských služieb je vytvorenie systému obstarávania, okruh klientov a zoznamu rizík. Služby sa nesmú dlhodobo zaoberať javom, ktorý nie je na zozname rizík uvedený. Činnosť spravodajských služieb je kontrolovaná zvláštnym kontrolným orgánom parlamentu. Bezpečnostný manažment Metódy činnosti bezpečnostných zložiek a polície je potrebné naďalej zdokonaľovať a využívať pritom pozitívne skúseností demokratických štátov, plánovať poskytnutie účinných právnych, organizačných a technických prostriedkov a vybavenia policajných zborov v závislosti na finančných možnostiach štátneho rozpočtu. Metódy represívnej činnosti a oprávnení policajta upravuje zákon. V súvislosti so zdokonaľovaním metód bezpečnostnej činnosti musia kompetentné orgány stanoviť koncepciu a program preventívnej a asistenčnej činnosti a špecifikovať miesto a postavenie policajných orgánov v prevencii trestnej činnosti. Koncepcia a program preventívnej činnosti by mal zahrňovať široký a účinný inter-rezortný komplex opatrení boja proti zločinu a jeho predchádzaní. Mal by stanoviť štátnu podporu preventívnym verejnoprávnym aktivitám cirkví, náboženských spoločnosti, spolkov (napr. Armáda spásy, kluby abstinentov, biely kruh a pod), nadácií a pod, a koordinovať sociálnu politiku štátu i vybrané sféry v úsilí eliminovať násilnú pouličnú kriminalitu, prejavy akéhokoľvek druhu násilia, drogovú scénu, alkoholizmus a ďalšie protispoločenské javy. Represívna činnosť je subsidiárna a nastupuje tam, kde sa nerepresívne (preventívne) prostriedky míňajú účinkom. Systém hodnotenia bezpečnostných zložiek a pracovníkov musí stimulovať efektívnosť policajnej činnosti. Utajovanie práce bezpečnostných zložiek je nutné len vtedy, ak ide o zákonný predmet utajovania. Policajt (nositeľ služobného tajomstva) je povinný zachovať mlčanlivosť ex lege, ak ho služobný orgán od tejto povinnosti neoslobodí. Efektívne utajenie policajnej činnosti ad hoc podľa zákonných noriem nekráti ústavné právo občana (subjektu práva) na informácie. Bezpečnostný aparát prechádza od maximálneho utajenia k čo najväčšej možnej otvorenosti a transparentnosti bezpečnostných systémov, avšak v tej miere, aby nesťažilo ich fungovanie. To úzko súvisí s kontrolnými systémami, prostredníctvom nich môže verejnosť sledovať prácu bezpečnostných zložiek. Ochrana dát musí byť zákonne zaručená. Zákon stanoví hranice prípustného zberu údajov, ich spracovanie a využívanie k bezpečnostnej činnosti s cieľom vymedziť a spresniť limity a pravidlá kriminalistického informačného systému a systému evidencie obyvateľov. Bezpečnostná činnosť na stanovených stupňoch riadenia bezpečnostných orgánov vychádza z dôkladnej analýzy existujúcej, ale i predpokladanej policajno-bezpečnostnej situácie, vrátane 61

62 prognózovania kriminality v náležitých variantných situáciách a časovej perspektíve (rok. dva roky, päť, desať rokov). Nielen legislatíva, ale aj celý systém bezpečnostnej a policajnej organizácie musí náležite reagovať na nové a predpokladané formy organizovanej a transnacionálnej kriminality, vrátane kvantitatívnych proporcií. Bezpečnostné zložky a polícia musia mať možnosť účinne kontrolovať a regulovať nelegálnu migráciu osôb. Vízová politika musí byť harmonizovaná s politikou a štandardmi EU. Zákon stanoví kritériá a podmienky azylového a cudzineckého režimu tak, aby platili európske právne štandardy. Všetky bezpečnostné zložky (najmä polícia) pokračujú aj za mimoriadnych situácií a za brannej pohotovosti v plnení úloh na ochranu verejného poriadku a bezpečnosti v rámci integrovaného záchranného systému. Polícia zostává políciou v každej dobe a v každom (i vojnovom) stave a nemožno ju používať a zaťažovať iným spôsobom, vychádzajúc z európskeho štandardu. ZÁVER Analýza rozličných dimenzií procesu a vplyvu globalizácie preukázala a potvrdila skutočnosť, že globalizáciu môžeme charakterizovať ako marginalizáciu národnostných, hospodárskych a rasových individualít jednotlivých suverénnych štátov a ich vzájomné zbližovanie sa a spoločné smerovanie. Charakteristickým rysom pri tom je po hospodársko-ekonomickej stránke snaha o prebudenie a rast ekonomiky u hospodársky slabších krajín a ich prispôsobenie svetovému štandardu, udávanému hospodársky silnými a rozvinutými štátmi. Po spoločenskej stránke je zasa charakteristické obmedzovanie protekcionárskych snáh jednotlivých štátov, ich zbližovanie a snaha o čo najintenzívnejšie vzájomné priateľstvo a spoluprácu. Znamená veľmi intenzívne rozvíjanie komunikácií, vzájomného prepájania doteraz oddelených častí sveta, ako aj rapídny rozvoj informačných technológií a ich masová dostupnosť. Je to proces, ktorého cieľom je zasiahnuť všetky časti sveta a vo všetkých štátoch vytvoriť rovnaké podmienky, prispôsobiť kompletne celý právny systém štandardu krajín s rozvinutým demokratickým systémom. V konečnom dôsledku sa majú vo všetkých krajinách vytvoriť rovnaké podmienky pre život, s dôrazom na demokratický politický systém a na dodržiavanie ľudských práv. Predstavujú ju rôzne svetové politické a obchodné organizácie alebo spoločenstvá, ktoré pôsobia celosvetovo a ich hlavnou činnosťou je napomáhanie a usmerňovanie hospodárskych a politických reforiem v menej rozvinutých štátoch, pričom najviac hospodársky a politicky vyspelé štáty v nich majú najväčšie slovo. Tieto organizácie si kladú za svoj hlavný cieľ zníženie chudoby vo svete na čo najnižšiu možnú mieru, zabezpečenie dodržiavania základných ľudských práv a slobôd rovnako vo všetkých štátoch. Často sa však pri uskutočňovaní týchto veľkých cieľov stávajú chyby, spôsobené zlým postupom a nesprávnymi rozhodnutiami kompetentných ľudí. Stredobodom pozornosti boli bezpečnostno-právne aspekty globalizácie, ktoré zásadným spôsobom ovplyvňujú bezpečnostné prostredie štátu, spoločnosti a života občanov. Riešenie, respektíve neriešenie bezpečnostných otázok v spojitosti s globalizačnými procesmi môže ohroziť životné (bezpečnostné záujmy) štátu, s priamym dopadom na občana. Veľký význam preto prikladáme profesionálnej tvorbe a realizácii bezpečnostnej politiky prostredníctvom jasne definovanej bezpečnostnej doktríny právneho štátu, prípravy bezpečnostnej komunity štátu prostredníctvom edukácie na báze výstupov bezpečnostných vied, ktoré majú zabezpečiť chránené záujmy štátu, život, zdravie a majetok občanov, celej spoločnosti. ZOZNAM POUŽITEJ LITERATÚRY 1. MESÁROŠ, M., : Ochrana osôb a majetku v kontexte ochrany ľudských práv a chránených záujmov, 2012, VEDA vydavateľstvo SAV, Bratislava, ISBN: MESÁROŠ, M., a kol.: Bezpečnostno - právne aspekty globalizácie, monografia VŠBM v KE, Multiprint s.r.o., Košice 2011, 261 s. ISBN: , 3. MESÁROŠ, M.: Bezpečnosť, bezpečnostná veda a vzdelávanie v procese globalizácie, monografia, Multiprint s.r.o., Košice 2010, 165 s., ISBN: , 62

63 Doc. dr Antoni Olak 45, Dr Paweł Dziekański 46 MARKETING WYBORCZY ELEMENTEM KOMUNIKACJI Political parties are trying to not only create the existing electorate, but the desire to win the growing number of undecided citizens, their voice to a large extent determines the political party on the political market. Political market is identified as a process of interaction between the parties and political leaders, acting as suppliers of goods and voters treated as consumers. Political marketing is thus an instrument for achieving success in the political market. This is possible thanks to the correct orientation for citizens, manifested in researching and learning about their needs and the production of such a political offer that best would meet existing and emerging needs, to be placed at the right time and the right place. Keywords: political parties, political market, political marketing, political consumer. Wprowadzenie Partie polityczne starają się nie tylko utworzyć istniejący elektorat, ale pragną pozyskać sobie coraz większą liczbę niezdecydowanych obywateli, ich głos w dużym stopniu decyduje o partii politycznej na rynku politycznym. Rynek polityczny utożsamiany jest jako proces interakcji pomiędzy partiami i liderami politycznymi, występującymi w roli dostawcy dóbr, a wyborcami traktowanymi jako konsumenci. Marketing polityczny jest więc instrumentem służącym do osiągania sukcesów na rynku politycznym. Jest to możliwe dzięki odpowiedniej orientacji na obywateli, przejawiającej się w badaniu i poznawaniu ich potrzeb oraz wytwarzaniu takiej oferty politycznej, która najlepiej zaspokajałaby istniejące i rodzące się potrzeby, wprowadzanej we właściwym czasie i właściwym miejscu. Zmiany w działaniach politycznych dokonujące się pod wpływem marketingu politycznego spowodowały wzrost personalizacji władzy politycznej, zmiany w środowisku funkcjonowania partii politycznych i ewolucję postaw społecznych pojawienie się nowych motywacji uczestnictwa w życiu politycznym. Stosowanie marketingu politycznego zaczyna się więc od zmiany sposobu myślenia o osobie polityka i zdobywaniu przez niego poparcia dla swoich działań. Polityk i partia traktowani są w myśl marketingu politycznego jak produkty, które trzeba dobrze sprzedać. Prze-prowadzane są kampanie reklamowe podobne do tych obmyślanych dla samochodów czy proszków do prania. Prowadzą je znane agencje reklamowe, w przygotowaniu materiałów biorą udział profesjonalne studia graficzne i zespoły autorów. Unikalny charakter rynku politycznego oraz jego produkt (oferta polityczna) wymusza stosowanie takich technik, które z jednej strony pozwolą na promowanie określonych postulatów ideologicznych i wartości politycznych, reprezentowanych przez partie polityczne oraz grupy liderów, z drugiej zaś pozwolą na wykreowanie oferty wychodzącej naprzeciw wnioskowanym potrzebom obywateli. Ta złożona sytuacja powoduje, iż niejednokrotnie sprawnie pod względem technicznym przeprowadzona kampania polityczna nie przynosi wymiernych efektów politycznych. Celem partii politycznej jest nie tyle jednorazowe zwycięstwo polityczne, ile przede wszystkim przetrwanie organizacyjne oraz dążenie do powiększania zakresu wpływu politycznego. Musi ona stale poszukiwać tzw. przestrzeni do egzystencji. Rywalizacyjna natura rynku politycznego doprowadziła do sytuacji, w której kandydaci polityczni oraz partie polityczne, aby zwiększyć swoje szanse na osiągnięcie zamierzonego celu, zmuszeni są do dostosowania się do nowych reguł i praw rządzących areną walki politycznej. Początki marketingu Od lat czterdziestych dwudziestego wieku, czyli od narodzin teorii marketingu do chwili obecnej wymyślono wiele definicji marketingu. Ogólnie rzecz biorąc pojęciem marketing początkowo określano działania podejmowane w celu udoskonalenia produktów i zwiększenia ich zbytu w oparciu o analizę opinii konsumentów. Marketing służył podnoszeniu rentowności przedsiębiorstw przemysłowych. Jak mówi Philip Kotler przedmiotem marketingu nie są tylko 45 Doc. dr Antoni Olak WSBiP w Ostrowcu Św. Katedra Bezpieczeństwa Narodowego. 46 Dr Paweł Dziekański WSBiP w Ostrowcu Św. Katedra Ekonomii. 63

64 produkty i usługi, ponieważ można promować ludzi, miejsca, pomysły, doświadczenia i organizacje. Marketing występuje wszędzie tam, gdzie ma miejsce proces wymiany odpowiednich wartości między jednostkami czy grupami 47. W tym ujęciu marketing jest to proces społeczny i kierowniczy, dzięki któremu jednostki oraz grupy otrzymują to, czego potrzebują i pragną przez tworzenie, oferowanie i wymianę określonych wartości. To niezmiernie uniwersalne zdefiniowanie marketingu stwarza nowe możliwości sprecyzowania definicji marketingu politycznego czy też marketingu terytorialnego (marketingu samorządów) 48. Marketing polityczny służy centralnemu celowi polityki, jakim jest zdobycie i utrzymanie władzy 49. Nie jest on tylko dodatkiem do polityki, czy efektowną, lecz przy tym kosztowną oprawą do działań politycznych, ale efektywnym i odpowiednim do epoki wykorzystaniem naturalnych zasobów partii politycznych. Jest istotą i treścią polityki we współczesnym świecie 50. Marketing polityczny rozumiany jest również jako komunikowanie się z członkami partii, mediami, potencjalnymi sponsorami i co najważniejsze - w okresie wyborczym z elektoratem w celu kształtowania wizerunku i pozycji partii, a także jako formę propagowania jej idei, poglądów i programów 51. Jak podaje B. Dobek Ostrowska marketing polityczny to zespół teorii, metod, technik i praktyk, których celem jest oddanie głosu przez wyborców na kandydata lub partię polityczną lub techniki dostosowywujące podmiot rywalizacji wyborczej do rynku politycznego, jego spopularyzowanie i pozyskanie jak największej liczby wyborców przy niewielkim wysiłku 52. Z marketingu ekonomicznego (komercyjnego) wyrósł marketing polityczny. Ta jego część, która odnosi się do wyborów, określana jest jako marketing wyborczy. Rozwojowi marketingu politycznego i wyborczego sprzyjały warunki stałej i zaostrzającej się konkurencji na rynku politycznym. Zabiegi marketingowe prowadzone są niemal na co dzień podczas wszelkiego rodzaju programów informacyjnych, debat, szczególnie jednak intensyfikują i precyzują się podczas kampanii wyborczej. Dla zabiegów marketingowych prowadzonych w tym okresie używa się nawet specjalnego określenia marketing wyborczy. Celem staje się wówczas spopularyzowanie kandydatów i programu politycznego partii, doprowadzenie do uzyskania przez kandydatów jak najwięcej głosów, a w konsekwencji wygranie wyborów lub osiągnięcie w nich jak najlepszego wyniku 53. Marketing wyborczy i jego istota Marketing wyborczy stał się jednym z zasadniczych wymiarów w procesie rywalizacji politycznej, także w planowanej efektywnej i optymalnej kampanii wyborczej. Wpływa ona na treść oferty politycznej prezentowanej przez podmioty rywalizacji w kontekście kampanii wyborczej. Prowadzi to do tego, iż w strategiach wyborczych podmioty uwzględniają odpowiednie techniki marketingowe jako sposób kreowania oferty politycznej. 47 Ph.Kotler, Marketing-analiza, planowanie, wdrażanie i kontrola, Prentice Hall, Gebethner, W-wa 1994, s Por. P. Dziekański, M. A. Leśniewski, Role of territorial marketing in creating the competitiveness and the development of regions, s [w:] Zbornik Prispevkov z Medzi-narodnej Vedecko Odbornej Konferencie, Manazment, Teoria, Vyucba a Prax 2010, 29 septembra 1 oktobra 2010, Liptovsky Mikulas; P. Dziekański, Marketing miast w aspekcie ekonomii informacji w procesie rozwoju regionu, s [W:] M. Kozaczka (red.), Miasta Polski na początku XXI wieku, Społeczeństwo gospodarka rozwój, KUL Jana Pawła II w Lublinie, Wydz. Prawa i Nauk o Gospodarce w St. Woli, Instytut Ekonomii, St. Wola F. Ryszka, Nauka o polityce. Rozważania metodologiczne, PWN, Warszawa 1984, s J.A. Schumpeter, Kapitalizm, socjalizm, demokracja, PWN, Warszawa 1995, s Por. S. Albouy, Marketing et Communication politique, Paryż 1994, s.22, za: Grażyna Ulicka,Wpływ marketingu politycznego na zmiany w życiu publicznym państw demokratycznych, Studia Politologiczne, vol.1, Elipsa, Warszawa 1996, s Dobek-Ostrowska B., Komunikowanie polityczne i publiczne. s. 303, PWN, Warszawa z dn ; Proces marketingu w ostatnim czasie dotyczy samorządów (a tym także miast). Por. P. Dziekański, M. A. Leśniewski, Role of territorial marketing in creating the competi-tiveness and the development of regions, s [W:] Zbornik Prispevkov z Medzinarodnej Vedecko Odbornej Konferencie, Manazment, Teoria, Vyucba a Prax 2010, 29 septembra 1 oktobra 2010, Liptovsky Mikulas. 64

65 Tabela 1. Ewolucja postrzegania pojęcia marketingu Źródło:Wiszniowski R., 2002, Marketing wyborczy, Warszawa Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN. Marketing wyborczy traktowany jest jako część dyscypliny zwanej marketingiem politycznym. W pewnym sensie odpowiada on za dynamikę zmian obserwowanych współcześnie w kontekście rozwoju strategii wyborczych podmiotów rywalizacji na wciąż ewoluującym rynku wyborczym. W przeszłości rynek wyborczy określano jako rynek pragmatyczny, gdyż na nim indywidualny wyborca prowadził działalność. Zbierał on odpowiednie informacje o treści ofert politycznych i podejmował określone decyzje wyborcze. Obecnie takie działania stają się dla wyborcy kosztowne i skomplikowane. Dość wygodnym miejscem gromadzenia i segregowania odpowiednich informacji dla wyborcy stały się partie polityczne, które wypracowały sposoby komunikowania oraz syntetycznej prezentacji ofert politycznych zarówno własnych, jak i przeciwników. Żukowski wiążąc działania podmiotów polityki z pojęciem rynku wyborczego, przez który rozumie proces interakcji pomiędzy kandydatami i partiami politycznymi jako oferentami dóbr niematerialnych a wyborcami jako konsumentami tych dóbr, stwierdził, iż marketing wyborczy jest zespołem działań prowadzonych na rynku wyborczym, mających na celu precyzyjne określenie i promocję konkretnej oferty wyborczej w warunkach stałej konkurencji 54. Jego zdaniem techniki marketingowe służą kreacji skutecznego wizerunku partii politycznej, lidera partyjnego, kandydata politycznego w kontekście kampanii wyborczej. Marketing wyborczy oznacza nowe spojrzenie na dynamicznie ewoluujące kampanie wyborcze. Podejście to służy m.in. analizie i ocenie strategii podmiotów rywalizacji, prezentowanych na rynku wymiany ofert politycznych, gdyż szeroko stosowane techniki marketingu wyborczego służą uatrakcyjnieniu wyborcy prezentowanej oferty. Dokonując analizy natury rynku wyborczego należy zwrócić szczególną uwagę na dwie podstawowe kategorie, różnicujące w ewidentny sposób jego funkcjonowanie 55 : zróżnicowanie lojalności wyborców; przepływ głosów z jednej partii do drugiej Łącząc te kategorie, można wyróżnić cztery rodzaje rynku wyborczego: mały, wielki, otwarty i zamknięty. Antoszewski tak charakteryzuje te rynki 56 : Rynek mały to taki, na którym lojalność wyborców wobec partii politycznych jest wysoka, a przepływ głosów z jednej partii do drugiej niewielki. Rynek wielki określany jako rynek o niskim poziomie lojalności wyborców wobec partii politycznych oraz o dużym przepływie głosów z jednej partii do drugiej. Rynek otwarty charakteryzuje się tym, iż wyborcy przebierają w różnych ofertach politycznych, a ich preferencje zmieniają się od elekcji do elekcji. 54 Żukowski A., Systemy wyborcze, Olsztyn, s. 43, 92-93, Wiszniowski R., Marketing wyborczy, PWN, Warszawa, s.21, Antoszewski A., Rynek w: Leksykon politologii, Wyd. Alta 2, Wrocław, s. 356,

66 Rynek zamknięty można określić jako taki, na którym bardzo ograniczona jest liczba powstających nowych ofert politycznych. Wellhofer twierdzi, że w przypadku rynków wyborczych małych i zamkniętych, strategie wyborcze podmiotów rywalizacji nastawione są na podtrzymanie lojalności dotychczasowych zwolenników. Jeśli natomiast jest on wielki i otwarty, wówczas zachęca podmioty rywalizacji do poszukiwania poparcia w różnych kręgach społecznych i produkowania poparcia 57. Autor wspomina jeszcze o trzecim sposobie zachowania się podmiotów rywalizacji na rynku wyborczym. Opiera się na założeniu, iż liderzy partyjni dążą do podtrzymania lojalności dotychczasowych zwolenników przy jednoczesnym produkowaniu poparcia nowych grup społecznych 58. Zdaniem Wellhorfera polega to na tym, że podmioty rywalizacji dążą do zwiększenia swojego potencjału wyborczego przy utrzymaniu dawnych klientów. Jest to proces złożony, może prowadzić w ostateczności do zamknięcia wielkiego rynku wyborczego, czyli rynku charakteryzującego się niskim poziomem lojalności wyborców wobec partii politycznych oraz wysokim transferem głosów wyborczych. Z punktu widzenia interesów wyborcy i zaspokajania jego potrzeb, wyróżnia się: rynek potencjalnego wyborcy; rynek informacyjny; rynek przejrzysty; rynek nieprzejrzysty. Ze względu zaś na zasięg terytorialny działań marketingowych na rynku wyborczym wyróżnia się m.in.: rynki krajowe centralne; rynki regionalne; rynki lokalne. Jeśli chodzi o charakter rynku wyborczego, można przyjąć podział na monopolistyczny i konkurencyjny. Rynek wyborczy o cechach typowych dla układu monopolistycznego charakteryzuje się procesem całkowitego jego zagospodarowania przez konkretne podmioty polityki. Rynek konkurencyjny charakteryzuje się tym, że jego uczestnicy uznają, że współzawodnictwo jest podstawową formą prezentacji ofert politycznych w kampanii wyborczej. Idąc dalej to trzeba powiedzieć iż mechanizmy rynku wyborczego służą: racjonalnej alokacji zasobów podmiotów rywalizacji; instytucjonalnej wymianie informacji oraz prezentacji określonych ofert politycznych, opartej na zasadach konkurencyjności; kształtowaniu lub rozbudzaniu motywacji wszystkich uczestników rynku wyborczego. Segmentacja rynku wyborczego Punktem wyjścia każdej kampanii marketingowej jest podział rynku na różne grupy wyborców, tzw. segmenry rynku wyborczego. Kandydaci bowiem dobrze zdają sobie sprawę, że ich kampania może lepiej lub gorzej oddziaływać na różne grupy społeczne. W celu osiągnięcia maksymalnego wpływu nazlezy zatem dostosowywać kampanijny marketing mix do różnych segmentów, czyli różnie komponować bodźce marketingowe 59. Proces segmentacji rynku wyborczego jest podstawowym zabiegiem służącym określeniu sposobów funkcjonowania i form zorganizowania poszczególnych podmiotów polityki. Dokonywany jest on przez poszczególne podmioty rywalizacji w celu efektywnego wytyczania określonych celów strategicznych, zintegrowanych z politycznymi potrzebami oraz dostosowywanych do dynamiki zmian w środowisku społeczno politycznym. Ten szczególny proces musi opierać się na informacjach pochodzących z badania otoczenia rynku. Celem tych badań według Mausera jest dokonanie segmentacji rynku tj. podziału rynku wyborczego, wg dokładnie zidentyfikowanego środowiska, na względnie jednorodne grupy wyborców 60. Proces segmentacji prezentuje sfery działania podmiotów rywalizacji i stanowi punkt odniesienia przy formułowaniu oferty politycznej. Dlatego, też proces segmentacji rynku można traktować jako: szczególny składnik szerszego przedsięwzięcia, którego przedmiotem jest kompleksowe badanie wszelkich zjawisk politycznych zachodzących w środowisku, w którym działają podmioty rywalizacji, proces uruchamiany w celu wyboru najodpowiedniejszych, z uwagi na warunki zewnętrzne, technik marketingowych. 57 Wellhofer E.S., Contradictions in Market Models of Politics: the Case of Party Strategies and Voter Linkages, EJPR, vol.17, s , Tamże, s Cwalina W., Falkowski A., Marketing polityczny,..., Gdańsk Mauser G. A., Political Marketing, An Approach to Campaign Strategy, Praeger Publishers, N. York,

67 Należy podkreślić, iż warunki zewnętrzne stale się zmieniają. W wyniku tego mogą m. in. nastąpić zmiany zachowań i motywacji wyborców. Dlatego w zależności od stopnia zmian w środowiskach społecznym, kulturowym, politycznym i gospodarczym reakcje podmiotów rywalizacji muszą być szybkie, a niekiedy odmienne od planowanych na początku kampanii wyborczej. Wyrażają się one w przyjęciu jednej z trzech marketingowych koncepcji działania: niezróżnicowanego; zróżnicowanego; skoncentrowanego. W koncepcji działania niezróżnicowanego rynek wyborczy traktuje się jako całość. W kontekście tak postrzeganego rynku wyborczego zostaje opracowana spójna i generalna strategia polityczna państwa. W koncepcji działania zróżnicowanego podmiot rywalizacji działa na rynku wyborczym jako całość, nie traktując go jednak jako jednorodny. Podejmowane decyzje polityczne odnoszą się do wyodrębnionych w jego ramach segmentów elektoratu. Koncepcja ta ma zastosowanie, gdy preferencje elektoratu są bardzo zróżnicowane. Koncepcja działania skoncentrowanego jest wariantem koncepcji działania zróżnicowanego. Koncepcja ta odnosi się do wyodrębnionego segmentu rynku. Można, więc stwierdzić, iż podmiot rywalizacji koncentruje swoją uwagę na wybranym, sprecyzowanym segmencie rynku wyborczego, dostosowując swoją strategię wyborczą do jego charakteru 61. Proces segmentacji rynku wyborczego umożliwia podmiotom rywalizacji celowe poszerzenie własnego zasięgu na rynku oraz zdobycie nowych grup wyborców, gdyż stosując określone koncepcje działania na rynku wyborczym są w stanie dostosowywać ofertę polityczną do ich wymagań. Proces ten umożliwia 62 : dostosowanie oferty politycznej do potrzeb elektoratu, co przyczynia się konkurencyjności oferty na rynku wyborczym, dotarcie do tych wyborców, których preferencje wyborcze są uwzględnianie przy kształtowaniu oferty politycznej, bardziej efektywne wydatkowanie środków finansowych przeznaczonych na promocję przez odpowiedni dobór kanałów komunikowania, szybkie reagowanie na zmiany występujące na rynku wyborczym dzięki ciągłej obserwacji określonych jego segmentów, wcześniejsze przygotowanie się do zmian. Prawidłowe wykorzystanie procesu segmentacji rynku wyborczego polega na właściwym określeniu i ocenie poszczególnych jego obszarów. Wyodrębniony segment rynku powinien być mierzalny, dostępny dla danego podmiotu rywalizacji i tak rozległy, a by uzasadniał zastosowanie indywidualnego programu działania marketingowego. Proces segmentacji rynku wyborczego można klasyfikować opierając się na ogólnych i specyficznych kryteriach. Do kryteriów ogólnych zalicza się łatwe do identyfikacji cechy wyborców. Do kryteriów specyficznych należą cechy związane z podstawami, intencjami, preferencjami i formami lojalności elektoratu. Proces segmentacji rynku wyborczego zmierza, więc do ustalenia zakresu i sposobów działania poszczególnych podmiotów rywalizacji. W takim rozumieniu przedmiotem zainteresowania podmiotów jest wiele sprecyzowanych segmentów rynku wyborczego, dla których opracowuje się odrębne strategie wyborcze z wykorzystaniem szczególnych kompozycji składników marketingu wyborczego. Kompozycja ta jest stosowana do specjalnie wyodrębnionych segmentów rynku. ] Rutkowski I., Wrzosek W., Strategia marketingowa, PWE, Warszawa, s , Wiszniowski R., Marketing..., s

68 Rys.1 Kompozycje składników marketingu wyborczego w kontekście procesu segmentacji rynku wyborczego Techniki marketingowe związane z kandydatami politycznymi, programami wyborczymi, ideami Techniki marketingowe związane z dotarciem do wyborców w kontekście prowadzenia kampanii wyborczej Techniki marketingowe związane z promocją i prezentacją Źródło: Wiszniowski R.,Marketing wyborczy, PWN Warszawa, s.26, Rynek wyborczy bywa traktowany i utożsamiany z samym procesem kampanii wyborczej lub jest interpretowany w płaszczyźnie walki wyborczej. Rynek wyborczy to miejsce, w którym podmioty rywalizacji negocjują i dokonują prezentacji kandydatów politycznych, programów wyborczych, idei. Kompozycje składników marketingu wyborczego w kontekście procesu segmentacji rynku wyborczego przedstawia powyższy rysunek 1. Szeroko stosowane techniki marketingu wyborczego służą m.in. uatrakcyjnieniu prezentowanej wyborcy oferty politycznej. Dlatego strategie wyborcze podmiotów rywalizacji wymagają doboru odpowiednich i właściwych dla złożonego środowiska rynku wyborczego technik marketing Zestawienie składników marketingu politycznego i wyborczego przedstawia Wiszniowski 63 Techniki marketingowe w kampanii wyborczej W projektowaniu kampanii wyborczej przy użyciu technik marketingu wyborczego szczególnego znaczenia dla partii politycznej czy konkretnego kandydata nabrały wyspecjalizowane agencje doradcze czy też indywidualni doradcy. Ich działania zmierzają do intensyfikacji tych technik marketingowych w kontekście kampanii wyborczej. Większość organizatorów kampanii wyborczych stosuje już, na co dzień określone techniki marketingowe, do których można zaliczyć m.in. sondaże przedwyborcze, komputerowe metody analityczne, wizualne metody prezentacji, podkreślają, że sukces współczesnego nam polityka, partii politycznej na rynku wyborczym zależy w dużym stopniu do tego, w jaki sposób zaprezentują się wyborcy. 63 Wiszniowski R., Marketing..., s

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH

Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Kierunek Elektronika i Telekomunikacja, Studia II stopnia Specjalność: Systemy wbudowane Metodyki projektowania i modelowania systemów Cyganek & Kasperek & Rajda 2013 Katedra Elektroniki AGH Zagadnienia

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce

Klaster szansą dla innowacyjności w turystyce Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Klaster szansą dla

Bardziej szczegółowo

POPRAWKA do POLSKIEJ NORMY PN-EN ISO 9001:2009/AC. Dotyczy PN-EN ISO 9001:2009 Systemy zarządzania jakością Wymagania. listopad 2009 ICS 03.120.

POPRAWKA do POLSKIEJ NORMY PN-EN ISO 9001:2009/AC. Dotyczy PN-EN ISO 9001:2009 Systemy zarządzania jakością Wymagania. listopad 2009 ICS 03.120. POPRAWKA do POLSKIEJ NORMY ICS 03.120.10 PN-EN ISO 9001:2009/AC listopad 2009 Wprowadza EN ISO 9001:2008/AC:2009, IDT ISO 9001:2008/AC1:2009, IDT Dotyczy PN-EN ISO 9001:2009 Systemy zarządzania jakością

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Principles of Marketing on the study program: Administration I. General information

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES

DETECTION OF MATERIAL INTEGRATED CONDUCTORS FOR CONNECTIVE RIVETING OF FUNCTION-INTEGRATIVE TEXTILE-REINFORCED THERMOPLASTIC COMPOSITES Kompozyty 11: 2 (2011) 152-156 Werner A. Hufenbach, Frank Adam, Maik Gude, Ivonne Körner, Thomas Heber*, Anja Winkler Technische Universität Dresden, Institute of Lightweight Engineering and Polymer Technology

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007

ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007 ZESZYTY NAUKOWE 3 (47) 2007 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI I. ŚRODOWISKO, TURYSTYKA I REKREACJA Stefan Korycki ORGANY I INSTYTUCJE OCHRONY PRAWNEJ ŚRODOWISKA W POLSCE... 9 Zbigniew Krawczyk PODRÓŻE KRAJOWE

Bardziej szczegółowo

Marketing nowych technologii

Marketing nowych technologii Marketing nowych technologii dr Bartłomiej Kurzyk dr Bartłomiej Kurzyk Uniwersytet Łódzki Wydział Zarządzania e-mail: kurzyk@kurzyk.pl WWW: www.kurzyk.pl 1 Cele Będziecie czuć i rozumieć rolę marketingu

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Samorządowa jednostka organizacyjna Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Institute for Territorial Development / Climate-Kic 1 PRZEMYSŁAW MALCZEWSKI LOWER SILESIA COORDINATOR OF REGIONAL ACTIVITY AFFILIATED

Bardziej szczegółowo

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010

HemoRec in Poland. Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 HemoRec in Poland Summary of bleeding episodes of haemophilia patients with inhibitor recorded in the years 2008 and 2009 04/2010 Institute of Biostatistics and Analyses. Masaryk University. Brno Participating

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15

1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15 Wprowadzenie 9 Część I. Zarządzanie marketingowe 1. Orientacja rynkowa - aspekty i potrzeba rozwoju w środowisku internetowym - Milleniusz W. Nowak 15 1.1. Różne koncepcje roli marketingu w zarządzaniu

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu

Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) www.viaregiaplus.eu Space for your logo, a photograph etc. Action 3.3.1 (WBU) THE ANALYSIS CONCERNING THE DESIGNATION OF THE ROUTE THAT INTEGRATES THE SOUTH OF THE LOWER SILESIA PROVINCE TOGETHER WITH NORTH - SOUTHLINKS Analiza

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and

Fig 5 Spectrograms of the original signal (top) extracted shaft-related GAD components (middle) and Fig 4 Measured vibration signal (top). Blue original signal. Red component related to periodic excitation of resonances and noise. Green component related. Rotational speed profile used for experiment

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław

Erasmus+ praktyki 2014/2015 spotkanie organizacyjne. 19.01.2015, Wrocław spotkanie organizacyjne 19.01.2015, Wrocław I Wypełnienie dokumentów II Przed wyjazdem na praktyki III Po przyjeździe na miejsce praktyk IV Po powrocie z praktyk V Uwagi końcowe I Wypełnienie dokumentów:

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA MARKETINGU

KONCEPCJA MARKETINGU KONCEPCJA MARKETINGU Marketing to: Uświadamianie klientom, że potrzebują pewnych rzeczy Zyskowne zaspokajanie potrzeb Sprzedawanie rzeczy niepotrzebnych Uświadamianie potencjalnym klientom sensu podejmowanych

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI. Jawor, 17 września 2011

ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI. Jawor, 17 września 2011 ZNACZENIE MARKI W PROMOCJI TURYSTYCZNEJ POLSKI Jawor, 17 września 2011 Marka jako pojęcie nazwa pojęcie znak symbol rysunek Kombinacja cech materialnych (funkcjonalnych) i niematerialnych, generowanych

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski

ROZPRAWA DOKTORSKA. Mateusz Romanowski Mateusz Romanowski Wpływ krioterapii ogólnoustrojowej na aktywność choroby i sprawność chorych na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Dr hab., prof. AWF Anna Straburzyńska-Lupa

Bardziej szczegółowo

Analiza tendencji w zakresie strategii marketingowych na zagranicznych rynkach mięsa wołowego - branding. Otwock, 19 października 2012r.

Analiza tendencji w zakresie strategii marketingowych na zagranicznych rynkach mięsa wołowego - branding. Otwock, 19 października 2012r. Analiza tendencji w zakresie strategii marketingowych na zagranicznych rynkach mięsa wołowego - branding Otwock, 19 października 2012r. Którą wołowinę wybierzesz? A teraz? Czym jest branding? Branding

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT ON REGIONAL LABOUR MARICETS IN POLAND jt^l Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

ZALECANA LITERATURA:

ZALECANA LITERATURA: ZALECANA LITERATURA: Marketing. Sposób myślenia i działania. Red. J. Perenc. Wydawnictwo Naukowe US, Szczecin 2002 A. Smalec, G. Rosa, L. Gracz: Marketing przewodnik do ćwiczeń. Wydawnictwo Naukowe US,

Bardziej szczegółowo

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA Atrakcyjne tereny inwestycyjne znajdują się przy ul. Leśnej w Bytomiu, w bezpośrednim sąsiedztwie Alei Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Przeznaczona do sprzedaży uzbrojona

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie marketingowe

Zarządzanie marketingowe Zarządzanie marketingowe 1. Pojęcie i wymiary zarządzania. 2. Struktura zarządzania przedsiębiorstwem (rys.). 3. Przedmiot i funkcje marketingu. 4. Naczelne zasady i główne zadanie marketingu. 5. Proces

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Pojęcie i istota marki

Pojęcie i istota marki Pojęcie i istota marki Marka to nazwa, symbol (znak graficzny) lub ich kombinacja stworzona w celu identyfikacji dóbr i usług sprzedawcy i wyróżnienia ich spośród produktów konkurencyjnych Znaczenie marki

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Risk Management System As Strategic Support for Integration of Energy Groups

Risk Management System As Strategic Support for Integration of Energy Groups Risk Management System As Strategic Support for Integration of Energy Groups Energy Risk Central & Eastern Europe Roman Szyszko Warsaw, November 9, 2011 Risk Management System As Strategic Support 1. The

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Organisation and organisational structures. dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko.

Organisation and organisational structures. dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko. Organisation and organisational structures dr hab. prof. AWF Jolanta Żyśko Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie www.zysko.pl The system model by Leavitt Structure Aims and objectives Technology (Administration)

Bardziej szczegółowo

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Piotr WODARSKI, Marek Andrzej BIENIEK Zabrze Zabrze Katedra Streszczenie: Wykorzystanie nowoczesnych systemów Technologii Wirtualnej kaski 3D, w wybranych

Bardziej szczegółowo

P R A C A D Y P L O M O W A

P R A C A D Y P L O M O W A POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział Maszyn Roboczych i Transportu P R A C A D Y P L O M O W A Autor: inż. METODA Ε-CONSTRAINTS I PRZEGLĄDU FRONTU PARETO W ZASTOSOWANIU DO ROZWIĄZYWANIA PROBLEMU OPTYMALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Z-LOG-1070 Towaroznawstwo Commodity Studies. Logistics 1st degree (1st degree / 2nd degree) General (general / practical)

Z-LOG-1070 Towaroznawstwo Commodity Studies. Logistics 1st degree (1st degree / 2nd degree) General (general / practical) MODULE DESCRIPTION Z-LOG-1070 Towaroznawstwo Commodity Studies Module code Module name Module name in English Valid from academic year 2012/2013 MODULE PLACEMENT IN THE SYLLABUS Subject Level of education

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała

Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie kwoty straty dla Wnioskodawcy zmarłego, który złożył wcześniej Wniosek dla osób z uszkodzeniem ciała Wyjaśnienie i ilustracje: Wyliczenie dotyczące Wniosku dla osób

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Wszystkie Semestr: Forma studiów: I stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM

ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM Inżynieria Rolnicza 7(105)/2008 ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM Gniewko Niedbała, Adam Krysztofiak Instytut Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe

Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Pozycjonowanie a strategiczne planowanie marketingowe Strategiczne planowanie marketingowe jest częścią ogólnego strategicznego planowania w. Istnieje ścisły związek między procesem planowania strategicznego

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Marketing Marketing Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and production engineering Rodzaj przedmiotu: podstawowy Rodzaj zajęć: Wyk. Ćwicz. Lab. Sem. Proj. Poziom studiów:

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL. June 2013

Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL. June 2013 Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL June 2013 KEY FACTS ON THE SECTOR KEY FACTS ON THE SECTOR 110 000 No. of employees in foreign capital BPO/ITO, SSC and R&D centres

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2

Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Konkurs dla studentów AME Kulinarne Mission Impossible Etap 2 Do niedawna uwaga przedsiębiorców (funkcjonujących na rynkach zagranicznych lub zamierzających na nie wejść) skupiała się głównie na czynnikach

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną dr Izabela Michalska-Dudek MARKETING Program zajęć Konsultacje: piątki

Bardziej szczegółowo

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES

LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES LEARNING AGREEMENT FOR STUDIES The Student First and last name(s) Nationality E-mail Academic year 2014/2015 Study period 1 st semester 2 nd semester Study cycle Bachelor Master Doctoral Subject area,

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Marketing w turystyce

Marketing w turystyce Marketing w turystyce MT 5 Podstawowe i komplementarne dobra turystyczne dr inż. Jerzy Koszałka MSU4 sem. 3, MSU3 sem. 2 (zimowy), studia dzienne Gdańsk 2011-12 Dobro turystyczne Dobro lub zespół dóbr

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja lokalnych sieci przemysłu spotkań dla potrzeb badania dzielenia się wiedzą (work-in-progress)

Identyfikacja lokalnych sieci przemysłu spotkań dla potrzeb badania dzielenia się wiedzą (work-in-progress) Identyfikacja lokalnych sieci przemysłu spotkań dla potrzeb badania dzielenia się wiedzą (work-in-progress) Piotr Zmyślony, Grzegorz Leszczyński, Marek Zieliński Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu PEMES

Bardziej szczegółowo

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ THE POWER OF EXPORT IN POLISH COSMETICS INDUSTRY KATARZYNA OLĘDZKA Brand Manager Verona Products Professional AGENDA 1. Branża kosmetyczna w Polsce i na świecie

Bardziej szczegółowo

Marketing. Istota, segmentacja, rynek docelowy, pozycjonowanie, marketing-mix. mgr Adrianna Jednoralska Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego

Marketing. Istota, segmentacja, rynek docelowy, pozycjonowanie, marketing-mix. mgr Adrianna Jednoralska Wydział Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego Marketing Istota, segmentacja, rynek docelowy, pozycjonowanie, marketing-mix Marketing jako nieodłączny element sposobu funkcjonowania organizacji Współcześnie klient stawiany jest na pierwszym miejscu,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4 Planowanie rozwoju technologii - Aleksander Buczacki 4.1. Wstęp 4.2. Proces planowania rozwoju technologii

Rozdział 4 Planowanie rozwoju technologii - Aleksander Buczacki 4.1. Wstęp 4.2. Proces planowania rozwoju technologii Spis treści Wprowadzenie Rozdział 1 Pojęcie i klasyfikacja produktów oraz ich miejsce w strategii firmy - Jerzy Koszałka 1.1. Wstęp 1.2. Rynek jako miejsce oferowania i wymiany produktów 1.3. Pojęcie produktu

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH Studia I stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze Specjalność PROGRAM OF BACHELOR STUDIES Graduate profile Graduate has a general theoretical knowledge in the field

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

WYKAZ DOROBKU NAUKOWEGO

WYKAZ DOROBKU NAUKOWEGO SUMMARY Straight majority of technologies of industrially important products is based on reactions of catalytic character, one of such processes is dehydrogenation. Of substantial importance is for example

Bardziej szczegółowo