Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej"

Transkrypt

1 1 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej Życie psychiczne człowieka wydaje się już na pierwszy rzut oka czymś ogromnie zawiłym, kapryśnym i chaotycznym. [ ] Łatwiej nieraz przewidzieć pogodę na podstawie zapisków meteorologicznych z ostatnich lat niż przepowiedzieć jutrzejsze zachowanie się człowieka, którego znamy od lat. Ta zawiłość pola badań i trudność obserwacji mocno pociąga badaczy. Władysław Witwicki (1925 [1997]) Powyższy cytat, zaczerpnięty z podręcznika psychologii profesora Witwickiego, w obrazowy i dobitny sposób pokazuje niezwykłą złożoność zagadnień, które psycholog stara się wyjaśnić. Neuropsycholog kliniczny nie jest tutaj wyjątkiem. Wprost przeciwnie, staje bowiem przed jeszcze trudniejszym zadaniem, za jakie można uznać próbę zrozumienia mechanizmów zachowania człowieka z dysfunkcją mózgu, względem którego predykcje z natury rzeczy wydają się jeszcze mniej pewne. Zapotrzebowanie praktyki klinicznej na rzetelną ocenę i systematyzację zaburzeń poznawczych i emocjonalnych u pacjentów z dysfunkcją mózgu jest niezmiennie duże, a nawet systematycznie wzrasta. Współczesność bowiem stawia coraz to nowe wyzwania, spowodowane dynamicznym rozwojem społecznym, kulturowym i ekonomicznym wielu krajów, zmianą warunków życia, przekształceniami demograficznymi czy wreszcie postępem w medycynie, która jednak musi również zmagać się z nowymi za-

2 18 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej grożeniami zdrowia. Nie maleje liczba osób niepełnosprawnych z problemami neurologicznymi, które oczekują specjalistycznej pomocy również od psychologów (Johnstone, Farmer, 1997). Dokonujące się przemiany z wyłaniającymi się trendami rozwoju nauki wspólnie kształtują współczesną neuropsychologię, samemu zaś badaniu nadają coraz bardziej złożony i wielokierunkowy charakter, którego wyraźną cechą jest wielość podejmowanych zagadnień oraz problemów klinicznych, tradycyjnie rozstrzyganych na podstawie szczegółowej analizy danych behawioralnych oraz ich mózgowych uwarunkowań. Znamienne, że popularność utraciły niektóre dawne podejścia diagnostyczne, jak na przykład wykrywanie cech tzw. organiki czy też organiczności (organicity), jeszcze inaczej zwanej po prostu zespołem mózgowym (brain syndrome) lub organicznym zaburzeniem mózgowym (organic brain disorder), czyli jakichkolwiek objawów patologii mózgowej, niezależnie od jej etiologii czy anatomicznej topografii. W diagnozie różnicowej przez długi czas dominowało przekonanie o konieczności wyraźnego rozgraniczenia pomiędzy zaburzeniami wynikającymi z patologii ośrodkowego układu nerwowego a zaburzeniami spowodowanymi przez czynniki inne niż zmiany organiczne. Niniejsze podejście, wywodzące się z zastosowania psychologii klinicznej w praktyce psychiatrycznej (Maruszewski, 1969; por. też Kljajić, Berry, 1984; Smith, 1975), mniej lub bardziej otwarcie zakładało, że każde schorzenie mózgu, jako zjawisko w zasadzie jednorodne, wpływa w niezróżnicowany sposób na psychikę i odpowiadające jej zachowanie zoperacjonalizowane za pomocą specjalnych metod (Herzyk, 2000; Walsh, 2001). Największą popularność zyskały propozycje diagnostyczne Artura Bentona, Frances K. Graham i Barbary S. Kendall oraz Lauretty Bender. Opracowane przez nich testy, popularnie zwane triadą organiczną (Herzyk, Sobolewska- -Bogacz, 1987; Kopacka i in., 1984; Misztal, Szepietowska, 2008), opisała w literaturze polskiej w latach 60. XX wieku Zenomena Płużek (za: Dobrzańska-Socha, 1977; por. też Płużek, Steuden, 1994). Największy mankament omawianego podejścia polegał na tym, iż psycholog w rzeczywistości bardziej starał się ocenić strukturę danego organu, w tym przypadku mózgu, aniżeli zbadać wybraną funkcję psychiczną czy aspekt zachowania (!). Niniejsza tendencja zaś nie koresponduje nawet w zarysie z ogólnym zapatrywaniem na przedmiot zainteresowań samej psychologii jako nauki o funkcjonowaniu, czy też zachowaniu człowieka. Ograniczenia diagnostyczne wspomnianych testów organicznych zauważyła też Dobrzańska-Socha (1977), której zdaniem: otrzymane (za ich pomocą przyp. K.J.) wyniki nie zawsze pozwalają na wykrycie niektórych, ledwie zarysowujących się dysfunkcji, przy jednoczesnym zachowaniu ogólnej sprawności intelektualnej. ( ) Wyniki wskazujące na zaburzenia funkcji psychicznych przemawiają za obecnością zmian w ośrodkowym układzie ner-

3 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 19 wowym, lecz poprawne rozwiązanie zadań nie wyklucza możliwości istnienia zmian organicznych w mózgu (s. 104). Jak rzeczywiście ustalono, testy rysunkowe Bentona, Graham-Kendall czy Bender są stosunkowo mało miarodajnym wskaźnikiem uszkodzeń płatów czołowych, za to bardziej nadają się do wykrywania zmian zlokalizowanych w tylnych częściach mózgu, np. okolicy skroniowej bądź ciemieniowej. Poza tym nawet wykrycie dość enigmatycznie pojętej organiki (Lezak i in., 2004, s. 17) i tak wnosiło niewiele istotnych informacji, ponieważ nie precyzowało jej etiologii ani korelatów objawowych i neuroanatomicznych. Również Walsh i Darby (2008, s ) przestrzegają przed przyjmowaniem w diagnostyce neuropsychologicznej nadmiernie dogmatycznej postawy, która najpełniej wyraża się właśnie usilnym doszukiwaniem się patogenetycznych różnic pomiędzy rozmaitymi zaburzeniami. Już blisko ćwierć wieku temu Benton (1987, za: Walsh, 1992; por. też de Renzi, 2002) i Hartlage (1987) przekonywali, że diagnoza neuropsychologiczna wykracza swym zasięgiem poza tradycyjne ujęcie różnicowe objawów, klasyfikowanych jako neurologiczne czyli organiczne, bądź psychogenne. Warto w tym miejscu przypomnieć, że schorzenie mózgu może prowadzić do poważnych zaburzeń emocjonalno-adaptacyjnych, będących nie tylko objawem niewydolności neurofizjologicznej, lecz również czysto psychologiczną reakcją na utratę zdrowia i konieczność często radykalnej zmiany dotychczasowego stylu życia (Klimkowski, Sobolewska-Bogacz, 1987). Analogicznie rozumując, występowanie zaburzeń natury psychogennej, nerwicowej, w żaden sposób przecież nie wyklucza możliwości rozwoju choroby mózgu. Poza tym dzisiaj neuropsycholog nie koncentruje się już tylko na ocenie przebiegu procesów poznawczych, takich jak uwaga, pamięć czy myślenie, lecz również na stanie emocji i osobowości pacjentów (por. rozdz. 9; por. też Herzyk, 2000; Herzyk, Jodzio, 2008; Nelson i in., 1993; Visser-Keizer i in., 2002). Wielu z nich wymaga nie tylko terapii zaburzeń poznawczych, lecz również regularnej psychoterapii (Prigatano, 2003). Współczesna neuropsychologia z całym dorobkiem metodologiczno-diagnostycznym zdecydowanie bardziej niż dawniej ma interdyscyplinarny koloryt, który wbrew pozorom wcale nie odbiera dyscyplinie jej specyfiki, lecz pokazuje złożoność, a tym samym również konieczność usystematyzowania różnorakich problemów diagnostycznych, czyli pytań stawianych klinicystom w ich codziennej pracy z pacjentami. Podobieństwo niektórych problemów uznaje się za przesłankę do wyodrębnienia określonego typu diagnozy. W niniejszej monografii przyjęto nieco zmodyfikowaną propozycję Kądzielawy (2002a), która wyróżnia cztery podstawowe typy diagnozy neuropsychologicznej (por. rys. 1.1). Zaproponowana klasyfikacja wspiera się na głębokim przeświadczeniu, że miarodajna ocena stanu psychicznego pacjenta, dokonywana zarówno w celach naukowo-badawczych, jak i aplikacyjno-klinicznych, zależy od

4 20 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej umiejętności elastycznego korzystania przez diagnostę z różnych obszarów wiedzy i metod jej wzbogacania. W pierwszej kolejności należy tutaj wymienić szeroko pojętą wiedzę psychologiczną o zachowaniu człowieka. Drugim źródłem wiedzy są nauki o układzie nerwowym (neuroscience), jego budowie, mechanizmach działania oraz schorzeniach. Znajomość neuroanatomii, neurofizjologii i neurologii jest bowiem nie tylko przydatna, co wręcz niezbędna w procesie wnioskowania diagnostycznego. Trzeci obszar wiedzy zawdzięczamy samej neuropsychologii jako dziedzinie teoretycznej oraz stosowanej. W każdej z wymienionych dyscyplin, obok ustaleń czysto faktograficznych, istotną rolę odgrywają osiągnięcia metodologiczne, jak choćby teorie pomiaru normy i zaburzeń czy procedury zbierania danych. Stanowią one treść kolejnych podrozdziałów Typy diagnozy Liczne zadania i cele diagnostyczne wymagają nieraz uszczegółowienia oraz określenia dopuszczalnego zakresu ich zróżnicowania. Wszystkie poniżej omówione typy diagnozy, zwane też niekiedy modelami diagnozy (Frydrychowicz i in., 2004), można w zasadzie uznać za problemowe, choć niekoniecznie problematyczne. Ich specyfikę bowiem określają konkretne zapytania lekarza, terapeuty czy rodziny pacjenta, którzy mają wątpliwości w ocenie jego bądź jej zachowania, zwłaszcza interpretacji zmian dotychczasowego funkcjonowania. Neuropsycholog ma ułatwić rozstrzygnięcie danego problemu, biorąc jednak za każdym razem pod uwagę także ogólną charakterystykę psychologiczną osoby badanej. Diagnostykę bez sprecyzowanego celu, prowadzoną w sposób przesiewowy niejako na oślep, z powodu braku trafniejszych określeń można umownie nazwać ogólną i odróżnić od tej problemowej. Również dzięki niej czasem uzyskuje się nieoczekiwane oraz interesujące dane o stanie pacjenta, którego objawy, na przykład, wymykają się standardom myślenia diagnostycznego oraz dostępnym klasyfikacjom. Tym niemniej mało ukierunkowana ocena stanu psychicznego będzie rzetelna tylko wtedy, gdy zbadany zostanie możliwie szeroki zakres procesów. Zasadniczym mankamentem takiego podejścia jest jego czasochłonność, narażająca pacjenta na znużenie, które pod wpływem dysfunkcji mózgu zazwyczaj szybko narasta. Poniżej omówiono alternatywny model postępowania, czyli poszczególne typy diagnozy skoncentrowanej na problemie, zwanej też podejściem zindywidualizowanego testowania hipotez (the individualized hypothesis-testing approach) (Evans, 2003).

5 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 21 Diagnoza neuropsychologiczna RÓŻNICOWA nozologiczna lokalizacyjna funkcjonalna ekologiczna identyfikacja funkcji zaburzonych i zachowanych ocena dynamiki choroby ocena efektów leczenia ocena kompetencji zawodowych ocena zdolności adaptacyjnych, społecznych i rozwiązywania codziennych problemów ocena efektów (psycho)terapii i rehabilitacji neuropsychologicznej Rysunek 1.1. Typy diagnozy neuropsychologicznej Źródło: Zmod. na podst.: Kądzielawa, 2002a.

6 22 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej Diagnoza nozologiczna Ściśle nawiązuje do podejścia i mianownictwa medycznego, zwłaszcza neurologicznego, psychiatrycznego i neuropatologicznego. Najogólniej mówiąc, badanie neuropsychologiczne ma ułatwić lekarzowi rozpoznanie bądź wykluczenie konkretnej choroby. Weryfikacja wstępnego rozpoznania, czyli ocena trafności decyzji przypisującej pacjentowi określoną jednostkę chorobową, wymaga od zespołu diagnostyczno-leczącego poczynienia wskazań względem etiopatogenetycznego podłoża zgłaszanych przez pacjenta dolegliwości, nie wyłączając tych natury psychicznej. Badanie neuropsychologiczne typu nozologicznego okazuje się niezmiernie przydatne, a nawet rozstrzygające, gdy objawy chorego z medycznego punktu widzenia są wieloznaczne, niespecyficzne, bądź trudne do logicznego powiązania. Domniemywany rozwój określonej patologii, na przykład choroby Alzheimera, wymaga obiektywnej weryfikacji, w tym również szczegółowej oceny nasilenia i specyfiki zaburzeń neuropsychologicznych (w podanym przykładzie rodzaju i przebiegu zapominania), a następnie określenia ich ewentualnego podobieństwa do opisów klinicznych uznawanych w podręcznikach za charakterystyczne dla poszczególnych jednostek nozologicznych ujętych w taksonomiach medycznych. Diagnosta postępuje tu według sztywnego algorytmu, odwołując się do swej wiedzy o wskaźnikach zaburzeń. Problemem jednak polega na tym, że zmiany psychiczne w przebiegu niektórych procesów neuropatologicznych są podobne, dlatego ich diagnoza różnicowa stanowi dla neuropsychologa niełatwe zadanie. Przydatne okazują się wówczas podręczniki gromadzące i systematyzujące dotychczas poczynione ustalenia testowe i obserwacje kliniczne pacjentów ze ściśle określonym rozpoznaniem medycznym. Przykładem jest obszerna praca zbiorowa pod redakcją Roberty White (1992), która przedstawia wyczerpującą charakterystykę neuropsychologiczną wielu znanych chorób, jak choćby stwardnienia rozsianego, pląsawicy Huntingtona, choroby Parkinsona, choroby Alzheimera, otępienia typu czołowego czy schizofrenii. Każdy z rozdziałów ma identyczną strukturę, poczynając od ogólnego opisu schorzenia, jego epidemiologii, etiologii i obrazu klinicznego, poprzez drobiazgowy opis wyników badań poszczególnych procesów poznawczych oraz stanu emocji i osobowości pacjenta, a skończywszy na przykładowych problemach diagnostyczno-różnicowych i zalecanych technikach badania. Cennym uzupełnieniem są opisy przypadków. Ponieważ w praktyce klinicznej rzadko mamy do czynienia z prawdziwie czystymi w podręcznikowym sensie przypadkami zaburzeń, ich diagnoza różnicowa zawsze obarczona jest pewną dozą niepewności, czy też prawdopodobieństwem mylnego rozpoznania. Trudno zatem nie zadać pytania o rzetelność tego rodzaju spekulacji nozologicznych, opartych przede wszystkim na

7 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 23 wynikach badań neuropsychologicznych. Niniejszym zagadnieniem zajęła się wspomniana już White ze współpracownikami (2002), przeprowadzając bardzo interesującą analizę porównawczą. Jej celem było sprawdzenie zgodności sędziów (interrater reliability), czyli określenie stopnia, w jakim kilku niezależnych obserwatorów, w tym przypadku neuropsychologów klinicznych pracujących w różnych ośrodkach, będzie zgodnych w ocenie etiologicznego podłoża zaburzeń poznawczych w kilkusetosobowej grupie pacjentów różniących się diagnozą lekarską. Czterem neuropsychologom biorącym udział w eksperymencie dostarczono pełną dokumentację medyczną wraz ze wszystkimi szczegółowymi wynikami badań psychometrycznych, wykonanych za pomocą wielu popularnych testów, takich jak na przykład Skala Inteligencji Wechslera, Test Sortowania Kart z Wisconsin, Test Fluencji Słownej, Bostoński Test Nazywania, Test Tappingu, Kalifornijski Test Uczenia Słuchowo-Werbalnego, Test Figury Złożonej Reya (por. Lezak i in., 2004). Każdy pacjent mógł zostać zaklasyfikowany do jednej bądź kilku dostępnych kategorii diagnostycznych. Na liście 23 możliwych rozpoznań znalazły się takie jednostki, jak na przykład specyficzne zaburzenia uczenia się, otępienie alkoholowe, choroba Alzheimera, depresja, upośledzenie umysłowe, stwardnienie rozsiane, schizofrenia, udar i wiele innych. Okazało się, że niezależne decyzje diagnostyczne neuropsychologów były zgodne przeciętnie w 64% przypadków, przy czym wahały się w przedziale Autorzy uznali wyniki za ogólnie zadowalające i podkreślili ich zbieżność z analogicznymi wskaźnikami trafności (zgodności) rozpoznań w przekroju różnych specjalizacji medycznych. Warto na marginesie wspomnieć, że pomimo całkiem pokaźnej i systematycznie wzbogacanej wiedzy o neuropsychologii poszczególnych chorób neurologicznych nie zawsze udaje się od razu rozstrzygnąć wszystkie wątpliwości i dokonać ostatecznego rozpoznania. Niekiedy kluczowe znaczenie mają dopiero badania kontrolne, które, ukazując nieco dłuższy przebieg choroby i towarzyszących zaburzeń neuropsychologicznych (por. podrozdz ), dostarczą więcej danych niezbędnych do uściślenia diagnozy nozologicznej. Nazwanie diagnozy neuropsychologicznej procesem wydaje się więc w pełni uzasadnione (Misztal, Szepietowska, 2008). Warto jednak przypomnieć, że niemal każde postępowanie badawcze w psychologii w zasadzie realizowane jest w kilku etapach, czemu pełny wyraz dał Paluchowski (2007), twórca własnego, ogólnego modelu diagnozowania. Mankamentem myślenia nozologicznego jest dość niska ocena jego przydatności terapeutycznej. Jak podaje Frydrychowicz ze współpracownikami (2004; por. też Kowalik, Brzeziński, 1993a; Paluchowski, 2007), wnioski dotyczące czynności naprawczych, które formułuje zwolennik nozologicznego modelu diagnozy, są przeważnie niedostatecznie zindywidualizowane, a tym

8 24 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej samym mało skuteczne z punktu widzenia terapii. Ponadto klinicysta skupia się wówczas bardziej na samej chorobie, a nie osobie pacjenta, którego mniej lub bardziej świadomie może traktować w przedmiotowy sposób. Co więcej, swoiste etykietowanie, czyli kliniczne naznaczanie, tylko pozornie wyjaśnia zaburzenia funkcjonowania, które w rzeczywistości zostają jedynie opisane i nazwane. Diagnoza lokalizacyjna Była niezmiernie popularna w czasach, gdy nie dysponowano jeszcze zaawansowaną technologią radiologiczną obrazowania mózgu (por. Ruszczyńska, 1966; por. też podrozdz. 5.2). Przypuszczalną lokalizację uszkodzenia mózgu określano na podstawie dokładnej oceny specyfiki problemów poznawczych, zgodnie z wieloletnimi ustaleniami czynionymi dzięki analizie korelacyjnej. Wprowadzona, jako podstawowe badanie kliniczne pod koniec XIX wieku, opisywała uszkodzenia większych struktur mózgu u zmarłego pacjenta, a następnie porównywała z jego objawami klinicznymi obserwowanymi za życia. Powtarzalność korelacji uznawano za prawidłowość uzasadniającą wyodrębnienie danej kategorii diagnostycznej. Niniejsze podejście spotyka się aktualnie ze zdecydowaną krytyką wielu badaczy, jak na przykład Ruffa (2003), który diagnozę lokalizacyjną uważa za mało obiecujący kierunek rozwoju neuropsychologii. Na poparcie swojego stanowiska przypomina, że niektóre zdarzenia kliniczne, takie jak na przykład łagodny uraz czaszkowo-mózgowy, rozmaite intoksykacje czy choroby wewnętrzne przebiegające z powikłaniami neurologicznymi, mają bardzo podobny obraz neuropsychologiczny. Innymi słowy, ich homogeniczne w dużej mierze korelaty behawioralne nie dają się wyraźnie zróżnicować na poziomie anatomicznym. Jednak wymienione przez Ruffa (ibid.) incydenty to przykłady raczej uogólnionej, a przynajmniej topograficznie rozsianej patologii układu nerwowego, mniej zaś zmian ogniskowych (np. poudarowych), które z oczywistych względów łatwiej statystycznie zróżnicować i skorelować z wynikami badań neuropsychologicznych. Warto przy tym wspomnieć, że źródłem wątpliwości diagnostycznych są również objawy fragmentarycznego, niejako ogniskowego i pozornie łatwego do wykrycia uszkodzenia mózgu. Kształtowane przez wiele czynników demograficznych i klinicznych (por. podrozdz. 1.3), często bywają heterogeniczne (por. rozdz. 3). Stąd też objawy uszkodzenia tej samej struktury u kilku osób mogą być nieco odmienne. Relatywizm objawowo-lokalizacyjnych ustaleń podkreślają członkowie Amerykańskiej Akademii Neurologii (The American Academy of Neurology, por. Ruff, 2003), których zdaniem uzyskanie danych o lokalizacji jest celem

9 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 25 badań neurologicznych i neuroobrazowych, które zazwyczaj nadają się do tego bardziej od testowych metod oceny objawów ogniskowych uszkodzeń mózgowych. W przygotowanym przez Akademię raporcie poświęconym zasadom przeprowadzania neuropsychologicznych badań osób dorosłych ponadto stwierdzono: badanie neuropsychologiczne nie służy do precyzyjnego wskazywania lokalizacji ogniskowego uszkodzenia. Pomimo że diagnoza lokalizacyjna budzi zrozumiałe kontrowersje, nadal bywa przydatna w rozwiązywaniu niektórych problemów klinicznych. Poniżej ograniczono się do omówienia trzech przykładowych. Z pierwszym mamy do czynienia wówczas, gdy radiologiczne badanie mózgu, wykonane np. metodą tomografii komputerowej, wypada niejednoznacznie lub prawidłowo u pacjenta z potwierdzonymi zaburzeniami funkcji poznawczych. Badanie neuropsychologiczne niektórych osób, jak na przykład tych we wczesnej fazie otępienia typu alzheimerowskiego (por. podrozdz. 7.2), wykrywa subtelne odchylenia od normy (np. tendencję do zapominania), czasowo wyprzedzające moment wystąpienia objawów neurologicznych oraz zmian patomorfologicznych mózgowia obrazowanego za pomocą standardowych metod tomograficznych. Zaburzenia neuropsychologiczne nierzadko stanowią tutaj objaw prodromalny, niejako zwiastunowy choroby mózgu. Jego wczesna detekcja przez neuropsychologa może przyczynić się do szybkiego podjęcia leczenia i zwiększenia szans pacjenta na poprawę bądź utrzymanie stanu zdrowia, czy też choćby spowolnienie rozwoju choroby. Równie dyskretne, a tym samym trudne do wykrycia, nieprawidłowości neuroanatomiczne występują krótko po udarze mózgu, którego następstwa, jak na przykład afazja, należą już do bardzo widocznych i dramatycznych. Wczesną cechą niedokrwienia tkanki mózgowej w fazie nadostrej (czyli do 6 godzin od wystąpienia objawów klinicznych) w przeglądowej tomografii komputerowej jest objaw hiperdensyjnej tętnicy mózgu, zatarcie obrysu jądra soczewkowatego i wstęgi wyspy oraz efekt masy, przejawiający się zaciśnięciem zbiorników płynowych oraz rowków mózgowych lub uciskiem na układ komorowy. Zmiany te występują nieregularnie w różnym nasileniu (Walecki, Bulski, 2007). Jeszcze innym przykładem trudności diagnostycznych są mało specyficzne problemy poznawcze po łagodnych urazach głowy bądź urazach kręgosłupa szyjnego z szarpnięciem (whiplash), przebiegających w dodatku bez utraty przytomności. Późniejsze skargi pacjentów na stan psychiczny często spotykają się z powątpiewaniem bądź całkowitym niezrozumieniem otoczenia, a nawet specjalistów, którzy, nie znajdując jednoznacznych zmian mózgowych, np. krwiaków czy ognisk martwicy spowodowanej stłuczeniem, nie potrafią wytłumaczyć obecności objawów. Co więcej, badanie neurologiczne na ogół nie wykazuje poważniejszych odchyleń od normy (Bennett, 2001; Walsh, 2001).

10 26 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej Drugi problem sprawiają uszkodzenia mózgu, których umiejscowienie nie koresponduje z klinicznym obrazem zaburzeń neuropsychologicznych. Warto wówczas zwrócić uwagę na ich czasowe parametry. Otóż dzieje się tak zwłaszcza krótko po nagłym zachorowaniu (np. udarze), gdy wybiórczy i specyficzny proces narastania dysfunkcji mózgu, ściśle związany z określonym miejscem (ogniskiem) uszkodzenia, przebiega na tle nawarstwiających się objawów globalnej reakcji mózgu na działanie czynników patogennych (por. Herzyk, Jodzio, 2008). Objawy naruszenia ogólnomózgowej homeostazy, z nie do końca jasnych powodów, utrzymują się i upośledzają stan psychiczny pacjenta przez różny czas. Wiele z nich można przypisać patofizjologicznemu oddziaływaniu struktury uszkodzonej na pozostałe, ocalałe części mózgu. W diagnostyce neuropsychologicznej mamy zatem na ogół do czynienia z wieloczynnikową i złożoną patogenezą objawów, których zróżnicowanie, czy, jak kto woli, statystyczna wariancja, nie ma jednego źródła. Zdaniem Fausta (2007), niektórzy neuropsycholodzy zdają się o tym zapominać, starając się jak najprościej i w jak największym zakresie wyjaśnić zmienność wyników testowych, a tym samym zbyt pochopnie określić relacje przyczynowo-skutkowe. W rzeczywistości mają one zawsze jedynie hipotetyczny charakter. Prigatano (2003), omawiając niniejszą kwestię z nieco bardziej ogólnej perspektywy teoretycznej, przestrzega neuropsychologów przed pokusą nadmiernego ulegania pewnym przyzwyczajeniom w pracy klinicznej, a nawet hołdowaniu niektórym dogmatom. Za szczególnie bezpodstawne uważa dość powszechne przekonanie o bezcelowości czy też małej skuteczności oddziaływań psychoterapeutycznych w klinice neurologii. Diagnoza funkcjonalna Odpowiadając bardziej na pytania natury opisowej niż ściśle nozologiczno- -klinicznej, diagnoza ta ma szeroki zakres możliwych zastosowań. Służy wielu celom, przy czym samo nazwanie zaburzeń i określenie ich pochodzenia jest zdecydowanie mniej istotne od oceny wpływu, jaki owe zaburzenia wywierają na stan funkcjonalny, który w dodatku może się zmieniać pod wpływem określonej terapii. Jej efektywność zaś to bardzo częsty temat rozważań i badań neuropsychologicznych. Zdaniem Kądzielawy (2002a), diagnoza funkcjonalna, jako że spełnia kilka poniższych warunków, ma niekwestionowany walor kliniczny: ( ) polega na ocenie funkcji psychicznych i zachowań człowieka, wyodrębnieniu odchyleń od normy, przedstawieniu ich jakościowej i/lub ilościowej charakterystyki, wyjaśnieniu mechanizmów psychologicznych stwierdzonych zaburzeń oraz wykazaniu funkcji i zachowań przebiegających w normie (ibid., s. 282). Ważny więc jest nie tylko negatywny, lecz również

11 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 27 pozytywny aspekt diagnozy, która, obok zaburzeń, uwzględnia także funkcje zachowane. Bez ich znajomości trudno byłoby opracować i wdrożyć odpowiedni dla chorego program rehabilitacji neuropsychologicznej. Zdaniem Bennetta (2001), integralną część programu powinna stanowić terapia zajęciowa naśladująca różne codzienne czynności. Jej powodzenie nie będzie możliwe bez dostatecznej motywacji i zaangażowania chorego oraz umiejętności dostrzegania i korygowania pomyłek (Lezak, 1987a). Stąd też dużą rolę w procesie wnioskowania diagnostycznego odgrywa całościowa ocena stanu psychicznego pacjenta, jego emocji, przeżywanych obaw oraz zdolności do podejmowania wysiłku psychicznego. Postępowanie diagnosty w większym stopniu niż w podejściu nozologicznym zależy od tego, kim jest pacjent, jakiego rodzaju trudności adaptacyjne przejawia oraz jakie cechy osobowości posiada. Znaczenie ma tutaj nie tylko sama choroba, na którą cierpi pacjent, lecz wszystkie psychologiczne jej uwarunkowania oraz wszystkie psychologiczne właściwości pacjenta, które można wykorzystać w leczeniu (Frydrychowicz i in., 2004; Kowalik, Brzeziński, 1993a). Jak bowiem pokazały przykładowe badania pacjentów z afazją, skuteczność ich rehabilitacji bywa względna, niejako warunkowa. Mianowicie, w porównaniu z pacjentami, którzy przestali usprawniać mowę po wyjściu ze szpitala, długofalowa, a więc nieprzerwana terapia logopedyczna przyniosła oczekiwaną poprawę jedynie u osób bez towarzyszących afazji zaburzeń emocjonalnych, np. reakcji katastroficznej, depresji itp. (Jodzio, 2003a). Trudno więc nie zgodzić się z opinią Ruffa (2003), iż neuropsychologia wręcz musi wychodzić naprzeciw potrzebom pacjentów, by dłużej utrzymać swój status jako dyscypliny klinicznej. Autor przy tym ponownie powołuje się na raport Amerykańskiej Akademii Neurologii, która zaleca konsultację neuropsychologa m.in. w następujących przypadkach: a) narastania lub wycofywania się zaburzeń; b) konieczności oszacowania silnych i słabych stron funkcjonowania poznawczego pacjenta pod kątem możliwości jego powrotu do pracy, szkoły itp.; c) opracowania specyficznego programu rehabilitacji i terapii pacjenta; d) możliwości podjęcia chirurgicznego leczenia padaczki. Warto wspomnieć, że decyzja o rozpoczęciu określonego leczenia, zwłaszcza radykalnego (np. neurochirurgicznego), podobnie zresztą jak wykonanie badań inwazyjnych, obarczona jest przepisami natury formalno-prawnej. Wymaga od pacjenta wyrażenia świadomej i przemyślanej zgody, której wiarygodność niestety mogą obniżać towarzyszące chorobie deficyty poznawcze. Ich oceną w kontekście bioetycznym również powinien zająć się neuropsycholog. Niniejsza kwestia coraz częściej staje się tematem debaty i badań (por. Palmer, Savla, 2007).

12 28 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej Znaczenie diagnozy neuropsychologicznej w wyborze właściwego modelu leczenia i rehabilitacji pacjenta jest przedmiotem rozważań Fausta (2007), którego zdaniem metody testowe wykorzystywane do tego celu powinny odznaczać się wysokimi i specyficznymi właściwościami psychometrycznymi. Jako przykład podaje trafność przyrostową, szacowaną w celach leczniczych (incremental treatment validity). Zgodnie ze słownikową definicją jest to: ilość dodatkowej, niezawodnej informacji, której test dostarcza na tle innych stosowanych procedur (Reber, Reber, 2005, s. 807). Faust woli jednak określenie korzyści (benefit) przyrostowej, ponieważ jego zdaniem bardziej miarodajnie odzwierciedla ono zadowalający wynik leczenia poprzedzonego badaniem testowym, którego z kolei nie wykonano przed rozpoczęciem innego, już mniej skutecznego leczenia. Pokrewnym i równie zasadniczym wskaźnikiem psychometrycznym metody ułatwiającej wybór najlepszego dla pacjenta programu terapii jest trafność prognostyczna (predictive validity), zwana też predyktywną (por. podrozdz. 6.2). Mianowicie, za pomocą danego testu powinniśmy przewidzieć zachowanie pacjenta podczas terapii, na przykład zmierzyć zdolności niezbędne do spontanicznego zaangażowania się i uczestnictwa w działaniach służących poprawie jego zdrowia. Powszechnie uważa się, że pasywność zachowania, mechaniczne wykonywanie ćwiczeń czy brak zainteresowania to czynniki redukujące szansę powodzenia rehabilitacji osób z uszkodzeniem mózgu (Prigatano, 2009). Zdaniem Fausta (op.cit.) i Weddinga (1983), podzielających opinię dawniej wyrażoną przez Meehla (1954, za: Geller, Kość, 1978), wspomniana predykcja będzie trafniejsza i mniej czasochłonna w przypadku stosowania obiektywnych metod testowych aniżeli metod czysto klinicznych czy subiektywnych spekulacji i domysłów diagnosty. Testy bowiem umożliwiają predykcję aktuarialną (actuarial prediction), czyli opartą na przesłankach statystycznych, z natury poddających się empirycznej weryfikacji. Co więcej, metoda diagnostyczna do oceny stanu funkcjonalnego i zakresu możliwego uczestnictwa chorego w terapii ma służyć operacjonalizacji zmiennych, będących egzemplifikacją pewnych pojęć czy konstruktów psychologicznych. Krótko mówiąc, test, podobnie jak i całe badanie diagnostyczne, są wówczas zgodne z teorią (theory-driven assessment). Nie trzeba już dzisiaj nikogo przekonywać, że wątła podstawa teoretyczna narzędzia kwestionuje jego diagnostyczną przydatność. Aczkolwiek zagadnienie pomiaru testowego w diagnozie neuropsychologicznej, jego zalety i wady, zostało szerzej omówione w dalszej części książki (por. podrozdz ), powyżej przytoczone opinie wymagają w tym miejscu krytycznego komentarza. Otóż postulowana przewaga predykcji statystycznej nad predykcją kliniczną w kontekście terapeutycznym w rzeczywistości może nie być regułą w praktyce neuropsychologicznej, zważywszy na wielość problemów diagnostycznych oraz różnorodność samych celów terapii.

13 Ogólna charakterystyka procesu diagnostycznego w neuropsychologii klinicznej 29 Innymi słowy, wybór podejścia diagnostycznego zależy od specyfiki zaburzeń pacjenta oraz realnego celu planowanej terapii. Zniwelowanie niektórych objawów, na przykład zaburzeń pamięci, nie zawsze bowiem jest osiągalnym celem. Pozostają wówczas techniki niejako zastępczej kompensacji czy poradzenia sobie z problemem, którego szanse złagodzenia wydają się nikłe. Literatura poświęcona celom, kierunkom i sposobom usprawniania osób z ciężkimi i przewlekłymi zaburzeniami pamięci, afazją i innymi dysfunkcjami poznawczymi jest niezwykle obszerna (por. Jodzio, 2005a, 2006a; Jodzio, Wieczorek, 1996; Łojek, Bolewska, 2008; Maruszewski, 1966; Prigatano, 2009; Przesmycka-Kamińska, 1979). Interesujące, że trafność diagnozy neuropsychologicznej w różnicowaniu rodzajów napadów padaczkowych jest jednakowa bez względu na rodzaj podejścia, tj. klinicznego bądź statystycznego (Fargo i in., 2008). Również zdaniem innych autorów (Geller, Kość, 1978; Holt, 1995a), dość popularny pogląd mówiący, iż trafność przewidywań psychometrycznych jest wyższa od trafności przewidywań klinicznych, nie jest dostatecznie uzasadniony. Wspiera się bowiem na analizach porównawczych, które wzbudzają wątpliwości natury metodologicznej. Ich źródłem jest brak kontroli niektórych zmiennych, jak na przykład charakterystyki samego diagnosty, jego wiedzy czy stopnia indywidualnego zaufania do formułowanych wniosków. Poza tym diagnoza jest procesem i na poszczególnych jego etapach predykcja kliniczna i predykcja statystyczna odgrywają ważną, choć własną, specyficzną rolę. Ponieważ funkcjonalne podejście w diagnozie okazuje się przydatne podczas monitorowania dynamiki choroby (por. Misztal, Szepietowska, 2008; Przesmycka-Kamińska, 1979), tzn. zmian objawowych zachodzących spontanicznie lub pod wpływem leczenia, niezbędne są badania kontrolne w różnych odstępach czasowych, zależnie od rodzaju choroby i wyników wcześniej wykonanych badań. Bennett (2001) oraz Johnstone i Farmer (1997) twierdzą, że pierwsze badanie warto przeprowadzić możliwie wcześnie, czyli krótko po zachorowaniu, ponieważ uzyskane wyniki pozwolą później prześledzić rzeczywistą dynamikę zaburzeń neuropsychologicznych. Przez pojęcie dynamiki należy zaś rozumieć stopień stałości tempa zmian zachodzących w czasie długofalowej obserwacji pacjenta. Wnioski diagnostyczne, zawierające możliwie jak najwięcej informacji praktycznych, są adresowane nie tylko do lekarza, lecz również do innego personelu medycznego, w tym pielęgniarek, fizjoterapeutów czy logopedów, a także rodziny czy opiekunów chorego, jak i jego samego. Pacjent bowiem oczekuje zaleceń mających ułatwić mu codzienne funkcjonowanie i przynajmniej częściowy powrót do dawnego stylu życia. Specyfika i kontekst konkretnego środowiska społecznego i materialnego, do którego chory wraca po zakończonej hospitalizacji, został szczególnie mocno podkreślony przez zwolenników ostatniego podejścia diagnostycznego.

14 30 Krzysztof Jodzio Diagnostyka neuropsychologiczna w praktyce klinicznej Diagnoza ekologiczna Jest wyrazem coraz większego wśród neuropsychologów zainteresowania problematyką jakości życia pacjentów (Kądzielawa, 2002a). Celem diagnozy jest rozpoznanie zaburzeń przez pryzmat ich wpływu na życie codzienne (Marcotte, Grant, 2010) oraz społeczne otoczenie pacjenta, w tym rodzinę i/lub opiekunów, którzy znaleźli się w równie trudnej sytuacji życiowej (Visser-Keizer i in., 2002). Choroba przez to zyskuje szerszy kontekst, wykraczający poza czysto kliniczny standard diagnozy i leczenia. Diagnosta uwzględnia nie tylko dane testowe, lecz również wyniki obserwacji badanego poza gabinetem, informacje uzyskane od innych osób, m.in. personelu medycznego, rodziny i przyjaciół pacjenta. Wnioski formułowane wyłącznie na podstawie ustaleń psychometrycznych, abstrahujących od kontekstu procesu diagnostycznego, odznaczają się bowiem niską trafnością ekologiczną. Kontekst ów stanowi całość warunków materialnych i społeczno-kulturowych determinujących w jakimś stopniu przebieg i rezultaty procesu diagnostycznego (Bennett, 2001; por. też Kowalik, Brzeziński, 1993b). Neuropsycholog określa poza tym przewidywany zakres działań pacjenta oraz możliwe sposoby radzenia sobie w zmienionej przez chorobę rzeczywistości. Diagnoza ekologiczna poniekąd może więc stanowić wariant diagnozy funkcjonalnej. Niniejsza analogia staje się bardzo widoczna, gdy wyniki badania przeprowadzonego w gabinecie, czyli warunkach laboratoryjnych, są niezgodne z oceną funkcjonowania w warunkach naturalnych, na przykład wówczas, gdy niska ocena testowa kompetencji językowej w zaskakująco niewielkim stopniu ogranicza choremu rzeczywistą umiejętność porozumiewania się z innymi ludźmi, w tym własną rodziną (por. Misztal, Szepietowska, 2008; Searight i in., 1989). Zasoby mentalne ze wszystkimi ich korelatami, rozpatrywanymi na wielu płaszczyznach (psychologicznej, społecznej, klinicznej), kształtują mechanizmy adaptacyjne pacjenta, w tym umiejętność modyfikacji dotychczasowego stylu życia i pełnionych ról społecznych, jak również rozwiązywania codziennych problemów. W związku z powyższym diagnoza ekologiczna duży nacisk kładzie na przygotowanie odpowiednich warunków badania, tzn. upodobnienia ich do rzeczywistych sytuacji czy problemów, z którymi osoba z dysfunkcją mózgu będzie się zmagać po opuszczeniu szpitala. Innowacyjność w warstwie metodologicznej przyczynia się do rozwoju nowatorskich technik diagnostycznych, których konstrukcja cechuje się wysoką trafnością ekologiczną i diagnostyczną (Burgess i in., 2009). Bardziej szczegółowe omówienie diagnostycznej przydatności testów używanych w ramach podejścia ekologicznego zamieszczono w dalszej części niniejszej monografii (por. podrozdz. 6.3).

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak

Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ. Maria Nalberczak Z LABORATORIUM DO KLINIKI CZYLI O REHABILITACJI NEUROPSYCHOLOGICZNEJ Maria Nalberczak PLAN WYPOWIEDZI Neuronauka -> Neuropsychologia Zaburzenia neuropsychologiczne Holistyczna metoda rehabilitacji neuropsychologicznej

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU

BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU 442 Część II. Neurologia kliniczna BADANIA LABORATORYJNE WYKONYWANE W PRZYPADKU NIEDOKRWIENNEGO UDARU MÓZGU Badania neuroobrazowe Badanie tomografii komputerowej głowy Zasadniczym rozróżnieniem wydaje

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Załącznik do uchwały nr 80/2014 r. z dnia 28.05.2014r. II. EFEKTY KSZTAŁCENIA dla kierunku studiów optometria Studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki II.1. Tabela odniesień efektów kierunkowych

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Propedeutyka nauk medycznych Rok akademicki: 2015/2016 Kod: EIB-1-180-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Inżynierii Biomedycznej Kierunek: Inżynieria Biomedyczna

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ Grupa osób niemówiących nigdy nie została zidentyfikowana jako wymagająca specyficznych oddziaływań i pomocy mającej na celu kompensowanie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Psychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki (Helena Sęk)... 19 1.1. Źródłaidrogirozwojupsychologiiklinicznej...

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny LISTA PRZEDMIOTÓW, KTÓRE MOGĄ BYĆ UZNANE NA PODSTAWIE OCENY EFEKTÓW UCZENIA SIĘ ZDOBYTYCH NA DRODZE EDUKACJI POZAFORMALNEJ I NIEFORMALNEJ NA ROK AKADEMICKI 2016/2017 Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH

PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH PLACEBO JAKO PROBLEM ETYCZNY PRZY OCENIE BADAŃ KLINICZNYCH W badaniach nowych leków placebo - nieomal standardem. zasady dopuszczające jego stosowanie u ludzi por. Deklaracja Helsińska dyrektywy Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ZDROWIA Warszawa. JĘ.!: 2013 Podsekretarz Stanu Aleksander Sopliński MZ-MD-P-O734O3 7-2/AT! 13 Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka ul Przemysłowa 30/32 OO-450 Warszawa W nawiązaniu do

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Zakres zastosowań psychologii klinicznej. Obszary tradycyjne i współczesne (Helena Sęk)...

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym.

Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym. mgr ElŜbieta Trutkowska mgr Marek Moszczak Pomiar świadczeń zdrowotnych w Psychiatrycznym Zakładzie Opiekuńczo Leczniczym. Metoda pomiaru, wyniki badań. Konferencja Jakość 2010 Warszawa, dnia 7.10.2010r.

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW * ZIMA * WIOSNA * 2010 * N.Z.O.Z. OŚRODEK TERAPII I PSYCHOEDUKACJI KOMPAS SERDECZNIE ZAPRASZA NA SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW "Mózg a Człowiek" SZKOLENIE Z ZAKRESU PODSTAW DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne

Efekty kształcenia. Kierunek Ratownictwo Medyczne Efekty kształcenia Kierunek Ratownictwo Medyczne Tabela odniesień efektów kształcenia dla kierunku studiów ratownictwo medyczne, studia pierwszego stopnia, profil praktyczny do obszarowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Uchwała rady podstawowej jednostki organizacyjnej w sprawie utworzenia studiów podyplomowych;

Uchwała rady podstawowej jednostki organizacyjnej w sprawie utworzenia studiów podyplomowych; Uchwała rady podstawowej jednostki organizacyjnej w sprawie utworzenia studiów podyplomowych; Nazwa studiów podyplomowych; Neurologopedia z Komunikacją Wspomagającą Określenie czasu trwania studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 40/2011/2012 Rektora UKW z dnia 10 lutego 2012 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Diagnoza psychologiczna Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce

Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Rozdział 7. Nieprawidłowy zapis EEG: EEG w padaczce Znaczenie zapisu EEG w rozpoznaniu i leczeniu EEG wspiera kliniczne rozpoznanie padaczki, ale na ogół nie powinno stanowić podstawy rozpoznania wobec

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego

Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Leczenie w domu pacjenta - praca w Zespole Leczenia Środowiskowego Zespół Leczenia Środowiskowego Wieliczka Paweł Sacha specjalista psychiatra Idea psychiatrycznego leczenia środowiskowego, a codzienna

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW

WARUNKI WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW YJNEJ 1 2 świadczenia w oddziale psychiatrycznym świadczenia w oddziale psychiatrycznym dla dzieci i młodzieży 4700 4701 4703 4705 oddział psychiatryczny oddział psychiatryczny dla dzieci, oddział psychiatryczny

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2 Spis treœci Wprowadzenie................................................... 10 Cel ksi¹ ki............................................................

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. Załącznik nr 4 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM Dziecko z bliska. Zbuduj szczęśliwą relację Agnieszka Stein Pierwsza polska książka o rodzicielstwie bliskości. Dziecko z bliska kompleksowo opisuje relacje w rodzinie,

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO Załącznik nr 1 ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO I Program szkolenia w zakresie podstawowych umiejętności udzielania profesjonalnej pomocy psychologicznej obejmuje: 1) Trening interpersonalny

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa Warszawa 2015 Recenzje: prof. dr hab. Anna Matczak prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Opracowanie naukowo-techniczne: Martyna Mikulska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta:

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r.. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne -

Bardziej szczegółowo

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna.

2. Podstawą przyjęcia do ZPOP jest zdiagnozowana przewlekła choroba psychiczna. Kontakt: Punkt Pielęgniarski: (087) 562 64 83, Sekretariat: (087) 562 64 79 Kliknij po więcej informacji Regulamin Zakładu Pielęgnacyjno-Opiekuńczego Psychiatrycznego w Specjalistycznym Psychiatrycznym

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO W WARSZAWIE WYDZIAŁ REHABILITACJI KIERUNEK FIZJOTERAPIA studia II stopnia DZIENNIK PRAKTYK STUDENCKICH - Imię i nazwisko studenta Nr albumu CELE KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Integracja społeczna Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica

Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Streszczenie mgr Agnieszka Kotwica Słowa kluczowe: rehabilitacja uzdrowiskowa, dysfunkcje narządu ruchu, ból, jakość życia Zdrowie na podstawie definicji prezentowanej, przez WHO oznacza całkowity brak

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE

SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE SUM - WLK 2011 WYKŁAD PIĄTY: BIOSTATYSTYKA C.D. Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU Dokumentowanie efektu (analiza danych

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

OGÓŁEM LICZBA GODZIN -35 godz. ROK II SEMESTR III 35 godz.

OGÓŁEM LICZBA GODZIN -35 godz. ROK II SEMESTR III 35 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja w dziedzinie psychologii klinicznej

Specjalizacja w dziedzinie psychologii klinicznej Specjalizacja w dziedzinie Dyrekcja Specjalistycznego Psychiatrycznego Zespołu Opieki Zdrowotnej im. prof. Antoniego Kępińskiego w Jarosławiu ogłasza nabór na specjalizację z. Specjalizacja w Specjalistycznym

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ ELEMENTY PSYCHOLOGII KLINICZNEJ Definicja psychologii klinicznej: Jest to dziedzina psychologii stosowanej, która posiada odrębny od innych działów psychologii obszar badań i praktyki. Obszar ten stanowią

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur.

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur. REGULAMIN Zajęć z przedmiotu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień dla studentów Fizjoterapii II roku studiów I stopnia stacjonarnych. Regulamin obowiązuje od roku akademickiego 2014/15. Rodzaje zajęć: Wykłady

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice

Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice Szczegółowe warunki konkursu ofert na świadczenia zdrowotne z zakresu: I. Stomatologia zachowawcza dla dzieci i młodzieży z gminy Polkowice 1. CEL PROGRAMU: Walka z próchnicą u dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna Spis treści Wprowadzenie (Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski)....... 11 Część I. Teoria 1. Inteligencja emocjonalna:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Efekty dla kierunku i ich relacje z efektami dla obszarów Wydział prowadzący kierunek studiów: REHABILITACJI Kierunek stadiów: (nazwa kierunku musi być odebrania do zawartości programu a zwłaszcza do zakładanych

Bardziej szczegółowo

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia:

Poniżej prezentuję treść własnego wystąpienia w ramach spotkania okrągłego stołu. Główne punkty wystąpienia: Kwalifikacja do leczenia osteoporozy i kosztoefektywność leczenia osteoporozy w Polsce, polska wersja FRAX konferencja okrągłego stołu podczas IV Środkowo Europejskiego Kongresu Osteoporozy i Osteoartrozy

Bardziej szczegółowo

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE

DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DRUGA OPINIA MEDYCZNA INTER PARTNER ASSISTANCE DLACZEGO DRUGA OPINIA MEDYCZNA? Coraz częściej pacjenci oraz ich rodziny poszukują informacji o przyczynach chorób oraz sposobach ich leczenia w różnych źródłach.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne

WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW. Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne Załącznik do Uchwały Nr 82/2016 Senatu UKSW z dnia 19 maja 2016 r. WYDZIAŁ NAUK PEDAGOGICZNYCH UKSW Podyplomowe Studia Kwalifikacyjne PODNOSZENIE KOMPETENCJI NAUCZYCIELSKICH W PRACY Z UCZNIEM O SPECJALNYCH

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Mechaniczny Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Bogdan ŻÓŁTOWSKI W pracy przedstawiono proces

Bardziej szczegółowo

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej JEDNOSTKA MODUŁOWA: 322[17].Z3.01 Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej Wymagania wstępne : Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

FIZJOTERAPIA OGÓLNA 1. Informacje o przedmiocie (zaj ciach), jednostce koordynuj cej przedmiot, osobie prowadz cej Cel zaj

FIZJOTERAPIA OGÓLNA 1. Informacje o przedmiocie (zaj ciach), jednostce koordynuj cej przedmiot, osobie prowadz cej Cel zaj FIZJOTERAPIA OGÓLNA 1. Informacje o przedmiocie (zajęciach), jednostce koordynującej przedmiot, osobie prowadzącej 1.1. Nazwa przedmiotu (zajęć): Fizjoterapia ogólna 1.2.Forma przedmiotu: Wykłady, ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice

Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice Orzecznictwo Małgorzata Spendel Regionalny Ośrodek Metodyczno-Edukacyjny Metis Katowice Orzeczenie Jest efektem wielospecjalistycznej diagnozy zaburzeń w rozwoju dziecka/ucznia, wobec którego Zespół Orzekający

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE

INFORMACJE DOTYCZĄCE REHABILITACJI SŁUCHU I MOWY W SAMODZIELNYM PUBLICZNYM OŚRODKU TERAPII I REHABILITACJI DLA DZIECI W KWIDZYNIE Samodzielny Publiczny Ośrodek Terapii i Rehabilitacji dla Dzieci ul. Kołłątaja 4; 82-500 Kwidzyn; tel/fax (055) 279-30-22 strona internetowa: www.aac.pl e-mail: otir@post.pl I2-P2.2/1 w.1 INFORMACJE DOTYCZĄCE

Bardziej szczegółowo