Wydawnictwo WAM, Konsultacja merytoryczna Ks. prof. dr hab. Łukasz Kamykowski. Korekta Magdalena Kot

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wydawnictwo WAM, 2009. Konsultacja merytoryczna Ks. prof. dr hab. Łukasz Kamykowski. Korekta Magdalena Kot"

Transkrypt

1

2 Wydawnictwo WAM, 2009 Konsultacja merytoryczna Ks. prof. dr hab. Łukasz Kamykowski Korekta Magdalena Kot Projekt okładki i stron tytułowych Andrzej Sochacki ISBN WYDAWNICTWO WAM ul. Kopernika Kraków tel faks DZIAŁ HANDLOWY tel faks Z apraszamy do naszej KSIĘGARNI INTERNETOWEJ tel faks

3 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Tadeusz J. Zieliński Kościół Chrześcijan Baptystów Adrian Korczago Kościół Ewangelicko-Augsburski (Luterański) Edward Puślecki Kościół Ewangelicko-Metodystyczny Roman Lipiński Kościół Ewangelicko-Reformowany Wiktor Wysoczański Kościół Polskokatolicki Pelagia Jaworska Kościół Starokatolicki Mariawitów Andrzej Mińko Kościół Prawosławny Marek Kita Kościół Rzymskokatolicki Informacje o Autorach

4 WPROWADZENIE Czuwajcie, trwajcie w wierze, bądźcie mężni, bądźcie mocni. Wszystko niech się dzieje u was w miłości. 1 Kor 16, Oddajemy do rąk czytelnika ważną i pionierską na gruncie polskim ekumeniczną publikację. Na motto książki wybraliśmy słowa apostoła Pawła, który zachęca pierwszych chrześcijan do trwania w wierze i wzajemnej miłości. Dwa tysiąclecia chrześcijaństwa przyniosły światu Ewangelię, ale także, niestety, podziały wśród wyznawców Jezusa Chrystusa. Łączy nas wiara, nadzieja i miłość w Trójjedynego Boga. Wszyscy powołani jesteśmy do głoszenia Dobrej Nowiny. I chociaż dzielą nas różne tradycje czy obrzędy, to wezwani jesteśmy do jedności i wzajemnego szacunku. Nie możemy tego czynić, nie znając siebie. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja stanie się źródłem wiedzy o Kościołach chrześcijańskich w Polsce, ich historii i tradycjach duchowych. Autorami poszczególnych rozdziałów są duchowni i świeccy przedstawiciele Kościoła rzymskokatolickiego i siedmiu Kościołów zrzeszonych w Polskiej Radzie Ekume- 7

5 WPROWADZENIE nicznej. Wierzymy, że książka ta stanie się dobrym zaczynem szerszego poznania i zrozumienia nas samych oraz naszej tożsamości wyznaniowej. A to przyczyni się do pogłębienia naszej chrześcijańskiej świadomości i, co za tym idzie, do kontynuacji wielkiego dzieła apostolskiego. Pomysł wydania ekumenicznej publikacji o Kościołach w Polsce narodził się podczas IV Ogólnopolskiego Spotkania Dyrektorów Wydziałów Katechetycznych (12-13 września 2005 r.) w Krakowie. Organizatorami Konferencji były Wydawnictwo WAM i Wydział Pedagogiczny Wyższej Szkoły Filozoficzno-Pedagogicznej IGNATIANUM w Krakowie. Tematem głównym był ekumenizm w praktyce katechetycznej Kościołów w Polsce. W programie znalazły się prezentacje formacji ekumenicznych Kościołów: prawosławnego, rzymskokatolickiego, ewangelicko-augsburskiego i polskokatolickiego. Wygłoszone referaty wyzwoliły interesującą, ale zarazem trudną dyskusję na temat praktycznego ekumenizmu w polskich szkołach. Okazało się, że częstą przyczyną nieporozumień jest elementarny brak wiedzy o Kościołach chrześcijańskich. Wtedy prof. Tadeusz Zieliński, ówczesny przewodniczący Komisji Wychowania Chrześcijańskiego Polskiej Rady Ekumenicznej, zaproponował wydanie wspólnej ekumenicznej publikacji zawierającej podstawowe informacje o Kościołach chrześcijańskich w Polsce. W zgodnej opinii zebranych zaistniała potrzeba wydania kompendium wiedzy o konfesjach chrześcijańskich. Dyrekcja Wydawnictwa WAM zaoferowała wydanie publikacji, prace merytoryczne zaś zostały podjęte w Komisji Wychowania Chrześcijańskiego Polskiej Rady Ekumenicznej w Warszawie. W tym miejscu należy w kilku słowach wspomnieć o Polskiej Radzie Ekumenicznej, która jest międzywyznaniową organizacją skupiającą siedem Kościołów (w kolejności alfabetycznej): 8 Kościół Chrześcijan Baptystów w RP, Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP, Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP, Kościół Polskokatolicki w RP,

6 WPROWADZENIE Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP, Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny. Organizacja powstała w 1946 r. i zajmuje się współpracą kościelno- -wyznaniową i społeczną. Oficjalne stosunki pomiędzy PRE a Komisją Episkopatu ds. Ekumenizmu nawiązano w 1974 r. Siedziba organizacji znajduje się w Warszawie. W ramach Polskiej Rady Ekumenicznej działa sześć komisji, wśród których jest wspomniana wyżej Komisja Wychowania Chrześcijańskiego. Nasza komisja zajmuje się wymianą doświadczeń w pracy katechetycznej i wychowawczej. Tworzą ją przedstawiciele wszystkich Kościołów zrzeszonych w PRE, razem realizując projekty związane z krzewieniem zasad ekumenizmu we wspólnym dziele wychowania dzieci i młodzieży. Naszym ostatnim przedsięwzięciem jest niniejsza publikacja, pomyślana jako zwięzłe kompendium wiedzy o Kościołach chrześcijańskich w Polsce. Czytelnik znajdzie w niej zarys historyczny, struktury organizacyjne, nauczanie, zasady moralne i zaangażowanie ekumeniczne poszczególnych Kościołów, które są prezentowane w kolejności alfabetycznej. Książka skierowana jest do katechetów, nauczycieli, studentów i wszystkich tych, którzy chcą poznać różnorodność chrześcijaństwa w Polsce. Wierzymy, że niniejsza publikacja pozwoli przełamać wiele mitów i stereotypów wciąż funkcjonujących w naszym społeczeństwie. Książka jest tylko ogólnym wstępem do poznania bogatej historii Kościołów. Czytelnicy, którzy zechcą pogłębić swoją wiedzę, znajdą wskazówki bibliograficzne na końcu każdego rozdziału. Żywimy nadzieję, że nasze wspólne dzieło, chociaż objętościowo niewielkie, przyczyni się do wzajemnego poznania, a także nauczy nas szacunku i tolerancji, ukazując bogactwo i różnorodność konfesji chrześcijańskich w Polsce. Wówczas to katecheci i wychowawcy, bogatsi w wiedzę o Kościołach w Polsce, mogą stać się prawdziwymi świadkami i krzewicielami słów apostoła Pawła: Wszystko niech się dzieje u was w miłości Ks. Andrzej Mińko Przewodniczący Komisji Wychowania Chrześcijańskiego PRE 9

7 KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) HISTORIA W ŚWIECIE I W POLSCE Polski luteranizm od samego początku uważał się za spadkobiercę myśli ks. dr. Marcina Lutra, która w różnym stopniu objęła kraje niemieckie, docierała do poszczególnych krajów Europy, lotem błyskawicy ogarnęła całą Skandynawię. Umownie przyjmuje się, że początek reformacji przypadł na dzień 31 października 1517 r., kiedy to profesor biblistyki na Uniwersytecie w Wittenberdze, w wigilię Wszystkich Świętych, przybił do drzwi kościoła zamkowego 95 tez, w których prezentował nadużycia związane z praktyką sprzedawania odpustów. Luter sięgnął do praktykowanej ówcześnie metody prowadzenia uczelnianych dysput. Tezy Lutra nie były skierowane przeciw Kościołowi. Jako oddany sługa Kościoła, augustianin z Wittenbergii postanowił stanąć w jego obronie, wzywając do usunięcia nadużyć. Tezy w niezwykle szybkim tempie rozprzestrzeniły się po całej Europie, wyzwalając rozmaite emocje. Luter wyrażał w nich przekonanie, iż odpusty nie mają żadnej wartości przed Bogiem oraz żadnego wpływu na odpuszczanie grzechów. Mnich wykładowca został oskarżony za swe niezwykle śmiałe wystąpienie przed samym papieżem, który początkowo nie przywiązywał większej uwagi do zgłaszanych 45

8 W DRODZE ZA CHRYSTUSEM skarg. Ostatecznie jednak Luter został przesłuchany przez legata papieskiego, kardynała Kajetana i wezwany do odwołania swych poglądów. Odmowa spowodowała zwołanie dysputy w Lipsku, która uzmysłowiła autorowi tez istnienie przepaści pomiędzy Pismem Świętym a nauką Kościoła. Papież wydał bullę ostrzegawczą, oczekując wycofania się z prezentowanych poglądów. Profesor wittenberski spalił ją 10 grudnia 1520 r., co pociągnęło za sobą wydanie dnia 3 stycznia 1521 r. bulli klątwy. Cesarz niemiecki Karol V, pragnąc doprowadzić do jedności politycznej zwaśnionych stron, zwołał w 1521 r. sejm w Wormacji, dokąd mimo czyhającego nań niebezpieczeństwa przybył również Marcin Luter, który po przeprowadzonych z nim pertraktacjach i stosownym namyśle jednoznacznie oświadczył: Nic nie chcę odwołać i nie mogę odwołać, albowiem iść przeciw swemu sumieniu nie jest rzeczą dobrą ani bezpieczną. Oto stoję, inaczej nie mogę, tak mi dopomóż Bóg. Edykt wormacki nakazywał spalenie wszystkich pism Lutra oraz wyjęcie go, jak i jego zwolenników spod prawa. W drodze powrotnej narażonemu na niebezpieczeństwo Lutrowi z pomocą pospieszył książę Fryderyk Mądry, nakazując porwanie reformatora i umieszczenie na zamku w Wartburgu, gdzie pod przybranym imieniem rycerza Jerzego przetłumaczył z greckiego na język niemiecki Nowy Testament (1522 r.). W czasie nieobecności Lutra, niektórzy spośród jego zwolenników zaczęli podejmować gruntowne reformy, co doprowadziło do szeregu rozruchów. Niszczono obrazy, ołtarze, nawet krzyże. Luter w reakcji na zamieszki powrócił do Wittenbergii i dzięki licznie wygłaszanym kazaniom opanował wzburzone tłumy. Od tego momentu przystąpił do opracowywania szeregu prac, w których prezentował swe reformatorskie poglądy. Dążył do zwrotu w stronę pierwotnego chrześcijaństwa i samego Słowa Bożego, zachowując w Kościele wszystko, co nie sprzeciwia się Pismu Świętemu. Reformacja, mimo trudności, rozprzestrzeniała się po całej Europie. Przeciwny rozpowszechnianiu się myśli reformatorskiej cesarz Karol V zwołał w 1529 r. sejm w Spirze, na którym uchwalono, że należy powstrzymać krzewienie reformacji. Ewangelicy wnieśli przeciw tej uchwa- 46

9 KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) le protest i od tej pory nazywani byli protestantami. W 1530 r. w Augsburgu, najbliższy współpracownik Lutra, Filip Melanchton miał sposobność zaprezentowania wyznania wiary osób związanych z ruchem reformacyjnym. W odpowiedzi na odczytane 25 czerwca Wyznanie augsburskie strona katolicka przedstawiła Refutację, na którą zareagowano, prezentując Obronę wyznania augsburskiego. W Augsburgu nie doszło do pojednania między katolikami a ewangelikami. Natomiast zintensyfikowano realizację postanowień edyktu wormackiego, co pociągnęło za sobą utworzenie przez zagrożonych ewangelików Związku Szmalkaldzkiego mającego na celu obronę traconych praw. Sytuacja polityczna spowodowała, że cesarz musiał poszukiwać sojuszników także wśród książąt ewangelickich. Dzięki pokojowi w Norymberdze ewangelicy zyskali kilkanaście lat pokoju. Ponowne zamieszki rozpoczęły się po śmierci Lutra. Niejednokrotnie przyznawanie się do reformatorskiej myśli przypłacano życiem. Szczególnym zagrożeniem dla rozwoju ruchu reformacyjnego było utworzenie Zakonu Jezuitów, ze strony którego ewangelicy doznali wielu głębokich ran. Dochodziło także do konfliktów zbrojnych. W 1555 r. na mocy pokoju w Augsburgu książęta otrzymali prawo suwerennego regulowania stosunków religijnych na poddanych sobie terenach. Zasada: cuius regio, eius religio (czyj rząd, tego wiara) przyczyniła się do prawnego uznania wyznania ewangelickiego, jako równorzędnego z katolickim. Pokój religijny z 1555 r. nie zapobiegł przyszłemu rozlewowi krwi i wojnom religijnym. Wiek XVII, to czas szczególnie zintensyfikowanych walk, które objęły całą wręcz Europę. Dopiero pokój westfalski z 1648 r. przyniósł równouprawnienie, ale oczywiście nie we wszystkich krajach. Nie sposób jednak zaprezentować różnorodności szerzenia się na świecie myśli reformacyjnej w poszczególnych krajach. W 1817 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III wprowadził na terenie swego państwa tzw. unię, która miała połączyć luteran i kalwinów w jeden Kościół unijny, co pociągnęło za sobą sprzeciwy zwłaszcza ze strony luteran. Od tej pory Kościoły luterańskie zintensyfikowały wzajemne kontakty i wymianę doświadczeń w wierze. W 1868 r. w Hanowerze powołano do życia 47

10 W DRODZE ZA CHRYSTUSEM powszechną Konferencję Ewangelicko-Luterańską (od 1901 r. Luterańskie Dzieło na Rzecz Jedności, w którego pracach zaczęli uczestniczyć luteranie ze Szwecji). Amerykańscy luteranie w 1918 r. zrzeszeni byli w Krajowej Radzie Luterańskiej, z inicjatywy której w 1923 r. w Eisenach, mieście narodzin ks. dra Marcina Lutra powstał Światowy Konwent Luterański, obejmujący luteran Europy i Stanów Zjednoczonych. W 1947 r. w Lund (Szwecja) założona została Światowa Federacja Luterańska, która obecnie zrzesza 140 Kościołów z 78 krajów. Niezwykle trudnym jest również opisanie, w sposób zwięzły a zarazem syntetyczny, dziejów luteranizmu w Polsce. Wynika to z faktu, że terytoria składające się na obecny kształt państwa polskiego mają za sobą zróżnicowaną przeszłość. Próbując poznać genezę reformacji na terenie współczesnej Polski, trzeba być świadomym, że w każdej dzielnicy istniały inne przesłanki i mechanizmy sprawcze. Dlatego też, podejmując się krótkiej prezentacji historii luteranizmu w Polsce, najpierw sięgamy do czasów panowania Zygmunta Starego. Reformacja na terenach Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego przybrała postać spontanicznego ruchu pojawiającego się szczególnie w ośrodkach miejskich, łączącego w sobie sprawy społeczne z elementami religijno-kościelnymi. Sprowadzała się do prywatnej wymiany poglądów wśród elit zarówno intelektualnych, jak i politycznych. Nie ulega wątpliwości, że pierwsze kontakty z myślą reformacyjną zawdzięczamy właśnie luteranizmowi. Zainteresowanie myślą reformacyjną wynikało jednak z pobudek politycznych (sprzeciw wobec przywilejów kościelnych, postulaty sekularyzacyjne, sprawy edukacyjne) i ekonomicznych (zaprzestanie płacenia dziesięciny). Słabością polskiego protestantyzmu było z jednej strony ograniczenie jego społecznego zasięgu (brak katechizacji i oświecenia religijnego chłopstwa), z drugiej natomiast niedobór myśli teologicznej i niedostateczne jej przetransponowanie na warunki lokalne. Geograficzne rozproszenie zborów utrudniało powstanie jednolitej organizacji kościelnej. 48

11 KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) Wielkopolska Pierwsze zjazdy luteran o charakterze integracyjnym miały miejsce dopiero w 1555 r. w Poznaniu, rok później w Grodzisku. W 1557 r. doszło do powołania pierwszego superintendenta Jana Capera z Międzyrzecza. Nie wszystkie jednak skupiska luterańskie (zwłaszcza niemieccy mieszczanie) deklarowały ochotę przynależenia do wspólnego synodu. Szacuje się, że w XVI w. wielkopolscy luteranie byli w posiadaniu około 120. obiektów sakralnych oraz kilku szkół: w Międzyrzeczu (1559 r.), Poznaniu (1560 r.), Wschowie (1565 r.) oraz w Lesznie (od 1602 r. funkcjonująca jako gimnazjum). Na mapie wyznaniowej doszukamy się powiatów całkowicie luterańskich oraz takich, do których luteranizm nigdy nie dotarł. Poznańscy luteranie wielokrotnie doświadczali podpalania i niszczenia swych kościołów, które wolno im było wznosić jedynie poza murami miasta. W 1616 r. ewangelickich duchownych usunięto z Poznania, a od 1619 r. prawa miejskie nadawano jedynie katolikom. W 1632 r. sejm konwokacyjny przyjął uchwałę umożliwiającą odprawianie nabożeństw w dotychczasowych miejscach (kościoły, kaplice, domy), równocześnie zakazując wznoszenia nowych obiektów sakralnych. W wyniku wojny trzydziestoletniej do Wielkopolski zaczęli napływać uciekinierzy (ofiary prześladowań religijnych, głównie ze Śląska, Czech, Pomorza i Brandenburgii), którym przyznano przywilej budowania szkół i kościołów. W 1634 r. podczas synodu w Wilkowie Polskim doszło do odnowienia organizacji kościelnej, w skład której weszły zbory, do tej pory podkreślające swą samodzielność. Migracje przyczyniły się do zmiany w składzie narodowościowym Kościoła, zatem od połowy XVII w. (istniało wówczas sto luterańskich parafii) coraz częściej upominano się o polskie kaznodziejstwo głoszone z ambon, ale i propagowane w formie drukowanej. Po potopie szwedzkim protestantom stawiano zarzut współpracy z najeźdźcami, mimo że sami doświadczali również przemocy ze strony Szwedów (rzeź Niemców luteran w Wieluniu w 1656 r.). W związku z powyższym w 1668 r. Sejm wydał zakaz odstępstwa od katolicyzmu, natomiast du- 49

12 W DRODZE ZA CHRYSTUSEM chownym ewangelickim zabroniono kazać po polsku. W 1717 r. wprowadzono konstytucyjny zakaz wznoszenia, bez zgody katolickich władz duchownych, nowych kościołów ewangelickich, jak i remontowania już istniejących. Ograniczono formę nabożeństw, usuwając z nich kazania i śpiew. Zakazano zatrudniania ewangelickich duchownych i nauczycieli, szlachtę ewangelicką pozbawiono praw politycznych. Od 1733 r. ewangelikom nie wolno było piastować jakichkolwiek urzędów. Luteranizm przetrwał jednak dzięki wsparciu wpływowych rodów szlacheckich, takich jak Unrugów i Goltzów. Wprowadzenie równouprawnienia religijnego na Śląsku doprowadziło do odpływu ludności śląskiej z wielkopolskiej posługi duszpasterskiej. Ponowny wzrost ludności ewangelickiej miał miejsce dzięki ruchom kolonizacyjnym i budowlanym w czasach stanisławowskich. Od czasu rozbiorów dzieje ewangelików wielkopolskich przebiegały podobnie jak wyznawców luteranizmu na Śląsku. Małopolska Luteranizmowi sprzyjały osoby związane z dworem i choć istniały dogodne warunki ku jego rozwojowi, to jednak zwolennicy reformacji ciążyli bardziej w stronę kalwinizmu. Luteranie korzystali z gościny zboru reformowanego, który po tumulcie w Krakowie przeniósł się do Aleksandrowic, a następnie do Wielkanocy, gdzie podczas potopu Dom Boży najpierw został zniszczony przez Szwedów, a potem przez rodaków. Jedyna parafia luterańska w Małopolsce znajdowała się w Piaskach i obejmowała luteran ze Sławatycz, Zamościa i Lublina. Nabożeństwa od drugiej połowy XVIII w. odbywały się jedynie po polsku, a tamtejsi duchowni położyli podwaliny pod powstanie parafii w Lublinie. 50

13 KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) Mazowsze Od samego początku rozwój myśli reformacyjnej napotykał na Mazowszu na przeszkody. Już w 1525 r. wydany został antyluterański edykt księcia mazowieckiego Janusza, który niweczył plany utworzenia parafii w Warszawie. Mimo że wyjątkowość nieprzejednanych reguł prawnych, dotyczących sytuacji wyznaniowej Mazowsza, zrewidowano dopiero w 1768 r., to społeczność Warszawy ze względu na specjalistów przybywających z różnych zakątków Europy, wśród których byli również ewangelicy musiała być potraktowana w sposób odrębny. Zatem zezwalano na odprawianie nabożeństw, ale bez kazań i śpiewu. W 1650 r. wydany został przywilej odprawiania nabożeństw w Węgrowie. W tym samym roku powstaje cmentarz luterański w Warszawie. W 1671 r. wydana zostaje zgoda na osiedlenie się kilkudziesięciu rodzin ewangelickich w zamian za wniesione opłaty na rzecz katolickiej fary. U progu panowania Stanisława Augusta wzniesiono pierwszy dom modlitwy, który znajdował się pod ochroną ambasady duńskiej, na terenie której do czasu wspomnianej budowy odprawiano nabożeństwa dla stołecznych ewangelików. Wraz ze wzrostem znaczenia, liczebności i zamożności ewangelików oraz w wyniku tolerancyjnej postawy władcy doszło w 1781 r. do poświęcenia nowego kościoła. Warszawę zamieszkiwało wówczas 8 tysięcy ewangelików. Tymczasem na terenie Mazowsza można mówić o ewangelickiej kolonizacji, zarówno o charakterze ziemskim, jak i przemysłowym. Końcowe lata pierwszej Rzeczypospolitej upływały na wypracowywaniu organizacyjnych i prawnych struktur Kościoła, do czego ostatecznie nie doszło. W wyniku rozbiorów ewangelicy zostali poddani ustawodawstwu państwowemu poszczególnych zaborców, tracąc kontakt pomiędzy poszczególnymi prowincjami kościelnymi. 51

14 W DRODZE ZA CHRYSTUSEM Prusy Królewskie Na obszarze Prus Królewskich, a także Książęcych reformacja zapuściła swe korzenie najszerzej i najtrwalej. W Gdańsku, Elblągu, Braniewie miały miejsce protesty społeczno-religijne, które w 1525 r. osiągnęły swój punkt kulminacyjny. W tym samym roku reprezentanci Gdańska udali się do Marcina Lutra z prośbą o delegowanie do ich miasta Jana Bugenhagena, przyszłego reformatora Pomorza. Za czasów panowania Zygmunta Augusta doszło do wyjednania przez miasta pruskie wolności obrządku augsburskiego (w 1557 r. Toruń i Gdańsk, w 1558 r. Elbląg, a w 1559 r. inne miasta pruskie poza biskupimi oraz szlachta pruska). Większość duchownych ewangelickich sprowadzano z Pomorza Zachodniego, szczególnie ze Słupska. Kontrreformacyjne działania doprowadziły do powrotu w mury miast katolików, ale wpływy parafii i klasztorów zostały w znacznym stopniu ograniczone. Na początku XVII w. luteranie stanowili około 75 procent ludności Gdańska, sto lat później 87 procent. W tym okresie około sto znaczących rodów szlacheckich wyznawało luteranizm. Nie można jednak pominąć napięć, jakie miały miejsce np. w Gdańsku, gdzie dochodziło do antykatolickich tumultów, a także słynnego tumultu toruńskiego z 1724 r., w wyniku którego zapadł wyrok śmierci na czternastu ewangelickich radnych miejskich. 52 Prusy Książęce i Mazury Na terenie Prus Książęcych mamy do czynienia z typową reformacją książęcą, której towarzyszyła sekularyzacja (zeświecczenie) całego państwa. W jej wyniku doszło do powstania pierwszego ewangelickiego Kościoła krajowego na świecie. Mimo, że wskazuje się na datę 1525 r. (hołd pruski), to faktyczna reformacja Królewca dokonała się w 1524 r. Kandydaci na księży na tych terenach mieli być nie tylko zatwierdzani przez biskupów, ale najpierw przez samych parafian. Wkrótce zorgani-

15 KOŚCIÓŁ EWANGELICKO-AUGSBURSKI (LUTERAŃSKI) zowano specjalne fundusze dla biednych. Zadbano również o tłumaczy przekładających treść nabożeństw na język dostępny parafianom. Ściśle nadzorowano finanse kościelne, określając wysokość dochodów księży. Pieniądze kościelne powierzano w zarząd parafialnych mężów zaufania, których obowiązywały roczne sprawozdania finansowe. Synod nadzorował służbę w Kościele, z jego ramienia przeprowadzano wizytacje. Utworzono dwa biskupstwa: pomezańskie (obejmujące Warmię) i sambijskie (obejmujące Mazury). Dnia 25 sierpnia 1530 r. przyjęto jako obowiązujące Wyznanie augs burskie, co zakończyło praktycznie wprowadzanie reformy Kościoła. Dużą wagę przywiązywano do edukacji duchownych, zwłaszcza posługujących się językiem polskim. Właśnie z Polski sprowadzano księży zwolenników reformacji. W 1544 r. powstał w Królewcu uniwersytet, na którym studio wało wielu Polaków. Dzięki powstałym drukarniom, w których wydrukowano w XVI w. więcej ksią żek polskich niż w całej Polsce, doszło do popularyzacji ewangelicyzmu w całej Rzeczypospolitej. Na Mazurach ok r. było 70 parafii. W księstwie około 50 procent ludności stanowili Polacy z Mazowsza (głównie teren Ma zur), tzn. szacunkowo około stu tysięcy mieszkańców. Na wsi mazurskiej nauczano po polsku, polskie wydawnictwa królewieckie, m.in. Seklucjana były w pra wie każdej parafii. Istniał wręcz wymóg za kupu polskiej Biblii, kancjonału, katechizmu i postylli. Do połowy XVII w. miasta na Mazurach zdo minowane były przez Polaków. Sytuacja ta uległa zmianie od pierwszej połowy XVIII w. ze względu na migracje do miast ludności niemieckiej. Po najeździe szwedzkim dało się zauważyć głęboko postępujący kryzys szkolnictwa, nauczania i poziomu wiedzy religijnej. W 1808 r. zniesiono naczelny konsystorz luterański, a w 1810 r. język polski prze stał być nauczany w szkole w Ełku, gdzie używano go od początku jej istnienia. W następstwie powstania listopado wego wprowadzono osiem godzin tygodniowo obowiązkowego kursu języka niemieckiego. Prze ciwstawiał się temu ks. G. Gizewiusz, który zawsze podkreślał polskość Mazur i pragnął, by Słowo Boże przez Mazury dotarło do całej Słowiańszczyzny. Wspólnie z księdzem Mrongowiuszem swą 53

16 W DRODZE ZA CHRYSTUSEM działalnością obejmowali wszystkie ziemie polskie znajdujące się we władaniu Prus. Kościół jednak coraz bardziej stawał się agendą państwa, uniemożliwiono wręcz rozpowszechnianie reedycji Małego katechizmu M. Lutra w tłumaczeniu M. Pontanusa (pierwodruk z 1643 r.), której dokonał ks. Mrongowiusz. Lata 30. charakteryzowały się postępującą germanizacją. Wraz z nasileniem nauczania po nie miecku rosła ciemnota Mazurów, którzy nie rozumieli na uczycieli i duchownych. Na wniosek konsystorza królewieckiego, dostrzegającego niebezpieczeństwo osłabienia religijności, w 1843 r. ministerstwo oświaty w Berlinie przyzwoliło na naukę re ligii po polsku i używanie języka polskiego pomocniczo w szkole na terenie Prus. Powołano także odrębną inspekcję kościelną dla polskich po wiatów, dzięki czemu udało się zachować polskość w życiu kościelnym do początków XX w. Pod koniec XIX w. liczebność rodzimej, ewan gelickiej ludności mazurskiej szacu je się na 230 tysięcy, jedną trzecią wszystkich parafii stanowiły polskie parafie. Jeszcze w 1929 r. w 108. parafiach odbywały się polskie nabożeństwa. Od około 1860 r. rozwijało się gromadkarstwo (organizowanie spotkań wokół Słowa Bożego i na modlitwie po domach), które przetrwało do połowy XX w. Nacisk kładziono na jakość moralną chrześcijanina, znajomość Biblii i obyczajowość. Gromadkarstwu sprzyjała ludność polsko-mazurska; strona niemiecka aktywizowała się, prowadząc działalność charytatywną.

Reformacja i kontrreformacja w Rzeczypospolitej

Reformacja i kontrreformacja w Rzeczypospolitej Reformacja i kontrreformacja w Rzeczypospolitej 1. Początki reformacji w Polsce Kraj wieloetniczny, więc wielowyznaniowy XIV-XV Polacy, Litwini, Niemcy katolicy Rusini prawosławni Żydzi wyznawcy judaizmu

Bardziej szczegółowo

Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan 2014 GENEZA MATERIAŁY - PROGRAM

Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan 2014 GENEZA MATERIAŁY - PROGRAM Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan 2014 GENEZA MATERIAŁY - PROGRAM Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan Mający już ponad stuletnią tradycję Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan stał się cyklicznym

Bardziej szczegółowo

1. Przyczyny reformacji

1. Przyczyny reformacji Reformacja 1. Przyczyny reformacji 1. Kryzysy w Kościele (schizma zachodnia) 2. Kościół jak państwo świeckie (laicyzacja) 3. Papieże zajmują się polityką, zbieraniem pieniędzy oraz kochankami (np. Aleksander

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320)

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) Spis treści Do Czytelnika 5 Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) 1.1. Początki i rozwój państwa polskiego (do 1138). Rozbicie dzielnicowe i dążenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski

Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Spis treści Do Czytelnika Przedmowa Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce

Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce Księgarnia PWN: Wojciech Witkowski - Historia administracji w Polsce 1764-1989 Spis treści Do Czytelnika..... 11 Przedmowa....... 13 Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw

Bardziej szczegółowo

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski

HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE Autor: Wojciech Witkowski HISTORIA ADMINISTRACJI W POLSCE 1764-1989 Autor: Wojciech Witkowski Rozdział 1. Geneza i charakterystyka ustroju administracyjnego państw nowożytnej Europy 1.1. Pojęcie administracji i biurokracji 1.2.

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas

HISTORIA USTROJU POLSKI. Autor: Marian Kallas HISTORIA USTROJU POLSKI Autor: Marian Kallas Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Powstanie Polski i zmiany terytorialno-administracyjne

Bardziej szczegółowo

Kaplica św. Ducha w Trzebiatowie, w której podjęto decyzję o wprowadzeniu luteranizmu (fot. A. Hinz)

Kaplica św. Ducha w Trzebiatowie, w której podjęto decyzję o wprowadzeniu luteranizmu (fot. A. Hinz) Temat 8: Podział religijny Kaszub. Ostatecznie w XII w. na całym obszarze Kaszub zapanowała religia chrześcijańska (zob. temat 4). W tymże wieku ukształtowała się również kościelna sieć organizacyjna.

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia do egzaminu magisterskiego (Wydział Teologiczny ChAT) 1. Kierunkowe

Zagadnienia do egzaminu magisterskiego (Wydział Teologiczny ChAT) 1. Kierunkowe Zagadnienia do egzaminu magisterskiego (Wydział Teologiczny ChAT) 1. Kierunkowe 1) Powstanie Pięcioksięgu teorie i ich krytyka. 2) Przymierze w Stary Testamencie. 3) Kształtowanie się kanonu (kanonów)

Bardziej szczegółowo

Kościołem Katolickim oraz innymi kościołami i związkami wyznaniowymi

Kościołem Katolickim oraz innymi kościołami i związkami wyznaniowymi Realizacja zadań z zakresu stosunków między Państwem a Kościołem Katolickim oraz innymi kościołami i związkami wyznaniowymi Jednostka publikująca kartę Karta informacyjna Realizacja zadań z zakresu stosunków

Bardziej szczegółowo

dzieje parafii... Dzieje parafii rzymskokatolickiej w Dzwierzutach

dzieje parafii... Dzieje parafii rzymskokatolickiej w Dzwierzutach dzieje parafii... 1 Dzieje parafii rzymskokatolickiej w Dzwierzutach 2 dźwierzuty dzieje parafii... 3 Ks. Krzysztof Bielawny Dzieje parafii rzymskokatolickiej w Dzwierzutach Olsztyn 2013 4 dźwierzuty Za

Bardziej szczegółowo

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia.

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Katecheza jest wychowaniem w wierze dzieci i młodzieży. Obejmuje przede wszystkim wyjaśnianie nauki chrześcijańskiej, podawanej w sposób systematyczny i całościowy

Bardziej szczegółowo

PASTORALNA Tezy do licencjatu

PASTORALNA Tezy do licencjatu PASTORALNA Tezy do licencjatu 1. Relacja teologii pastoralnej do nauk teologicznych i pozateologicznych. 2. Główne koncepcje teologii pastoralnej. 3. Funkcje autorealizacji Kościoła w parafii. 4. Dobro

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

POLSKIE TOWARZYSTWO EWANGELICKIE ODDZIAŁ W GDAŃSKU I MUZEUM MIASTA GDYNI serdecznie zapraszają na promocję ksiąŝki PROF.

POLSKIE TOWARZYSTWO EWANGELICKIE ODDZIAŁ W GDAŃSKU I MUZEUM MIASTA GDYNI serdecznie zapraszają na promocję ksiąŝki PROF. I MUZEUM MIASTA GDYNI serdecznie zapraszają na promocję ksiąŝki PROF. TADEUSZA STEGNERA EWANGELICY ZIEM POLSKICH XIX WIEKU. SYLWETKI WYBITNYCH POSTACI Promocja odbędzie się 26 lutego 2009 r., o godzinie

Bardziej szczegółowo

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA w WARSZAWIE. Rok LVI Zeszyt 2 ROCZNIK TEOLOGICZNY

CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA w WARSZAWIE. Rok LVI Zeszyt 2 ROCZNIK TEOLOGICZNY CHRZEŚCIJAŃSKA AKADEMIA TEOLOGICZNA w WARSZAWIE Rok LVI Zeszyt 2 ROCZNIK TEOLOGICZNY WARSZAWA 2014 Spis treści ROZPRAWY J S, Ale nie współżył z nią, aż nie urodziła syna Mt 1,25a w świetle starotestamentowych

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum

klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum klasa II zeszyt 0 Program edukacji religijnej dla II klasy gimnazjum 75 Poradnik metodyczny do nauczania religii rzymskokatolickiej według podręcznika nr AZ-32-01/1-11 zgodnego z programem nauczania nr

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY I PODRĘCZNIKI DO NAUCZANIA RELIGII OBOWIĄZUJĄCE W ARCHIDIECEZJI SZCZECIŃSKO-KAMIEŃSKIEJ W ROKU SZKOLNYM 2006/2007

PROGRAMY I PODRĘCZNIKI DO NAUCZANIA RELIGII OBOWIĄZUJĄCE W ARCHIDIECEZJI SZCZECIŃSKO-KAMIEŃSKIEJ W ROKU SZKOLNYM 2006/2007 KURIA METROPOLITALNA SZCZECIŃSKO-KAMIEŃSKA Wydział Wychowania Katolickiego ul. Papieża Pawła VI 4 71-459 Szczecin tel. 091/454-22-92 fax. 091/453-69-08 e-mail: wwk@kuria.pl www.wwk.szczecin.kuria.pl Szczecin,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. reprezentuje klasę lub szkołę w parafii lub diecezji, np. poprzez udział w

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia. ćwiczenia 24 zaliczenie z oceną Wydział: Prawo i Administracja Nazwa kierunku kształcenia: Prawo Rodzaj przedmiotu: podstawowy Opiekun: prof. dr hab. Marian Kallas Poziom studiów (I lub II stopnia): Jednolite magisterskie Tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

Uwagi na temat poradnika dla nauczycieli pt. Kaszuby przez wieki (cz. 9)

Uwagi na temat poradnika dla nauczycieli pt. Kaszuby przez wieki (cz. 9) Dariusz Szymikowski Uwagi na temat poradnika dla nauczycieli pt. Kaszuby przez wieki (cz. 9) 13. Temat: Wojny polsko-szwedzkie na Pomorzu. Wprowadzenie, Cele lekcji i Przebieg lekcji Byłoby wskazane, aby

Bardziej szczegółowo

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 )

HISTORIA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA CZĘŚĆ I I Ę ( 1335 1740 ) HISTORIA ŚLĄSKA Wśród krajów korony św. Wacława ( 1335 1526 ) ŚLĄSK POD RZĄDAMI Ą PIASTÓW ŚLĄSKICH (1138 1335) Kazimierz Wielki (1333-1370) 1370) Utrata Śląska

Bardziej szczegółowo

Odnaleźć drogę. Pamiątka BierzmOwania. wstęp ks. Dariusz Piórkowski SJ

Odnaleźć drogę. Pamiątka BierzmOwania. wstęp ks. Dariusz Piórkowski SJ Odnaleźć drogę Pamiątka BierzmOwania wstęp ks. Dariusz Piórkowski SJ wydawnictwo wam księża Jezuici wersety biblijne pochodzą z Biblii tysiąclecia, wyd. iv, wydawnictwo Pallottinum, Poznań-warszawa 1990;

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia: RELIGIE I ZWIĄZKI WYZNANIOWE NA ŚWIECIE Nazwa w języku angielskim: RELIGIONS AND RELIGIOUS ASSOCIATIONS IN THE WORLD Język wykładowy:

Bardziej szczegółowo

Historia, klasa II gimnazjum

Historia, klasa II gimnazjum Nina Kapuścińska IV r., gr. II Historia, klasa II gimnazjum Program nauczania: D. Bąkowski, M. Ryckowska-Bryl, Program nauczania historii w klasach I III gimnazjum, Rumia 2002, [Wydawnictwo Pedagogiczne

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Renata Dulian Wydawnictwo Ruchu Światło-Życie : strona internetowa. Fides: Biuletyn Bibliotek Kościelnych 1-2 (24-25),

Renata Dulian Wydawnictwo Ruchu Światło-Życie : strona internetowa. Fides: Biuletyn Bibliotek Kościelnych 1-2 (24-25), Renata Dulian Wydawnictwo Ruchu Światło-Życie : strona internetowa Fides: Biuletyn Bibliotek Kościelnych 1-2 (24-25), 179-182 2007 FIDES Biuletyn Bibliotek Kościelnych nr 1-2 (24-25) / 2007, s. 179-182

Bardziej szczegółowo

Spis treêci Rozdzia I Formy prawne okreêlania stosunku paƒstwa do zwiàzków wyznaniowych Rozdzia II Polski Autokefaliczny KoÊció Prawos awny

Spis treêci Rozdzia I Formy prawne okreêlania stosunku paƒstwa do zwiàzków wyznaniowych Rozdzia II Polski Autokefaliczny KoÊció Prawos awny Spis treêci Wykaz skrótów............................................. 11 Wst p.................................................... 13 Rozdzia I Formy prawne okreêlania stosunku paƒstwa do zwiàzków wyznaniowych............................................

Bardziej szczegółowo

W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY. Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej

W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY. Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej W DRODZE DO WIECZERNIKA PRZYJMUJEMY Pana Jezusa Poradnik metodyczny do nauki religii dla klasy III szkoły podstawowej Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2013 Wprowadzenie do pracy z podręcznikiem do

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH

INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH INFORMACJA O ZASADACH ORGANIZOWANIA NAUKI RELIGII W PUBLICZNYCH PRZEDSZKOLACH I SZKOŁACH I. Zasady ogólne. Nauka religii jest organizowana przez publiczne przedszkola i szkoły podstawowe na życzenie rodziców

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA Szkoła podstawowa Etap I Klasy I- III Cele katechetyczne: 1. Zachęcanie do aktywnego

Bardziej szczegółowo

Zakon Maltański powstał w 1099 r. w Palestynie i jest świeckim zakonem religijnym o tradycyjnie rycerskim charakterze. W okresie krucjat (XI- XIII

Zakon Maltański powstał w 1099 r. w Palestynie i jest świeckim zakonem religijnym o tradycyjnie rycerskim charakterze. W okresie krucjat (XI- XIII Zakon Maltański powstał w 1099 r. w Palestynie i jest świeckim zakonem religijnym o tradycyjnie rycerskim charakterze. W okresie krucjat (XI- XIII w.) powstały trzy zakony: joannici, templariusze i krzyżacy.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza.

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. SCENARIUSZ LEKCJI Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. Cele lekcji: Na lekcji uczniowie: poznają przyczyny i skutki

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM Numer programu : AZ-4-01/10 Tytuł programu: Świadek Chrystusa Numer podręcznika AZ-41-01/10-Wa-1/12 Tytuł podręcznika: Być świadkiem Zmartwychwstałego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA OGÓLNE. SEMESTR I i II OCENA CELUJĄCA

WYMAGANIA OGÓLNE. SEMESTR I i II OCENA CELUJĄCA Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii w klasie VI Zgodne z programem nauczania nr AZ 2 01/10 z dnia 9 czerwca 2010 r. Poznaję Boga i w Niego wierzę. Wierzę w Kościół WYMAGANIA OGÓLNE SEMESTR

Bardziej szczegółowo

NASZ SYNOD DIECEZJALNY

NASZ SYNOD DIECEZJALNY NASZ SYNOD DIECEZJALNY Słowo Biskupa Kaliskiego podczas Mszy świętej w Katedrze na rozpoczęcie drugiej sesji plenarnej Synodu, 18 października 2008 roku I Co to jest synod diecezjalny? Jakie jest jego

Bardziej szczegółowo

9 WPROWADZENIE Kościół, świadomy swego posłannictwa głoszenia wszystkim ludziom Dobrej Nowiny o zbawieniu, stara się to zadanie wypełniać wszystkimi dostępnymi mu sposobami. Ten proces, którego istotnym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z religii kl. VI w oparciu o realizowany program Poznaję Boga i w Niego wierzę nr: AZ-2-01/10

Wymagania edukacyjne z religii kl. VI w oparciu o realizowany program Poznaję Boga i w Niego wierzę nr: AZ-2-01/10 Wymagania edukacyjne z religii kl. VI w oparciu o realizowany program Poznaję Boga i w Niego wierzę nr: AZ-2-01/10 Ocena niedostateczny Uczeń nie opanował umiejętności i wiadomości określonych w podstawie

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Rocznika Kościoła katolickiego w Polsce

Prezentacja Rocznika Kościoła katolickiego w Polsce W Sekretariacie Episkopatu Polski odbyła się prezentacja Rocznika Kościoła katolickiego w Polsce za lata 1991-2011. Uczestniczyli w niej JE bp. Wojciech Polak, Sekretarz KEP, prof. Janusz Witkowski, Prezes

Bardziej szczegółowo

Tytuł IV. ŚRODKI SPOŁECZNEGO PRZEKAZU, W Szczególności KSIĄŻKI

Tytuł IV. ŚRODKI SPOŁECZNEGO PRZEKAZU, W Szczególności KSIĄŻKI Tytuł IV ŚRODKI SPOŁECZNEGO PRZEKAZU, W Szczególności KSIĄŻKI Kan. 822-1. W wypełnianiu swojej funkcji, pasterze Kościoła, korzystając z prawa przysługującego Kościołowi, powinni posługiwać się środkami

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

Spojrzenie na historię, czyli jak rodziła się tolerancja. Bp Zygmunt Pawłowicz

Spojrzenie na historię, czyli jak rodziła się tolerancja. Bp Zygmunt Pawłowicz Spojrzenie na historię, czyli jak rodziła się tolerancja 1 Bp Zygmunt Pawłowicz LEKSYKON KOŚCIOŁÓW, RUCHÓW RELIGIJNYCH I SEKT W POLSCE Spojrzenie na historię, czyli jak rodziła się tolerancja 3 Bp Zygmunt

Bardziej szczegółowo

STATUT SŁUŻBY KATECHETYCZNEJ KOŚCIOŁA CHRZEŚCIJAN BAPTYSTÓW W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Rozdział 1 Postanowienia ogólne

STATUT SŁUŻBY KATECHETYCZNEJ KOŚCIOŁA CHRZEŚCIJAN BAPTYSTÓW W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Rozdział 1 Postanowienia ogólne STATUT SŁUŻBY KATECHETYCZNEJ KOŚCIOŁA CHRZEŚCIJAN BAPTYSTÓW W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Rozdział 1 Postanowienia ogólne Art. 1 Służba Katechetyczna Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej,

Bardziej szczegółowo

parafia w kamieńcu Parafia luteranska i rzymskokatolicka w Kamiencu

parafia w kamieńcu Parafia luteranska i rzymskokatolicka w Kamiencu parafia w kamieńcu 1 Parafia luteranska i rzymskokatolicka w Kamiencu 2 ks. krzysztof bielawny parafia w kamieńcu 3 Ks. Krzysztof Bielawny Parafia luteranska i rzymskokatolicka w Kamiencu Warminskie Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Kard. Stanisław Nagy SCI. Świadkowie wielkiego papieża

Kard. Stanisław Nagy SCI. Świadkowie wielkiego papieża Kard. Stanisław Nagy SCI Świadkowie wielkiego papieża Kard. Stanisław Nagy SCI Świadkowie Wielkiego Papieża CZĘSTOCHOWA 2011 Redaktor serii: ks. Ireneusz Skubiś Redaktor tomu: Anna Srokosz-Sojka Redakcja

Bardziej szczegółowo

Numer zadania Suma punktów

Numer zadania Suma punktów Sprawdzian 2. Nowożytność Grupa B Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 3) Określ, które z podanych zdań na temat demokracji szlacheckiej

Bardziej szczegółowo

drogi poznania Boga. drogi poznania Boga. drogi poznania Boga, drogi poznania Boga.

drogi poznania Boga. drogi poznania Boga. drogi poznania Boga, drogi poznania Boga. Ks. Michał Miecznik ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH II LO I. NA POCZATKU BÓG STWORZYŁ NIEBO I ZIEMIĘ I MIESIĄC TEMAT.Bóg stwarza LICZBA GODZIN TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY drogi

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Sytuacja polityczna Po zwycięstwie Ligi Katolickiej w bitwie pod Białą Górą niedaleko Pragi w 1620 roku rządy zostały przejęte przez Ferdynanda II. (1620-1637).

Bardziej szczegółowo

SOLA SCRIPTURA PISMO ŚWIĘTE I JEGO AUTORYTET W KOŚCIELE

SOLA SCRIPTURA PISMO ŚWIĘTE I JEGO AUTORYTET W KOŚCIELE SOLA SCRIPTURA PISMO ŚWIĘTE I JEGO AUTORYTET W KOŚCIELE Pojęcie Sola Scriptura Sola scriptura - jedna z podstawowych zasad protestantyzmu. Głosi, że Pismo Święte jest samowystarczalnym źródłem wiary chrześcijańskiej,

Bardziej szczegółowo

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami.

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Msza święta z udzielaniem sakramentu bierzmowania Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Zawsze podczas bierzmowania,

Bardziej szczegółowo

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Nauczanie religii katolickiej w polskim systemie edukacji trwa już ponad 20 lat i zadomowiło się tam na dobre. Pomimo pojedynczych głosów krytyki religia w szkole

Bardziej szczegółowo

ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE

ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE została również poruszona sprawa rodziny Niemiryczów, którzy stanowią przykład frakcji politycznej znajdującej się na starcie wielkiej kariery politycznej. W czasie lektury tego rozdziału czytelnik zauważa

Bardziej szczegółowo

Staż kandydacki trwa rok. Przyjdź! Zobacz! Zorientuj się! Spotkania co miesiąc, po wieczornej Mszy św. w salce Domu Katechetycznego.

Staż kandydacki trwa rok. Przyjdź! Zobacz! Zorientuj się! Spotkania co miesiąc, po wieczornej Mszy św. w salce Domu Katechetycznego. Akcja Katolicka jest stowarzyszeniem zrzeszającym ludzi świeckich, którzy we współpracy z hierarchią kościelną realizują misję apostolską Kościoła. Jesteśmy w Akcji Katolickiej, bo sam Papież Jan Paweł

Bardziej szczegółowo

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej...

Rozdział II. Interpretacje historii Mazowsza... 22 Specyfika historyczna Mazowsza... 22 Kwestia zacofania Mazowsza w literaturze historycznej... Spis treści Wstęp..................................................... 11 Rozdział I. Wprowadzenie................................... 15 Uwagi metodologiczne..................................... 15 O stanie

Bardziej szczegółowo

Historia wolności religijnej w Polsce

Historia wolności religijnej w Polsce Historia wolności religijnej w Polsce W Polsce wolność religijna ma swoją długą historię. Król Kazimierz Wielki gwarantował wolność wyznania prawosławiu oraz schizmatyckim (monofizyckim) ormianom, którym

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z RELIGII DLA KLASY IV, V, VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ

KRYTERIA OCENIANIA Z RELIGII DLA KLASY IV, V, VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ 1 KRYTERIA OCENIANIA Z RELIGII DLA KLASY IV, V, VI SZKOŁY PODSTAWOWEJ Ocenie podlegają: odpowiedzi ustne z trzech jednostek lekcyjnych, kartkówki z trzech jednostek lekcyjnych, wypowiedzi w trakcie katechezy,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie Chrztu Polski w tworzeniu zrębów państwowości

Znaczenie Chrztu Polski w tworzeniu zrębów państwowości Znaczenie Chrztu Polski w tworzeniu zrębów państwowości A U T O R : K L A U D I A J A R O S Z A D R E S S Z K O Ł Y: 6 4-310 LW Ó W E K U L. G I M N A Z J A L N A 1 K O R Z Y S TA Ł A M Z P O M O C Y PA

Bardziej szczegółowo

JAN PAWEŁ II DO POLSKICH UCZONYCH

JAN PAWEŁ II DO POLSKICH UCZONYCH JAN PAWEŁ II DO POLSKICH UCZONYCH (1978 2005) Słowo Założyciela Ks. Marian Piwko CR Wprowadzenie Ks. prof. dr hab. Stanisław Urbański Wybór i opracowanie Adam Wieczorek Szkoła Wyższa im. Bogdana Jańskiego

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej

Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej ISSN 2080-7759 Biuletyn Uniwersalnej Klasyfikacji Dziesiętnej R. 6 Nr 4 (34) Lipiec-sierpień 2013 r. Hasła indeksowe w kartotece UKD Dział 2 Religia. Teologia Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny Biblioteka

Bardziej szczegółowo

Szkoła Parafialna w Jabłowie

Szkoła Parafialna w Jabłowie Janusz Potocki Szkoła Parafialna w Jabłowie Lipinki szlacheckie 2015 P ierwszą szkołą, jaka powstała w obwodzie wsi Jabłowo, była szkoła parafialna. Jak sama nazwa wskazuje powstała ona przy ówczesnej

Bardziej szczegółowo

Szkoła Języka i Kultury Polskiej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II

Szkoła Języka i Kultury Polskiej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Szkoła Języka i Kultury Polskiej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II w Lublinie Szkoła letnia KUL to już TRADYCJA W marcu 1974 roku, po kilku latach starań i miesiącach intensywnych przygotowań,

Bardziej szczegółowo

Przewodniczy: Ksiądz Roland Zagóra, proboszcz ewangelickiej parafii w Nidzicy

Przewodniczy: Ksiądz Roland Zagóra, proboszcz ewangelickiej parafii w Nidzicy PROGRAM MODLITWY O JEDNOŚĆ CHRZEŚCIJAN W ARCHIDIECEZJI WARMIŃSKIEJ A.D. 2016 Wezwani, by ogłaszać wielkie dzieła Pana (por. 1 P 2, 9) 10 stycznia 2016 niedziela godz. 18.00 Frombork Bazylika Mniejsza Katedra

Bardziej szczegółowo

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY.

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. CZĘŚĆ I b OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

Powtórka przed egzaminem mapy

Powtórka przed egzaminem mapy Powtórka przed egzaminem mapy 1. Starożytność. a) Najstarsze starożytne cywilizacje. A Egipt, B Palestyna, Izrael, Jerozolima, C Mezopotamia, D Grecja b) Starożytna Grecja. A góra Olimp, B Ateny, C- Olimpia

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina

Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Hubert Mącik Cmentarz przy ul. Walecznych w Lublinie dokument różnorodności kulturowej Lublina Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego 4, 273-276 2012 Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Pojęcia, postaci: Kościoły prawosławne, Kościoły ewangelickie, ekumenizm, pieśń Boże, obdarz Kościół swój.

Pojęcia, postaci: Kościoły prawosławne, Kościoły ewangelickie, ekumenizm, pieśń Boże, obdarz Kościół swój. Aby byli jedno 51 1 Cele katechetyczne wymagania ogólne: przybliżenie idei ruchu ekumenicznego wyraz troski o jedność chrześcijan; uzasadnienie potrzeby włączenia się w działania na rzecz jedności Kościoła

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia.

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Źródło zdjęć: 1. Drogowskazy. [online], [dostęp: 16 maja 2013], Dostępny w Internecie: . 2.

Bardziej szczegółowo

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku.

1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. 1. Przynależność administracyjna przed 1945 rokiem. Kraina Pomarenia z Obszarem sławieńskim, mapa z 1913 roku. Kraina sławieńska z podziałem na poszczególne miejscowości. 2. Przynależność administracyjna

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK DOTYCZĄCY ORDYNACJI KOBIET NA PREZBITERA (KSIĘDZA) ZŁOŻONY NA 8. SESJĘ XIII SYNODU KOŚCIOŁA WROCŁAW 2015

WNIOSEK DOTYCZĄCY ORDYNACJI KOBIET NA PREZBITERA (KSIĘDZA) ZŁOŻONY NA 8. SESJĘ XIII SYNODU KOŚCIOŁA WROCŁAW 2015 WNIOSEK DOTYCZĄCY ORDYNACJI KOBIET NA PREZBITERA (KSIĘDZA) ZŁOŻONY NA 8. SESJĘ XIII SYNODU KOŚCIOŁA WROCŁAW 2015 Zgłaszający wniosek: Biskup Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP Treść wniosku: Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Uprawnienie do świadczenia substytucyjnego nie będzie przysługiwać osobom, które dopuściły się czynów godzących w niepodległość i suwerenność

Uprawnienie do świadczenia substytucyjnego nie będzie przysługiwać osobom, które dopuściły się czynów godzących w niepodległość i suwerenność UZASADNIENIE W 2009 roku przypada 70 rocznica wybuchu II wojny światowej. Ta najkrwawsza z wojen szczególnie dotknęła obywateli Rzeczypospolitej, którzy doznali wyjątkowych cierpień od obu totalitaryzmów

Bardziej szczegółowo

DWUMIESIĘCZNIK DLA CHORYCH. cena: 3,50 PLN (w tym 5% VAT) luty-marzec 1(151)2014. BÓG chlebem NADZIEI

DWUMIESIĘCZNIK DLA CHORYCH. cena: 3,50 PLN (w tym 5% VAT) luty-marzec 1(151)2014. BÓG chlebem NADZIEI DWUMIESIĘCZNIK DLA CHORYCH cena: 3,50 PLN (w tym 5% VAT) luty-marzec 1(151)2014 BÓG chlebem NADZIEI Duchowy na dobry Patronat początek Misyjny Misjonarze do adopcji ks. Piotr Chmielecki SCJ Lublin 24 Kiedy

Bardziej szczegółowo

Numer programu i data przyjęcia. Tytuł podręcznika. Numer podręcznika

Numer programu i data przyjęcia. Tytuł podręcznika. Numer podręcznika PODRĘCZNIKI DO NAUCZANIA RELIGII W DIECEZJI TARNOWSKIEJ W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 WRAZ Z NUMERAMI PODRĘCZNIKÓW, NUMERAMI PROGRAMÓW ORAZ DATĄ DOPUSZCZENIA Tytuły Programu nauczania religii rzymskokatolickiej

Bardziej szczegółowo

Czy wiem. Nota od Redakcji. Biuletyn informacyjno-teologiczny o wyznaniach chrześcijańskich i ich różnicach. nr 7 lipiec 2011. Drodzy Czytelnicy.

Czy wiem. Nota od Redakcji. Biuletyn informacyjno-teologiczny o wyznaniach chrześcijańskich i ich różnicach. nr 7 lipiec 2011. Drodzy Czytelnicy. Czy wiem Biuletyn informacyjno-teologiczny o wyznaniach chrześcijańskich i ich różnicach nr 7 lipiec 2011 Adres wydawcy: Augustinus Skr. Pocztowa 28 59-902 Zgorzelec 4 E-mail: augustinus@irs.nu Adres mailowy

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 3. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku. 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe.

Sprawdzian nr 3. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku. 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe. Rozdział III. Ziemie polskie w drugiej połowie XIX wieku GRUPA A 1. Wśród poniższych zdań zaznacz zdanie fałszywe. Po upadku powstania styczniowego rząd rosyjski nadał Polakom autonomię. Celem działań

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian z historii dla II klasy liceum.

Sprawdzian z historii dla II klasy liceum. Sprawdzian z historii dla II klasy liceum. 1. Dopasuj podanych niŝej reformatorów do obszaru ich działania: Polska i Siedmiogród -... Bazylea i Genewa w Szwajcarii -... Rzesza Niemiecka -... Marcin Luter,

Bardziej szczegółowo

Misja Chrześcijańska Rodzina - Zasady postępowania w upadkch

Misja Chrześcijańska Rodzina - Zasady postępowania w upadkch Postępowanie w przypadku upadku lidera propozycje działań. 1. Postępowanie Administracyjno prawne Obowiązujące prawo dopełnienie wszystkich wymaganych prawem zgłoszeń: akty przemocy, wykorzystana, naruszenie

Bardziej szczegółowo

Program nauczania religii dla klasy III Gimnazjum według wytycznych Konferencji Episkopatu Polski

Program nauczania religii dla klasy III Gimnazjum według wytycznych Konferencji Episkopatu Polski Program nauczania religii dla klasy III Gimnazjum według wytycznych Konferencji Episkopatu Polski CHRYSTUS MOCĄ DUCHA ŚWIĘTEGO UCZY i POSYŁA Program nauczania religii w III klasie gimnazjum zmierza do

Bardziej szczegółowo

Narodziny monarchii stanowej

Narodziny monarchii stanowej Narodziny monarchii stanowej 1. Przemiany społeczne Mimo władzy patrymonialne władca musiał liczyć się z możnymi Umowy lenne wiążą króla (seniora) z jego wasalami Wzajemna zależność i obowiązki X/XI w.

Bardziej szczegółowo

Wizytacja ks. bpa Zdzisława. 7 maja 2012. Fortuniaka

Wizytacja ks. bpa Zdzisława. 7 maja 2012. Fortuniaka Wizytacja ks. bpa Zdzisława 7 maja 2012 Fortuniaka Plan wizytacji w parafii Wszystkich Świętych w Tarnowie Podgórnym 7 maja 2012 r. 9.00 Eucharystia z udzieleniem Sakramentu chorych (koncelebracja, Prezbiter

Bardziej szczegółowo

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2.

Grupa A TEST Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? TEST. Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. Grupa A Imię i nazwisko Data Klasa 3 Na podstawie mapy wykonaj zadanie 1.1. i 1.2. 1.1. Które terytorium było zależne od Królestwa Polskiego? A. Księstwa Wierchowskie. B. Mołdawia. C. Republika Nowogrodzka.

Bardziej szczegółowo

11 listopada 1918 roku

11 listopada 1918 roku 11 listopada 1918 roku 92 lat temu Polska odzyskała niepodległość Europa w II połowie XVII wieku Dlaczego Polska zniknęła z mapy Europy? Władza szlachty demokracja szlachecka Wolna elekcja Wojny Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

Nr 4/2013. EGZEMPLARZ BEZPŁATNY Centrum edukacyjne w Czarncy

Nr 4/2013. EGZEMPLARZ BEZPŁATNY Centrum edukacyjne w Czarncy ISSN 1429-8589 Nr 4/2013 EGZEMPLARZ BEZPŁATNY Centrum edukacyjne w Czarncy Fot. Szkoła Podstawowa w Czarncy Już w przyszłym roku w Czarncy powstanie Centrum Edukacyjno-Kulturalne poświęcone Hetmanowi Stefanowi

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą

Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą Program nauczania religii dla klasy III gimnazjum Chrystus mocą Program nauczania religii w III klasie gimnazjum zmierza do przybliżenia prawdy wiary mówiącej o obecności i działaniu Jezusa Chrystusa w

Bardziej szczegółowo

STATUT RADY DUSZPASTERSKIEJ I EKONOMICZNEJ PARAFII POD WEZWANIEM ŚWIĘTYCH APOSTOŁÓW PIOTRA I PAWŁA W PĘCICACH

STATUT RADY DUSZPASTERSKIEJ I EKONOMICZNEJ PARAFII POD WEZWANIEM ŚWIĘTYCH APOSTOŁÓW PIOTRA I PAWŁA W PĘCICACH 1 STATUT RADY DUSZPASTERSKIEJ I EKONOMICZNEJ PARAFII POD WEZWANIEM ŚWIĘTYCH APOSTOŁÓW PIOTRA I PAWŁA W PĘCICACH I. Nazwa, teren działania, siedziba i cele statutowe 1. Wprowadzając w życie postanowienia

Bardziej szczegółowo