Układ nerwowy. Odbieranie, przekazywanie i analizowanie bodźców ze świata zewnętrznego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Układ nerwowy. Odbieranie, przekazywanie i analizowanie bodźców ze świata zewnętrznego"

Transkrypt

1 Układ nerwowy 1. Główne funkcje: Odbieranie, przekazywanie i analizowanie bodźców ze świata zewnętrznego integracja poszczególnych części ciała wraz z układem hormonalnym zachowanie homeostazy (kontrola i koordynacja) Tkanka nerwowa Jej zasadniczym składnikiem są wysoko wyspecjalizowane komórki neurocyty, (powstałe z ektodermy), które łącząc się ze sobą wypustkami, tworzą zintegrowaną sied, obejmującą swoim zasięgiem cały organizm. Komórki glejowe Zalicza się do nich m.in. lemocyty i astrocyty. Wydzielają one czynniki wzrostowe i pełnią funkcje podporowe dla neuronów. Wspierają je metabolicznie i wycofują z płynu komórkowego nadmiar jonów i transmiterów, które mogłyby zakłócid ich czynnośd. Usuwają tez uszkodzone i martwe komórki nerwowe. Wyściełają komory mózgu, uczestnicząc w wymianie różnych substancji między płynami mózgowe-rdzeniowym a tkankowym mózgu. Stopki astrocytów uszczelniają naczynia włosowate, są więc ważnym elementem bariery krew-mózg. Lemocyty zaś tworzą osłonkę mielinową, stanowiącą izolację elektryczną aksonów bardzo wielu neuronów. W odróżnieniu od neuronów komórki glejowe zachowują zdolnośd do podziałów w ciągu całego życia. Neurony Zasadniczą jednostką strukturalno czynnościową tkanki nerwowej jest neuron. Tworzy go komórka nerwowa wraz z wypustkami. Zasadnicze części neuronu to: Cytoplazma otaczająca jądro neurocytu, czyli perykarion Wypustki protoplazmatyczne (dendryty), w liczbie jedna lub więcej odbierają bodźce ze środowiska albo od innej komórki Wypustka osiowa (akson / neuryt); zwykle pojedyncza, na koocu często rozgałęziona rozprowadza albo przewodzi impuls z okolicy dendrytycznej. Wewnątrz centralnego systemu nerwowego akson jest otoczony przez nienerwowe komórki, zwane glejowymi, a poza centralnym układem nerwowym jest otoczony komórkami Schwanna. Akson kooczy się przy efektorze, telodendronem.

2 WAŻNE! Neurony mają dobrze rozwinięte retikulum szorstkie ---> wysokie tempo metabolizmu. Na podstawie spełnianych funkcji neurony dzielimy na: Czuciowe (wstępujące) są albo receptorami, albo łącznikami receptorów, które przewodzą informacje do centralnego układu nerwowego; Ruchowe (zstępujące) przewodzą informacje z centralnego układu nerwowego do efektorów (mięśni, gruczołów, narządów elektrycznych, narządów świetlnych); Pośredniczące łączą dwa lub więcej neuronów, leżą zwykle całe wewnątrz centralnego układu nerwowego. Neurony, ze względu na liczbę wypustek nerwowych dzielimy na: 1. Neurony jednobiegunowe (unipolarne) to komórki posiadające jedną wypustkę, występują w : życiu zarodkowym organizmów w jądrach podwzgórza (u organizmów dojrzałych). 2. Neurony dwubiegunowe (bipolarne) to komórki nerwowe z dwoma wypustkami jedna wypustka jest aksonem, a druga dendrytem. Występują w: siatkówce oka. 3. Neurony wielobiegunowe (multipolarne) to komórki posiadające dużą liczbę wypustek jedna jest aksonem a pozostałe to dendryty. Występują w : zwojach nerwowych współczulnych tworzą przede wszystkim ośrodkowy układ nerwowy.

3 Ryc. 1 Ciała komórek nerwowych są zwykle zgrupowane razem w skupienia zwane zwojami. Zwój to zbiór ciał komórek nerwowych i neuronów pośredniczących. Mózg zwierząt ma budowę wielozwojową. W OUN (ośrodkowym układzie nerwowym) zwierząt, częśd komórkowa neuronów i częśd włóknista są rozdzielone. U kręgowców istota szara zawiera ciała komórek, a istota biała składa się z dendrytów i aksonów, wraz z osłonkami. Korę pni nerwowych bezkręgowców stanowią wyłącznie ciała komórek, podczas gdy wnętrze składa się z włókien. W skład neuronów wchodzą: jądro komórkowe, cytoplazma i błona komórkowa. Akson jest owinięty neurylemą, zbudowaną z komórek Schwanna. Komórki te przechodzą z mezenchymy, układają się wzdłuż neurytów i owijają je. Na niektórych neurytach komórka Schwanna odkłada spiralne fałdy, które są tłuszczowym materiałem izolującym, zwanym mieliną. Aksony leżące wewnątrz mózgu i rdzenia kręgowego (u kręgowców) nie mają neurylemy, a ich mielina jest zastąpiona przez komórki towarzyszące (satelity). Główną funkcją osłonki mielinowej jest zapewnienie specjalnego rodzaju przewodnictwa nerwowego.

4 Ryc. 2 Synapsy Synapsa jest okolicą, gdzie jedna komórka presynaptyczna wchodzi w bardziej lub mniej ścisłe połączenie z drugą komórką postsynaptyczną, na którą oddziaływuje. W układzie nerwowym kręgowców istnieje wiele synaps pomiędzy telodendronami aksonów i ciałem komórki neuronu postsynaptycznego. Większośd synaps bezkręgowców występuje pomiędzy telodendronami i rozgałęzieniami dendrytu. Większośd synaps przewodzi impulsy tylko w jednym kierunku, np. z komórek pre do postsynaptycznych. Okolica synaptyczna aksonu presynaptycznego kręgowców jest wypełniona małymi, okrągłymi ciałkami, pęcherzykami synaptycznymi. Pęcherzyki te wydzielają neurotransmitery do szczeliny synaptycznej. Stan pobudzenia jest przenoszony tylko w jednym kierunku: w neuronach czuciowych z organu czuciowego do rdzenia kręgowego i mózgu. Natomiast w neuronach ruchowych z mózgu i rdzenia kręgowego do mięśni i gruczołów. Podział synaps: Ze względu na sposób przekazywania impulsu: Chemiczna przekaz sygnału odbywa się za pośrednictwem substancji chemicznej. Taka synapsa jest jednokierunkowa, znużalna, opóźniająca i najpowszechniejsza w organizmie. Elektryczna fala depolaryzacyjna przeskakuje szczelinę synaptyczną (bardzo wąską), w postaci łuku elektrycznego. Ten rodzaj synapsy jest symetryczny, nieznużalny i nieopóźniany.

5 Ryc. 3 Potencjał czynnościowy We wszystkich komórkach istnieje zróżnicowanie potencjału elektrycznego pomiędzy wnętrzem komórki, a jej powierzchnią zewnętrzną. Różnica potencjału w neuronie wynosi ok. 60mV (potencjał wewnątrz jest ujemny). Ta różnica potencjałów nazywa się potencjałem spoczynkowym(niepodrażniony neuron = spolaryzowany). Jeżeli neuron jest drażniony (elektrycznie, przez nacisk lub uszkodzenie), następuje zmiana potencjału spoczynkowego. Następuje wtedy depolaryzacja. Miejscowy stan depolaryzacji, potencjał generujący, jest punktem wyjściowym impulsu nerwowego. Jest to potencjał lokalny, bardzo wolny. Jeżeli nie osiągnął on wartości krytycznej, zjawiska wyrównawcze w neuronie idące w kierunku repolaryzacji spowodują wolny zanik różnic potencjału i żaden impuls nie będzie przewodzony wzdłuż nerwu. Jeżeli jednak depolaryzacja osiągnie wartośd krytyczną w wystarczająco krótkim czasie, podrażni on akson. W konsekwencji, płynie prąd z dwóch miejsc nieaktywnych do punktu depolaryzacji. Dwa spolaryzowane obszary stymulują nieaktywne miejsca do nich przyległe i w ten sposób tworzą reakcję łaocuchową. Samogenerująca się fala depolaryzacji wędruje wzdłuż neuronu. Przenoszona depolaryzacja jest potencjałem czynnościowym. Rozprzestrzenia się on szybko i wzbudzany jest według zasady wszystko albo nic (pojawia się przy maksimum napięcia albo nie pojawia się wcale). Następuje potem okres refrakcji bezwzględnej, aby mógł powstad następny potencjał. W obrębie neuronu potencjał czynnościowy może rozprzestrzeniad się w różnych kierunkach od punktu powstania, ale typowy jest kierunek od dendrytu do ciała komórki i od ciała komórki do aksonu.

6 Ryc. 4 Teoria membranowa przewodzenia nerwowego Zgodnie z tą teorią zjawiska elektryczne w włóknie nerwowym zachodzą dzięki selektywnej przepuszczalności błony komórkowej nerwowej dla jonów sodu i potasu, a przepuszczalnośd tę reguluje pole elektryczne powstałe po obu stronach błony. Współdziałanie tych dwóch czynników wymaga wymaga przekroczenia pewnego progu krytycznego, by wystąpiło pobudzenie. Pobudzenie jest regeneracyjnym uwolnieniem energii elektrycznej z błony nerwowej, a rozprzestrzenienie się tej zmiany wzdłuż włókna stanowi krótki bodziec elektryczny typu "wszystko albo nic", nazywany potencjałem czynnościowym. Neuron w stanie spoczynkowym jest długą cylindryczną rurą, której błona plazmatyczna rozdziela dwa roztwory o różnym składzie chemicznym, pomimo iż mają one takie samo stężenie jonów. W ośrodku zewnętrznym przeważają jony sodu i chloru, a wewnątrz komórki występują

7 głównie jony potasu. Jony potasu i chloru dyfundują stosunkowo swobodnie poprzez błonę, natomiast przepuszczalnośd dla jonów sodu jest niska. Na wewnętrznej stronie błony kumulują się ładunki ujemne. Stan równowagi jonowej utrzymuje pompa sodowa - układ enzymatyczny, który aktywnie przemieszcza jony sodu z wnętrza na zewnątrz komórki, a więc przeciwko gradientowi stężeo i gradientowi elektrycznemu. Pompa sodowa wymaga dopływu energii w postaci ATP, którego źródłem są procesy metaboliczne nerwowej. Chociaż przepuszczalnośd błony jest bardzo mała dla jonów sodu przy zwykłym napięciu spoczynkowym, to wzrasta ona ze spadkiem potencjału elektrycznego błony. Pozwala to a przenikanie jonów sodu, zgodnie z potencjałem elektrochemicznym, do środowiska o niższym ich stężeniu (do wnętrza komórki). To z kolei obniża potencjał elektryczny błony względem sodu. Wniknięcie jonów sodu obniża potencjał błonowy do zera, a nawet poniżej. Po upływie 1 lub 2 ms zmniejsza się przepuszczalnośd błony dla sodu i rozpoczyna się wpływ potasu. To wywołuje przywrócenie potencjału spoczynkowego przez repolaryzację błony. Gdy błona zostanie całkowicie zrepolaryzowana, jej przepuszczalnośd powraca do normy, a nadmiar Na, który wniknął w czasie tego procesu do komórki, zostaje stopniowo usuwany przy pomocy pompy sodowej. Po rozprzestrzenieniu się każdego bodźca następuje okres braku pobudliwości, okres refrakcji bezwzględnej, w czasie którego włókno nie może przewodzid następnego bodźca. Ryc. 5

8 Wpływ substancj chemicznych na działanie synaps W zależnościod rodzaju uwalnianego neuroprzekaźnika synapsy obwodowego układu nerwowego dzieli się na: cholinergiczne (uwalniające acetylocholinę) i adrenergiczne (wydzielające adrenalinę lub noradrenalinę). Efekt wywoływany przez te neuroprzekaźniki zależy od rodzaju receptorówznajdujących się w błonie części postsynaptycznej. Leki lubinne związki chemiczne, np. nikotyna czy muskaryna, oddziałują na układ nerwowy przez naśladowanie (agoniści) lub blokowanie (antagoniści) działania neuroprzekaźników w synapsach. Acetylocholina jest środkiem pobudzającym, wywołującym lokalną depolaryzację błony komórki mięśniowej. Stymuluje ona powstawanie impulsów w błonie i powoduje kurczenie się włókna mięśniowego. mv Mechanizm potencjału czynnościowego Czas Na +

9 Na + Na + Na + Ryc. 6 Opóźnienie synaptyczne Opóźnienia synaptyczne są bardzo ważne przy określaniu drogi impulsu w ukłądzie nerwowym oraz reakcji organizmuna specyficzne podniety. Nasze narządy zmysłowe otrzymują nieprzerwany strumieo podniet, ale selektywnośd opóźnienia synaptycznego zapobiega niekontrolowanym akcjom mięśni i gruczołów. Opóźnienie synaptyczne polega na tym, że dyfuzja mediatorów w szczelinie synaptycznej jest bardzo wolna w porównaniu z falą depolaryzacyjną.

10 Ewolucja układu nerwowego bezkręgowców Ewolucyjne kształtowanie się układu nerwowego było związane z powstaniem organizmów tkankowych, a następnie ze zmianą symetrii ciała z promienistej na dwuboczną (bilateralną) oraz ze wzrostem aktywności zwierząt. U pierwotnych zwierząt tkankowych wyspecjalizowały się komórki zdolne do odbierania, przewodzenia i reagowania na bodźce. Wyrazem przystosowania do pełnienia takiej roli są wypustki komórek nerwowych i ich łącznie się między sobą oraz tworzenie połączeo innymi częściami ciała. O układzie nerwowym możemy mówid dopiero u zwierząt tkankowych. U nich wykształciły się dwie formy tego układu: siatkowaty i centralizujący się. I. PARZYDEŁKOWCE Układ nerwowy siatkowaty: rozproszony, dyfuzyjny, rozmieszczony równomiernie, bez centrów, komórki receptorowe między komórkami nabłonkowo - mięśniowymi, brak wyspecjalizowanych receptorów. U meduzy zaczyna suę centralizacja, przejście do lokomocji wymusza zdolnośd do koordynacji --> zwiększona specjalizacja - dookoła parasola łaocuszek z ropaliami, każde ropalium ma plamkę oczną i statocystę. Komplikwanie się układu nerwowego polega na zwiększaniu różnorodności komórek nerwowych i złożoności ich budowy. Zwiększa się też złożonośd wzajemnego rozmieszczenia neuronów, głównie ich związków między sobą, jak też z receptorami i efektorami. Ryc. 7 II. PŁAZIOCE I NICIENIE

11 Układ centralizujący się. Występują pnie nerwowe połączone spoidłami i parzysty zwój głowowy ("mózg"). III. PIERŚCIENICE Układ drabinkowy (po 2 zwoje w każdym segmencie) i scentralizowany: duży parzysty zwój nadgardzielowy obrączka okołogardzielowa parzysty zwój podgardzielowy pnie nerwowe ze zwojami segmentalnymi IV. STAWONOGI Układ drabinkowy lub łaocuszkowy (po 1 zwoju w każdym segmencie), 3 pęcherzykowy "mózg". Specjalizacja u owadów związana z opanowaniem środowiska powietrznego. "Mózg" to zwoje nad- i podprzełykowe o krótkich połączeniach. Owady uczą się, rozróżniają i pamiętają; posiadają wyspecjalizowane receptory. V. MIĘCZAKI Brak ośrodków nadrzędnych, trzy części leżącena różnych poziomach: każda częśd złóżona z pierścienia okołogębowego i promieniście rozchodzącyh się pięciu pni nerwowych. VI. SZKARŁUPNIE Układ bardzo uproszczony. VII. LANCETNIK Cewa nerwowa ektodermalna położona grzbietowo z lokalnym rozszerzeniem - pojedynczy pęcherzyk przedni. VIII. MINOGI I ŚLUZICE Obecnośd płatów węchowych. Słabo rozwinięte wzgórze spowodowane brakiem zachowao plastycznych. Zachowania są zależne od podwzgórza. Dobrze rozwinięte śródmózgowie ze zmysłem wzroku. Móżdżek słabo wykształcony. Wraz z doskonaleniem się budowy układu nerwowego następował rozwój receptorów i efektorów. Im bardziej złożony i doskonały układ nerwowy, tym bardziej złożone i różnorodne reakcje

12 organizmów na bodźce. Komplikacji towarzyszy powstawanie rozmaitych struktur ochronnych, wzmacniających i innych przystosowao usprawniających pracę układu nerwowego. Ewolucja układu nerwowego u kręgowców I. BEZŻUCHWOWCE mózg: mały, poszczególne części ułożone liniowo kresomózgowie - największa częśd mózgu: duze opuszki węchowe, zawiązki prymitywnej formy kory nerwowej śródmózgowie - słabo rozwinięte (podrzędna rola narządu wzroku) móżdżek - niewielki fałd prostopadły do osi mózgowia (słabe możliwości ruchowe) rdzeo przedłużony (ośrodki najważniejszych funkcji życiowych i czucia skórnego) 10 par nerwów czaszkowych wychodzących z mózgowia II. RYBY mózg niewielki, lepiej rozwinięty niż u bezżuchwowców; układ liniowy wszystkich części mózgowia, a ich rozwój uzależniony od dominującego zmysłu: a. u chrzęstnych posługujących się węchem - małe śródmózgowie, rozwinięte węchomózgowie, kresomózgowie z opuszkami węchowymi podzielone na dwie małe półkule b. u ryb kostnych posługujących się wzrokiem - większe śródmózgowie i kresomózgowie, lecz mniejsze opuszki węchowe w kresomózgowiu - pierwotne formy kory nerwowej i ośrodki kojarzeniowe móżdżek pokryty korą móżdżku, wykształcony w zależności od środowiska i sposobu poruszania się rdzeo przedłużony - dośd duży (m.in. ze względu na rozwinięte czucie skórne) zmysły: węch, smak, wzrok, słuch, możliwośd wydawania dźwięków przez niektóre ryby, linia naboczna III. PŁAZY mózg pięcioczęściowy (układ liniowy) rdzeo przedłużony zawiera ośrodki oddychania, kontroli pracy serca; największa częśd mózgu kresomózgowie nieco lepiej rozwinięte niż u ryb

13 w międzymózgowiu szyszynka ( u współczesnych brak oka ciemnieniowego) spore śródmózgowie z ośrodkami wzroku móżdżek mały i wąski (prosta lokomocja) od mózgowia odchodzi 10par nerwów czaszkowych IV. GADY mózgowie niewielkie w porównaniu z masą ciała, ale budowa i funkcje bardziej skomplikowane niż u płazów; wyraźnie większa zdolnośd uczenia się i zapamiętywania dwie półkule kresomózgowia zachodzące na międzymózgowie (częściowa utrata linowego ułożenia elementów mózgowia); zaczątki kory nowej zawierającej ośrodki kojarzeniowe śródmózgowie dobrze rozwinięte, zapewnia dobry wzrok stopieo rozwoju móżdżku zależy od aktywności ruchowej - najlepiej rozwinięty móżdżek mają żółwie morskie i krokodyle esowate wygięcie rdzenia przedłużonego charakterystyczne dla owodniowców od mózgowia odchodzi 12 par nerwów czaszkowych V. PTAKI wyraźnie wyższa względna masa mózgowia (w porównaniu z gadami) kresomózgowie silnie rozwinięte, gładkie półkule zatracenie liniowego układu części mózgowia móżdzek silnie rozwinięty, obficie pofałdowany, zawierający ośrodki równowagi i koordynacji ruchów esowate wygięcie rdzenia przedłużonego; 12 par nerwów czaszkowych jedna kostka słuchowa w uchu środkowym (znakomity słuch) słabo rozwinięty węch VI. SSAKI ośrodkowy układ nerwowy o planie budowy mózgowia jak u innych owodniowców bardzo duże kresomózgowie; półkule mózgowe pokryte pofałdowaną korą mózgową zbudowaną głównie z istoty szarej (kory nowej) w związku z przejmowaniem przez ośrodki płatów potylicznych półkul mózgowych funkcji wzrokowych śródmózgowie jest małe

14 bardzo duży móżdzek półkule móżdżku pokryte są korą móżdżku (bardzo sprawna koordynacja ruchu) BUDOWA UKŁADU NERWOWEGO CZŁOWIEKA Ryc. 8 Ośrodkowy układ nerwowy składa się z mózgowia oraz rdzenia kręgowego. Mózgowie ma hierarchiczną strukturę i składa się z kilku połączonych ze sobą, osłoniętych czaszką części: kresomózgowia, międzymózgowia, śródmózgowia, tyłomózgowia i rdzenia przedłużonego. Rdzeo kręgowy ma kształt walcai jest złożony z tkanki nerwowej. Przekazuje impulsy nerwowe z oraz do mózgowia, kontroluje także odruchy własne.

15 Obwodowy układ nerwowy składa się z 12 par nerwów czaszkowych odchodzących od mózgowia, 31 par nerwów rdzeniowych odchodzących od rdzenia kręgowego oraz tzw. zwojów nerwowych będących niewielkimi skupieniami ciał neuronów poza ośrodkowym układem nerwowym. W zwojach odbywa się obróbka informacji, które docierają do organizmu ze środowiska. Nerwy obwodowe zapewniają szybkie przewodzenie impulsów nerwowych z zakooczeo nerwowych, czyli odbierających bodźce receptorów do ośrodków nerwowychoraz przewodzenie impulsów z tych ośrodków do narządów wykonawczych, czyli ekektorów. Somatyczny układ nerwowy odbiera informacje ze środowiska zewnętznego oraz reguluje i koordynuje pracę aparatu ruchowego. Układ ten kieruje głównieświadomymi ruchami organizmu. Autonomiczny układ nerwowy, inaczej wegetatywny, reguluje funkcjonowanie narządów wewnętrznychpracujących bez udziału świadomości, np. pracę mięśni gładkich, mięśnia sercowego, gruczołów. Układten jest odpowiedzialny za niezmiennośd środowiska wewnętrznego organizmu. Ośrodkowy układ nerwowy Pełni nadrzędne funkcje kontrolne względem pozostałych elementów układu nerwowego. Jest on ostatecznym odbiorcą wszystkich impulsów nerwowych pochodzących z wnętrza organizmui środowiska zewnętrznego. Mózgowie jest jednym z większym narządów ciała ludzkiego, u dorosłego człowieka waży około 1350 g. Delikatną tkankę mózgową chronią przed uszkodzeniem kości czaszki. Dodatkowo zarówno mózgowie, jak i rdzeo kręgowy są osłonięte trzema błonami nazywanymi oponami.

16 Ryc. 9 Kresomózgowie jest największą częścią mózgu. Składa się z dwóch półkul pokrytych korą mózgową, czyli silnie pofałdowaną istotą szarą. Półkule są ze sobą połączone trzema włóknami istoty białej tzw. spoidłai, z których największym jest ciało modzelowate (spoidło wielkie mózgu). Międzymózgowie to stosunkowo niewielki odcinek mózgowia, w którym znajdują się ośrodki kontrolujące pracę autonomicznego układu nerwowego i hormonalnego. Najważniejszymi strukturami międzymózgowia są: szyszynka - niewielki gruczoł produkujący tzw. hormon snu, czyli melatoninę, która reguluje dobowy rytm organizmu, a także hamuje wydzielanie hormonów gonadotropowych, zapobiegając przedwczesnemu dojrzewaniu płciowemu. wzgórze- parzysta struktura mająca połączenia z pozostałymi częściami ośrodkowego układu nerwowego. Jest przekaźnikiem impulsów nerwowych niemal we wszystkich drogach czuciowych. podwzgórze - obejmuje ośrodki czynności niezależnych od woli, jak ośrodki termoregulacji, sytości i głodu, pragnienia, ośrodki kontrolujące poziom cukrów, aminokwasów i jonów we krwi. W nim też są zlokalizowane ośrodkimotywacyjne, które umożliwiają człowiekowi zaspokajanie popędów. Neurony podwzgórza wydzielają hormony regulujące skurcze mięśni gładkich narządów rozrodczych obu płci, pracę nerek i przysadki.

17 przysadka - gruczoł wytwarzający m.in. hormony, które pobudzają inne gruczoły do wydzielania własnych hormonów. Śródmózgowie to częśd mózgowia, w której znajdują się m.in. ośrodki reakcji słuchowych i wzrokowych, takich jak ruchy powiek czy zmiana średnicy źrenicy. Tyłomózgowie leży za śródmózgowiem. W skład tyłomózgowia wchodzą: móżdżek - składa się z dwóch półkul i części środkowej. Wierzchnią warstwę móżdżku stanowi pofałdowana istota szara, a spodnią - istota biała. W móżdżku znajdują się ośrodki nerwowe kontrolujące stan napięcia mięśni i koordynujące ruchy ciała, jego postawę oraz równowagę. Móżdżek łączy się z innymi częściami mózgowia przez tzw. konary móżdzku. most - obejmuje liczne drogi nerwowe, zwoje dróg ruchowych i czuciowych powiązanych z mózgiem i móżdżkiem, m.in. zwoje nerwów czaszkowych. rdzeo przedłużony - łączy się bezpośrenio z rdzeniem kręgowym. Znajdują się w nim skupienia istoty szarej stanowiące ośrodki nerwowe, które regulują podstawowe czynności fizjologiczne, m.in. pracę serca, wentylacjępłuc, połykanie, odruch ssania, odruchy obronne (np. kaszel, kichanie, mruganie powiek). Komory to jamy mózgowia i rdzenia przedłużonego, wypełnione płynem mózgowo-rdzeniowym. W obrębie kresomózgowia znajdują się parzyste komory boczne, które łączą się z pojedynczą komorą międzymózgowia. Wewnątrz śródmózgowia biegnie kanał nazywany wodociągiem mózgu, który łączy się z komorą zlokalizowaną w rdzeniu przedłużonym. Ta komora jest z kolei połączona z kanałem środkowym rdzenia kręgowego. Opony ośrodkowego układu nerwowego Opona twarda to mocna włóknita błona zewnętrzna. Składa się z dwóch warstw: bogato unaczynionej i unerwionej warstwy zewnętrznej oraz warstwy wewnętrznej. Opona ta wyścieła jamę czaszki i kanał kostny utworzony przez kręgi. Opona pajęcza to delikatna opona śrdkowa. Opona miękka to dwuwarstwowa, silnie unaczyniona błona, która bezpośrednio przylega do powierzchni mózgowia i rdzenia kręgowego. Wnika ona we wszystkie zagłębienia, szczeliny i bruzdy kory mózgowej. Ściany tętnic i żył obecnychw oponie miękkiej stanowią tzw. barierę krew - mózg, przez którą mogą przenikad tylko niektóre substancje, m.in. tlen, woda czy glukoza (do neuronów zlokalizowanych w mózgu nie docierają znajdujące się we krwi szkodliwe dla organizmu substancje oraz takie, które zakłócają przekazywanie impulsów nerwowych z komórki do komórki). Płyn mózgowo - rdzeniowy wypełnia jamę podpajęczą, tj. przestrzeo między oponą pajęczą a oponą miękką. Płyn znajduje się też w wolnych przestrzeniach mózgu, w tzw. komorach. Płyn mózgowo - rdzeniowy jest bezbarwną cieczą o składzie podobnym do składu osocza krwi. Zawiera on znaczne ilości NaCl, niewielkie ilości glukozy i białka oraz śladowe ilości składników morfotycznych krwi, głównie limfocytów i monocytów. Płyn amortyzuje wstrząsy i pośredniczy w wymianie substancji między tkanką nerwową a krwią.

18 Rozmieszczenie ośrodków w korze mózgowej Na powierzchni kory mózgowej można wyróżnid fałdy, czyli zakręty, poodzielane bruzdami. Głębokie bruzdy dzielą korę mózgową każdej z półkul na cztery płaty: czołowy, ciemieniowy, skroniowy i potyliczny. W każdym z nich są zlokalizowane neurony wespecjalizowane w odbiorze określonych bodźców. Neurony te grupują się w tzw. ośrodki funkcjonalne kory, zas grupy osrodków skupiają się w pola kojarzeniowe odpowiedzialne za wyższe czynności nerwowe (mowa, pamięd, świadomośd). Ryc. 10 Ośrodek czucia odbiera sygnały z receptorów znajdujących się w skórze, mięśniach oraz wewnątrz organizmu. Informacje czuciowe z receptorów zlokalizowanych po jednej stronie ciała przechodzą na przeciwną stronę kory mózgowej, gdzie wytwarzane są wrażenia świadome. Rozmiar obszaru czuciowego dla poszczególnych części ciała zależy od liczby receptorów w tej części ciała. Ośrodek wzroku znajduje się wewnątrz płata potylicznego. Odbiera, interpretuje oraz ocenia bodżce wzrokowe. Każde oko ma osobne pole widzenia i z każdego z nich sygnały do mózgu są wysyłane oddzielnie. Dopiero ośrodek wzroku łączy oba obrazy w jeden. Ośrodek motoryczny (ruchu) kontroluje ruchy mięśni. Stymulacja punktu po jednej stronie osrodka motorycznego pwoduje skurcz mięśnia po przeciwnej stronie ciała. Ośrodek kojarzeniowy odpowiada za kojarzenie, koncentrację, kontrolę osobowości i procesy myślowe. Ośrodek smakowy interpretuje doznania związane ze smakiem. Ośrodek mowy można podzielid na motoryczny obszar mowy (obszar Broca) odpowiedzialny za mówienie i czuciowy obszar mowy (obszar Wernickiego) odpowiedzialny za rozpoznawanie słyszanych słów i ich rozumienie. Ośrodek słuchowy interpretuje podstawowe cechy oraz znaczenie dzwięków.

19 Budowa i czynności rdzenia kręgowego Rdzeo kręgowy znajduje się w kanale kręgowym utworzonym przez kręgi. Ciągnie się od rdzenia przedłużonego do drugiego kręgu lędźwiowego. Rdzeo jest podzielony na tzw. segmenty: 8 szyjnych, 12 piersiowych, 5 lędźwiowych, 5 krzyżowych i 1 guziczny. Od każdego segmentu odchodzi para nerwów rdzeniowych, które opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Rdzeo kręgowy zapewnia komunikację między mózgowiem a obwodowym układem nerwowym, umożliwia też reakcje odruchowe. Na przekroju poprzecznym rdzenia jest widoczny charakterystyczny układ istoty szarej, która przybiera kształt litery H. Pozostałą przestrzeo wypełnia istota biała. W obrębie istoty szarej wyróżnia się tzw. korzenie brzuszne (przednie) praz korzenie grzbietowe (tylne), które łączą się i tworzą nerwy rdzeniowe. Odruchy nerwowe Ryc. 11 Odruch jest automatyczną powtarzalną odpowiedzią na bodziec, powstającą bez udziału świadomości. Do powstania odruchy niezbędny jest łuk odruchowy, tj. zespół pięciu elementów: receptora, drogi nerwowej czuciowej, ośrodka nerwowego, drogi nerwowej ruchowej oraz efektora. Odruchy dzieli się na bezwarunkowe (wrodzone, gatunkowe) oraz warunkowe (nabyte, osobnicze). Łuk odruchowy

20 Ryc. 12 W powstawaniu odruchów bezwarunkowych uczestniczą ośrodki rdzenia kręgowego oraz ośrodki mózgowia położone poza obszarem kresomózgowia. Odruchy te są charakterystyczne dla wszystkich przedstawicieli danego gatunku i dziedziczone przez pokolenia potomne. Przykładami bezwarunkowych reakcji odruchowych są np. odruch kolanowy, ssania, wymiotmy czy odruch cofania pod wpływem bólu. Przykłady odruchów bezwarunkowych odruch akomodacji oka odruch krztuśny odruch nurkowania odruch przedsionkowo-oczny odruch ścięgna Achillesa odruch rzepkowy, inaczej odruch kolanowy odruch źreniczny odruch wymiotny Odruch warunkowy nabyta reakcja organizmu. Odruch warunkowy klasyczny powstaje podczas życia osobnika na bazie odruchu bezwarunkowego. Występuje dopiero po analizie danego bodźca przez ośrodek kojarzenia w mózgowiu, głównie w pniu mózgu. Powstawanie odruchów warunkowych wynika z powtarzalności pewnych sytuacji oraz integracyjnej funkcji mózgowia, które korzystając z danych przekazywanych przez różne zmysły może postrzegad otoczenie wieloaspektowo. Wprawdzie bodźcem powodującym wydzielanie śliny jest obecnośd w pysku pokarmu, lecz podczas jedzenia pies widzi otoczenie, widzi pokarm (jego formę), czuje zapach i rejestruje wiele innych cech sytuacji. Każdy z tych elementów może stad się bodźcem warunkowym i wywoływad ślinienie, o ile pies będzie głodny.

21 Schemat powstawania klasycznego odruchu warunkowego Stan pierwotny. Odruch warunkowy powstaje na bazie odruchu bezwarunkowego. Bodźcem pierwotnym (bezwarunkowym) jest kontakt pokarmu ze śluzówką jamy gębowej bezwarunkowa reakcja wydzielania śliny Powstawanie klasycznego odruchu warunkowego 1 etap. Bodziec bezwarunkowy (pokarm) + bodziec obojętny np. dzwonek wydzielanie śliny. Niniejsza sytuacja zostaje wielokrotnie powtórzona. 2 etap. Dzwonek - dotychczasowy bodziec obojętny, towarzyszący karmieniu wydzielanie śliny Dzwonek nabył właściwości bodźca bezwarunkowego mimo że w niczym nie przypomina pokarmu. Receptor Receptory to struktury nerwowe (narząd zmysłowy), w którym dochodzi do przekształcenia energii działającego bodźca na impulsy nerwowe. Receptor odbiera bodziec, który wywołuje impuls nerwowy, neuron czuciowy przewodzi impuls z receptora do odpowiedniego ośrodka nerwowego w mózgu lub rdzeniu kręgowym. W ośrodku nerwowym impuls zostaje odpowiednio przetworzony i zmodyfikowany, a następnie przewodzony przez neuron ruchowy do efektora, którym jest najczęściej mięsieo lub gruczoł, w którym impuls nerwowy wywołuje pobudzenie i reakcję lub czynnośd właściwą dla danego odruchu. Zatem pobudzenie, które jest impulsem elektrycznym powstającym w receptorze przenoszone jest nerwami czuciowymi (dzięki rozprzestrzenianiu się fali depolaryzacji w neuronach) do ośrodkowego układu nerwowego ( z reguły rdzenia kręgowego), a z kolei nerwami ruchowymi i autonomicznymi (autonomiczny układ nerwowy) - do efektorów (np. do mięśni, gruczołów), występuje wówczas reakcja na bodziec. Efektor Efektor to narząd wykonawczy organizmu żywego, wykonujący lub zmieniający swoją czynnośd pod wpływem pobudzeo nerwowych (koocowa częśd łuku odruchowego). Efektorami są np.: mięśnie szkieletowe, mięśnie gładkie i gruczoły. Efektor wykonuje reakcję - czyli daje efekt po zadziałaniu bodźca. Podział receptorów ze względu na pochodzenie bodźca

22 TELERECEPTORY EKSTERORECEPTORY Reagują na bodźce działające z daleka: receptory wzroku, słuchu, węchu. Rejestrują zmiany w środowisku zewnętrznym oddziałujące bezpośrednio na ciało: receptory dotyku, ucisku, wibracji, rozciągnięcia, uszkodzenia tkanek. INTERORECEPTORY Rejestrują zmiany zachodzące wewnątrz organizmu, w układach: naczyniowym, oddechowym, pokarmowym itp. Reagują na zmiany położenia ciała i jego elementów względem otoczenia; występują w: mięśniach, ścięgnach, torebkach stawowych i błędniku; są wrażliwe na zmiany PROPRIORECEPTORY Podział receptorów ze względu na rodzaj odbieranych bodźców mechaniczne: rozciągnięcie (zmianę długości) i zmiany napięcia mięśni. MECHANORECEPTORY TERMORECEPTORY CHEMORECEPTORY FOTORECEPTORY NOCYCEPTORY Mechanoreceptory (receptory dotyku) Do receptorów dotyku zaliczamy: Są wrażliwe na odkształcenie tkanek pod wpływem: dotyku, ucisku, rozciągnięcia, wibracji itp. Odbierają zmiany temperatury otoczenia. Do tej grupy zalicza się: receptory węchu i smaku, a także receptory wykrywające zmiany ph i zawartości gazów oddechowych w osoczu oraz osmoreceptory, które rejestrują zmiany stężenia osmotycznego płynów tkankowych. Są pobudzane przez fotony. Są wrażliwe na uszkodzenie tkanek i temperaturę powyżej 45 C

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK

TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK TEST - BIOLOGIA WERONIKA GMURCZYK Temat: Układ nerwowy i hormonalny Zadanie 1. Zaznacz poprawną odpowiedź. Co to są hormony? a) związki chemiczne wytwarzane w gruczołach łojowych, które regulują pracę

Bardziej szczegółowo

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory

Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Mechanoreceptory (dotyk, słuch) termoreceptory i nocyceptory Iinformacja o intensywności bodźca: 1. Kodowanie intensywności bodźca (we włóknie nerwowym czuciowym) odbywa się za pomocą zmian częstotliwość

Bardziej szczegółowo

Tajemnice świata zmysłów oko.

Tajemnice świata zmysłów oko. Tajemnice świata zmysłów oko. Spis treści Narządy zmysłów Zmysły u człowieka Oko Budowa oka Model budowy siatkówki Działanie oka Kolory oczu Choroby oczu Krótkowzroczność Dalekowzroczność Astygmatyzm Akomodacja

Bardziej szczegółowo

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy

Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy Autonomiczny i Ośrodkowy Układ Nerwowy System Nerwowy Ośrodkowy System Nerwowy Analizuje, interpretuje i przechowuje informacje Zarządza organami Obwodowy System Nerwowy Transmisja informacji z i do OSN

Bardziej szczegółowo

w kontekście percepcji p zmysłów

w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy człowieka w kontekście percepcji p zmysłów Układ nerwowy dzieli się ę na ośrodkowy i obwodowy. Do układu nerwowego ośrodkowego zalicza się mózgowie (mózg, móżdżek i pień mózgu) oraz rdzeń

Bardziej szczegółowo

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY Zadanie 1. Na rysunku przedstawiającym budowę neuronu zaznacz elementy wymienione poniżej, wpisując odpowiednie symbole literowe. Następnie wskaż za pomocą strzałek kierunek

Bardziej szczegółowo

Tkanka nerwowa. Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie

Tkanka nerwowa. Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie Komórki: komórki nerwowe (neurony) sygnalizacja komórki neurogleju (glejowe) ochrona, wspomaganie Tkanka nerwowa Substancja międzykomórkowa: prawie nieobecna (blaszki podstawne) pobudliwość przewodnictwo

Bardziej szczegółowo

Zmysł wzroku Narząd wzroku Zdolność układu nerwowego do odbierania bodźców świetlnych i przetwarzania ich w mózgu na wrażenia wzrokowe jest określana jako zmysł wzroku. Anatomiczną postacią tego zmysłu

Bardziej szczegółowo

Ukła ł d d n e n rwo w w o y w n rządy d zm ysłó ł w

Ukła ł d d n e n rwo w w o y w n rządy d zm ysłó ł w Układ nerwowy narządy zmysłów Podział receptorów ze względu na rodzaj przetwarzanej energii Mechanoreceptory receptory dotyku (ciałka Paciniego, tarczki Merkela, ciałka Ruffiniego, ciałka Meissnera, =

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x

OKO BUDOWA I INFORMACJE. Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OKO BUDOWA I INFORMACJE Olimpia Halasz xd Bartosz Kulus ; x OCZY - narządy receptorowe umożliwiające wykrywanie kierunku padania światła i jego intensywności oraz, wraz ze wzrostem złożoności konstrukcji,

Bardziej szczegółowo

Podstawy anatomii, wykłady

Podstawy anatomii, wykłady Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Nauk Przyrodniczych Zakład: Anatomii i Antropologii Podstawy anatomii, wykłady Osoby prowadzące przedmiot: Barbara Duda, prof. nadzw. dr hab.,

Bardziej szczegółowo

voice to see with your ears

voice to see with your ears voice to see with your ears Łukasz Trzciałkowski gr00by@mat.umk.pl 2007-10-30 Zmysł słuchu to zmysł umożliwiający odbieranie (percepcję) fal dźwiękowych. Jest on wykorzystywany przez organizmy żywe do

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się :

Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : Narządy zmysłu Arkadiusz Pikora Zadanie 1. Dokoocz zdanie wybierając odpowiedz spośród podanych *A-F].Do aparatu ochronnego oka zalicza się : A.Powieki B. Naczyniówkę C. Twardówkę D. Spojówkę E. Soczewkę

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II MÓZGOWE MECHANIZMY FUNKCJI PSYCHICZNYCH 1.1. ZMYSŁY CHEMICZNE (R.7.3) 1.2. REGULACJA WEWNĘTRZNA (R.10) Zakład Psychofizjologii UJ ZMYSŁY CHEMICZNE Chemorecepcja: smak,

Bardziej szczegółowo

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy

Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Człowiek układ nerwowy, zmysły, odruchy Paweł Strumiłło Zakład Elektroniki Medycznej Człowiek - anatomia i fizjologia Anatomia (budowa organizmu) Fizjologia (funkcjonownie organizmu) http://www.youtube.com/watch?v=ncpoio1fq5q&nr=1

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Budowa i funkcje komórek nerwowych

Budowa i funkcje komórek nerwowych Budowa i funkcje komórek nerwowych Fizjologia Komórki nerwowe neurony w organizmie człowieka około 30 mld w większości skupione w ośrodkowym układzie nerwowym podstawowa funkcja przekazywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu.

Móżdżek. Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Móżdżek 1) Budowa i położenie Móżdżek położony jest w dole tylnym czaszki pod namiotem móżdżku. Sąsiaduje z płatem skroniowym, potylicznym oraz z pniem mózgu. Składa się z dwóch półkul oddzielonych od

Bardziej szczegółowo

Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa. Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek

Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa. Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek Neurologia dla studentów wydziału pielęgniarstwa Bożena Adamkiewicz Andrzej Głąbiński Andrzej Klimek Spis treści Wstęp... 7 Część I. Wiadomości ogólne... 9 1. Podstawy struktury i funkcji układu nerwowego...

Bardziej szczegółowo

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron

Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Układ nerwowy człowieka Podstawową jednostką budulcowa i funkcjonalną układu nerwowego jest - neuron Przewodnictwo skokowe w neuronach (kanały sodowe i potasowe) W aksonach mających osłonki mielinowe potencjały

Bardziej szczegółowo

ośrodkowy układ nerwowy

ośrodkowy układ nerwowy receptory ośrodkowy układ nerwowy efektory układ autonomiczny ... ośrodkowy układ nerwowy receptory... układ autonomiczny obwodowy układ nerwowy Ogólny schemat połączeń systemu nerwowego... efektory układu

Bardziej szczegółowo

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy I CO MU ZAGRAŻA Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy pozwalają np. widzieć w ciemności. Zewnętrzne

Bardziej szczegółowo

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym workiem zwanym osierdziem. Wewnętrzna powierzchnia osierdzia

Bardziej szczegółowo

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5

Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Układ nerwy- ćwiczenia 1/5 Badanie neurologiczne - ĆWICZENIA Wybrane elementy badania układu nerwowego (badanie nerwów czaszkowych, badanie wybranych odruchów mono- i polisynaptycznych, badanie czucia

Bardziej szczegółowo

KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16

KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16 KARTA ODPOWIEDZI - KONKURS BIOLOGICZNY ETAP REJONOWY 2015/16 Nr Max ilość zad. punktów 1. 2 pkt Mechanizmy termoregulacyjne 1.Podskórne naczynia krwionośne (rozszerzają się / zwężają się) Prawidłowe odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka.

Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Podaj nazwy odcinków kręgosłupa oznaczonych na schemacie literami A, B, C i D. Zadanie 2. (1 pkt) Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych.

Układ nerwowy. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową (mózgowie i rdzeń kręgowy) oraz część obwodową - układ nerwów i zakończeń nerwowych. Układ nerwowy Zadaniem układu nerwowego jest nadzorowanie czynności narządów wewnętrznych żywego organizmu oraz umożliwianie mu kontaktów ze światem zewnętrznym. Układ nerwowy dzieli się na część ośrodkową

Bardziej szczegółowo

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY KRĘGOSŁUP Cechy dzięki którym chroni rdzeń : Elastyczność połączeń międzykręgowych sprężystości krążków Krzywizny kręgosłupa Obszerne światło kanału kręgowego i OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Nerwy łączą się z

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II JĄDRA PODSTAWY KRESOMÓZGOWIA I KONTROLA RUCHOWA MECHANIZMY KONTROLI RUCHOWEJ SYSTEMY ZSTĘPUJĄCE Korowe ośrodki motoryczne Kora motoryczna (planowanie, inicjacja i kierowanie

Bardziej szczegółowo

Fizjologia człowieka

Fizjologia człowieka Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia Fizjologia człowieka Osoby prowadzące przedmiot: Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik)

Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik) Rozkład materiału klasa III (drugi podręcznik) Dział programu Układ nerwowy Temat Budowa i funkcje Ośrodkowy układ nerwowy Materiał nauczania budowa i funkcje układu nerwowego budowa neuronu komórki glejowe

Bardziej szczegółowo

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik).

w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe. Odpowiada także za zmył równowagi (błędnik). Ucho narząd słuchu występujący jedynie u kręgowców. Najbardziej złożone i rozwinięte uszy występują u ssaków. Ucho odbiera fale dźwiękowe, przekształca je w drgania mechaniczne, a drgania w impulsy nerwowe.

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ

I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ I PORUSZAM SIĘ, ODDYCHAM I CZUJĘ Zadanie 1. Dokończ zdania. A. Serce i wątroba to przykłady.... B. Najmniejszym elementem budującym organizm człowieka jest....... C. Zespół komórek podobnych do siebie

Bardziej szczegółowo

BADANIE ZMYSŁU WZROKU

BADANIE ZMYSŁU WZROKU BADANIE ZMYSŁU WZROKU Badanie Ślepej Plamki Mariottea macula ceca Tarcza nerwu wzrokowego (discus nervi optici) ( Drugi nerw czaszkowy N.Opticus (II) Miejsce na siatkówce całkowicie niewrażliwe na bodźce

Bardziej szczegółowo

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii

Wykład 3. metody badania mózgu I. dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii Wykład 3 metody badania mózgu I dr Marek Binder Zakład Psychofizjologii ośrodkowy układ nerwowy (OUN) mózgowie rdzeń kręgowy obwodowy układ nerwowy somatyczny układ nerwowy: przewodzi informacje z i do

Bardziej szczegółowo

Określ, w które miejsca oznaczone na schemacie cyframi od 1 do 4 należy wpisać wyrazy: wydzielanie i ograniczenie wydzielania.

Określ, w które miejsca oznaczone na schemacie cyframi od 1 do 4 należy wpisać wyrazy: wydzielanie i ograniczenie wydzielania. Układ nerwowy, hormonalny, narządy zmysłów Zadanie 1 (2 pkt.) Poziom glukozy we krwi człowieka podwyższa adrenalina (wydzielana przez rdzeń nadnerczy) i glukagon, który wraz z insuliną, obniżającą poziom

Bardziej szczegółowo

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE

I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE I. TEST SPRAWDZAJĄCY WIELOSTOPNIOWY : BODŹCE I ICH ODBIERANIE INSTRUKCJA Test składa się z 28 pytań. Pytania są o zróżnicowanym stopniu trudności, ale ułożone w takiej kolejności aby ułatwić Ci pracę.

Bardziej szczegółowo

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Rozwój gospodarczy, dokonujący się we wszystkich obszarach życia ludzi, wiąże się nieodzownie ze zmianą dominującej pozycji ciała człowieka. W ciągu doby,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA

Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA 59 Rozdział 4 IDENTYFIKACJA I ANALIZA FIZJOLOGICZNYCH SYSTEMÓW STEROWANIA Fizjologiczne systemy sterowania to systemy pełniące rolę koordynatora poszczególnych narządów, układów, a także pojedynczych komórek.

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH

Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH Ćwiczenie 2 RDZEŃ KRĘGOWY FUNKCJE DRÓG I OŚRODKÓW RDZENIOWYCH Budowa łuku odruchowego 1 2 Receptor Protoneuron neuron czuciowy 3 Ośrodek (tu integracja odruchu) 4 Motoneuron neuron ruchowy 5 Efektor Prawo

Bardziej szczegółowo

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach...

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach... SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA 1. Zarys historii embriologii................ 16 2. Układ rozrodczy................... 26 Układ rozrodczy męski.................. 26 Narządy rozrodcze wewnętrzne...............

Bardziej szczegółowo

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana poprzecznie prążkowana serca gładka Tkanka mięśniowa Podstawową własnością

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie.

Układ pokarmowy. Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie. Układ pokarmowy Ryc. 1. Sterowane spożywania pokarmu przez ośrodki sytości i głodu zlokalizowane w międzymózgowiu: Jedzenie Szukanie i zdobywanie jedzenia WPG OS OG NPG Nie szukanie jedzenia Nie jedzenie

Bardziej szczegółowo

- mózgowie i rdzeń kręgowy

- mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy Systema nervosum periphericum JTB Podział układu nerwowego Układ nerwowy ośrodkowy - mózgowie i rdzeń kręgowy Układ nerwowy obwodowy - 12 par nerwów czaszkowych i ich zwojów, - 31

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM

Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 1097 Poz. 42 Załącznik C.35. IRINOTECANUM 1. IRINOTECANUM C15 RAK PRZEŁYKU 2. IRINOTECANUM C15.0 SZYJNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 3. IRINOTECANUM C15.1 PIERSIOWA CZĘŚĆ PRZEŁYKU

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

IRINOTECANUM. Załącznik C.35.a. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA

IRINOTECANUM. Załącznik C.35.a. NAZWA SUBSTANCJI CZYNNEJ ORAZ, JEŻELI DOTYCZY- DROGA PODANIA Załącznik C.35.a. IRINOTECANUM Lp 1. IRINO TECANUM C15 RAK PRZEŁYKU 2. IRINO TECANUM C15.0 SZYJNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 3. IRINO TECANUM C15.1 PIERSIOWA CZĘŚĆ PRZEŁYKU 4. IRINO TECANUM C15.2 BRZUSZNA CZĘŚĆ PRZEŁYKU

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym

Anna Słupik. Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym Anna Słupik Układ czucia głębokiego i jego wpływ na sprawność ruchową w wieku podeszłym 16.05.2007 Struktura układu czucia głębokiego Receptory w strukturach układu ruchu: mięśnie + ścięgna więzadła torebka

Bardziej szczegółowo

Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka.

Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Podaj nazwy odcinków kręgosłupa oznaczonych na schemacie literami A, B, C i D. Zadanie 2. (1 pkt) Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne

Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne Ból z tkanki nerwowej a ból odbierany przez tkankę nerwową - dwa sposoby terapeutyczne Dr n. med. Michał Dwornik Ból z tkanki nerwowej Rdzeń kręgowy Zwoje współczulne Korzenie rdzeniowe Nerwy rdzeniowe

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne.

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne. 2. Implantacje mikroelektrod do ślimaka przekazywanie odpowiednio dobranych sygnałów elektrycznych do receptorów w sposób sterowany komputerem. Rehabilitacja w uszkodzeniach słuchu: 1. Protezowanie aparatami

Bardziej szczegółowo

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów

BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia Nowe rodzaje prądów. BTL -4000 Smart & Premium. Nowe rodzaje prądów BTL -4000 Smart & Premium Elektroterapia 1. Prąd Kotz`a średniej częstotliwości, bipolarny. Prąd Kotz`a jest jednym z grupy prądów, z których pochodzi rosyjska stymulacja, stąd prąd Kotz`a może być również

Bardziej szczegółowo

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie)

Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) Systemy odbioru i przetwarzania informacji cechuje: wieloetapowość (odbiór informacji przez receptory, dekodowanie,kodowanie) specjalizacja strukturalna i funkcjonalna ze względu na rodzaj bodźca oraz

Bardziej szczegółowo

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych:

Wysiłek krótkotrwały o wysokiej intensywności Wyczerpanie substratów energetycznych: Zmęczenie Zmęczenie jako jednorodne zjawisko biologiczne o jednym podłożu i jednym mechanizmie rozwoju nie istnieje. Zmęczeniem nie jest! Zmęczenie po dniu ciężkiej pracy Zmęczenie wielogodzinną rozmową

Bardziej szczegółowo

Układ szkieletowy Iza Falęcka

Układ szkieletowy Iza Falęcka Układ szkieletowy Iza alęcka Zaznacz podpunkt, w którym nie wymieniono kości krótkich. a) kość łokciowa, kość miednicza, rzepka b) kość krzyżowa, paliczki, łopatka c) kość nadgarstka, kręgosłup, kość śródręcza

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia Dział Lp. Temat konieczny (ocena - dopuszczająca) podstawowy (ocena - dostateczny) Poziom wymagań

Bardziej szczegółowo

omawia funkcje elementów układu oddechowego opisuje rolę nagłośni

omawia funkcje elementów układu oddechowego opisuje rolę nagłośni Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II a, II b, II c. gimnazjum. 1. Budowa i rola układu oddechowego wymienia odcinki układu oddechowego definiuje płuca jako miejsce wymiany gazowej omawia funkcje

Bardziej szczegółowo

ANATOMIA ROK I 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: 2. Kierownik Zakładu:

ANATOMIA ROK I 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: 2. Kierownik Zakładu: ANATOMIA ROK I 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: Zakład Anatomii Prawidłowej Człowieka UMB 2. Kierownik Zakładu: Prof. dr hab. Janusz Bogdan Dzięcioł 3. Osoba odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl Coraz większa liczba pacjentów zgłasza się do fizjoterapeutów z problemami bólowymi w obrębie kręgosłupa. Często postawiona diagnoza dyskopatia, wywołuje niepokój o własne zdrowie i wątpliwości w jaki

Bardziej szczegółowo

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu

Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Nina Baryłko-Pikielna Zmysły chemiczne i ich rola w żywieniu Wszechnica Żywnienia 18.11.2009 Czym są zmysły chemiczne (chemorecepcyjne)? Czym różnią się od innych zmysłów? Zmysły - bodźce - receptory -

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa. (budowa)

Tkanka nabłonkowa. (budowa) Tkanka nabłonkowa (budowa) Komórki tkanki nabłonkowej tworzą zwarte warstwy, zwane nabłonkami. Są układem ściśle upakowanych komórek tworzących błony. 1) główną masę tkanki stanowią komórki. 2) istota

Bardziej szczegółowo

Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA

Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA Artur Moskała,Krzysztof Woźniak TANATOLOGIA Definicje śmierci Definicja klasyczna nieodwracalne ustanie krążenia krwi oznacza śmierć człowieka jako całości. Definicja nowa nieodwracalne ustanie funkcji

Bardziej szczegółowo

Biorytmy, sen i czuwanie

Biorytmy, sen i czuwanie Biorytmy, sen i czuwanie Rytmika zjawisk biologicznych określana jako biorytm przyporządkowuje zmiany stanu organizmu do okresowych zmian otaczającego środowiska. Gdy rytmy biologiczne mają charakter wewnątrzustrojowy

Bardziej szczegółowo

Mięśnie. dr Magdalena Markowska

Mięśnie. dr Magdalena Markowska Mięśnie dr Magdalena Markowska Zjawisko ruchu 1) Jako możliwość przemieszczania przestrzennego mięśnie poprzecznie prążkowane 2) Pompa serce 3) Jako podstawa do utrzymywania czynności życiowych mięśnie

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny 2013 biologia poziom podstawowy przykładowe odpowiedzi:

Egzamin maturalny 2013 biologia poziom podstawowy przykładowe odpowiedzi: przykładowe odpowiedzi: Zad. 1 Zad. 2 a) Najważniejszą funkcją mitochondriów jest oddychanie tlenowe/zaopatrują komórkę w energię/w organellach tych powstaje użyteczna biologicznie energia(atp/adenozyno-5'-trifosforan)

Bardziej szczegółowo

Czynność rdzenia kręgowego Odruch

Czynność rdzenia kręgowego Odruch Czynność rdzenia kręgowego Odruch Bodziec za słaby nie wywołuje rozchodzącego się impulsu, ale tylko zmiany miejscowe bodziec podprogowy. Najsłabszy bodziec wywołujący już impuls bodziec progowy. Każdy

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie narządu ruchu. Kinga Matczak

Funkcjonowanie narządu ruchu. Kinga Matczak Funkcjonowanie narządu ruchu Kinga Matczak Narząd ruchu zapewnia człowiekowi utrzymanie prawidłowej postawy ciała, dowolne zmiany pozycji i przemieszczanie się w przestrzeni. Ze względu na budowę i właściwości

Bardziej szczegółowo

odbierają bodźce ze środowiska wewnętrznego odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego

odbierają bodźce ze środowiska wewnętrznego odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego RECEPTORY - liczne wyspecjalizowane struktury, pozwalające na odbieranie bodźców - receptorem może być pojedyncza komórka receptorowa lub cały organ zbudowany z wielu komórek EKSTERORECEPTORY odbierają

Bardziej szczegółowo

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński

Czucie bólu z zębów człowieka. dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Czucie bólu z zębów człowieka dr n. med. Marcin Lipski dr n. med. Jarosław Zawiliński Nerwy Nerw trójdzielny Nerw szczękowy i nerw żuchwowy Gałęzie zębowy ww nerwów Miazga Włókna aferentne czuciowe Włókna

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka studia stacjonarne I stopnia

Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka studia stacjonarne I stopnia Wydział Nauk o Żywności i Biotechnologii Kierunek: Technologia Żywności i Żywienie Człowieka studia stacjonarne I stopnia Prowadzący przedmiot: dr n. wet. Sylwester Kowalik Szczegółowy program wykładów

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej VI. Układ wydalniczy V. Układ oddechowy Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy II gimnazjum oparte na programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej (1godz./tyg.) mgr Wioletta

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. 6. Układ oddechowy złożony z dróg oddechowych i płuc.

WSTĘP. 6. Układ oddechowy złożony z dróg oddechowych i płuc. WSTĘP Biologia jest nauką zajmującą się opisywaniem budowy i funkcjonowania organizmów żywych. Dzielimy ją na takie działy, jak: morfologia, która jest nauką o budowie organizmu, i fizjologia, która jest

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

Anatomia. Dr n. med. Jarosław Zawiliński

Anatomia. Dr n. med. Jarosław Zawiliński 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu Anatomia 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej Dr n. med. Jarosław Zawiliński 4. Nazwa modułu: Nauki

Bardziej szczegółowo

Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz

Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz Co działa na nerwy rdzeniowi kręgowemu? Marta Błaszkiewicz Rdzeń kręgowy > część ośrodkowego UN > bodźce z mózgowia do obwodowego UN > Ф 1cm, 30g, 45cm > poniżej L2: ogon koński Uszkodzenia rdzenia kręgowego

Bardziej szczegółowo

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Jama ustna Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Karta pracy I 1. Wykonaj schematyczny rysunek zęba i podpisz jego najważniejsze części. 2. Uzupełnij tabelę. Zęby Rozdrabnianie pokarmu Język Gruczoły

Bardziej szczegółowo

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat

Jak dziecko z autyzmem odbiera świat Jak dziecko z autyzmem odbiera świat mgr Jadwiga Laliczyńska KONFERENCJA SZKOLENIOWO- NAUKOWA -na rzecz pomocy dzieciom i młodziem odzieży y z autyzmem POMÓŻ MI Węgrów w 15.11.2010 r. Uszkodzenia centralnego

Bardziej szczegółowo

Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO

Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO AUTOR: Arkadiusz Kamiński KL. I, SEMESTR I TECHNIKUM ROLNICTWA SZKOŁA: NIEPUBLICZNA SZKOŁA POLICEALNA W STASZOWIE (uprawnienia szkoły publicznej) Temat z produkcji zwierzęcej NARZĄDY ZMYSŁÓW: UCHO Staszów,

Bardziej szczegółowo

DNO ŻOŁ DKA TRZON ŻOŁ DKA UJŚCIE ODŹWIERNIKA ODŹWIERNIK KRZYWIZNA MNIEJSZA ŻOŁ DKA, NIEOKREŚLONA KRZYWIZNA WIĘKSZA ŻOŁ DKA, NIEOKREŚLONA

DNO ŻOŁ DKA TRZON ŻOŁ DKA UJŚCIE ODŹWIERNIKA ODŹWIERNIK KRZYWIZNA MNIEJSZA ŻOŁ DKA, NIEOKREŚLONA KRZYWIZNA WIĘKSZA ŻOŁ DKA, NIEOKREŚLONA Zał cznik C.64. TEMOZOLOMIDUM L.p. 1. TEMOZOLOMIDUM C16 2. TEMOZOLOMIDUM C16.0 3. TEMOZOLOMIDUM C16.1 4. TEMOZOLOMIDUM C16.2 5. TEMOZOLOMIDUM C16.3 6. TEMOZOLOMIDUM C16.4 7. TEMOZOLOMIDUM C16.5 8. TEMOZOLOMIDUM

Bardziej szczegółowo

UKŁAD NERWOWY. opracowanie: Robert Duszyński

UKŁAD NERWOWY. opracowanie: Robert Duszyński UKŁAD NERWOWY opracowanie: Robert Duszyński 1 CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Układ nerwowy człowieka (łac. systema nervosum) zbudowany jest z tkanki nerwowej, integruje działalność organizmu, rejestruje bodźce,

Bardziej szczegółowo

ANATOMIA. mgr Małgorzata Wiśniewska Łowigus

ANATOMIA. mgr Małgorzata Wiśniewska Łowigus ANATOMIA mgr Małgorzata Wiśniewska Łowigus Wśród nauk biologicznych, zajmujących się wszelkimi formami życia, wyróżnia się dwa podstawowe działy: morfologię, fizjologię. MORFOLOGIA - zajmuje się poznaniem

Bardziej szczegółowo

Instytut Ochrony Zdrowia, Zakład Fizjoterapii

Instytut Ochrony Zdrowia, Zakład Fizjoterapii Kod przedmiotu: PLPILA0-IOZFIZ-L-lpl-013 Pozycja planu: B1 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane 1 Nazwa przedmiotu Anatomia prawidłowa człowieka I Kierunek studiów Fizjoterapia 3 Poziom studiów

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Kierunek studiów: Kosmetologia

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU

TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU TERAPIA ZABURZEŃ CZYNNOŚCI SYSTEMU ŻUCHWOWO-GNYKOWO-CZASZKOWEGO PROGRAM KURSU Dla stomatologów, foniatrów, laryngologów, okulistów i fizjoterapeutów WERSJA 2014.2 20 godzin akademickich zrealizowanych

Bardziej szczegółowo

Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o

Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o Rola układu hormonalnego: 1. Utrzymanie równowagi wewnętrznej 2. hormony regulują procesy chemiczne w tkankach i komórkach 3. hormony decydują o przepuszczalności błon kom., wpływają na rodzaj transportowanych

Bardziej szczegółowo

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomagające uzyskać gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują

Bardziej szczegółowo

Układ nerwy- ćwiczenia 1/14

Układ nerwy- ćwiczenia 1/14 Układ nerwy- ćwiczenia 1/14 Badanie neurologiczne - ĆWICZENIA Wybrane elementy badania układu nerwowego (badanie nerwów czaszkowych, badanie wybranych odruchów mono- i polisynaptycznych, badanie czucia

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu

Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu Homeostaza. Regulacja hormonalna i nerwowa środowiska wewnętrznego. Rozwój odporności organizmu HOMEOSTAZA zdolność do utrzymywania stałości środowiska wewnętrznego ustroju, mimo zmian zachodzących w środowisku

Bardziej szczegółowo

Wiek przedszkolny. Opracowała Jarosz Izabela

Wiek przedszkolny. Opracowała Jarosz Izabela Wiek przedszkolny Opracowała Jarosz Izabela Ruch jest życiem, życie jest ruchem (A.Senger) Życie polega na ruchu i ruch jest jego istotą Bez ruchu nie byłoby istnienia (A.Schopenhauer) (M.Bogdanowicz)

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy, rozkład materiału. Wymagania szczegółowe na poszczególne stopnie szkolne

Plan wynikowy, rozkład materiału. Wymagania szczegółowe na poszczególne stopnie szkolne P l a n d y daktyczno -wychowawczy z biologii Część I. Informacje ogólne a Rok szkolny 2015/2016 Liczba godzin: Realizacji treści podstawy programowej 26godz. b Powtórzenie przed klasówkami 3godz. c Prace

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo