WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ SPORY O ZIEMIĘ W MOZAMBIKU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ SPORY O ZIEMIĘ W MOZAMBIKU"

Transkrypt

1 p WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

2 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ To niewiarygodne, a jednak prawdziwe: mimo że na świecie produkuje się wystarczającą ilość żywności, aby wykarmić całą populację naszej planety, nadal ok. 850 milionów ludzi cierpi głód. Prawie 80 procent z nich mieszka na terenach wiejskich w krajach globalnego Południa, czyli tam gdzie paradoksalnie uprawia się dużo żywności. Przyczyny takiego stanu rzeczy są wielorakie i złożone. Produkcja agropaliw z kukurydzy, soi i trzciny cukrowej, promowana przez ustawodawców, konkuruje o grunty rolne z uprawami żywności. W ten sposób podaż żywności jest sztucznie zmniejszana. 1 Spekulacja podstawowymi produktami żywnościowymi na rynkach kontraktów terminowych jest jednym z powodów wahających się i coraz bardziej nieprzewidywalnych cen żywności. W rezultacie gwałtownych zwyżek cen, rzesze ludzi, którzy wydają nawet 80 procent swoich dochodów na wyżywienie, zwyczajnie przestaje być stać na jedzenie. 2 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

3 Konsekwencje zmian klimatu, związane z coraz częstszym występowaniem ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak susze czy powodzie, są zagrożeniem dla zbiorów w różnych częściach świata. Drobni rolnicy w krajach globalnego Południa tracą swoje źródła utrzymania także z powodu wspieranego wysokimi dotacjami eksportu nadwyżek żywności z Europy i Stanów Zjednoczonych, który niszczy lokalne rynki. Ponadto w ostatnich latach coraz więcej rdzennych społeczności, pasterzy, rybaków i drobnych rolników traci dostęp do lasów, zasobów wodnych, łowisk, pastwisk i gruntów rolnych, jak również prawo do decydowania o tym, kiedy, w jaki sposób i przez kogo te zasoby mogą być wykorzystywane. Kontrola nad nimi zostaje przejęta przez krajowe i zagraniczne korporacje, instytucje finansowe lub rządy, które za cel stawiają sobie realizację wielkich projektów przemysłowych lub rolniczych. 2 To ostatnie zjawisko, od czasu publikacji w 2008 roku przez organizację pozarządową GRAIN raportu pt. Seized 3, jest powszechnie określane jako zawłaszczanie ziemi. Termin zawłaszczanie ziemi odnosi się do sprzedaży lub długoterminowej dzierżawy wielkich obszarów ziemi inwestorom z sektora prywatnego lub publicznego. Nie jest niczym nowym, że zagraniczne koncerny uzyskują dostęp do ziemi i innych zasobów naturalnych w różnych częściach świata. Już od czasów kolonialnych przedsiębiorstwa z krajów globalnej Północy przejmowały duże ilości ziem, aby uprawiać na eksport produkty rolne, takie jak kawa, kakao i banany, lub by wydobywać surowce mineralne. 4 Obecnie mamy jednak do czynienia z dwoma zupełnie nowymi aspektami tego zjawiska. Po pierwsze zakres i tempo sprzedaży gruntów lub ich dzierżawy według różnych szacunków chodzi o aż 227 milionów hektarów zie- mi 5 na całym świecie, czyli obszar równy całkowitej powierzchni Europy Zachodniej. Dane Banku Światowego wskazują, że w ciągu zaledwie dziewięciu miesięcy, od października 2008 roku do czerwca 2009 roku, przeprowadzono negocjacje i zawarto porozumienia z sektorem prywatnym odnośnie ponad 45 milionów hektarów ziemi, z czego 70 procent znajduje się w Afryce Subsaharyjskiej. 6 Oznacza to dziesięciokrotny wzrost tego zjawiska w porównaniu do lat poprzednich. Po drugie pojawiły się nowe podmioty zainteresowane nabywaniem ziemi. Nie są to już tylko przedsiębiorstwa rolne z krajów globalnej Północy, ale także gracze znani tradycyjnie z rynków finansowych, czyli banki, fundusze hedgingowe i fundusze emerytalne, oraz coraz częściej przedsiębiorstwa lub rządy z krajów nowo uprzemysłowionych. Głównymi siłami napędowymi zawłaszczania ziemi są trzy kryzysy, które dotknęły świat w ostatnich latach: kryzys żywnościowy, kryzys transportowy i klimatyczny oraz kryzys gospodarczy i finansowy. Gdy w 2008 roku na skutek gwałtownego wzrostu cen podstawowych produktów rolnych przez świat przetoczył się kryzys żywnościowy, rządy kilku nowo uprzemysłowionych krajów oraz państw Zatoki Perskiej zagwarantowały sobie dostęp do dużej ilości ziem uprawnych w krajach globalnego Południa. Ich celem była uprawa tam żywności na eksport i w ten sposób stanie się bardziej niezależnymi od coraz większych wahań światowych cen żywności. Przykładowo Katar wydzierżawił 40 tysięcy hektarów ziemi w Kenii pod uprawy owoców i warzyw, by zapewnić dostawy żywności dla swoich mieszkańców. 3

4 Dostęp do ziemi jest niezbędny do życia. Drobna rolniczka Luciana Phiva zbiera maniok na swoim polu. Kryzys przeżywa także model transportu oparty na paliwach kopalnych. W reakcji na Peak Oil (szczyt wydobycia ropy naftowej) postawiono na agropaliwa, które są obecnie zachwalane jako nowy sposób na utrzymanie dotychczasowej mobilności opartej na zmotoryzowanym transporcie prywatnym. Uprawy roślin energetycznych otrzymują polityczne wsparcie i dotacje, szczególnie w Stanach Zjednoczonych oraz Unii Europejskiej, stając się w ten sposób najczęstszą przyczyną zawłaszczania ziemi na świecie. Dodatkową zachętę do inwestowania w ziemię stwarzają rozwiązania rynkowe wprowadzane w celu łagodzenia zmian klimatu. Zamiast rzeczywiście zmniejszać poziom emisji do atmosfery, promuje się jako dochodową alternatywę kompensację emisji dwutlenku węgla (tzw. carbon offseting ). 7 Lasy i łąki oraz nowo tworzone wielkie plantacje drzew traktowane są jako pochłaniacze gazów cieplarnianych, co w teorii ma prowadzić do zmniejszenia globalnej emisji tych gazów. Od początku kryzysu gospodarczego i finansowego gracze na rynku finansowym zaczęli postrzegać ziemie uprawne jako nowe źródło zyskownych inwestycji. Biorąc pod uwagę ograniczoną ilość zasobów naturalnych, zwiększający się popyt na surowce odnawialne, a także przewidywane skutki zmian klimatu, oczekują oni stale rosnącego zapotrzebowania na kurczące się zasoby gruntów, a zatem także wzrostu ich cen i możliwości zysku. Według danych OECD (Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) około 40 procent wszystkich funduszy inwestujących w ziemie pochodzi z Europy. 8 Ich model biznesowy ma często charakter spekulacyjny. Ziemie kupowane są zwykle w celu sprzedania ich z zyskiem kilka lat później. 9 Proceder zawłaszczania ziemi koncentruje się zwłaszcza na kontynencie afrykańskim, ponieważ ziemia jest tam stosunkowo tania, a prawo własności miejscowej ludności jest często słabo chronione, dzięki czemu inwestorzy są dość dobrze zabezpieczeni przed ryzykiem. Ale zawłaszczanie ziemi odbywa się także w niektórych częściach Azji i Ameryki Łacińskiej. Podobne przypadki mają również miejsce w takich krajach, jak Rumunia i Ukraina, w których koncentruje się zawłaszczanie ziemi na terenie Europy. 10 Wśród dziesięciu krajów najbardziej dotkniętych tym procederem aż siedem leży w Afryce: Sudan Południowy, Demokratyczna Republika Konga, Mozambik, Liberia, Sudan, Sierra Leone i Madagaskar. Wiele z tych krajów jest zależna od importu żywności, a ich mieszkańcy często cierpią z powodu głodu i niedożywienia. Większość inwestycji prowadzących do zawłaszczania ziemi pochodzi z takich państw, jak Stany Zjednoczone, Malezja, Wielka Brytania, Indie, Chiny czy Arabia Saudyjska WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

5 NIEKORZYSTNA SYTUACJA LOKALNYCH SPOŁECZNOŚCI Zawłaszczanie ziemi niesie za sobą ogromne konsekwencje ekonomiczne, społeczne i ekologiczne w krajach, w których prowadzone są inwestycje. W wielu przypadkach udokumentowano naruszenia tradycyjnych praw miejscowej ludności do użytkowania gruntów, wypasu czy dostępu do ziemi. Inwestycje doprowadzają do utraty przez lokalne społeczności kontroli nad dużymi obszarami ziemi. Coraz częściej dochodzi do przymusowych wywłaszczeń i wysiedleń. Rośnie też liczba gwałtownych konfliktów o ziemię i inne zasoby naturalne, takie jak woda. Duże przemysłowe uprawy monokulturowe niszczą źródła utrzymania drobnych rolników. Mają też bardzo negatywny wpływ na ekosystemy i klimat. Winne są temu m.in. sztuczne nawadnianie, wysokie zużycie pestycydów i nawozów sztucznych, uprawa tylko niewielkiej liczby gatunków roślin oraz wylesianie. Globalnie około 2,5 miliarda ludzi pracuje w małych gospodarstwach rolnych. 500 milionów tychże gospodarstw produkuje aż 80 procent żywności w krajach globalnego Południa. 12 Ich dalsze funkcjonowanie zależy jednak od prawidłowo działających ekosystemów, a przede wszystkim od zapewnionego dostępu do ziemi. W przeciwnym wypadku wzrasta wśród nich zagrożenie ubóstwem i głodem. 5

6 MOZAMBIK: WZROST PROCEDERU ZAWŁASZCZANIA ZIEMI Projekt ProSavana obejmie najprawdopodobniej powierzchnię sześciu milionów hektarów ziemi na terenie trzech prowincji Mozambiku. Tym samym zagrożony zostanie dostęp do ziemi dla około czterech milionów drobnych rolników i rolniczek. Mozambik jest jednym z krajów szczególnie dotkniętych przez zawłaszczanie ziemi. Trzy czwarte ludności Mozambiku zamieszkuje tereny wiejskie i jest zależna od drobnego rolnictwa. Rolnicy i rolniczki uprawiają głównie podstawowe produkty żywnościowe przeznaczone do codziennej konsumpcji, takie jaki kukurydza, maniok i różne warzywa. W kilku prowincjach uprawia się też ryż oraz rośliny eksportowe, takie jak bawełna i herbata. Mozambik jest jednym z najbiedniejszych krajów na świecie. Na liście państw świata według Wskaźnika Rozwoju Społecznego (Human Development Index 6 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

7 HDI) zajmuje regularnie jedno z ostatnich miejsc. W 2012 roku zajął 185 pozycję na 187 uwzględnionych krajów. Duża część populacji nie ma wystarczającego albo żadnego dostępu do czystej wody, podstawowej edukacji czy opieki medycznej. Wskaźnik głodu na świecie (Global Hunger Index) z 2012 roku sugeruje pewną poprawę sytuacji żywnościowej w Mozambiku, jednak nadal określa ją jako niepokojącą. 13 Pomimo ogólnie zmniejszającego się poziomu ubóstwa, liczba ludzi niedożywionych wciąż rośnie. Paradoks ten wynika z faktu, że jedynie 20 procent populacji Mozambiku korzysta materialnie z szybkiego wzrostu gospodarczego, podczas gdy odsetek ludności wiejskiej żyjącej poniżej granicy ubóstwa ciągle się zwiększa. 14 By stymulować wzrost gospodarczy, rząd Mozambiku skupia swoją uwagę na projektach na dużą skalę. Innymi słowy wykorzystuje klasyczną strategię pobudzania rozwoju i tworzenia bogactwa. Obecnie zwłaszcza sektory węglowy i gazowy przeżywają prawdziwy boom i inicjowane są w nich wielkie międzynarodowe projekty. Dla drobnych rolników największe zagrożenie stanowią jednak inwestycje na dużą skalę w użytki rolne i tereny leśne. Do najbardziej kontrowersyjnych projektów rolnych ostatnich lat należy projekt ProSavana, realizowany wspólnie przez Mozambik, Brazylię i Japonię. Wzorując się na brazylijskim modelu rozwoju rolnictwa, projekt przewiduje wprowadzenie w północnej części Mozambiku przemysłowego rolnictwa zorientowanego na produkcję na eksport i ma objąć swym zasięgiem powierzchnię kilku milionów (!) hektarów. 15 Planuje się tam wielkie uprawy soi, kukurydzy, ryżu, bawełny i innych roślin eksportowych. Projekt ProSavana już spotkał się z protestami zarówno w Mozambiku, jak i na świecie, pomimo że jego oficjalne rozpoczęcie planowane było dopiero na rok PRAWO DOTYCZĄCE ZIEMI W MOZAMBIKU: DOBRE W TEORII Prawo dotyczące użytkowania ziemi w Mozambiku uważane jest za jedno z najbardziej zaawansowanych na świecie. Ziemia w Mozambiku jest własnością publiczną i to państwo przyznaje prawo do jej użytkowania. Jednak już we wczesnych latach dziewięćdziesiątych zaczęły pojawiać się pierwsze konflikty o ziemię pomiędzy lokalnymi społecznościami a zagranicznymi inwestorami, którzy rościli sobie prawo do gruntów w lepiej rozwiniętych regionach kraju. Zachodni kredytodawcy, tacy jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF), naciskali na prywatyzację własności ziemskiej. Parlament Mozambiku oparł się jednak tej presji dzięki wsparciu ze strony szerokiej kampanii prowadzonej przez stowarzyszenia drobnych rolników i organizacje pozarządowe. Ziemia pozostała własnością publiczną. Przyznawanie gruntów inwestorom musi być konsultowane z lokalnymi społecznościami, ponieważ to im przysługują tradycyjne prawa do korzystania z zajmowanej ziemi. Zatem przynajmniej w teorii obwiązujące prawo chroni mieszkańców danego terenu. Jednak wymagany przez przepisy proces konsultacyjny okazuje się niewystarczający i częstokroć staje się swego rodzaju furtką pozwalającą na zawłaszczanie ziemi. Spotkania konsultacyjne co najmniej dwa są wymagane przez prawo często przeprowadzane są źle i w bardzo powierzchowny sposób oraz niedostatecznie uwzględniają interesy miejscowej ludności. Różne badania wykazały, że lokalne społeczności nie są odpowiednio informowane o swoich prawach. 16 Ponadto rząd przyznaje inwestorom prawo użytkowania gruntów za bardzo niską opłatą na okres 50 lub 100 lat. W ten sposób inwestorzy uzyskują dostęp do ziemi praktycznie za darmo. 7

8 Inwestorzy i członkowie rządu twierdzą, że w przypadku wielkich inwestycji w ziemię chodzi o wykorzystanie nieużytków. Redaktor pisma Mozambique Political Process Bulletin, Joseph Hanlon, przeprowadził analizę podziału ziem w Mozambiku i doszedł do wniosku, że klasyfikowanie niektórych terenów jako nieużytki jest często błędne, ponieważ większość z tych ziem jest kluczowa dla lokalnych systemów żywnościowych. Są na przykład źródłem owoców leśnych lub terenem polowań dla okolicznych mieszkańców, dzięki czemu pomagają im się wyżywić. Zapewniają też dostęp do wody i drewna opałowego. 17 ZAWŁASZCZAJĄCY ZIEMIĘ ROSNĄ W SIŁĘ Według szacunków organizacji GRAIN powierzchnia ziem, które uzyskali inwestorzy (zarówno krajowi, jak i zagraniczni) pod projekty rolnicze w Mozambiku, wynosi około 1,6 miliona hektarów. 18 Inicjatywa Land Matrix podaje, że chodzi nawet o ponad 2 miliony hektarów. 19 Te dane nie uwzględniają gigantycznego projektu ProSavana. 8 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

9 Zielona pustynia w Mozambiku: monokultury eukaliptusa zmniejszają bioróżnorodność. W wielu krajach fala zawłaszczania ziemi wywołana została wprowadzeniem na dużą skalę upraw roślin energetycznych. Przykładowo w Mozambiku w ostatnich latach miał miejsce prawdziwy boom na uprawę jatrofy, wychwalanej przez rząd jako niemalże cudowny sposób na przezwyciężenie ubóstwa i zapewnienie krajowi niezależności energetycznej. W 2009 roku rząd Mozambiku opublikował krajową strategię dotyczącą agropaliw. Przedstawia ona plan zwiększenia upraw roślin energetycznych, ale stwierdza też, że nie powinny one konkurować z uprawami żywności. W międzyczasie boom na rośliny energetyczne jednak osłabł i od końca 2009 roku nie zatwierdzono żadnego nowego dużego projektu ich upraw. 20 Ale pojawił się już kolejny trend w Mozambiku odkryto jedne z największych na świecie złóż gazu i węgla. Międzynarodowe koncerny zajmujące się wydobyciem gazu, ropy naftowej i węgla, takie jak Anadarko (USA), ENI (Włochy), Vale (Brazylia) i Rio Tinto (Australia) już są aktywne w Mozambiku lub właśnie rozpoczynają tam swoją działalność. Wystarczy odwiedzić stronę internetową rejestru działalności górniczej w Mozambiku 21, by przekonać się, jak wielkie obszary ziemi zostały już przyznane inwestorom w formie koncesji. Są regiony, zwłaszcza w centralnych i północnych prowincjach kraju, gdzie prawie nie ma już ziem, na które nie zostałyby wydane koncesje. Dobrym przykładem tego, jak daleko zaszedł ten proceder, jest prowincja Tete. Rząd Mozambiku przyznał tam do tej pory co najmniej 245 koncesji wydobywczych i licencji poszukiwawczych, które obejmują około 3,4 miliona hektarów ziemi, czyli jedną trzecią całkowitej powierzchni tej prowincji. Z kolei w sektorze leśnym duże obszary ziemi w Mozambiku są przeznaczane na realizację projektów rolno-leśnych, z którymi wiąże się tzw. zielone zawłaszczanie. Na pierwszy rzut oka inwestycje te przyczyniają się do ochrony klimatu poprzez pochłanianie dwutlenku węgla. Jednakże ze względu na fakt, że wymagają olbrzymich obszarów ziemi, stają się bezpośrednią konkurencją dla drobnych rolników i rolniczek produkujących żywność. 22 Konflikty między inwestorami a miejscową ludnością stały się więc bardziej regułą niż wyjątkiem. Ochrona klimatu jest oczywiście ważnym tematem dla Mozambiku, gdyż postępujące zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na dużą liczbę tutejszych drobnych gospodarstw rolnych. Przykładowo Global Climate Risk Index wskazuje na poważne zagrożenie Mozambiku konsekwencjami zmian klimatu wśród krajów najbardziej narażonych na ekstremalne zjawiska pogodowe zajmuje on 20 miejsce. 23 Ze względu na zagrożenie powodziami i suszą Mozambik jest krajem najbardziej narażonym na ekstremalne zjawiska pogodowe na kontynencie afrykańskim. 9

10 EUKALIPTUS DLA MUTAPWA: WIELE ZŁAMANYCH OBIETNIC Dobrym przykładem konfliktów o ziemię w Mozambiku jest inwestycja realizowana przez norweskomozambijską korporację Lurio Green Resources (LGR). Projekt zalesiania początkowo miał obejmować przede wszystkim uprawę drzew eukaliptusowych na powierzchni 210 tysięcy hektarów w północnej prowincji Nampula. W 2010 roku rząd Mozambiku zatwierdził projekt na obszarze 126 tysięcy hektarów. Teren ten został z kolei podzielony na wiele mniejszych działek w celu uniknięcia konieczności przeprowadzania oceny oddziaływania projektu na środowisko, która byłaby obowiązkowa w przypadku przylegających do siebie większych obszarów ziemi. Większość terenów przyznanych LGR to ziemie uprawne wykorzystywane przez drobnych rolników i rolniczki. Dziesięcioletni plan LGR przewiduje budowę papierni, dochody z eksportu rzędu 850 milionów dolarów rocznie, bezpośrednie zatrudnienie dla 11,5 tysiąca osób, a także pośrednio przyczynienie się do stworzenia miejsc pracy dla dalszych 30 tysięcy osób. Ponadto efektem zalesiania ma być pochłonięcie 25 milionów ton dwutlenku węgla w ciągu najbliższych 20 lat. 24 Rolnicy i rolniczki, na których wpływ ma inwestycja, opisują projekt firmy LGR w mniej pozytywnym świetle. Przykładem jest społeczność Mutapwa mieszkająca na obszarze objętym koncesją, którą otrzymała korporacja. Mutapwa zajmuje powierzchnię 5900 hektarów, z których około połowa została przyznana LGR. Mieszkańcy Mutapwa żyją prawie wyłącznie z produkcji rolnej na własne potrzeby, a średnia wielkość ich gospodarstw waha się między 0,5 a 3 hektary. Korporacja LGR nie uwzględniła ich wystarczająco w swoich decyzjach. Spotkania konsultacyjne na przykład organizowane były bez zapowiedzi, co oznaczało, że duża część społeczności nie mogła w nich nawet wziąć udziału. Ponadto członkowie społeczności nie zostali poinformowani o krajowych przepisach dotyczących użytkowania gruntów, przez co nie wiedzieli, jakie prawa przysługiwały im podczas konsultacji oraz nie byli w pełni świadomi zakresu swoich praw do ziemi. Obietnice złożone przez LGR, takie jak budowa nowej szkoły, zapewnienie zatrudnienia dla miejscowych pracowników i poprawa stanu dróg dojazdowych, były mgliste i nie zostały przedstawione na piśmie. Dzięki pomocy mozambijskiej organizacji drobnych rolników, ORAM 25, mieszkańcy Mutapwa mogli renegocjować niektóre części umowy, co pozwoliło im uniknąć utraty wszystkich swoich ziem na rzecz korporacji. Powołano także komitet do administrowania gruntami, który służy jako łącznik między mieszkańcami a LGR. Członkowie społeczności zostali też przeszkoleni w zakresie ich prawa do ziemi. Jednakże części rodzin nie udało się uniknąć utraty ziem i domów na rzecz plantacji eukaliptusa. Dzisiaj, trzy lata po podpisaniu umowy, wychodzą na jaw kolejne negatywne skutki działalności firmy LGR. Rolnikom i rolniczkom pogorszył się na przykład dostęp do wody. 26 Eukaliptus ma bardzo wysokie zapotrzebowanie na wodę, a plantacje czerpią jej znaczne ilości z otaczających terenów. W konsekwencji spada poziom wód gruntowych, rzeki i źródła wysychają, a całe regiony zaczyna dotykać susza. Ma to wyraźnie negatywny wpływ na dotknięte tymi zjawiskami lokalne społeczności wysychają studnie, a inne źródła wody są często zbyt daleko. Dostęp do wody to poważny problem nie tylko dla rolników z Mutapwa, ale także dla innych mieszkańców Mozambiku. Rządowe dane pokazują, że nadal ponad połowa Mozambijczyków nie ma dostępu do czystej wody pitnej, a ponad 80 procent nie ma dostępu do odpowiednich urządzeń sanitarnych. Sytuacja na terenach wiejskich jest gorsza niż w mia- 10 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

11 Plantacja eukaliptusa korporacji Lurio Green Resources w Mutapwa. Firma planuje objąć swymi uprawami powierzchnię 126 tysięcy hektarów. stach zaledwie 30 procent mieszkańców wsi ma dostęp do czystej wody i tylko 6 procent do odpowiednich sanitariatów. Badania z 2009 roku wykazały, że głównym źródłem wody dla około 36 procent ludności Mozambiku były niezabezpieczone studnie kopane. 27 Z powodu inwestycji LGR rolnicy z Mutapwa muszą pokonywać teraz znacznie większe odległości, by dostać się na swoje pola. Ci, którzy musieli oddać swoje ziemie pod plantacje eukaliptusa, otrzymali wprawdzie w zamian inne grunty, ale często wiązało się to z koniecznością wycinki rosnących na nich do tej pory drzew owocowych, które stanowiły ważne źródło dodatkowej żywności. W kilku przypadkach LGR wypłaciło rolnikom odszkodowania, jednak to tylko częściowo zrekompensowało ich straty. Wciąż niespełniona pozostaje obietnica stworzenia miejsc pracy dla lokalnej społeczności. Jak dotąd z około 5600 mieszkańców tylko około 100 zostało zatrudnionych przez LGR. Przy czym zwykle oferowana jest jedynie praca sezonowa. Miejscowa ludność nie ma prawie żadnych innych możliwości zatrudnienia, a praca sezonowa wiąże się dla niej ze sporym ryzykiem. Jeśli w okresie zatrudnienia pracownicy nie będą w stanie zajmować się jednocześnie własną uprawą żywności, w miesiącach bez pracy grozi im głód. Planowana papiernia, która miała zapewnić więcej lepszych miejsc pracy dla okolicznych mieszkańców, pozostaje nadal jedynie w sferze deklaracji. 11

12 SPOŁECZEŃSTWO OBYWATELSKIE AKTYWNE W SPORACH O ZIEMIĘ Opór społeczeństwa obywatelskiego Mozambiku przeciwko zawłaszczaniu ziemi jest coraz bardziej zorganizowany. Dobrym tego przykładem jest dyskusja wokół wspomnianego już projektu ProSavana wielkiego programu, który jest obecnie wdrażany w formie tzw. Quick Impact Projects ( Projektów Szybkiego Oddziaływania ). Są to projekty rolnicze na mniejszą skalę realizowane w ramach programu Pro- Savana, których celem jest przyniesienie bezpośrednich i widocznych rezultatów w krótkim okresie czasu, najczęściej od jednego do sześciu lat. Niektóre z tych projektów doprowadziły już do pierwszych zawłaszczeń ziemi i przesiedleń. W tej sytuacji kilka organizacji pozarządowych z regionów, gdzie realizowane są wspomniane inwestycje, utworzyło specjalną sieć współpracy, Rede Tematica de Agricultura e Recursos Naturais ( Tematyczna Sieć ds. Rolnictwa i Zasobów Naturalnych ). Organizacje wspólnie próbują prowadzić dialog z rządem Mozambiku i odpowiedzialnymi za projekt ProSavana, reprezentując społeczeństwo obywatelskie i poszkodowanych drobnych rolników i rolniczki oraz broniąc ich interesów. Aby ich głos został usłyszany, przedstawiciele organizacji pozarządowych coraz częściej podejmują także kontakty z prasą i innymi mediami. Oprócz organizacji z Mozambiku sprzeciw wobec projektu ProSavana wyrażają również międzynarodowe organizacje pozarządowe. Wzywają one do zaprzestania jego realizacji lub do renegocjowania jego warunków, gdyż obecnie nie można przewidzieć, jakie będzie miał skutki dla bezpieczeństwa żywnościowego drobnych rolników mieszkających na jego obszarze. W sierpniu 2013 roku w Maputo miała miejsce konferencja, na której spotkali się przedstawiciele organizacji pozarządowych z trzech krajów zaangażowanych w projekt ProSavana, Japonii, Brazylii i Mozambiku, w celu opracowania wspólnej strategii działania. 28 W tym samym czasie szeroki sojusz organizacji społeczeństwa obywatelskiego Mozambiku wystosował list otwarty do rządów Mozambiku, Japonii i Brazylii, w którym ostrzegał przed społecznymi i ekologicznymi konsekwencjami projektu i wzywał do jego zawieszenia. 29 Aby zapewnić drobnym rolnikom ochronę przed zawłaszczaniem ziemi na szczeblu lokalnym, istniejące prawo dotyczące użytkowania gruntów musi być realizowane w bardziej skuteczny i korzystny dla miejscowych rolników sposób. Organizacje, takie jak ORAM, wspierają lokalne społeczności w tych wysiłkach. Pierwszym krokiem jest tak zwane rozgraniczenie gruntów, czyli ustalenie przebiegu granic terenów użytkowanych przez daną społeczność, które pozwala na wprowadzenie ich do ewidencji gruntów oraz na wydanie społeczności odpowiedniego zaświadczenia. Uzyskanie potwierdzenia prawa użytkowania ziemi, podobnego tym, które są wydawane inwestorom, jest trudniejsze i pociąga za sobą większe koszty, ponieważ trzeba dodatkowo wytyczyć dokładne granice użytkowanego terenu. Do końca 2010 roku 323 lokalne społeczności w Mozambiku ustaliły przebieg granic swoich ziem albo były w trakcie tego procesu. W sumie dotyczyło to 10 milionów hektarów ziemi, czyli 12 procent powierzchni całego kraju. Mniej więcej połowa tych społeczności zajmuje tereny o powierzchni od tysiąca do 10 tysięcy hektarów. Szacuje się, że od 2000 do 3000 społeczności wciąż nie ustaliło przebiegu granic swoich ziem. Sama organizacja ORAM do marca 2010 roku pomogła aż 191 mozambijskim społecznościom zabezpieczyć ich prawa do ziemi o całkowitej powierzchni około 4 milionów hektarów. Korzyści takich działań dla lokalnych społeczności są oczywiste. Bez dokumentów potwierdzających prawo do użytkowania danego terenu społeczności, chociaż muszą być konsultowane, w dłuższej perspektywie często i tak tracą swoje ziemie na rzecz inwestorów. Jeśli społeczność ma dokument potwierdzający jej prawa do danej ziemi, inwestor musi podjąć negocjacje bezpośrednio z nią, a rząd nie bierze w tym procesie udziału. Społeczności mogą także zawierać umowy bezpośrednio z inwestorami. W praktyce jednak przykładów takich umów było dotychczas tylko kilka i to na niewielką skalę, dotyczyły między innymi projektów turystycznych lub wydobycia kamieni półszlachetnych. 30 Lokalnym społecznościom często brakuje wiedzy i doświadczenia, dlatego organizacje, takie jak ORAM, oferują swoje wsparcie także w procesach negocjacyjnych z inwestorami. 12 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

13 Augusto Canhava, regulo społeczności Mutapwa. Niewiele brakowało, a stracilibyśmy wszystkie nasze ziemie na rzecz LGR, opowiada Augusto Canhava, regulo z Mutapwa. Regulo to nazwa tradycyjnych wodzów wiosek w Mozambiku. Ale od kiedy zaczęliśmy ustalać granice naszych ziem i powołaliśmy komitet do administrowania gruntami, nasza sytuacja uległa znacznej poprawie. Stało się to głównie dzięki współpracy z ORAM. Kiedy przedstawiciele firmy LGR po raz pierwszy pojawili się w Mutapwa w lipcu 2009 roku, spotkania nie trwały zbyt długo. W przeciągu zaledwie 90 minut większość lokalnych ziem została przyznana korporacji. W konsekwencji społeczność Augusto Canhava po krótkich negocjacjach mogła stracić na rzecz zagranicznego inwestora większą część swoich gruntów. Ziemie, które nam zostały, były praktycznie otoczone przez planowane plantacje eukaliptusa, wyjaśnia Canhava. Nie mielibyśmy w ogóle miejsca na powiększanie gospodarstw. Gdzie miałyby pola uprawne naszych dzieci? W 2010 roku społeczność nawiązała kontakt z organizacją ORAM, która przeszkoliła jej członków i członkinie w zakresie prawa dotyczącego ziemi i pomogła powołać komitet do administrowania gruntami. Komitet ten działa obecnie jako łącznik między społecznością a firmą LGR. Udało mu się też doprowadzić do zmiany projektów plantacji na korzyść mieszkańców Mutapwa. ORAM pokazała nam, że ziemia należy do nas oraz wyjaśniła, jakie mamy prawa jako społeczność i jak możemy je egzekwować, mówi Canhava. Granice ziem należących do społeczności zostały na nowo ustalone, a przydział działek renegocjowany. Przykład społeczności Mutapwa stał się precedensem. Inne wspólnoty, także zagrożone plantacjami eukaliptusa, powołały własne komitety do administrowania gruntami. Co trzy miesiące komitety spotykają się z przedstawicielami LGR, aby omawiać bieżącą sytuację. Spotkania te są szczególnie ważne dla komitetów, gdyż pozwalają im wypracować wspólną podstawę do dalszych negocjacji i następnie razem dochodzić swoich praw w sporach z inwestorami. 13

14 ZAPOBIEGANIE ZAWŁASZCZANIU ZIEMI NA ŚWIECIE Rośnie opór przeciwko zawłaszczaniu ziemi. Stowarzyszenia drobnych rolników i inne organizacje pozarządowe demonstrują w stolicy Mozambiku, Maputo, w sierpniu 2012 roku. W dniach listopada 2011 roku ponad 250 przedstawicieli drobnych rolników, rdzennej ludności oraz ich sojuszników spotkało się w miejscowości Nyéléni w Mali, aby wypracować strategię walki z zawłaszczaniem ziemi. Jednym z rezultatów spotkania była wspólna deklaracja, w której ogłoszono utworzenie globalnego sojuszu przeciwko zawłaszczaniu ziemi. Jesteśmy zdeterminowani, aby bronić suwerenności żywnościowej, wspólnych dóbr oraz praw drobnych producentów żywności do zasobów naturalnych. 31 Osiągnięcie postawionych celów nie będzie jednak możliwe bez zasadniczych zmian na różnych poziomach. Aby ludność dotknięta zawłaszczaniem ziemi mogła się przed nim skutecznie bronić, niezbędne jest powstanie i odpowiednie zorganizowanie sojuszy przeciwko zawłaszczaniu na poziomie lokalnym, regionalnym i międzynarodowym. Ponadto zagrożone społeczności muszą mieć zapewniony dostęp do wszystkich niezbędnych informacji na temat obowiązującego prawa, przepisów, zawieranych umów oraz zaangażowanych w proceder zawłaszczania ziemi firm. Miejscowa ludność musi mieć także możliwość uczestniczenia w negocjacjach dotyczących ziem, na których żyje. Nie wystarczy angażowanie w nie jedynie lokalnych i krajowych elit, co do tej pory było niestety zbyt często regułą. Pierwszym krokiem powinno być jednak uznanie obecnego sposobu korzystania z danej ziemi przez lokalne społeczności oraz ich praw do jej użytkowania. Następnie te prawa muszą zostać wzmocnione. 14 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

15 Aby móc uprawiać żywność, drobni rolnicy oraz bezrolne i rdzenne społeczności potrzebują łatwego i pewnego dostępu do zasobów naturalnych. Najbardziej kluczowy w tym względzie jest dostęp do ziemi i wody. Na poziomie międzynarodowym należy wypracować mechanizmy, które położą kres zawłaszczaniu ziemi. W maju 2012 roku Komitet ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywnościowego (CFS) działający w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) przyjął Dobrowolne wytyczne dotyczące odpowiedzialnego zarządzania własnością ziemi, łowisk i lasów. 32 Są one pierwszym globalnym instrumentem w ramach prawa międzynarodowego, który miałby regulować sprawiedliwy i zrównoważony dostęp i zarządzanie zasobami naturalnymi. Dokument zawiera w szczególności zalecenia mające chronić lokalne społeczności przed zawłaszczaniem ziemi. Aby przyjęte przez CFS wytyczne stały się skuteczne, powinny one zostać jak najszybciej uwzględnione w krajowych oraz regionalnych regulacjach i przepisach. W praktyce oznacza to w pierwszej kolejności zapewnienie większej przejrzystości poprzez utworzenie publicznych rejestrów obejmujących wszystkie transakcje dotyczące gruntów i zawierających istotne informacje z nimi związane, takie jak nazwy inwestorów, cele projektu lub bieżący stan jego realizacji. Ponadto należałoby wprowadzić zinstytucjonalizowane mechanizmy składania skarg, które umożliwiłyby pociąganie do odpowiedzialności firm naruszających prawa człowieka. Dotychczasowe umowy handlowe i inwestycyjne Unii Europejskiej lub jej państw członkowskich chronią przede wszystkim interesy inwestorów. Jednak z punktu widzenia zasad demokratycznych i praw człowieka stwarzają one szereg problemów. W wielu przypadkach umowy te zawierają klauzule stabilizacyjne, które chronią inwestorów przed zmianami w prawie krajów docelowych inwestycji, na przykład w regulacjach dotyczących prawa użytkowania gruntów. Praktyka ta musi ulec zmianie, a porozumienia między Unią Europejską lub jej państwami członkowskimi a krajami trzecimi powinny zawierać klauzule, które będą chroniły przede wszystkim prawa człowieka i pomagały zapobiegać zawłaszczaniu ziemi. Dyrektywa w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych wymaga od państw członkowskich Unii Europejskiej, aby do 2020 roku 10 procent energii zużywanej w europejskim sektorze transportowym pochodziło ze źródeł odnawialnych. Ta polityczna decyzja, która promuje produkcję agropaliw, jest jedną z głównych przyczyn zawłaszczania ziemi w krajach globalnego Południa. Mając to na uwadze, Unia Europejska powinna zrezygnować ze wspomnianego celu, a zamiast tego promować oszczędzanie energii oraz jej odnawialne źródła inne niż agropaliwa. 15

16 DROBNE ROLNICTWO JEST KLUCZEM Małżeństwo Limpo na swoim poletku. Gospodarstwo o powierzchni około jednego hektara zapewnia wystarczającą ilość żywności dla całej rodziny. Dotychczasowe podejście już nie wystarczy! taki był wniosek ponad 400 ekspertów w Światowym Raporcie dot. Rolnictwa (Global Agriculture Report) z 2009 roku. Główne przesłanie jego autorów i autorek brzmiało: Rolnictwo w swojej obecnej formie nie ma przyszłości. 16 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

17 Zebranie społeczności w Miriangone. Mieszkańcy wioski dyskutują wspólnie o przyszłości należących do nich ziem. Choć w przeszłości rolnictwo przemysłowe przyczyniło się do znaczącego wzrostu wydajności i plonów, w dłuższej perspektywie nie doprowadziło to jednak do wyeliminowania głodu i ubóstwa na świecie. W ostatnich latach monokulturowe uprawy oraz używanie chemicznych pestycydów i nawozów sztucznych doprowadziły do zniszczenia jednej trzeciej ziem uprawnych na świecie. Na przemysłowej produkcji rolnej skorzystały najbardziej wielkie korporacje, a jej negatywne konsekwencje w pierwszej kolejności ponoszą drobni rolnicy i rolniczki. 33 Tymczasem świat potrzebuje rolnictwa opartego właśnie na małych gospodarstwach rodzinnych. W aspekcie społecznym, gospodarczym i ekologicznym jest to najbardziej zrównoważony model wytwarzania wystarczającej ilości żywności, biorący pod uwagę ograniczone zasoby naszej planety i jednocześnie pozwalający zmniejszać ubóstwo na obszarach wiejskich. Do takich konkluzji doszli również eksperci we wspomnianym już Światowym Raporcie dot. Rolnictwa. 34 Wnioski w nim zawarte są stale potwierdzane przez inne badania i raporty ważnych agend ONZ. Jedno z takich badań, które zostało przeprowadzone w ostatnich latach przez Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) i Międzynarodowy Fundusz Rozwoju Rolnictwa (IFAD), także stwierdza, że drobne rolnictwo ma największy potencjał, by redukować ubóstwo i jednocześnie w zrównoważony sposób żywić ludność świata. 35 Jednak aby ten potencjał mógł być realizowany, musi ulec zmianie szereg warunków, w których drobni rolnicy i rolniczki obecnie funkcjonują. 36 Potrzebują oni, między innymi, lepszego dostępu i kontroli nad zasobami naturalnymi, technologii dostosowanych do ich lokalnych kontekstów oraz rzeczywistych możliwości uczestniczenia w podejmowaniu decyzji, które mają wpływ na ich sytuację. 17

18 PRZYPISY 1 High Level Panel of Experts (HLPE) (2013): Biofuels and Food Security. [http://www.fao.org/fileadmin/user_upload/hlpe/ hlpe_documents/hlpe_reports/hlpe-report- 5_Biofuels_and_food_security.pdf] 2 FIAN i in. (2012): Der globale Landraub. Die Rolle der Europäischen Union. [http://www.fian.de/fileadmin/user_upload/dokumente/shop/ Land_Grabbing/fs _globLandgrab_EUfinal_screen.pdf] 3 GRAIN (2008): Seized: The 2008 Landgrab for Food and Financial Security. [http://www.grain.org/article/entries/93- seized-the-2008-landgrab-for-food-and-financial-security] 4 FDCL i in. (b.r.): Hände weg vom Land. Aktiv werden gegen Land Grabbing. 5 Oxfam International (2011): Land and Power. The Growing Scandal Surrounding the New Wave of Investments in Land. [http://www.oxfam.org/en/grow/policy/land-and-power] 6 Bank Światowy (2011): Rising Global Interest in Farmland. Can it Yield Sustainable and Equitable Benefits? [http://siteresources.worldbank.org/intard/resources/esw _Sept7_final_final.pdf] 7 Kompensacja emisji dwutlenku węgla nie zmniejsza jednak emisji gazów cieplarnianych. Mamy tu raczej do czynienia z handlem przydziałami emisji w celu uniknięcia nadmiernej emisji gazów cieplarnianych w określonym miejscu. Najbardziej znanym instrumentem kompensacji emisji jest mechanizm czystego rozwoju z Protokołu z Kioto. W praktyce kompensacja jest pełna luk, a jej rzeczywisty wkład w ochronę klimatu wysoce wątpliwy. (Germanwatch (2013): Emissionen begrenzen und Mittel für die generieren Klimafinanzierung. [http://germanwatch.org/de/6347]) W wielu przypadkach projekty mające na celu kompensację emisji wiążą się nie tylko z zawłaszczaniem ziemi, ale także degradacją środowiska i represjami wobec lokalnych społeczności. (Carbon Trade Watch (b.r.): Carbon Offsets. [http://www.carbontradewatch.org/issues/carbonoffsets.html]) 8 OECD (2010): Private Financial Sector Investment in Farmland and Agricultural Infrastructure. [http://www.oecdilibrary.org/agriculture-and-food/private-financial-sectorinvestment-in-farmland-and-agriculturalinfrastructure_5km7nzpjlr8v-en] 9 HLPE (2011): Land Tenure and International Investments in Agriculture. [http://www.fao.org/fileadmin/user_upload/ hlpe/hlpe_documents/hlpe-land-tenure-and-internationalinvestments-in-agriculture-2011.pdf] 10 European Coordination Via Campesina (ECVC) i Hands-Off the Land Alliance (2013): Land Concentration, Land Grabbing and People s Struggles in Europe. [http://www.eurovia.org/img/pdf/final_17_avril_14h_hotl -ECVC-Executive-Summary-.pdf] Lub cały raport: [http://www.eurovia.org/img/pdf/land_in_europe.pdf] 11 Land Matrix (2013): Web of Transnational Deals. [http://www.landmatrix.org/get-the-idea/web-transnationaldeals] 12 IFAD i UNEP (2013): Smallholders, Food Security and the Environment. [http://www.unep.org/pdf/smallholderreport_ WEB.pdf] 13 International Food Policy Research Institute, Concern i Welthungerhilfe (2012): Global Hunger Index. The Challenge of Hunger. [http://www.alliance2015.org/fileadmin/texte Pdfs/ Text_Documents/2012_GHI_full_report.pdf] 14 Hanlon, J. (2007): Is Poverty Decreasing in Mozambique? Conference Paper. 15 Projekt ProSavana ma być realizowany w korytarzu Nacala, regionie między portowym miastem Nacala i granicą z Malawi, który obejmuje tereny trzech prowincji: Nampula, Zambezia i Lichinga. ProSavana wzorowany jest na programie Prodecer, realizowanym przy wparciu Japonii w latach 70- tych i 80-tych w środkowej Brazylii w regionie Cerrado, który uczynił Brazylię jednym z największych producentów soi na świecie. Więcej informacji o ProSavana na stronie organizacji GRAIN [http://www.grain.org/article/entries/4703- leaked-prosavana-master-plan-confirms-worst-fears] lub w dokumencie: La Via Campesina (2013): Land is Life! La Via Campesina and the Struggle for Land. [http://www.viacampesina.org/downloads/pdf/en/ennotebook5.pdf] 16 Oakland Institute (2011): Understanding Land Investment Deals in Africa. Country Report: Mozambique. [http://www.oaklandinstitute.org/sites/oaklandinstitute.org/ files/oi_country_report_mozambique_0.pdf] lub FIAN (2010): Land Grabbing in Kenya and Mozambique. [http://www.inkota.de/fileadmin/user_upload/ Themen_Kampagnen/Ernaehrung_und_Landwirtschaft/ Land_Grabbing/Land_grabbing_in_Kenya_and_Mozambique_ FIAN_EN.pdf] 17 Centro de Integridade Pública (2011): Mozambique Political Process Bulletin, GRAIN (2012): Grain Releases Data Set with over 400 Global Land Grabs. [http://www.grain.org/article/entries/4479- grain-releases-data-set-with-over-400-global-land-grabs] 18 WYPRZEDAŻ ZA WSZELKĄ CENĘ

19 19 Land Matrix (2013): Mozambique. [http://www.landmatrix.org/get-the-detail/by-targetcountry/mozambique] 20 Centro de Integridade Pública (2011): Mozambique Political Process Bulletin, Mozambique Mining Cadastre Portal. Portal działa od października 2013 roku i jest jednym z wymogów członkowstwa Mozambiku w Extractive Industries Transparency Initiative EITI (Inicjatywa Branży Wydobywczej na rzecz Przejrzystości). [http://portals.flexicadastre.com/mozambique/en] 22 Fairhead, J., Leach, M. i I. Scoones (2012): The Green Grabbing: a New Appropriation of Nature? [http://www.tandfonline.com/doi/pdf/ / ] 23 Germanwatch (2013): Global Climate Risk Index [http://germanwatch.org/fr/download/7170.pdf] 24 Więcej informacji o tym projekcie w raporcie Green Resources z 2011 roku. [http://www.greenresources.no/portals/0/ Reports/GR_Company_Report.pdf] 25 ORAM to skrót nazwy Associação Rural de Ajuda Mutua (Wiejskie Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy). ORAM jest jedną z najstarszych i najbardziej doświadczonych organizacji pozarządowych w Mozambiku, która odgrywała decydującą rolę w opracowaniu prawa dotyczącego użytkowania ziemi z 1997 roku. Także obecnie ORAM zajmuje się głównie kwestiami związanymi z prawem do ziemi. 26 Inwestujący w ziemię nie tylko ją kupują lub dzierżawią, ale zdobywają również, przynajmniej pośrednio, dostęp i kontrolę nad źródłami wody. Poszukiwane są zwłaszcza tereny z żyznymi glebami, które znajdują się w regionach z wystarczającą ilością opadów i, jeśli to możliwe, w pobliżu rzek lub jezior. W niektórych częściach świata niedobór wody staje się coraz częściej głównym ograniczeniem dla produkcji rolnej. Prognozuje się, że w dwóch trzecich krajów dotkniętych procederem zawłaszczania ziemi zużycie wody wzrośnie w wyniku wielkich inwestycji na przejętych ziemiach. (Land Matrix (2012): Transnational Land Deals for Agriculture in the Global South. [www.landcoalition.org/fr/publications/transnational-landdeals-agriculture-global-south]) Już teraz prawie 3 miliardy ludzi żyje na terenach, gdzie zapotrzebowanie na wodę przewyższa podaż. Drobni rolnicy są szczególnie zagrożeni, gdy dostęp do wody staje się coraz trudniejszy lub wręcz niemożliwy. 27 IRIN (b.r.): Mozambique: Hoping to Reach the MDG on Water. [http://www.irinnews.org/report/90543/mozambiquehoping-to-reach-the-mdg-on-water] 28 Więcej informacji w relacji z przebiegu konferencji organizacji drobnych rolników z Mozambiku, UNAC: [http://www.unac.org.mz/index.php/component/content/ article/7-blog/56-povos-de-mocambique-brasil-e-japaodiscutem-em-maputo-formas-de-resistencia-detencao-ereflexao-do-prosavana] lub UNAC (2011): Os Senhores da Terra: Análise Preliminar do Fenómeno de Usurpação de Terra em Moçambique. [http://www.unac.org.mz/images/pdf_publicacoes/ senhoresdaterra.pdf] 29 Z otwartym listem można zapoznać się na stronie: [http://macua.blogs.com/moambique_para_todos/2013/05/ carta-aberta-para-deter-e-reflectir-de-forma-urgente-oprograma-prosavana.html] 30 Oakland Institute (2011): Understanding Land Investment Deals in Africa, Country Report: Mozambique. 31 Deklaracja z konferencji (2011): Stop Land-Grabbing Now! [http://www.viacampesina.org/en/index.php/main-issuesmainmenu-27/agrarian-reform-mainmenu-36/1127-stop-landgrabbing-now] 32 CFS i FAO (2012): Voluntary Guidelines on the Responsible Governance of Tenure. [http://www.fao.org/docrep/016/i2801e/i2801e.pdf] 33 IAASTD (2009): Agriculture at a Crossroads. International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development. Global Report. [http://www.unep.org/dewa/assessments/ecosystems/iaast D/tabid/105853/Default.aspx] 34 IAASTD (2009): Agriculture at a Crossroads. [http://www.unep.org/dewa/agassessment/reports/iaastd/ EN/Agriculture%20at%20a%20Crossroads_Global%20Report %20%28English%29.pdf] 35 Oprócz przywołanych badań, warto wspomnieć dwa inne raporty: UNEP (2011): Towards a Green Economy: Pathways to Sustainable Development and Poverty Eradication. [http://www.unep.org/greeneconomy/portals/88/documents/ ger/ger_final_dec_2011/green%20economyreport_final_ Dec2011.pdf] oraz UNCTAD (2013): Trade and Environment Review: Wake Up Before It Is Too Late. [http://unctad.org/en/publicationslibrary/ ditcted2012d3_en.pdf] 36 IFAD i UNEP (2013): Smallholders, Food Security and the Environment. [http://www.unep.org/pdf/smallholderreport_ WEB.pdf] AU TORZY Z DJĘĆ Peter Steudtner / panphotos.org Christine Wiid / INKOTA-netzwerk 19

20 Publikacja powstała w ramach międzynarodowej kampanii ClimATE Change, która w Polsce realizowana jest przez Polską Zieloną Sieć pod nazwą Klimat dla rolników. Celem kampanii jest szerzenie wiedzy na temat powiązań między zmianami klimatu a rolnictwem oraz zwiększanie społecznego poparcia dla zrównoważonego rolnictwa jako najlepszej odpowiedzi na wyzywania klimatyczne w kontekście produkcji żywności i ochrony zasobów naturalnych. Partnerami w projekcie są organizacje pozarządowe z Niemiec, Włoch i Malty. Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć ul. Sławkowska Kraków tel./fax Dokument został zrealizowany przy wsparciu finansowym Unii Europejskiej. Za jego treść odpowiada Polska Zielona Sieć oraz jej partnerzy i w żadnym stopniu nie może być on postrzegany jako odzwierciedlenie stanowiska Unii Europejskiej. Data wydania polskiego tłumaczenia: WYPRZEDAŻ sierpień 2014 ZA WSZELKĄ CENĘ 20

16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO?

16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO? EDUKACJA GLOBALNA NA ZAJĘCIACH WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE W GIMNAZJUM, CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ 201 16. CZY CUKIER I PALIWO MAJĄ WSPÓLNE OGNIWO? AUTORKA: HALINA PAWŁOWSKA W trakcie lekcji młodzież będzie

Bardziej szczegółowo

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych

Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Przyszły Globalny Cel dla Zasobów Wodnych Krajowe Konsultacje Slide 1 Cele ogólne i działania Konsultacje wodne, będące częścią tematycznych konsultacji, mających na celu osiągniecie Celów Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Podstawowym używanym w Polsce pierwotnym nośnikiem energii jest: a) ropa naftowa

Bardziej szczegółowo

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe

pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Instrumenty finansowe pogłębianie wiedzy o instrumentach finansowych EFSI Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich , współfinansowane z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNY PROJEKT REZOLUCJI

WSTĘPNY PROJEKT REZOLUCJI PARLAMENT EUROPEJSKI 2014-2019 Dokument z posiedzenia 11.2.2015 B8-0000/2015 WSTĘPNY PROJEKT REZOLUCJI złożony w następstwie pytania wymagającego odpowiedzi ustnej B8 000/2015 zgodnie z art. 128 ust. 5

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie strategii rozwoju rolnictwa kraje OECD, BRICS i Ukraina

Zróżnicowanie strategii rozwoju rolnictwa kraje OECD, BRICS i Ukraina Renata Grochowska Janusz Rowiński Zróżnicowanie strategii rozwoju rolnictwa kraje OECD, BRICS i Ukraina Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy Warszawa, 28 października

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN GLOBAL PLAN OF ACTION FOR ANIMAL GENETIC RESOURCES and the INTERLAKEN DECLARATION przyjęte przez Międzynarodową

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku

Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku Wsparcie rozwoju obszarów wiejskich w zakresie instrumentów zarządzania ryzykiem: propozycje na okres po 2013 roku 05 listopada 2012 r. Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisja

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA WARSZAWSKA

DEKLARACJA WARSZAWSKA DEKLARACJA WARSZAWSKA Warunki życia na naszej planecie są zagrożone i wymagają natychmiastowych działań. Wyzwaniem dla wszystkich rządów i społeczeństwa obywatelskiego jest ochrona i zrównoważone wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ

NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ NIEPOKOJĄCE TENDENCJE W WYKORZYSTANIU ZIEMI ROLNICZEJ WE WSPÓŁCZESNEJ GOSPODARCE ŚWIATOWEJ Jerzy Wilkin Wydział Nauk Ekonomicznych UW i Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN Wielkość użytków rolnych w skali

Bardziej szczegółowo

Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International?

Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International? Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International? dr Jerzy Rzymanek, Klaster Eksport Promocja Azja, Robayu Corp. Sp. z o.o. Shanghai XiJiao International Agricultural

Bardziej szczegółowo

Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE. Kontekst. Kwiecień 2013

Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE. Kontekst. Kwiecień 2013 Wątpliwe korzyści? Ekonomiczne aspekty polityki biopaliwowej UE Kwiecień 2013 Streszczenie opracowania Międzynarodowego Instytutu na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju Biopaliwa za jaką cenę? Przegląd kosztów

Bardziej szczegółowo

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE

UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE UPRAWY ENERGETYCZNE W CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ EUROPIE Bioenergia w krajach Europy Centralnej, uprawy energetyczne. Dr Hanna Bartoszewicz-Burczy, Instytut Energetyki 23 kwietnia 2015 r., SGGW 1. Źródła

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

WYKAZ SKRÓTÓW 13 WSTĘP 17 ROZDZIAŁ I ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 31

WYKAZ SKRÓTÓW 13 WSTĘP 17 ROZDZIAŁ I ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 31 spis treści 5 SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 13 WSTĘP 17 ROZDZIAŁ I ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 31 I.1. ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA 32 I.1.1. Pojęcie globalnego zarządzania

Bardziej szczegółowo

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment

Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Jak zbierać plony? Krótkoterminowo ostrożnie Długoterminowo dobierz akcje Typy inwestycyjne Union Investment Warszawa sierpień 2011 r. Co ma potencjał zysku? sierpień 2011 2 Sztandarowy fundusz dla klientów

Bardziej szczegółowo

Brak wody jest torturą

Brak wody jest torturą Brak wody jest torturą Brak dostępu do wody pitnej nie uśmierca w sposób spektakularny i czytelny dla opinii publicznej jak powodzie, trzęsienia ziemi i wojny. Jego ofiary odchodzą w ciszy są to przede

Bardziej szczegółowo

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce

Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Analiza ciągłości edukacji dla zrównoważonego rozwoju w aspekcie środowiskowym na różnych poziomach kształcenia ogólnego w Polsce Cel analizy: Uzyskanie odpowiedzi na pytania 1. Czy ogólne kształcenie

Bardziej szczegółowo

TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu:

TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu: TEMAT: Przyczyny niedożywienia i głodu 16. 17. Przyczyny głodu: gwałtowny wzrost liczby ludności świata; zacofanie cywilizacyjne; ubóstwo zwiększenie liczby ludności o dochodach 1,08 $ USA dziennie na

Bardziej szczegółowo

Grupa B. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Grupa B. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych. Sprawdzian 3 Grupa B Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Bardziej szczegółowo

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020

PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 PROW 2014 2020 na rzecz celów Strategii Zrównoważonego Rozwoju Wsi Rolnictwa i Rybactwa na lata 2012-2020 Dr inż. Dariusz Nieć Dyrektor Departamentu Rozwoju Obszarów Wiejskich Warszawa 28 stycznia 2015

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

fot. FAO/Olivier Asselin CZY MOŻLIWY JEST ŚWIAT WOLNY OD GŁODU?

fot. FAO/Olivier Asselin CZY MOŻLIWY JEST ŚWIAT WOLNY OD GŁODU? fot. FAO/Olivier Asselin CZY MOŻLIWY JEST ŚWIAT WOLNY OD GŁODU? 1 Redukcja ubóstwa na świecie wciąż pozostaje ogromnym wyzwaniem. Z prawie 7 miliardów ludzi zamieszkujących naszą planetę, blisko miliard

Bardziej szczegółowo

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne

Paweł Połanecki. Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne Paweł Połanecki Organizmy Genetycznie Modyfikowane w rolnictwie Zagadnienia prawne 1 Konflikt interesów wokół zastosowania technologii transgenicznych w rolnictwie naukowcy oraz instytucje eksperymentalno-przemysłowe

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii (OZE) a obecna i przyszła Wspólna Polityka Rolna

Odnawialne źródła energii (OZE) a obecna i przyszła Wspólna Polityka Rolna Odnawialne źródła energii (OZE) a obecna i przyszła Wspólna Polityka Rolna jakie konsekwencje dla rolnictwa? Opole 22. 10. 2009 Wanda Chmielewska - Gill Iwona Pomianek Fundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich Przasnysz, 18 maja 2015 r. Komunikat Komisji Europejskiej WPR do 2020 r. Wyzwania Europa 2020 3 cele polityki

Bardziej szczegółowo

Wniosek DECYZJA RADY

Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 8.4.2016 r. COM(2016) 183 final 2016/0094 (NLE) Wniosek DECYZJA RADY w sprawie stanowiska, jakie należy przyjąć w imieniu Unii Europejskiej w odniesieniu do międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

Kampania Fair Trade Towns w Polsce. Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT

Kampania Fair Trade Towns w Polsce. Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT Kampania Fair Trade Towns w Polsce Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT Katowice 1.04.2015 * Wprowadzenie do tematyki Fair Trade Czym jest Sprawiedliwy Handel? Światowy Ruch organizacji pozarządowych,

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020'

'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020' 'Wsparcie doradztwa w ramach Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020' Josefine LORIZ - HOFFMANN Komisja Europejska Komisja Rolnictwa i Rozwoju Wsi Senat Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA

ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA ŚWIATOWY KONGRES BEZPIECZEŃSTWA CHEMICZNEGO KIELCE, 18-20 KWIETNIA 2016 www.chemss2016.org DEKLARACJA na temat rozwoju współpracy międzynarodowej w celu umacniania bezpieczeństwa chemicznego oraz rozwoju

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 12-13.02.2015 r. 1 Projekt PO RYBY 2014-2020 został opracowany w oparciu o: przepisy prawa UE: rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 2 Według amerykańskiej Agencji ds. Informacji Energetycznej (Energy Information Administration- EIA), Argentyna może

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno Społecznego i Komitetu Regionów Nasza polisa na życie, nasze dziedzictwo przyrodnicze: strategia różnorodności biologicznej

Bardziej szczegółowo

Strategiczna rola rolnictwa w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego. Paweł Jarczewski, Zakłady Azotowe PUŁAWY SA

Strategiczna rola rolnictwa w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego. Paweł Jarczewski, Zakłady Azotowe PUŁAWY SA Strategiczna rola rolnictwa w zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego Paweł Jarczewski, Zakłady Azotowe PUŁAWY SA Wg FAO (Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia i Rolnictwa) liczba ludności

Bardziej szczegółowo

POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH. Wspieranie polskiego eksportu na przykładzie programu Go Africa

POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH. Wspieranie polskiego eksportu na przykładzie programu Go Africa POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH Wspieranie polskiego eksportu na przykładzie programu Go Africa Bartłomiej Lewandowski Koordynator Go Africa Department Promocji Gospodarczej Kraków,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku

Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Polski rynek hotelowy w 2013 r. ciężka konkurencja na rynku Rok 2012 rynek w rozkwicie Liczba hoteli w Polsce szybko rośnie z każdym rokiem. Według danych GUS w 2012 r. było w Polsce 2014 hoteli, wobec

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Piskalski Fundacja CentrumCSR.PL

Grzegorz Piskalski Fundacja CentrumCSR.PL Grzegorz Piskalski Fundacja CentrumCSR.PL Jak wywierać presję na firmy z sektora finansowego i elektronicznego w celu poprawy warunków życia mieszkańców krajów globalnego Południa - przykłady działań NGO.

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

Grupa A. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Grupa A. Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów. Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych. Sprawdzian 3 Grupa A Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 1) Na mapie przedstawiono rozmieszczenie upraw jednej z roślin żywieniowych.

Bardziej szczegółowo

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko Prawda czy fałsz? Jako użytkownicy papieru możemy mieć trudności ze wskazaniem, co jest prawdą w odniesieniu do wpływu papieru na środowisko naturalne.

Bardziej szczegółowo

POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH. Źródła informacji Inne możliwości biznesowe Oferta PSLO

POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH. Źródła informacji Inne możliwości biznesowe Oferta PSLO POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH Źródła informacji Inne możliwości biznesowe Oferta PSLO Michał Gorzelak Oficer Łącznikowy Sektora Prywatnego dla Grupy Banku Światowego Warszawa, 8

Bardziej szczegółowo

Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47

Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47 Rynek biomasy na Węgrzech 2013-10-30 14:20:47 2 Coraz większy udział w rynku energetycznym ma energia uzyskana z odnawialnych źródeł energii. Rynek biomasy na Węgrzech Coraz większy udział w rynku energetycznym

Bardziej szczegółowo

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r.

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Agata Payne Dyrektoriat Środowisko Polityka spójności i ocen oddziaływania na

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Rynek cukru stan i perspektywy

Rynek cukru stan i perspektywy Rynek cukru stan i perspektywy Rafał Strachota Krajowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego Konferencja Burak Cukier Perspektywy, Poznań, 6 października 2015 r. Rynek cukru w Polsce Tutaj dodaj pierwszy

Bardziej szczegółowo

Informacje na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej: dostęp do wody i urządzeń sanitarnych jest prawem każdego człowieka!

Informacje na temat europejskiej inicjatywy obywatelskiej: dostęp do wody i urządzeń sanitarnych jest prawem każdego człowieka! Historia Podczas kongresu w 2009 roku Europejska Federacja Związków Usług Publicznych (ang. European Public Services Unions, w skrócie EPSU) postanowiła zdobyć milion podpisów popierających inicjatywę

Bardziej szczegółowo

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej

Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Projekt Prove It PL! o mierzeniu oddziaływania i kapitału społeczno-ekonomicznego w przedsiębiorczości społecznej Pomiar wpływu społecznego i ekologicznego wspólna odpowiedzialność biznesu i NGO Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat Kartel umowa państw posiadających decydujący wpływ w tej samej lub podobnej branży, mająca na celu kontrolę nad rynkiem i jego regulację (ceny, podaży, popytu). Nie jest to oddzielna instytucja. OPEC (Organization

Bardziej szczegółowo

Niemiecka ekologia. w pigułce

Niemiecka ekologia. w pigułce Niemiecka ekologia w pigułce Plakietka ''Umweltzone''- plakietka wjazdu do wyznaczonej strefy ekologicznej w Niemczech, dla pojazdów spełniających określone standardy w zakresie emisji gazów spalinowych

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze

Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty. Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze Nr 2 /2008 / 2009 grudzień, styczeń, luty Szkoła Podstawowa nr 1 im. Polskich Noblistów w Twardogórze 1 Kwartalnik Ekologiczny Powstaje przy udziale uczniów : KOŁA PRZYRODNICZEGO KOŁA EKOLOGICZNEGO Pod

Bardziej szczegółowo

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020

Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Stan prac nad założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014 2020 Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Departament Rozwoju Obszarów Wiejskich WARSZAWA 4 kwietnia 2013 r. Prace nad projektem

Bardziej szczegółowo

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW

WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW WSPIERAMY EUROPARLAMENTARZYSTÓW 3 / ZAPEWNIENIE NISKOWĘGLOWEJ PRZYSZŁOŚCI Europa zobowiązała się do obniżenia globalnego wzrostu temperatury do 2 C. Oczekuje się, że poniżej tego poziomu uda się uniknąć

Bardziej szczegółowo

3. Uznanie wielofunkcyjności rolnictwa to klucz do naszego przetrwania

3. Uznanie wielofunkcyjności rolnictwa to klucz do naszego przetrwania Nadchodzące wyzwania nie pozwalają na dalsze odrywanie działalności rolniczej od jej podstawowej funkcji wytwarzania wystarczającej ilości zdrowej żywności w ramach systemu produkcji, który nie zużywa

Bardziej szczegółowo

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR)

Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) Strategia zarządzania kapitałem ludzkim Biznes społecznie odpowiedzialny (CSR) To koncepcja, według, której firmy dobrowolnie prowadzą działalność uwzględniającą interesy społeczne i ochronę środowiska,

Bardziej szczegółowo

Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012.

Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012. Historia i stan obecny ubezpieczeń rolnych w Polsce. Konrad Rojewski. Warszawa, dnia 5 list 2012. AGENDA 1. Ubezpieczenia rolne w Polsce, czyli które? 2. Krótki rys historyczny ubezpieczeń rolnych. 3.

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020

Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 BIBLIOTEKA ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH Agnieszka Pogorzelska ekspert ds. funduszy europejskich w Centralnym Punkcie Informacyjnym Nowe wytyczne dla beneficjentów środków unijnych 2014-2020 Strona 2 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim

Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim Proces informowania przedstawicieli pracowników i przeprowadzania z nimi konsultacji w zakresie efektywnego wykorzystania zasobów w europejskim przemyśle stalowym Wnioski i zalecenia Kwiecień 2015 1 Przypomnienie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA: JEDNOSTKI ADMINISTRACJI TERENOWEJ

ANKIETA: JEDNOSTKI ADMINISTRACJI TERENOWEJ Foresight technologiczny na rzecz zrównowaŝonego rozwoju Małopolski m UNIA EUROPEJSKA Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Obszar badawczy: ZASOBY NATRURALNE

Bardziej szczegółowo

Konferencja klimatyczna ONZ w Doha

Konferencja klimatyczna ONZ w Doha Konferencja klimatyczna ONZ w Doha Wprowadzenie Konferencja Stron (ang. Conference of the Parties - COP) jest najwaŝniejszym organem Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (ang.

Bardziej szczegółowo

Polska droga do skutecznego zarządzania ryzykiem poprzez ubezpieczenia w gospodarstwach rolnych. Przeszkody i możliwości rozwoju

Polska droga do skutecznego zarządzania ryzykiem poprzez ubezpieczenia w gospodarstwach rolnych. Przeszkody i możliwości rozwoju Polska droga do skutecznego zarządzania ryzykiem poprzez ubezpieczenia w gospodarstwach rolnych. Przeszkody i możliwości rozwoju Aleksandra Szelągowska (Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi) dr Krzysztof

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

SPRAWIEDLIWY HANDEL. dla zaawansowanych. Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi

SPRAWIEDLIWY HANDEL. dla zaawansowanych. Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi SPRAWIEDLIWY HANDEL dla zaawansowanych Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi OD CZEGO SIĘ ZACZĘŁO? znak certyfikacyjny FT powstał pod koniec lat 80-tych w Holandii Max Havelaar - twórca znaku odpowiedź

Bardziej szczegółowo

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów Oferta szkoleniowa CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILIT Y S z k o l e n i a i t r e n i n g i d l a p r a c o w n i k ó w i z a r z ą d ó w PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych

Bardziej szczegółowo

ROLA WSKAŹNIKÓW ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W BADANIU ZIELONEJ GOSPODARKI

ROLA WSKAŹNIKÓW ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W BADANIU ZIELONEJ GOSPODARKI ROLA WSKAŹNIKÓW ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W BADANIU ZIELONEJ GOSPODARKI D R P A U L I N A S Z Y J A K A T E D R A E K O N O M I I I P O L I T Y K I G O S P O D A R C Z E J U N I W E R S Y T E T P E D A G

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA RAPORTU Brudny Zysk. Jak korporacje, banki i fundusze inwestycyjne czerpią zyski z łamania praw człowieka.

PREZENTACJA RAPORTU Brudny Zysk. Jak korporacje, banki i fundusze inwestycyjne czerpią zyski z łamania praw człowieka. PREZENTACJA RAPORTU Brudny Zysk. Jak korporacje, banki i fundusze inwestycyjne czerpią zyski z łamania praw człowieka. Warszawa, 16.10.2013. Projekt jest współfinansowany w ramach programu polskiej współpracy

Bardziej szczegółowo

Raport z debaty klimatycznej w Biłgoraju

Raport z debaty klimatycznej w Biłgoraju Raport z debaty klimatycznej w Biłgoraju Społeczne założenia do powiatowego programu niskowęglowego rozwoju Materiał opracowany przez uczestników debaty zebrały: Katarzyna Juras Krzysztof Ciurej Nadzór

Bardziej szczegółowo

inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE

inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE inwestowanie w działania na rzecz klimatu inwestowanie w program LIFE PRZEGLĄD NOWEGO PODPROGRAMU LIFE DOTYCZĄCEGO DZIAŁAŃ NA RZECZ KLIMATU NA LATA 2014 2020 Czym jest nowy podprogram LIFE dotyczący działań

Bardziej szczegółowo

Europejskie systemy certyfikacji zrównoważonego rozwoju biopaliw

Europejskie systemy certyfikacji zrównoważonego rozwoju biopaliw Europejskie systemy certyfikacji zrównoważonego rozwoju biopaliw Michał Cierpiałowski Quality Assurance Poland / Wrocław www.certyfikacja-biopaliw.pl wymagania dyrektywy podstawowym dokumentem prawnym

Bardziej szczegółowo

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach GEOGRAFIA EKONOMICZNA MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO- GOSPODARCZEGO dr Anna Bernaciak MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO 1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3)

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH

PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH PRZYSZŁOŚĆ / POTĘGA KRAJÓW WSCHODZĄCYCH 50 % światowego produktu brutto generowane jest w ramach krajów wschodzących. Wnioski same się nasuwają. Warto inwestować w rosnące przedsiębiorstwa oraz przybierające

Bardziej szczegółowo

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców 22 maja 2015 ul. Arkońska 6 (budynek A3), 80-387 Gdańsk tel.: 58 32 33 100 faks: 58 30 11 341 X Pomorskie Forum Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania. przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ. Kod ucznia

Przykładowe zadania. przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ. Kod ucznia Przykładowe zadania z GEOGRAFII przygotowujące do NOWEGO egzaminu maturalnego na poziomie rozszerzonym WYPEŁNIA UCZEŃ Kod ucznia Sprawdzian z GEOGRAFII na zakończenie nauki w drugiej klasie szkoły ponadgimnazjalnej.

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe

MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe URZĄD STATYSTYCZNY W BIAŁYMSTOKU MONITOROWANIE ZIELONEJ GOSPODARKI doświadczenia międzynarodowe Dorota Wyszkowska Anna Rogalewska Białowieża, 4 6 grudzień 2013 Zielona gospodarka na forum międzynarodowym

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC

Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC Paneuropejskie wytyczne w sprawie zalesienia i ponownego zalesienia, uwzględniające w szczególności postanowienia UNFCCC przyjęte przez Spotkaniu na Szczeblu Ekspertów MCPFE w dniu 12-13 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

Badanie koniunktury w gospodarstwach rolnych

Badanie koniunktury w gospodarstwach rolnych GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Rolnictwa Warszawa, 30.09.2013 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Badanie koniunktury w gospodarstwach rolnych Niniejsze opracowanie przedstawia wyniki ankiety

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne a energia odnawialna

Surowce energetyczne a energia odnawialna Surowce energetyczne a energia odnawialna Poznań 6 czerwca 2012 1 Energia = cywilizacja, dobrobyt Warszawa 11 maja 2012 Andrzej Szczęśniak Bezpieczeństwo energetyczne - wykład dla PISM 2 Surowce jako twarda

Bardziej szczegółowo

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 W zakresie polityki energetycznej Dania przykłada ogromną wagę do wspierania efektywności energetycznej na różnych etapach, począwszy od produkcji po konsumpcję,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA 1.8.2014 L 230/1 II (Akty o charakterze nieustawodawczym) ROZPORZĄDZENIA ROZPORZĄDZENIE WYKONAWCZE KOMISJI (UE) NR 834/2014 z dnia 22 lipca 2014 r. ustanawiające zasady stosowania wspólnych ram monitorowania

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie nt. planu działań KE w zakresie energii do roku 2050: bezpieczny, konkurencyjny i niskoemisyjny sektor energetyczny

Sprawozdanie nt. planu działań KE w zakresie energii do roku 2050: bezpieczny, konkurencyjny i niskoemisyjny sektor energetyczny Bruksela, dnia 16 grudnia 2011 r. Sprawozdanie nr 111/2011 Sprawozdanie nt. planu działań KE w zakresie energii do roku 2050: bezpieczny, konkurencyjny i niskoemisyjny sektor energetyczny Bruksela, dnia

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-25 09:23:24 2 Maroko realizuje reformy i kontynuuje program uniezależniania się od tzw. ciężkich paliw kopalnych. Jest pionierem na kontynencie afrykańskim w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

8 Przygotowanie wdrożenia

8 Przygotowanie wdrożenia 1 Krok 8 Przygotowanie wdrożenia Wprowadzenie Przed rozpoczęciem wdrażania Miejskiego Programu Energetycznego administracja miejska powinna dokładnie przygotować kolejne kroki. Pierwszym jest powołanie

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo