Rozważania nad metodyką monitoringu gleb strefy leśnej Karkonoskiego Parku Narodowego (KPN) w świetle zróżnicowania właściwości tych gleb

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozważania nad metodyką monitoringu gleb strefy leśnej Karkonoskiego Parku Narodowego (KPN) w świetle zróżnicowania właściwości tych gleb"

Transkrypt

1 KARCZEWSKA A., SZOPKA K., BOGACZ A., KABAłA C. & DUSZYńSKA D. 2007: Rozważania nad metodyką monitoringu gleb strefy leśnej Karkonoskiego Parku Narodowego (KPN) w świetle zróżnicowania właściwości tych gleb. In: ŠTURSA J. & KNAPIK R. (eds), Geoekologické problémy Krkonoš. Sborn. Mez. Věd. Konf., říjen 2006, Svoboda n. Úpou. Opera Corcontica, 44/1: Rozważania nad metodyką monitoringu gleb strefy leśnej Karkonoskiego Parku Narodowego (KPN) w świetle zróżnicowania właściwości tych gleb Considerations on the methodology of soil monitoring for a forested zone of the Karkonosze National Park (KPN) in the light of variability of soil properties Anna Karczewska, Katarzyna Szopka, Adam Bogacz, Cezary Kabała & Dorota Duszyńska Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Instytut Gleboznawstwa i Ochrony Środowiska Rolniczego, Wrocław, ul. Grunwaldzka 53, Na 5 wybranych powierzchniach monitoringu siedlisk leśnych wykonano badania pilotażowe w celu określenia lokalnej zmienności właściwości gleb wpływających na troficzność środowiska i stan zanieczyszczenia, zwłaszcza metalami ciężkimi. Badano przestrzenną zmienność właściwości gleb w poziomach próchnicy nadkładowej oraz w poziomach mineralnych 0 10 cm i cm. Dla każdej powierzchni obliczono wartości średnie, odchylenie standardowe i przedziały ufności dla badanych właściwości. Stwierdzono duże zróżnicowanie miąższości ściółki, zawartości substancji organicznej, przyswajalnych form makroelementów oraz metali ciężkich, a zwłaszcza Pb, w mineralnych i organicznych poziomach gleb. Na podstawie wyników określono zasady pobierania próbek i minimalną liczbę próbek do pobrania, aby uzyskać reprezentatywne wyniki. Introductory research was carried out within 5 pilot areas of forest zone monitoring, with the aim to examine local diversity of soil properties determining soil nutrient status and pollution, particularly with heavy metals. Examined was spatial differentiation of soil parameters within organic horizon and mineral layers 0 10 cm and cm. Calculated mean values, standard deviation and confidence ranges, indicated high differentiation of the thickness of organic horizon, organic matter content, concentration of nutrients and heavy metals, particularly Pb, both in organic and mineral layers. We optimized a methodology of soil sampling and determined the minimum number of samples necessary to obtain representative data. Słowa kluczowe: gleba, gleby górskie, monitoring, zmienność przestrzenna, cynk, ołów, składniki pokarmowe Keywords: soil, mountain soils, monitoring, spatial variability, zinc, lead, nutrients 95

2 WSTĘP W ramach monitoringu siedlisk leśnych, realizowanego na 630 stałych powierzchniach zlokalizowanych w regularnej sieci na obszarze Parku, przewidziano między innymi realizację stałego monitoringu gleb. Właściwości gleb mogą w istotny sposób decydować o równowadze ekosystemów, zwłaszcza szczególnie wrażliwych, jakie występują na obszarze Karkonoszy (RAJ 1995, DANIELEWICZ & al. 2002). Dlatego prowadzenie monitoringowych badań gleb jest uzasadnione, a wręcz konieczne. Zakres analiz powinien obejmować właściwości łatwe do zmierzenia i kluczowe dla równowagi ekosystemu (ZÖTTL & HÜTTL 1986, SCHOENHOLTZ & al. 2000, NORTCLIFF 2002, SMIDT & HERMAN 2004), dlatego w planowanym monitoringu gleb KPN uwzględniono podstawowe właściwości chemiczne, zwłaszcza obrazujące odczyn, zasobność w składniki pokarmowe oraz stopień zanieczyszczenia, np. metalami ciężkimi. Badania monitoringowe prowadzone na terenach górskich wymagają specyficznego podejścia metodycznego, gdyż warunki glebowe różnią się tu zasadniczo od panujących na obszarach nizinnych użytków rolnych oraz lasów (DUIJVENBOODEN 1998, HERNANDEZ & al. 2003, KOWALKOWSKI 2003). Nierównomierność rozmieszczenia korzeni drzew w glebie, a także specyficzna rola koron drzew, które na skutek intercepcji modyfikują przestrzenne rozmieszczenie zanieczyszczeń pochodzących z atmosfery i trafiających wraz z opadem do gleby, są bardzo ważnymi czynnikami decydującymi o tej zmienności (LINDBERG & al. 1986, BREDEMEIER 1988, SCHÖNING & al. 2006). Gleby Parku wykazują ponadto silne zróżnicowanie ze względu na bogaty relief oraz znaczny procent pokrycia powierzchni głazami. W ramach Państwowego Monitoringu Środowiska (PROGRAM 1992) prowadzi się wprawdzie od lat systematyczne badania gleb, jednak stosowana w nich metodyka, zwłaszcza w zakresie pobierania próbek, jest nieprzydatna dla terenów górskich, charakteryzujących się bardzo dużą lokalną zmiennością właściwości (BECKETT & WEBSTER 1971, KHAN & NORTCLIFF 1982, SPARLING & al. 2004, KIRWAN & al. 2005). Tymczasem można łatwo wykazać, że sposób pobierania próbek ma zasadniczy wpływ na uzyskiwane wyniki (THEOCHAROPOULOS & al. 2004). Dla obszarów górskich, np. dla Alp, nie opracowano jednej spójnej metodologii badań monitoringowych gleb, choć tereny te objęte są siecią stałych badań, np. w ramach Alpine Soil Information System (ALSIS) (BLASER & al. 2000, MONTANARELLA & NEGRE 2001). Lokalna zmienność właściwości gleb jest faktem silnie ograniczającym możliwość wykrywania niewielkich zmian, postępujących w czasie. Przykładowo z badań Sparlinga i współautorów (SPARLING & al. 2004) wynika, że w systemie monitoringu gleb Nowej Zelandii praktycznie niemożliwe jest statystyczne potwierdzenie (na poziomie istotności 0,90) zmian rzędu 10 % wartości początkowej, choć zmiany rzędu 25 % powinny być już łatwe do zmierzenia. Poziom ufności wyników uzyskiwanych dla danej powierzchni zależy od liczby reprezentujących ją próbek. Niekiedy dopiero pobranie kilkudziesięciu próbek z jednej powierzchni umożliwia uzyskanie wiarygodnej wartości średniej (SASTRE & al. 2001, YIM & al. 2003, NEY & al. 2005). Jednak mnożenie liczby pobieranych i analizowanych niezależnie próbek jest niemożliwe na terenie KPN, zarówno ze względu na koszty analiz, jak i niekorzystne skutki, jakie mogłoby to spowodować w obrębie samej powierzchni monitoringowej. Celem badań przedstawionych w niniejszej pracy było określenie lokalnej zmienności podstawowych właściwości gleb decydujących o stanie troficzności środowiska glebowego oraz o stanie zanieczyszczenia, zwłaszcza metalami ciężkimi. Na podstawie zanalizowanych statystycznie danych o zmienności właściwości gleb w obrębie 5 powierzchni monitoringowych możliwe było sformułowanie zaleceń dotyczących sposobu pobierania próbek i orientacyjnej liczby próbek niezbędnych do pobrania aby uzyskane wyniki były reprezentatywne dla poszczególnych wydzieleń w obrębie Parku. 96

3 METODYKA Na bazie stałych punktów monitoringowych, w rejonie Jagniątkowa, wyznaczono 5 powierzchni pilotażowych dobranych tak, by charakteryzowały się znacznym zróżnicowaniem warunków siedliskowych i cech typologicznych gleb. Miejsce tych powierzchni w sieci punktów monitoringowych ilustruje schematyczna mapa (Ryc. 1.). W celu określenia przestrzennej zmienności właściwości gleb w obrębie każdej z powierzchni, w czterech punktach (rozmieszczonych, jak to ilustruje Ryc. 1.) pobrano niezależne próbki glebowe z poziomów mineralnych (0 10 cm i cm) oraz z poziomu organicznego próchnicy nadkładowej. Każdą z próbek uzyskiwano jako próbkę uśrednioną, otrzymywaną w wyniku zmieszania kilku podróbek pobranych w promieniu około 2 m. Próbki pobierano przy pomocy laski glebowej, tak, aby w minimalnym stopniu zaburzyć funkcjonowanie ekosystemu na badanej powierzchni. W przypadku gleb organicznych próbki pobierano z głębokości 0 10 i cm. Dla każdej powierzchni opisano w terenie warunki topograficzne i cechy mikro- i makroreliefu, które mogą wpływać na kształtowanie się lokalnej zmienności właściwości gleb. Ryc. 1. Schemat ilustrujący lokalizację badanych powierzchni monitoringowych w sieci punktów monitoringu KPN. Po prawej stronie: schemat powierzchni monitoringowej z zaznaczonymi punktami poboru próbek i pod-próbek (opis w tekście). Fig.1. Situation of monitoring areas examined in this study within the net of KPN monitoring. On the right a scheme of monitoring area with the sites where soil samples and sub-samples were collected (closer description in the text.) Próbki gleb wysuszono i poddano badaniom laboratoryjnym. Oznaczano skład granulometryczny próbek mineralnych, zawartość substancji organicznej, odczyn gleb w 1M KCl, zawartość przyswajalnych form makroskładników pokarmowych: P, K i Mg oraz całkowite zawartości wybranych metali ciężkich: Pb, Zn i Cu. Dla każdej powierzchni obliczono wartości średnie oraz odchylenie standardowe SD wymienionych wyżej parametrów. Określono też przedziały ufności wyników, zależnie od liczby próbek reprezentujących daną powierzchnię lub grupę powierzchni. Na podstawie uzyskanych wyników dotyczących koncentracji pierwiastków w poszczególnych analizowanych warstwach gleby obliczono średnią zawartość tych pierwiastków w warstwie powierzchniowej 0 20 cm, z uwzględnieniem poziomu organicznego, i obliczono całkowitą masę analizowanych pierwiastków zgromadzoną w warstwie do głębokości 20 cm w przeliczeniu na jednostkową powierzchnię 1 ha. Zasadniczo bowiem o zasobności w składniki pokarmowe, decyduje nie tyle ich koncentracja w poszczególnych warstwach lub poziomach gleby, ile łączna pula zgromadzona w profilu gleb do głębokości, z której korzystają rośliny (PAGE-DUMROESE & al. 2000). Dla uproszczenia przyjęto do obliczeń głębokość 0 20 cm, a zgromadzoną pulę pierwiastków pokarmowych oraz zanieczyszczeń obliczono na podstawie wzoru: 97

4 M = S Σ [C i d i σ i / 100], gdzie: M (g) łączna masa danego składnika, C i (mg kg -1 ) koncentracja w danej warstwie, S (m 2 ) wielkość powierzchni, d i (cm) miąższość warstwy, σ i (g cm -3 ) gęstość objętościowa. Przyjęto wartości σ = 0,2 g cm -3 dla poziomów organicznych, 1,2 g cm -3 dla poziomów próchnicznych (warstwy 0 10 cm) oraz 1,3 g cm -3 dla głębszych poziomów mineralnych. Czynnikiem, który niewątpliwie należy uwzględnić przy oszacowaniu łącznej puli pierwiastków przeliczonej na jednostkę powierzchni jest dodatkowo stopień pokrycia powierzchni głazami. Wprawdzie niekiedy zalegają one na warstwie zwietrzeliny zawierającej dostępne dla korzeni roślin składniki pokarmowe i zanieczyszczenia, jednak w badaniach monitoringowych tych składników nie sposób uwzględnić. Dlatego w ostatecznych obliczeniach puli zgromadzonych w glebie pierwiastków uwzględniono jedynie powierzchnię nie przykrytą głazami, zakładając, że pulę składników zgromadzonych pod głazami można pominąć. WYNIKI W obrębie badanych powierzchni stwierdzono występowanie bardzo dużej lokalnej zmienności mikroreliefu, pokrycia powierzchni kamieniami i głazami, miąższości ściółki oraz morfologicznych właściwości gleb. Dane charakteryzujące te cechy zamieszczono w tabelach 1 i 2. Miąższość ściółki w punktach poboru próbek była silnie zróżnicowana i zmieniała się w zakresie od 1 do 22 cm, dodatkową cechą, której nie udało się sparametryzować, jest istnienie w szczelinach między głazami kieszeni wypełnionych materią organiczną, niekiedy do głębokości znacznie przekraczającej 30 cm. Odchylenie standardowe SD zmierzonej miąższości ściółki w glebach mineralnych (punkty 114/88, 105/86, 114/76 i 108/56) przekraczało 40 % wartości średniej. (Tab. 2.). Tymczasem właściwe określenie miąższości ściółki jest szczególnie ważne dla oceny łączej zawartości składników pokarmowych i zanieczyszczeń w glebie. Ma to istotne znaczenie zwłaszcza, jeśli uwzględni się fakt, ze koncentracje makroskładników i pierwiastków śladowych, wyrażone w odniesieniu do masy próbki, są w poziomach organicznych znacznie wyższe niż w mineralnych (SKIBA & DREWNIK 1993, DROZD & al. 1996). Podobne zależności uzyskano także i w tej pracy. Tab. 1. Lokalizacja i podstawowe informacje o badanych powierzchniach monitoringowych Situation and basic information on monitoring areas Punkt Typ siedliskowy lasu 98 Dominujący gatunek drzew Typ gleby wg FAO-WRB Wysokość npm Pokrycie powierzchni głazami, % 114/88 Bór sosnowy Sosna zw. Podzol /86 Bór świeży górski Świerk posp. Dystric Cambisol (30) 114/76 Las górski świeży (Kwaśna buczyna górska) Buk zw. Dystric Cambisol (25) 108/56 Wysokogórski bór świerkowy Świerk posp. Hyperskeleti-Histic Leptosol 1160 > 50 (60) 114/48 Wysokogórski bór świerkowy Świerk posp. Skeleti-Histic Regosol Zmienność chemicznych właściwości gleb zostanie scharakteryzowana bliżej na przykładzie czterech parametrów: odczynu gleby mierzonego wartościami ph i zawartości przyswajalnych form fosforu P, w (przeliczeniu na P 2 ) (Tab. 3.), oraz całkowitej zawartość metali ciężkich: Pb i Zn (Tab. 4.). Wyniki badań wskazują na stosunkowo niewielką zmienność odczynu gleb w próbkach pobieranych z danej powierzchni monitoringowej. Odchylenie standardowe SD nie przekraczało

5 wartości 0,4 jednostki ph (Tab. 3.). W przeciwieństwie do odczynu zmierzone koncentracje przyswajalnych form P charakteryzowały się silnym zróżnicowaniem, zwłaszcza w poziomach powierzchniowych (organicznych), w których zawartość P 2 w odniesieniu do masy próbki była wielokrotnie wyższa niż w poziomach mineralnych (Tab. 3.). Wartości SD, charakteryzujące lokalną zmienność zawartości przyswajalnego P w poziomach organicznych, wahały się w granicach %, a w obrębie jednej powierzchni (105/86) uzyskano wyniki różniące się ponad 3,5-krotnie (od 70 do 250 mg kg -1 s.m.). Taka zmienność lokalna ma istotne znaczenie dla oceny zasobności siedliska, gdyż przyswajalne formy P zgromadzone w ściółce stanowią znaczny, niekiedy przekraczający 50 %, udział w całkowitej puli przyswajalnych form tego pierwiastka obecnych w glebie we wszystkich badanych warstwach łącznie (Tab. 5.). Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że nawet bardzo niskie zawartości P obecne w poziomach mineralnych (zwłaszcza w warstwie 0 10 cm) mają de facto liczący się udział w kształtowaniu zasobności gleb w ten pierwiastek. Tab. 2. Miąższość poziomów organicznych (próchnicy nadkładowej) e depth of organic horizons (soil litter) Punkt Miąższość, cm Odchylenie Zakres Średnia SD standardowe SD, % 114/ ,1 2, / ,3 2, / ,1 1, / ,5 6, / ,2 4,2 19 Tab. 3. Odczyn gleb i zawartość przyswajalnych form fosforu Soil reaction ph and concentration of bioavailable phosphorus Punkt ph P Głębokość, 2 cm SD Zakres Średnia SD SD Zakres Średnia SD % mg kg -1 s.m. % O* 3,0 3,9 3,3 0,4 11, / ,0 3,4 3,2 0,2 4, ,7 4,1 3,8 0,2 5,0 <6 <6 n,o, n,o, O* 3,0 3,4 3,2 0,2 4, / ,2 3,7 3,4 0,2 6, , ,9 4,1 4,1 0,1 2,1 <6 <6 n,o, n,o, O* 3,0 3,2 3,2 0,1 2, / ,0 3,9 3,3 0,3 10,3 <6 6 6 n,o, n,o, ,8 4,1 4,0 0,1 2,8 <6 <6 n,o, n,o, O* 3,0 3,7 3,4 0,3 7, ,5 108/ ,4 3,5 3,5 0,0 1, , ,2 3,6 3,4 0,2 4, /48 O* (0 10) 3,0 3,4 3,2 0,2 5, O* (10 20) 3,1 3,7 3,5 0,2 6, * O poziom organiczny (ściółka lub poziom torfowy) Znaczne zróżnicowanie lokalne stwierdzono również w odniesieniu do zawartości zanieczyszczeń metalicznych: Pb i Zn w badanych glebach (Tab. 4.). Dotyczyło to w szczególności Pb, dla którego wartości odchylenia standardowego SD w obrębie poszczególnych powierzchni wahały się w granicach 8 79 % wartości średniej. Szczególnie duże zróżnicowanie wyników 99

6 stwierdzono w punkcie 114/48, położonym w obrębie lokalnego zatorfienia. Poziomy organiczne zawierały w tym punkcie od 43 do 248 mg kg -1 Pb. Podobnie, jak w przypadku P, także i Pb obecny jest w poziomach ściółek w znacznie większych koncentracjach ( mg kg -1 ) niż w poziomach mineralnych (18,5 78 mg kg -1 ), co potwierdza obserwacje dokonywane przez różnych autorów zarówno w Karkonoszach, jak i w innych rejonach górskich (SKIBA & DREWNIK 1993, SKIBA & al. 1995, DROZD & al , NIEMYSKA-ŁUKASZUK 1993, KABAłA 1998, KARCZEWSKA & KABAłA 2003). Warto podkreślić, że prawie wszystkie pobrane próbki ściółek zawierają Pb w ilości przekraczającej wartość określoną w standardach jakości gleb i ziem jako dopuszczalną dla kategorii A, to jest terenów szczególnie chronionych, wynoszącą 50 mg kg -1 (ROZPORZąDZENIE 2002). Właściwy obraz stanu zanieczyszczenia gleb ołowiem uzyskamy jednak dopiero wówczas, gdy obliczymy przeciętną zawartość Pb w warstwie 0 30 cm, co można uczynić zakładając, że warstwy mineralne cm i cm nie wykazują większego zróżnicowania i zawierają podobne koncentracje Pb lub Zn. Obliczone przy tym założeniu przeciętne zawartości Pb (a także Zn) w warstwie 0 30 cm (z uwzględnieniem ściółki) w 4 z badanych punktów, gdzie mamy do czynienia z glebami mineralnymi, pozostają poniżej 50 mg kg -1 i jedynie w glebie organicznej położonej na dużej wysokości npm (punkt 114/48) stwierdzono przekroczenie tej wartości (Tab. 6.). Analiza rozmieszczenia Pb w poszczególnych warstwach gleb mineralnych wskazuje, że w 3 punktach zlokalizowanych w strefie regla dolnego główny magazyn Pb stanowi warstwa 0 10 cm (poziom próchniczny) w której zgromadzone jest średnio kg ha -1 Pb, mniejsze ilości Pb zgromadzone są w warstwie cm (41 49 kg ha -1 ), podczas gdy ściółka gromadzi w tych samych warunkach średnio tylko 10,2 11, 5 kg ha -1 Pb (Tab. 4.). W dwóch punktach zlokalizowanych w strefie regla górnego, w których na powierzchni występują miąższe poziomy organiczne, te właśnie poziomy gromadzą znaczącą część ołowiu, w ilości odpowiadającej (średnio): 36 kg ha -1 Pb w punkcie 108/56 oraz 63 kg ha -1 Pb w punkcie 114/48 (Tab. 4.). Zawartość Zn w badanych glebach wykazuje znacznie mniejsze zróżnicowanie niż Pb. Wartość odchylenia standardowego nie przekracza 34 % zawartości średniej Zn. Zakres koncentracji Zn w badanych ściółkach pozostaje stosunkowo niewielki (45 92 mg kg -1 ), natomiast w poziomach mineralnych zanotowano większe zróżnicowanie: mg kg -1 Zn. Tab. 4. Koncentracje Pb i Zn w glebach Concentrations of Pb and Zn in soils Punkt 114/88 105/86 114/76 108/56 114/48 Pb Zn Głębokość Zakres Średnia SD SD Zakres Średnia SD SD cm mg kg -1 s.m. % mg kg -1 s.m. % O* 82, , ,0 61,0 57,5 3, ,5 69,5 54,3 11, ,0 24,0 23,0 1, ,0 45,5 36,6 9, ,0 33,0 25,7 5,3 21 O* 41, ,7 36, ,0 58,0 51,0 5, ,0 72,0 48,0 19, ,0 49,0 34,4 10, ,5 45,5 37,7 9, ,0 59,0 41,0 13,9 34 O* ,7 8 45,0 63,0 53,0 7, ,0 78,0 64,7 10, ,0 45,0 36,9 6, ,0 44,5 31,5 11, ,0 51,0 42,0 12,6 30 O* , ,0 92,0 64,3 18, ,5 40,0 26,3 9, ,0 12,0 11,6 0, ,5 31,5 24,8 5, ,0 17,0 14,5 2,5 17 O* (0 10) , ,0 42,0 38,3 4,3 11 O* (10 20) 43, , ,0 23,0 17,5 4,

7 Przedstawione tu dane wskazują, że duża zmienność lokalna właściwości morfologicznych oraz mikroreliefu na obszarze powierzchni monitoringowych wpływa silnie na wyniki analiz pobranego materiału glebowego. Znajomość wartości odchylenia standardowego charakteryzującego zmienność rozmieszczenia poszczególnych składników pokarmowych i zanieczyszczeń w obrębie powierzchni monitoringowych pozwala na obliczenie przedziałów ufności dla poszczególnych parametrów, zależnie od liczby próbek charakteryzujących daną powierzchnię lub grupę powierzchni monitoringowych o wspólnych cechach. W tabeli 7 zestawiono wartości parametrów statystycznych, ilustrujących procentowe wartości przedziałów ufności dla wyników uzyskiwanych przy wartościach odchylenia standardowego wynoszących 10, 20, 30 i 50 %, przy założonym poziomie ufności 95% i 90% oraz przy różnej liczbie powtórzeń charakteryzujących dany obiekt. Jak wynika z tabeli, pobieranie 1 próbki charakteryzującej obiekt, przy odchyleniu standardowym któregoś z parametrów, wynoszącym 10 % wartości średniej, pozwoli na statystycznie istotne z prawdopodobieństwem 90 % potwierdzenie zmiany tego parametru na poziomie 8 %. Jeśli jednak odchylenie standardowe parametru wynosi 30 %, potwierdzić można z tym samym prawdopodobieństwem dopiero zmiany rzędu 49 %. Jeśli jednak rozważać nie pojedynczą próbkę (pojedynczą powierzchnię monitoringową) lecz grupę kilku lub kilkunastu próbek (powierzchni) wówczas przedział ufności wyników zawęża się. Jeśli dany obiekt charakteryzują 4 próbki, to przy SD wynoszącym 30 % można z prawdopodobieństwem 90 % potwierdzić zmiany rzędu 8 %. Przy obiektach charakteryzowanych przez 40 próbek (np. reprezentujących tę samą strefę wysokościową i podobne warunki siedliskowe np. regla dolnego), możliwe będzie statystyczne potwierdzenie zmian rzędu 8 14 % zawartości przyswajalnego fosforu w poziomach ściółek gleb tej strefy, jako że zmienność zawartości przyswajalnego P 2 charakteryzuje tu odchylenie standardowe SD na poziomie: % (Tab. 3.). Tak więc jeśli ze względów praktycznych zostanie przyjęta strategia pobierania jednej tylko próbki charakteryzującej dany poziom na danej powierzchni monitoringowej, to uzyskane wyniki pozwolą na uchwycenie zmian środowiska glebowego rzędu 10 %, lub mniejszych, jedynie dla dużych grup punktów monitoringowych tworzących zespół obiektów charakteryzujących się podobnymi warunkami glebowymi, siedliskowymi i geomorfologicznymi Tab. 5. Całkowita pula P 2, Pb i Zn zgromadzona w glebach do głębokości 20 cm Total pool of P 2, Pb and Zn accumulated in soils down to the depth 20 cm Punkt 114/88 105/86 114/76 108/56 114/48 Głębokość cm Obliczona pula składników, bez uwzględnienia pokrycia powierzhni głazami, kg ha -1 Pula składników, z uwzględnieniem pokrycia głazami, kg ha -1 P 2 Pb Zn P 2 Pb Zn O* 14,2 10,5 5, ,8 32,8 65, , , ,8 47,6 33,4 O* 17,4 11,5 6, ,2 32,4 57, , , ,8 49,0 53,3 O* 10,2 10,2 4, ,2 25,2 77, , , ,8 41,0 54,6 O* 13,8 35,6 12, ,8 33,7 31, , , ,1 32,2 18,9 O* (0 10) 7,6 39,4 7,7 12,6 62 O* (10 20) 5,0 22,4 3, ,

8 Tab. 6. Średnie koncentracje Pb & Zn, mg kg -1, odniesione do warstwy gleby 30 cm Calculated mean concentrations of Pb & Zn, as related to soil layer 30 cm Punkt Pb Zn Średnia SD Średnia SD 114/88 44,2 11,1 25,3 4,9 105/86 42,0 10,7 38,8 13,0 114/76 45,1 11,0 40,4 11,8 108/56 34,2 6,4 16,0 2,7 114/48 64,8 * 19 19,9 5,0 * Gwiazdką oznaczono przypadek przekroczenia standardu jakości gleb i ziem Tab. 7. Procentowe wartości przedziałów ufności dla wyników uzyskiwanych przy wartościach odchylenia standardowego wynoszących 10, 20, 30 i 50 %, przy założonym poziomie ufności 95% i 90 %, przy róznej liczbie powtórzeń charakteryzujących dany obiekt e ranges of confidence (expressed in percent of mean value) for experimental results, calculated for SD = 10, 20, 30, and 50 %, with two required confidence levels 90 and 95 %, and various numbers of repetitions. Przedział ufności, % wartości średniej Liczba przy wartościach odchylenia standardowego SD: próbek 10 % 20 % 30 % 50 % 10 % 20 % 30 % 50 % Poziom ufności = 0,95 Poziom ufności = 0,9 1 9, , , , , , ,5 6,2 9,2 15 1,3 5,2 7, ,4 1,6 2,4 4,0 0,3 1,3 2,0 3,2 WNIOSKI Gleby strefy leśnej KPN wykazują duże zróżnicowanie właściwości. Jest ono związane m.in. ze skomplikowanym mikroreliefem i różną miąższością poziomu próchnicy nadkładowej. Odczyn gleb na badanym obszarze jest cechą charakteryzującą się stosunkowo niewielką zmiennością przestrzenną. Poziomy ściółki zawierają wysokie w porównaniu z poziomami mineralnymi koncentracje śladowych pierwiastków metalicznych, np. Pb i Zn, oraz przyswajalnych form składników pokarmowych, np. P; wykazują przy tym dużą lokalną zmienność, której odpowiadają wysokie wartości SD Pula pierwiastków pokarmowych i zanieczyszczeń zgromadzonych w poziomach ściółki jest porównywalna, a często niższa od ilości tych pierwiastków zgromadzonych w poziomach mineralnych. Poprawne oszacowanie średniej miąższości ściółki oraz stopnia pokrycia powierzchni głazami na obszarze powierzchni monitoringowej jest niezbędne dla właściwej oceny zasobności gleb w składniki pokarmowe oraz stanu ich zanieczyszczenia Wyniki uzyskiwane dla danej powierzchni monitoringowej reprezentowanej przez pojedynczą próbkę, nie mogą być traktowane jako w pełni reprezentatywne dla tej powierzchni. 102

9 Dla potrzeb badań monitoringowych niezbędne jest oszacowanie parametrów zmienności poszczególnych właściwości gleb, typowych dla różnych warunków geomorfologicznych i siedliskowych, co pozwoli na statystyczną weryfikację zmian stwierdzonych w ramach ponownych badań monitoringowych przeprowadzonych po czasie kilku lat. STRESZCZENIE W obrębie 5 pilotażowych powierzchni monitoringowych przeprowadzono wstępne badania, których celem było przygotowanie strategii pobierania próbek dla celów monitoringu strefy leśnej KPN. Analizowano przestrzenną zmienność właściwości gleb w poziomach organicznych oraz w warstwach mineralnych 0 10 cm i cm. Stwierdzono silne zróżnicowanie takich cech, jak miąższość poziomu organicznego, zasobność w przyswajalne formy składników pokarmowych oraz zawartość metali ciężkich, zwłaszcza Pb. Odczyn gleb nie wykazywał dużego zróżnicowania. Obliczona pula składników pokarmowych oraz zanieczyszczeń zgromadzonych w poziomach organicznych okazuje się podobnego rzędu, jak pula tych składników obecna w warstwie mineralnej do głębokości 20 cm. Dla właściwej oceny zasobności i stanu zanieczyszczenia gleb niezbędne jest poprawne oszacowanie przeciętnej miąższości poziomu organicznego oraz stopnia pokrycia powierzchni głazami. Duża lokalna zmienność właściwości gleb w obrębie poszczególnych powierzchni monitoringowych wskazuje, że nie będzie możliwe statystyczne potwierdzenie ewentualnych niewielkich zmian, jakie mogą w przyszłości zachodzić na pojedynczych powierzchniach. Wielkość zmian, które można będzie udowodnić statystycznie, będzie zależała od liczby próbek charakteryzujących daną powierzchnię lub strefę. Zmiany w zakresie poniżej 10 % można będzie potwierdzić tylko dla dużych powierzchni, obejmujących zespoły kilkudziesięciu punktów monitoringowych. SUMMARY Introductory research, was carried out within 5 pilot areas, focused on elaboration of soil sampling strategy for soil monitoring to be established in the forested zone of Karkonoski Park Narodowy. Examined was spatial differentiation of soil parameters within organic horizon and mineral layers 0 10 cm and cm. Strong differentiation was a typical feature for such parameters as the thickness of organic horizon, concentrations of available nutrients and heavy metals, in particular Pb. Soil reaction ph did not vary so much. Calculated pools of nutrients and pollutants present in soil organic layers appeared to be comparable with those accumulated in a 20-cm-mineral soil layer. Mean thickness of organic layer and surface coverage with rocks should be taken into account for proper assessment of nutrient supply and the load of pollutants accumulated in soils. High diversity of soil properties within monitoring areas indicates that future little changes in soil properties will not be statistically proved for separate monitoring areas with high level of confidence. e range of detectable changes will depend on the number of soil samples representative of the area or zone examined. e changes lower than 10 % can only be statistically proved for the objects composed of several dozen of monitoring areas. 103

10 LITERATURA BECKETT P.H.T. & WEBSTER R. 1971: Soil variability: a review. Soils Fert. 34: BLASER P., ZIMMERMANN S., LUSTER J. & SHOTYK W. 2000: Critical examination of trace element enrichments and depletion in soils: As, Cr, Cu, Ni, Pb, and Zn in Swiss forest soils. Sci Total Env., 249/1 3: BREDEMEIER M. 1988: Forest canopy transformation of atmospheric deposition. Water Air and Soil Pollution. 40: DANIELEWICZ W., RAJ A. & ZIENTARSKI J. 2002: Ekosystemy leśne Karkonoskiego Parku Narodowego. Karkonoski Park Narodowy (ed.). Jelenia Góra. DROZD J., LICZNAR M., WEBER J. 1996: e content of heavy metals in the ectohumus horizons of soils of degraded forest ecosystems in Karkonosze Mountains. Pol. J. Soil Sci. 29/1: DUIJVENBOODEN VON D. 1998: Soil monitoring systems and their suitability for predicting delayed effects of diffuse pollutants. Agriculture, Ecosystems, Environ., 67: HERNANDEZ L., PROBST A., PROBST J.L. & ULRICH E. 2003: Heavy metal distribution in some French forest soils: evidence for atmospheric contamination. Sci Total Environ 312/1 3: KABAłA C. 1998: Pierwiastki śladowe w glebach Gór Izerskich. ZN AR we Wrocławiu, Rolnictwo LXXIII, 347: KARCZEWSKA A. & KABAłA C. 2003: Pierwiastki śladowe w glebach Parku Narodowego Gór Stołowych. In: SZERSZEń L., KABAłA C. (eds), Gleby Parku Narodowego Gór Stołowych. PNGS Szczeliniec, 6: KHAN M.A & NORTCLIFF S. 1982: Variability of selected micronutrients in a single soil series in Berkshire, England. J. Soil Sci. 33: KIRWAN N., OLIVER M.A., MOFFAT A.J. & MORGAN G.W. 2005: Sampling the soil in long-term forest plots: the implications of spatial variation. Environmental Monitoring and Assessment, 111: 1 3, KOWALKOWSKI A. 2003: Metody oceny stanów jakości powietrza atmosferycznego i depozycji substancji w monitoringu ekosystemów leśnych. In: Jóźwiak M., Kowalkowski A. (eds) Regional Monitoring of Natural Environment. Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce, 4: LINDBERG S.E., LOVETT G.M., RICHTER D.O. & JOHNSON D.W. 1986: Atmospheric deposition and canopy interaction of maior ions in a forest. Science 231: MONTANARELLA L. & NEGRE T. 2001: e development of the Alpine Soil Information System. JAG, 9, 3, 1: NEY R.A., MEYERS T.A., ESPINA A. & SCHNOOR J.L. 2005: How many samples are required? Evaluating a model for verification of carbon sequestration in a hybrid poplar buffer strip. Environmental Monitoring and Assessment, 102/1 3: NIEMYSKA-ŁUKASZUK J. 1993: Formy cynku, ołowiu i kadmu w glebach wybranych regionów Zachodnich Karpat. Zesz. Naukowe AR w Krakowie, Rozprawy, 187. NORTCLIFF S. 2002: Standardisation of soil quality attributes. Agriculture, Ecosystems and Environment, 88: PAGE DUMROESE D., JURGENSEN M., ELLIOT W., RICE T., NESSER J., COLLINS T. & MEURISS R. 2000: Soil quality standards and guidelines for forest sustainability in northwestern North America. Forest Ecology and Management 138: PROGRAM państwowego monitoringu środowiska 1992: Biblioteka Monitoringu Środowiska, PIOŚ, Warszawa. RAJ A. 1995: Niektóre problemy ekosystemów leśnych KPN na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. W: Geoekologiczne problemy Karkonoszy, Wyd. Acarus, Poznań, ROZPORZąDZENIE Ministra Środowiska w/s standardów jakości gleby i jakości ziemi z 9 września 2002 r. Dz.U. 165, 1359, SASTRE J., VIDAL M., RAURET G. & SAURAS T. 2001: A soil sampling strategy for mapping trace element concentrations in a test area. Sci Tot. Env., 264/1 2:

11 SCHOENHOLTZ S.H., VAN MIEGROET H. & BURGER J.A. 2000: A review of chemical and physical properties as indicators of forest soil quality: challenges and opportunities. Forest Ecology and Management, 138: SCHÖNING I., TOTSCHE K.U. & KÖGEL-KNABNER I. 2006: Small scale spatial variability of organic carbon stocks in litter and solum of a forested Luvisol. Geoderma, 136: 3 4, SKIBA S. & DREWNIK M. 1993: Gleby zdegradowanych systemów Karkonoszy. In: Karkonoskie badania ekologiczne. Materiały konferencji. Instytut Ekologii PAN, Dziekanów Leśny, SKIBA S., DREWNIK M. & SZMUC R. 1995: Metale ciężkie w poziomach powierzchniowych gleb Karkonoszy. Zesz. Probl. Post. Nauk. Roln., 418/1: SMIDT S., HERMAN F. 2004: Evaluation of air pollution-related risks for Austrian mountain forests. Environmental Pollution, 130: SPARLING G.P., SCHIPPER L.A., BETTJEMAN W. & HILL R. 2004: Soil quality monitoring in New Zealand: practical lessons from a 6-year trial. Agriculture, Ecosystems and Environment, 104: THEOCHAROPOULOS S.P., MITSIOS I.K. & ARVANITOYANNIS I. 2004: Traceabilty of environmental soil measurements. Trends in Analytical Chemistry, 23/3: YIM M.H., JOO S.J., SHUTOU K. & NAKANE K. 2003: Spatial variability of soil respiration in a larch plantation: estimation of the number of sampling points required. Forest Ecology and Management, 175/1 3: ZÖTTL H.W. & HÜTTL R.F. 1986: Nutrient supply and forest decline in south-west Germany. Water, Air and Soil Poll. 31:

Katarzyna Szopka*, Anna Karczewska*, Cezary Kabała*, Paweł Jezierski*, Adam Bogacz*

Katarzyna Szopka*, Anna Karczewska*, Cezary Kabała*, Paweł Jezierski*, Adam Bogacz* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 42, 2010 r. Katarzyna Szopka*, Anna Karczewska*, Cezary Kabała*, Paweł Jezierski*, Adam Bogacz* ZAWARTOŚĆ RTĘCI W POZIOMACH POWIERZCHNIOWYCH GLEB LEŚNYCH KARKONOSKIEGO

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ SIARKI W GLEBACH WYTWORZONYCH Z PIASKOWCÓW NA TERENIE PARKU NARODOWEGO GÓR STOŁOWYCH

ZAWARTOŚĆ SIARKI W GLEBACH WYTWORZONYCH Z PIASKOWCÓW NA TERENIE PARKU NARODOWEGO GÓR STOŁOWYCH OPER CORCONTIC 3: 120 126, 2000 ZWRTOŚĆ SIRKI W GLEBCH WYTWORZONYCH Z PISKOWCÓW N TERENIE PRKU NRODOWEGO GÓR STOŁOWYCH The content of total sulphur in soils developed from sandstones in the area of Stołowe

Bardziej szczegółowo

Jarosław Waroszewski*, Cezary Kabała*, Justyna Drozdowska*

Jarosław Waroszewski*, Cezary Kabała*, Justyna Drozdowska* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 42, 2010 r. Jarosław Waroszewski*, Cezary Kabała*, Justyna Drozdowska* PROFILOWE ROZMIESZCZENIE MIEDZI W GLEBACH BRUNATNYCH I BIELICOWYCH WYTWORZONYCH Z RÓŻNYCH

Bardziej szczegółowo

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

POTENCJALNA EROZJA GLEB W KARKONOSKIM PARKU NARODOWYM. Karkonoski Park Narodowy, ul. Chałubińskiego 23, 58 570 Jelenia Góra, PL, e mail: gis@kpnmab.

POTENCJALNA EROZJA GLEB W KARKONOSKIM PARKU NARODOWYM. Karkonoski Park Narodowy, ul. Chałubińskiego 23, 58 570 Jelenia Góra, PL, e mail: gis@kpnmab. JAŁA Z. & CIEŚLAKIEWICZ D. 2004: Potencjalna erozja gleb w Karkonoskim Parku Narodowym. In: ŠTURSA J., MAZURSKI K. R., PALUCKI A. & POTOCKA J. (eds.), Geoekologické problémy Krkonoš. Sborn. Mez. Věd. Konf.,

Bardziej szczegółowo

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA Monitoring of rainfall chemistry and of the deposition of pollutants to the ground Przygotowano w oparciu o zlecone

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

Anna Karczewska*, Adam Bogda*, Magdalena Wolszczak*, Bernard Gałka*, Katarzyna Szopka*, Cezary Kabała*

Anna Karczewska*, Adam Bogda*, Magdalena Wolszczak*, Bernard Gałka*, Katarzyna Szopka*, Cezary Kabała* Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 41, 2009 r. Anna Karczewska*, Adam Bogda*, Magdalena Wolszczak*, Bernard Gałka*, Katarzyna Szopka*, Cezary Kabała* MIEDŹ, OŁÓW I CYNK W GLEBACH PRZEMYSŁOWEJ

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r.

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r. Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, dr inż. Agnieszka Kolanek mgr inż. Barbara Marchlewska-Knych dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas Założenia projektu w zakresie

Bardziej szczegółowo

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Józef Wójcik Samodzielna Pracownia Chemii Środowiska Leśnego Instytut Badawczy Leśnictwa Seminarium, Ustroń Jaszowiec, 27-28 lutego

Bardziej szczegółowo

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI SZKOŁA NAUK TECHNICZNYCH MICHAŁ DRAB EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM MONOGRAFIA Redakcja Wydawnictw

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r.

Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 30 lipca 2015 r. Poz. 1070 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad

Bardziej szczegółowo

IDstoria i zadania stacji chemiczno-rolniczvch w Polsce 13 podejmowanych przez rzad decyzji dotyczacych wielkosci produkcji nawozów oraz ich dystrybucji.. W latach szescdziesiatych, obok badan zakwaszenia

Bardziej szczegółowo

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/ 1 Cennik 2008 GLEBA MAKROELEMENTY Badania pełnopłatne Pozycja cennika Kwota w zł Preparatyka ( 2 mm) 2 2,20 Oznaczenie ph 5 4,50 Ekstrakcja przysw. form fosforu i potasu 18 4,50 Oznaczenie przyswajalnego

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

Dynamika ruchu turystycznego w Karkonoskim Parku Narodowym

Dynamika ruchu turystycznego w Karkonoskim Parku Narodowym WIENIAWSKA-RAJ B. 2007: Dynamika ruchu turystycznego w Karkonoskim Parku Narodowym. In: ŠTURSA J. & KNAPIK R. (eds), Geoekologické problémy Krkonoš. Sborn. Mez. Věd. Konf., říjen 2006, Svoboda n. Úpou.

Bardziej szczegółowo

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 opracowanie: Kierownik DAOR OSChR mgr inż. Krzysztof Skowronek Starszy Specjalista DAOR OSChR mgr inż.. Grażyna Sroka Program szkolenia Blok 8. Określanie

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA ZWARTOŚCI SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W MIESZANKACH PASZOWYCH

WERYFIKACJA ZWARTOŚCI SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W MIESZANKACH PASZOWYCH Inżynieria Rolnicza 1(126)/2011 WERYFIKACJA ZWARTOŚCI SKŁADNIKÓW MINERALNYCH W MIESZANKACH PASZOWYCH Sławomir Walczyński Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy, Krajowe Laboratorium Pasz Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności:

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności: Dziennik Ustaw Nr 73-3950- Poz. 824 10. 1. Zabezpieczeniu przeciwpożarowemu lasów służą pasy przeciwpożarowe w lasach położonych przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe lasu. 2. Wyróżnia się

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA ZALECEŃ NAWOZOWYCH DLA SZKÓŁEK LEŚNYCH

AKTUALIZACJA ZALECEŃ NAWOZOWYCH DLA SZKÓŁEK LEŚNYCH Kraków jesień 2010r. Szanowni Panowie Nadleśniczowie Nadleśnictw terenu RDLP Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Radom Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej Oddział w Krakowie przedstawia ofertę Pracowni

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska 6. SIARKA I METALE CIĘŻKIE W POROSTACH (D1) Podtytuł: "Ocena zanieczyszczeń powietrza na podstawie zawartości siarki i metali ciężkich w porostach w roku 2009 - okazy naturalne" Katarzyna Sawicka-Kapusta,

Bardziej szczegółowo

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2 POTAS niezbędny składnik pokarmowy rzepaku kształtujący wielkość i jakość plonu Potas w glebach Całkowita zawartość potasu w glebach wynosi od 0,1 do 3 % i z reguły jest tym niższa, im gleba jest lżejsza.

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska, Gabriela Bydłoń, Anna Pizło, Agnieszka Marek

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska, Gabriela Bydłoń, Anna Pizło, Agnieszka Marek ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA NA TERENIE STACJI BAZOWYCH ZMŚP W 2007 ROKU NA PODSTAWIE KONCENTRACJI METALI CIĘŻKICH I SIARKI W PLECHACH POROSTU HYPOGYMNIA PHYSODES Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska,

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA. CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED PARKS OF CITY OF KRAKóW

ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA. CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED PARKS OF CITY OF KRAKóW Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 53, 2012 r. Artur Szwalec*, Paweł Mundała* ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

InŜynieria Rolnicza 14/2005. Streszczenie

InŜynieria Rolnicza 14/2005. Streszczenie Michał Cupiał Katedra InŜynierii Rolniczej i Informatyki Akademia Rolnicza w Krakowie PROGRAM WSPOMAGAJĄCY NAWOśENIE MINERALNE NAWOZY 2 Streszczenie Przedstawiono program Nawozy 2 wspomagający nawoŝenie

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. Rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Prace wykonane w ramach projektu: Opracowanie i atestacja nowych typów materiałów odniesienia niezbędnych do uzyskania akredytacji europejskiej przez polskie laboratoria zajmujące

Bardziej szczegółowo

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 3, 1998 Danuta Limanówka ZMIENNOŚĆ WARUNKÓW TERMICZNYCH WYBRANYCH MIAST POLSKI CHANGES OF THE THERMAL CONDmONS IN THE SELECTED POLISH CITIES Opracowanie

Bardziej szczegółowo

Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie ich oddziaływania na środowisko

Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie ich oddziaływania na środowisko Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie

Bardziej szczegółowo

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji

Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Walidacja metod analitycznych Raport z walidacji Małgorzata Jakubowska Katedra Chemii Analitycznej WIMiC AGH Walidacja metod analitycznych (według ISO) to proces ustalania parametrów charakteryzujących

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

Acta Agrophysica, 2014, 21(3), 351-359

Acta Agrophysica, 2014, 21(3), 351-359 Acta Agrophysica, 2014, 21(3), 351-359 OCENA ZAWARTOŚCI METALI CIĘŻKICH I AKTYWNOŚCI KATALAZY W GLEBACH OTULINY ROZTOCZAŃSKIEGO PARKU NARODOWEGO Barbara Skwaryło-Bednarz, Monika Kwapisz, Joanna Onuch,

Bardziej szczegółowo

Aleksandra Bielicka*, Ewa Ryłko*, Irena Bojanowska* ZAWARTOŚĆ PIERWIASTKÓW METALICZNYCH W GLEBACH I WARZYWACH Z OGRODÓW DZIAŁKOWYCH GDAŃSKA I OKOLIC

Aleksandra Bielicka*, Ewa Ryłko*, Irena Bojanowska* ZAWARTOŚĆ PIERWIASTKÓW METALICZNYCH W GLEBACH I WARZYWACH Z OGRODÓW DZIAŁKOWYCH GDAŃSKA I OKOLIC Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 4, 29 r. Aleksandra Bielicka*, Ewa Ryłko*, Irena Bojanowska* ZAWARTOŚĆ PIERWIASTKÓW METALICZNYCH W GLEBACH I WARZYWACH Z OGÓW DZIAŁKOWYCH GDAŃSKA I OKOLIC CONTENTS

Bardziej szczegółowo

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE Lp. Nazwa zadania Jednostka Kwota w zł I. Analizy fizyczne, fizykochemiczne i chemiczne gleb mineralnych oraz organicznych

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Ochrona glebowej materii. prawnych i polityki rolnej UE

Ochrona glebowej materii. prawnych i polityki rolnej UE Ochrona glebowej materii prawnych i polityki rolnej UE Janusz Hermann Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy Klauzule ochrony glebowej materii organicznej w prawie i na tle zapobiegania degradacji,

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM

WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Inżynieria Rolnicza 4(122)/2010 WPŁYW PRZEBIEGU MECHANICZNEGO DOJU KRÓW NA ZAWARTOŚĆ KOMÓREK SOMATYCZNYCH W MLEKU PRZY ZMIENNEJ SILE NACIĄGU GUM STRZYKOWYCH W KUBKU UDOJOWYM Aleksander Krzyś, Józef Szlachta,

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Antropogeniczne wzbogacenie w metale ciężkie gleb obszarów zalewowych na terenie miasta Opola

Antropogeniczne wzbogacenie w metale ciężkie gleb obszarów zalewowych na terenie miasta Opola Antropogeniczne wzbogacenie w metale ciężkie gleb obszarów zalewowych na terenie miasta Opola Izabella Pisarek Uniwersytet Opolski 47 1. Wstęp Według niektórych autorów [Ilnicki i in. 2001, Skorbiłowicz

Bardziej szczegółowo

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska

USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW. Małgorzata Stępniewska USŁUGI GEOEKOSYSTEMÓW Małgorzata Stępniewska MAES - Grupa Robocza UE ds. Rozpoznania i oceny ekosystemów i ich usług (EU Working Group on Mapping and assessment of ecosystems and their services) European

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA i STAN PRAC W PROJEKCIE SANAERO. Dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas

ZAŁOŻENIA i STAN PRAC W PROJEKCIE SANAERO. Dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas ZAŁOŻENIA i STAN PRAC W PROJEKCIE SANAERO Dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas Warsztaty Międzynarodowe 13.03. 2013 r. WCTT, Wrocław Działania projektu SANAERO skierowane są na monitoring i przetwarzania

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

Monitoring ekosystemów leśnych w Karkonoskim Parku Narodowym

Monitoring ekosystemów leśnych w Karkonoskim Parku Narodowym RAJ A. & ZIENTARSKI J. 2007: Monitoring ekosystemów leśnych w Karkonoskim Parku Narodowym. In: ŠTURSA J. & KNAPIK R. (eds), Geoekologické problémy Krkonoš. Sborn. Mez. Věd. Konf., říjen 2006, Svoboda n.

Bardziej szczegółowo

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska

Alicja Drohomirecka, Katarzyna Kotarska ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 384 PRACE INSTYTUTU KULTURY FIZYCZNEJ NR 20 2003 ALICJA DROHOMIRECKA KATARZYNA KOTARSKA SPRAWNOŚĆ FIZYCZNA DZIECI PRZEDSZKOLNYCH ZE STARGARDU SZCZECIŃSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia VI KONFERENCJA NAUKOWA WODA - ŚRODOWISKO - OBSZARY WIEJSKIE- 2013 Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia A. Kuźniar, A. Kowalczyk, M. Kostuch Instytut Technologiczno - Przyrodniczy,

Bardziej szczegółowo

Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę

Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę Analiza wykonalności dla wskaźnika: dostępność obszarów pod zabudowę Analizę wykonalności dla wskaźnika dostępności obszarów pod zabudowę wykonamy zgodnie z przedstawionym schematem postępowania rozpoczynając

Bardziej szczegółowo

Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008. I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007

Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008. I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007 Bio S oil Projekt demonstracyjny BioSoil Forest Biodiversity 2006-2008 I spotkanie kameralne realizatorów IBL Sękocin, 27.02.2007 Janusz Czerepko Zakład Siedliskoznawstwa IBL 1 The BioSoil Demonstration

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH

ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Małgorzata Szerszunowicz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach ANALIZA ZDOLNOŚCI PROCESU O ZALEŻNYCH CHARAKTERYSTYKACH Wprowadzenie Statystyczna kontrola jakości ma na celu doskonalenie procesu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740

NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ SERII NORM PN-EN ISO 3740 PRACE INSTYTUTU TECHNIKI BUDOWLANEJ - KWARTALNIK BUILDING RESEARCH INSTITUTE - QUARTERLY 2 (162) 2012 ARTYKUŁY - REPORTS Anna Iżewska* NIEPEWNOŚĆ POMIARÓW POZIOMU MOCY AKUSTYCZNEJ WEDŁUG ZNOWELIZOWANEJ

Bardziej szczegółowo

SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI

SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI 3-2009 T R I B O L O G I A 97 Maria MACIĄG * SPOSÓB WYZNACZANIA MAKSYMALNEGO PRZYROSTU TEMPERATURY W PROCESIE TARCIA METALI METHOD OF DETERMINING THE MAXIMUM TEMPERATURE INCREMENT IN THE PROCESS OF METALLIC

Bardziej szczegółowo

Projekt Nr. Prace terenowe. Prace laboratoryjne Opracowanie wyników

Projekt Nr. Prace terenowe. Prace laboratoryjne Opracowanie wyników Projekt Nr Temat Cel Sprzęt Prace terenowe Prace laboratoryjne Opracowanie wyników Produkcja pierwotna nadziemna: drzewa (metoda dendrometryczna) Ocena biomasy stojącej drzew (zawartość węgla i energii)

Bardziej szczegółowo

Przykład wdrożenia długofalowego programu wapnowania regeneracyjnego w województwie śląskim. Zygmunt Piotr Adrianek

Przykład wdrożenia długofalowego programu wapnowania regeneracyjnego w województwie śląskim. Zygmunt Piotr Adrianek Przykład wdrożenia długofalowego programu wapnowania regeneracyjnego w województwie śląskim Zygmunt Piotr Adrianek Powierzchnia województwa śląskiego - 12,3 tys. km 2 Użytki rolne - 490 tys. ha Województwo

Bardziej szczegółowo

FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2011, Agric., Aliment., Pisc., Zootech.

FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2011, Agric., Aliment., Pisc., Zootech. FOLIA POMERANAE UNIVERSITATIS TECHNOLOGIAE STETINENSIS Folia Pomer. Univ. Technol. Stetin. 2011, Agric., Aliment., Pisc., Zootech. 283 (17), 51 66 Zdzisław ZABŁOCKI, Joanna PODLASIŃSKA, Izabela KRUCZEK

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

Czynniki środowiskowe mające znaczenie w życiu ptaków leśnych

Czynniki środowiskowe mające znaczenie w życiu ptaków leśnych Ekologia i ochrona ptakó ptaków leś leśnych w świetle problemó problemów gospodarki leś leśnej, obowią obowiązują zującego ustawodawstwa oraz zmian klimatycznych Rysunki E. Grzędzicka Emilia Grzę Grzędzicka

Bardziej szczegółowo

Planning and Cabling Networks

Planning and Cabling Networks Planning and Cabling Networks Network Fundamentals Chapter 10 Version 4.0 1 Projektowanie okablowania i sieci Podstawy sieci Rozdział 10 Version 4.0 2 Objectives Identify the basic network media required

Bardziej szczegółowo

Outlier to dana (punkt, obiekt, wartośd w zbiorze) znacznie odstająca od reszty. prezentacji punktów odstających jest rysunek poniżej.

Outlier to dana (punkt, obiekt, wartośd w zbiorze) znacznie odstająca od reszty. prezentacji punktów odstających jest rysunek poniżej. Temat: WYKRYWANIE ODCHYLEO W DANYCH Outlier to dana (punkt, obiekt, wartośd w zbiorze) znacznie odstająca od reszty. prezentacji punktów odstających jest rysunek poniżej. Przykładem Box Plot wygodną metodą

Bardziej szczegółowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU INSTYTUT INŻYNIERII ŚRODOWISKA Sprawozdanie z wykonania monitoringu jakości wody i osadów dennych w zbiorniku wodnym w miejscowości Modła - gmina Jerzmanowa, przed

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIE NAWOŻENIA AZOTOWEGO NA PLON I SKŁAD CHEMICZNY KALAREPY. Wstęp

ODDZIAŁYWANIE NAWOŻENIA AZOTOWEGO NA PLON I SKŁAD CHEMICZNY KALAREPY. Wstęp Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu CCCLXXXIII (2007) JÓZEF NURZYŃSKI, KATARZYNA DZIDA, LIDIA NOWAK ODDZIAŁYWANIE NAWOŻENIA AZOTOWEGO NA PLON I SKŁAD CHEMICZNY KALAREPY Z Katedry Uprawy i Nawożenia

Bardziej szczegółowo

ANNALES. Stanisław Kalembasa, Andrzej Wysokiński

ANNALES. Stanisław Kalembasa, Andrzej Wysokiński ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE LUBLIN VOL. LIX, Nr 4 * CURIE- S K Ł O D O W S K A POLONIA SECTIO E 2004 Katedra Gleboznawstwa i Chemii Rolniczej, Akademia Podlaska ul. B. Prusa 14, 0810, Poland Stanisław

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r.

Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 11 września 2014 r. Poz. 1210 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 1) z dnia 8 sierpnia 2014 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wysokości

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

ASPEKTY METODYCZNE SPORZĄDZANIA MAP APLIKACYJNYCH ZLOKALIZOWANEGO NAWOŻENIA MINERALNEGO

ASPEKTY METODYCZNE SPORZĄDZANIA MAP APLIKACYJNYCH ZLOKALIZOWANEGO NAWOŻENIA MINERALNEGO Inżynieria Rolnicza 2(90)/2007 ASPEKTY METODYCZNE SPORZĄDZANIA MAP APLIKACYJNYCH ZLOKALIZOWANEGO NAWOŻENIA MINERALNEGO Mirosław Zagórda, Maria Walczyk Katedra Eksploatacji Maszyn, Ergonomii i Podstaw Rolnictwa,

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r.

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r. GENERALNY POMIAR RUCHU 2000 SYNTEZA WYNIKÓW Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 2001 r. SPIS TREŚCI 1. Wstęp...1 2. Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ekologiczne współspalania odpadów w piecach cementowych. Dyrektor ds. Produkcji Paweł Zajd

Bezpieczeństwo ekologiczne współspalania odpadów w piecach cementowych. Dyrektor ds. Produkcji Paweł Zajd Bezpieczeństwo ekologiczne współspalania odpadów w piecach cementowych Dyrektor ds. Produkcji Paweł Zajd Walory ekologiczne pieców obrotowych I Zawartość chloru w paliwie alternatywnym do 1,0 % powyżej

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE NARZĘDZI GEOMATYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE WYNIKÓW INWENTARYZACJI PRZYRODNICZEJ W LASACH PAŃSTWOWYCH W 2007 ROKU

ZASTOSOWANIE NARZĘDZI GEOMATYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE WYNIKÓW INWENTARYZACJI PRZYRODNICZEJ W LASACH PAŃSTWOWYCH W 2007 ROKU strony:makieta 1 10/6/2009 8:56 AM Strona 192 ZASTOSOWANIE NARZĘDZI GEOMATYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE WYNIKÓW INWENTARYZACJI PRZYRODNICZEJ W LASACH PAŃSTWOWYCH W 2007 ROKU Jolanta Starzycka Streszczenie W latach

Bardziej szczegółowo

w ramach realizacji V etapu umowy nr 48/2009/F pt.

w ramach realizacji V etapu umowy nr 48/2009/F pt. Sprawozdanie z realizacji zadania nr 4 w ramach realizacji V etapu umowy nr 48/2009/F pt. Realizacja programu Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego nadzór merytoryczny oraz prowadzenie pomiarów

Bardziej szczegółowo

Statystyczne sterowanie procesem

Statystyczne sterowanie procesem Statystyczne sterowanie procesem SPC (ang. Statistical Process Control) Trzy filary SPC: 1. sporządzenie dokładnego diagramu procesu produkcji; 2. pobieranie losowych próbek (w regularnych odstępach czasu

Bardziej szczegółowo

ZMIANY ZAWARTOŚCI MIEDZI I ARSENU W GLEBACH WOKÓŁ SKŁADOWISKA ODPADÓW PO FLOTACJI RUD MIEDZI W 12-LETNIM CYKLU BADAŃ MONITORINGOWYCH

ZMIANY ZAWARTOŚCI MIEDZI I ARSENU W GLEBACH WOKÓŁ SKŁADOWISKA ODPADÓW PO FLOTACJI RUD MIEDZI W 12-LETNIM CYKLU BADAŃ MONITORINGOWYCH ROCZNIKI GLEBOZNAW CZE TOM LIX NR 3/4 WARSZAWA 2008: 81-88 CEZARY KABAŁA, AGNIESZKA MEDYŃSKA, TADEUSZ CHODAK, PAWEŁ JEZIERSKI, BERNARD GAŁKA ZMIANY ZAWARTOŚCI MIEDZI I ARSENU W GLEBACH WOKÓŁ SKŁADOWISKA

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: Wprowadzenie do obsługi programu statystycznego SAS Enterprise Guide. Statystyka opisowa w SAS Enterprise Guide.

Ćwiczenie: Wprowadzenie do obsługi programu statystycznego SAS Enterprise Guide. Statystyka opisowa w SAS Enterprise Guide. Ćwiczenie: Wprowadzenie do obsługi programu statystycznego SAS Enterprise Guide. Statystyka opisowa w SAS Enterprise Guide. 1. Załóż we własnym folderze podfolder o nazwie cw2 i przekopiuj do niego plik

Bardziej szczegółowo

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r.

RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA. Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT BADANIA MORFOLOGII ODPADÓW KOMUNALNYCH POCHODZĄCYCH Z TERENU MIASTA GDAŃSKA Warszawa, styczeń 2014 r. RAPORT DLA ZADANIA: Badania morfologii odpadów komunalnych pochodzących z terenu miasta Gdańska

Bardziej szczegółowo

Nauka Przyroda Technologie

Nauka Przyroda Technologie Nauka Przyroda Technologie ISSN 1897-7820 http://www.npt.up-poznan.net Dział: Melioracje i Inżynieria Środowiska Copyright Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu 2011 Tom 5 Zeszyt 4 EWA OCIEPA,

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Oszacowanie i rozkład t

Oszacowanie i rozkład t Oszacowanie i rozkład t Marcin Zajenkowski Marcin Zajenkowski () Oszacowanie i rozkład t 1 / 31 Oszacowanie 1 Na podstawie danych z próby szacuje się wiele wartości w populacji, np.: jakie jest poparcie

Bardziej szczegółowo

WYMYWANIE PIERWIASTKÓW ŚLADOWYCH Z GLEBY W ZALEŻNOŚCI OD RODZAJU NAWOŻENIA ŁĄKI GÓRSKIEJ

WYMYWANIE PIERWIASTKÓW ŚLADOWYCH Z GLEBY W ZALEŻNOŚCI OD RODZAJU NAWOŻENIA ŁĄKI GÓRSKIEJ WODA-ŚRODOWISKO-OBSZARY WIEJSKIE 2011: t. 11 z. 1 (33) WATER-ENVIRONMENT-RURAL AREAS s. 11 20 www.itep.edu.pl Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach, 2011 WYMYWANIE PIERWIASTKÓW ŚLADOWYCH Z GLEBY

Bardziej szczegółowo

ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY RZEKI PROSNY PRZEPŁYWAJĄCEJ PRZEZ ZBIORNIK PSURÓW

ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY RZEKI PROSNY PRZEPŁYWAJĄCEJ PRZEZ ZBIORNIK PSURÓW Proceedings of ECOpole Vol. 4, No. 2 2010 Mirosław WIATKOWSKI 1 ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY RZEKI PROSNY PRZEPŁYWAJĄCEJ PRZEZ ZBIORNIK PSURÓW CHANGES OF SELECTED INDICATORS ON WATER QUALITY

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 1 Data wydania: 10 października 2014 r. Nazwa i adres ARQUES

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie składu morfologicznego. Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski

Oznaczanie składu morfologicznego. Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski Oznaczanie składu morfologicznego Prof. dr hab. inż. Andrzej Jędrczak Uniwersytet Zielonogórski Pobieranie i przygotowywanie próbek Przedmiot procedury - metoda oznaczania składu morfologicznego odpadów

Bardziej szczegółowo

niezbędny składnik pokarmowy zbóż

niezbędny składnik pokarmowy zbóż POTAS niezbędny składnik pokarmowy zbóż kształtujący wielkość i jakość plonu ziarna Dostępność glebowych zasobów potasu dla roślin zbożowych Gleby zawierają duże zasoby potasu (K), nawet do 50 t/ha w warstwie

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI 90-006 Łódź, ul. Piotrkowska 120 WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 Opracowali: Włodzimierz Andrzejczak Barbara Witaszczyk Monika Krajewska

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIE NIELEGALNYCH WYSYPISK ŚMIECI W PÓŁNOCNO ZACHODNIEJ CZĘŚCI GMINY BARLINEK NA ZAWARTOŚĆ METALI CIĘŻKICH W GLEBIE

ODDZIAŁYWANIE NIELEGALNYCH WYSYPISK ŚMIECI W PÓŁNOCNO ZACHODNIEJ CZĘŚCI GMINY BARLINEK NA ZAWARTOŚĆ METALI CIĘŻKICH W GLEBIE I Konferencja DLA MIASTA I ŚRODOWISKA Problemy Unieszkodliwiania Odpadów ODDZIAŁYWANIE NIELEGALNYCH WYSYPISK ŚMIECI W PÓŁNOCNO ZACHODNIEJ CZĘŚCI GMINY BARLINEK NA ZAWARTOŚĆ METALI CIĘŻKICH W GLEBIE Kamil.Szydlowski@zut.edu.pl

Bardziej szczegółowo

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników Waldemar Korol, Grażyna Bielecka, Jolanta Rubaj, Sławomir Walczyński Instytut Zootechniki PIB, Krajowe Laboratorium Pasz w Lublinie Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach

Bardziej szczegółowo

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne AKREDYTOWANE LABORATORIUM BADAWCZE Page (Strona) 2 of (Stron) 9 Following requirements should be taken into account in the case of making use of Test Report and giving information about the tests performed

Bardziej szczegółowo

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com

PDF created with FinePrint pdffactory Pro trial version http://www.fineprint.com Analiza korelacji i regresji KORELACJA zależność liniowa Obserwujemy parę cech ilościowych (X,Y). Doświadczenie jest tak pomyślane, aby obserwowane pary cech X i Y (tzn i ta para x i i y i dla różnych

Bardziej szczegółowo

VI. Ochrona powierzchni ziemi

VI. Ochrona powierzchni ziemi VI. Ochrona powierzchni ziemi Gleby Istotne presje środowiskowe Depozycja mokra Opad atmosferyczny jest istotnym elementem meteorologicznym gromadzącym i przenoszącym zanieczyszczenia kumulowane w atmosferze.

Bardziej szczegółowo

Roman Pieprzka* FORMY WODNOROZPUSZCZALNE I WYMIENNE GLINU W GLEBACH LEŚNYCH PARKU NARODOWEGO GÓR STOŁOWYCH

Roman Pieprzka* FORMY WODNOROZPUSZCZALNE I WYMIENNE GLINU W GLEBACH LEŚNYCH PARKU NARODOWEGO GÓR STOŁOWYCH Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 42, 2010 r. Roman Pieprzka* FORMY WODNOROZPUSZCZALNE I WYMIENNE GLINU W GLEBACH LEŚNYCH PARKU NARODOWEGO GÓR STOŁOWYCH THE WATERSOLUBLE AND EXCHANGEABLE Al FORMS

Bardziej szczegółowo

działek zagrodowych w gospodarstwach specjalizujących

działek zagrodowych w gospodarstwach specjalizujących PROBLEMY INŻYNIERII ROLNICZEJ PIR 01 (I III): z. 1 (75) PROBLEMS OF AGRICULTURAL ENGINEERING s. 5 31 Wersja pdf: www.itep.edu.pl/wydawnictwo ISSN 131-0093 Wpłynęło 08.0.011 r. Zrecenzowano 06.04.011 r.

Bardziej szczegółowo

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ

PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DLA PROJEKTÓW SPALARNIOWYCH POIIŚ Mariusz Włodarczyk Senior Consultant for Environment Protection Mott MacDonald Polska Sp. z o.o. PONOWNA OCENA ODDZIAŁYWANIA

Bardziej szczegółowo